📜

নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

খুদ্দকনিকাযে

পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথা

(পঠমো ভাগো)

গন্থারম্ভকথা

যো সব্বলোকাতিগসব্বসোভা-

যুত্তেহি সব্বেহি গুণেহি যুত্তো;

দোসেহি সব্বেহি সৰাসনেহি,

মুত্তো ৰিমুত্তিং পরমঞ্চ দাতা.

নিচ্চং দযাচন্দনসীতচিত্তো,

পঞ্ঞারৰিজ্জোতিতসব্বনেয্যো;

সব্বেসু ভূতেসু তমগ্গভূতং,

ভূতত্থনাথং সিরসা নমিত্ৰা.

যো সব্বভূতেসু মুনীৰ অগ্গো, অনন্তসঙ্খেসু জিনত্তজেসু;

অহূ দযাঞাণগুণেহি সত্থুলীলানুকারী জনতাহিতেসু.

তং সারিপুত্তং মুনিরাজপুত্তং, থেরং থিরানেকগুণাভিরামং;

পঞ্ঞাপভাৰুগ্গতচারুকিত্তিং, সুসন্তৰুত্তিঞ্চ অথো নমিত্ৰা.

সদ্ধম্মচক্কানুপৰত্তকেন, সদ্ধম্মসেনাপতিসাৰকেন;

সুত্তেসু ৰুত্তেসু তথাগতেন, ভূতত্থৰেদিত্তমুপাগতেন.

যো ভাসিতো ভাসিতকোৰিদেন, ধম্মপ্পদীপুজ্জলনাযকেন;

পাঠো ৰিসিট্ঠো পটিসম্ভিদানং, মগ্গোতি তন্নামৰিসেসিতো চ.

ৰিচিত্তনানত্তনযোপগূল়্হো, গম্ভীরপঞ্ঞেহি সদাৰগাল়্হো;

অত্তত্থলোকত্থপরাযণেহি, সংসেৰনীযো সুজনেহি নিচ্চং.

ঞাণপ্পভেদাৰহনস্স তস্স, যোগীহিনেকেহি নিসেৰিতস্স;

অত্থং অপুব্বং অনুৰণ্ণযন্তো, সুত্তঞ্চ যুত্তিঞ্চ অনুক্কমন্তো.

অৰোক্কমন্তো সমযা সকা চ, অনামসন্তো সমযং পরঞ্চ;

পুব্বোপদেসট্ঠকথানযঞ্চ, যথানুরূপং উপসংহরন্তো.

ৰক্খামহং অট্ঠকথং জনস্স, হিতায সদ্ধম্মচিরট্ঠিতত্থং;

সক্কচ্চ সদ্ধম্মপকাসিনিং তং, সুণাথ ধারেথ চ সাধু সন্তোতি.

তত্থ পটিসম্ভিদানং মগ্গোতি তন্নামৰিসেসিতো চাতি ৰুত্তত্তা পটিসম্ভিদামগ্গস্স পটিসম্ভিদামগ্গতা তাৰ ৰত্তব্বা. চতস্সো হি পটিসম্ভিদা – অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মপটিসম্ভিদা, নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, পটিভানপটিসম্ভিদাতি. তাসং পটিসম্ভিদানং মগ্গো অধিগমূপাযোতি পটিসম্ভিদামগ্গো, পটিসম্ভিদাপটিলাভহেতূতি ৰুত্তং হোতি. কথমযং তাসং মগ্গো হোতীতি চে? পভেদতো দেসিতায দেসনায পটিসম্ভিদাঞাণাৰহত্তা. নানাভেদভিন্নানঞ্হি ধম্মানং নানাভেদভিন্না দেসনা সোতূনং অরিযপুগ্গলানং পটিসম্ভিদাঞাণপ্পভেদঞ্চ সঞ্জনেতি, পুথুজ্জনানং আযতিং পটিসম্ভিদাঞাণপ্পভেদায চ পচ্চযো হোতি. ৰুত্তঞ্চ – ‘‘পভেদতো হি দেসনা ঘনৰিনিব্ভোগপটিসম্ভিদাঞাণাৰহা হোতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১.কামাৰচরকুসলপদভাজনীয). অযঞ্চ নানাভেদভিন্না দেসনা, তেনস্সা পটিসম্ভিদানং মগ্গত্তসিদ্ধি.

তত্থ চতস্সোতি গণনপরিচ্ছেদো. পটিসম্ভিদাতি পভেদা. ‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৮) ৰুত্তত্তা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি পভেদা, ঞাণস্সেৰ পভেদা. তস্মা ‘‘চতস্সো পটিসম্ভিদা’’তি চত্তারো ঞাণপ্পভেদাতি অত্থো. অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং নিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা.

তত্থ অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি যস্মা হেতুঅনুসারেন অরীযতি অধিগমীযতি পাপুণীযতি, তস্মা অত্থোতি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যংকিঞ্চি পচ্চযসমুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৰিপাকো, কিরিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থোতি ৰেদিতব্বা. তং অত্থং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা.

ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং ৰিদহতি পৰত্তেতি চেৰ পাপেতি চ, তস্মা ধম্মোতি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অরিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মোতি ৰেদিতব্বা. তং ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. অযমেৰ হি অত্থো অভিধম্মে (ৰিভ. ৭১৯-৭২৫) –

‘‘দুক্খে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, দুক্খনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা.

‘‘যে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, যম্হা ধম্মা তে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, তেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.

‘‘জরামরণে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, জরামরণসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, জরামরণনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, জরামরণনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.

‘‘জাতিযা ঞাণং…পে… ভৰে ঞাণং…পে… উপাদানে ঞাণং…পে… তণ্হায ঞাণং…পে… ৰেদনায ঞাণং…পে… ফস্সে ঞাণং….পে… সল়াযতনে ঞাণং….পে… নামরূপে ঞাণং…পে… ৰিঞ্ঞাণে ঞাণং…পে… সঙ্খারেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, সঙ্খারসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, সঙ্খারনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, সঙ্খারনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.

‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি – সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথং উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্লং. অযং ৰুচ্চতি ধম্মপটিসম্ভিদা. সো তস্স তস্সেৰ ভাসিতস্স অত্থং জানাতি ‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’তি. অযং ৰুচ্চতি অত্থপটিসম্ভিদা.

‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা যং যং ৰা পনারব্ভ তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতি. ইমে ধম্মা কুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদিনা নযেন ৰিভজিত্ৰা ৰিভজিত্ৰা দস্সিতো.

তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণন্তি তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৰনিরুত্তি অব্যভিচারিৰোহারো, তস্স অভিলাপে ভাসনে উদীরণে তং লপিতং ভাসিতং উদীরিতং সভাৰনিরুত্তিসদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৰনিরুত্তাভিলাপে ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি এৰং তস্সা ধম্মনিরুত্তিসঞ্ঞিতায সভাৰনিরুত্তিযা মাগধিকায সব্বসত্তানং মূলভাসায পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. এৰমযং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দারম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআরম্মণা. কস্মা? যস্মা সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তো হি ‘‘ফস্সো’’তি ৰুত্তে ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি, ‘‘ফস্সা’’তি ৰা ‘‘ফস্স’’ন্তি ৰা ৰুত্তে পন ‘‘অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. অঞ্ঞং পনেস নামাখ্যাতউপসগ্গনিপাতব্যঞ্জনসদ্দং জানাতি ন জানাতীতি? যদগ্গেন সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি, তদগ্গেন তম্পি জানিস্সতি. তং পন নযিদং পটিসম্ভিদাকিচ্চন্তি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘ভাসং নাম সত্তা উগ্গণ্হন্তী’’তি ৰত্ৰা ইদং কথিতং – মাতাপিতরো হি দহরকালে কুমারকে মঞ্চে ৰা পীঠে ৰা নিপজ্জাপেত্ৰা তং তং কথযমানা তানি তানি কিচ্চানি করোন্তি, দারকা তেসং তং তং ভাসং ৰৰত্থাপেন্তি ‘‘ইমিনা ইদং ৰুত্তং, ইমিনা ইদং ৰুত্ত’’ন্তি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে সব্বম্পি ভাসং জানন্তি. মাতা দমিল়ী, পিতা অন্ধকো. তেসং জাতদারকো সচে মাতু কথং পঠমং সুণাতি, দমিল়ভাসং ভাসিস্সতি. সচে পিতু কথং পঠমং সুণাতি, অন্ধকভাসং ভাসিস্সতি. উভিন্নম্পি পন কথং অসুণন্তো মাগধিকভাসং ভাসিস্সতি.

যোপি অগামকে মহাঅরঞ্ঞে নিব্বত্তো, তত্থ অঞ্ঞো কথেন্তো নাম নত্থি, সোপি অত্তনো ধম্মতায ৰচনং সমুট্ঠাপেন্তো মাগধিকভাসমেৰ ভাসিস্সতি. নিরযে তিরচ্ছানযোনিযং পেত্তিৰিসযে মনুস্সলোকে দেৰলোকেতি সব্বত্থ মাগধিকভাসাৰ উস্সন্না. তত্থ সেসা ওট্টকিরাতঅন্ধকযোনকদমিল়ভাসাদিকা ভাসা পরিৰত্তন্তি. অযমেৰেকা যথাভুচ্চব্রহ্মৰোহারঅরিযৰোহারসঙ্খাতা মাগধিকভাসা ন পরিৰত্ততি. সম্মাসম্বুদ্ধোপি তেপিটকং বুদ্ধৰচনং তন্তিং আরোপেন্তো মাগধিকভাসায এৰ আরোপেসি. কস্মা? এৰঞ্হি অত্থং আহরিতুং সুখং হোতি. মাগধিকভাসায হি তন্তিং আরুল়্হস্স বুদ্ধৰচনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং সোতপথাগমনমেৰ পপঞ্চো. সোতে পন সঙ্ঘট্টিতমত্তেযেৰ নযসতেন নযসহস্সেন অত্থো উপট্ঠাতি. অঞ্ঞায পন ভাসায তন্তিং আরুল়্হকং পোথেত্ৰা পোথেত্ৰা উগ্গহেতব্বং হোতি. বহুম্পি উগ্গহেত্ৰা পন পুথুজ্জনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তি নাম নত্থি, অরিযসাৰকো নো পটিসম্ভিদাপ্পত্তো নাম নত্থি.

ঞাণেসু ঞাণন্তি সব্বত্থকঞাণমারম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ঞাণে পভেদগতং ঞাণং, যথাৰুত্তেসু ৰা তেসু তীসু ঞাণেসু গোচরকিচ্চাদিৰসেন ৰিত্থারগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা.

ইমা পন চতস্সো পটিসম্ভিদা দ্ৰীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি, পঞ্চহি কারণেহি ৰিসদা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. কতমেসু দ্ৰীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি? সেক্খভূমিযঞ্চ অসেক্খভূমিযঞ্চ. তত্থ সারিপুত্তত্থেরস্স মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স মহাকস্সপত্থেরস্স মহাকচ্চাযনত্থেরস্স মহাকোট্ঠিতত্থেরস্সাতি এৰমাদীনং অসীতিযাপি মহাথেরানং পটিসম্ভিদা অসেক্খভূমিযং পভেদং গতা, আনন্দত্থেরস্স, চিত্তস্স গহপতিনো, ধম্মিকস্স উপাসকস্স, উপালিস্স গহপতিনো, খুজ্জুত্তরায উপাসিকাযাতিএৰমাদীনং পটিসম্ভিদা সেক্খভূমিযং পভেদং গতাতি ইমাসু দ্ৰীসু ভূমীসু পভেদং গচ্ছন্তি.

কতমেহি পঞ্চহি কারণেহি ৰিসদা হোন্তি? অধিগমেন, পরিযত্তিযা, সৰনেন, পরিপুচ্ছায, পুব্বযোগেন. তত্থ অধিগমো নাম অরহত্তপ্পত্তি. অরহত্তঞ্হি পত্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পরিযত্তি নাম বুদ্ধৰচনং. তঞ্হি উগ্গণ্হন্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. সৰনং নাম সদ্ধম্মস্সৰনং. সক্কচ্চং অট্ঠিং কত্ৰা ধম্মং সুণন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পরিপুচ্ছা নাম পাল়িঅট্ঠকথাদীসু গণ্ঠিপদঅত্থপদৰিনিচ্ছযকথা. উগ্গহিতপাল়িআদীসু হি অত্থং পরিপুচ্ছন্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পুব্বযোগো নাম পুব্ববুদ্ধানং সাসনে যোগাৰচরতা গতপচ্চাগতিকভাৰেন যাৰ অনুলোমগোত্রভুসমীপং পত্তৰিপস্সনানুযোগো. পুব্বযোগাৰচরস্স হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. ইমেহি পঞ্চহি কারণেহি ৰিসদা হোন্তীতি.

এতেসু পন কারণেসু পরিযত্তি সৰনং পরিপুচ্ছাতি ইমানি তীণি পভেদস্সেৰ বলৰকারণানি. পুব্বযোগো অধিগমস্স বলৰপচ্চযো, পভেদস্স হোতি ন হোতীতি? হোতি, ন পন তথা. পরিযত্তিসৰনপরিপুচ্ছা হি পুব্বে হোন্তু ৰা মা ৰা, পুব্বযোগেন পন পুব্বে চেৰ এতরহি চ সঙ্খারসম্মসনং ৰিনা পটিসম্ভিদা নাম নত্থি. ইমে পন দ্ৰেপি একতো হুত্ৰা পটিসম্ভিদা উপত্থম্ভেত্ৰা ৰিসদা করোন্তীতি. অপরে আহু –

‘‘পুব্বযোগো বাহুসচ্চং, দেসভাসা চ আগমো;

পরিপুচ্ছা অধিগমো, গরুসন্নিস্সযো তথা;

মিত্তসম্পত্তি চেৰাতি, পটিসম্ভিদপচ্চযা’’তি.

তত্থ পুব্বযোগো ৰুত্তনযোৰ. বাহুসচ্চং নাম তেসু তেসু সত্থেসু চ সিপ্পাযতনেসু চ কুসলতা. দেসভাসা নাম একসতৰোহারকুসলতা, ৰিসেসেন পন মাগধিকে কোসল্লং. আগমো নাম অন্তমসো ওপম্মৰগ্গমত্তস্সপি বুদ্ধৰচনস্স পরিযাপুণনং. পরিপুচ্ছা নাম একগাথাযপি অত্থৰিনিচ্ছযপুচ্ছনং. অধিগমো নাম সোতাপন্নতা ৰা সকদাগামিতা ৰা অনাগামিতা ৰা অরহত্তং ৰা. গরুসন্নিস্সযো নাম সুতপটিভানবহুলানং গরূনং সন্তিকে ৰাসো. মিত্তসম্পত্তি নাম তথারূপানংযেৰ মিত্তানং পটিলাভোতি.

তত্থ বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ পুব্বযোগঞ্চেৰ অধিগমঞ্চ নিস্সায পটিসম্ভিদা পাপুণন্তি, সাৰকা সব্বানিপি এতানি কারণানি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তিযা চ পাটিযেক্কো কম্মট্ঠানভাৰনানুযোগো নাম নত্থি, সেক্খানং পন সেক্খফলৰিমোক্খন্তিকা, অসেক্খানং অসেক্খফলৰিমোক্খন্তিকা চ পটিসম্ভিদাপ্পত্তি হোতি. তথাগতানঞ্হি দস বলানি ৰিয অরিযানং অরিযফলেহেৰ পটিসম্ভিদা ইজ্ঝন্তীতি. ইমাসং চতস্সন্নং পটিসম্ভিদানং মগ্গোতি পটিসম্ভিদামগ্গো, পটিসম্ভিদামগ্গো এৰ পকরণং পটিসম্ভিদামগ্গপ্পকরণং, পকারেন করীযন্তে ৰুচ্চন্তে এত্থ নানাভেদভিন্না গম্ভীরা অত্থা ইতি পকরণং.

তদেতং পটিসম্ভিদামগ্গপ্পকরণং অত্থসম্পন্নং ব্যঞ্জনসম্পন্নং গম্ভীরং গম্ভীরত্থং লোকুত্তরপ্পকাসনং সুঞ্ঞতাপটিসঞ্ঞুত্তং পটিপত্তিফলৰিসেসসাধনং পটিপত্তিপটিপক্খপটিসেধনং যোগাৰচরানং ঞাণৰররতনাকরভূতং ধম্মকথিকানং ধম্মকথাৰিলাসৰিসেসহেতুভূতং সংসারভীরুকানং দুক্খনিস্সরণং তদুপাযদস্সনেন অস্সাসজননত্থং তপ্পটিপক্খনাসনত্থঞ্চ গম্ভীরত্থানঞ্চ অনেকেসং সুত্তন্তপদানং অত্থৰিৰরণেন সুজনহদযপরিতোসজননত্থং তথাগতেন অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সব্বত্থ অপ্পটিহতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমহাপদীপাৰভাসেন সকলজনৰিত্থতমহাকরুণাসিনেহসিনিদ্ধহদযেন ৰেনেয্যজনহদযগতকিলেসন্ধকারৰিধমনত্থমুজ্জলিতস্স সদ্ধম্মমহাপদীপস্স তদধিপ্পাযৰিকাসনসিনেহপরিসেকেন পঞ্চৰস্সসহস্সমৰিরতমুজ্জলনমিচ্ছতা লোকানুকম্পকেন সত্থুকপ্পেন ধম্মরাজস্স ধম্মসেনাপতিনা আযস্মতা সারিপুত্তত্থেরেন ভাসিতং সুত্ৰা আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে যথাসুতমেৰ সঙ্গীতিং আরোপিতং.

তদেতং ৰিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপরিযাপন্নং. দীঘনিকাযো মজ্ঝিমনিকাযো সংযুত্তনিকাযো অঙ্গুত্তরনিকাযো খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু মহানিকাযেসু খুদ্দকমহানিকাযপরিযাপন্নং. সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথা উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্লন্তি নৰসু সত্থু সাসনঙ্গেসু যথাসম্ভৰং গেয্যৰেয্যাকরণঙ্গদ্ৰযসঙ্গহিতং.

‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতো;

চতুরাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৰত্তিনো’’তি. (থেরগা. ১০২৭) –

ধম্মভণ্ডাগারিকত্থেরেন পন পঞ্চসু ঠানেসু এতদগ্গং আরোপিতেন পটিঞ্ঞাতানং চতুরাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সানং ভিক্খুতো গহিতেসু দ্ৰীসু ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু অনেকসতধম্মক্খন্ধসঙ্গহিতং. তস্স তযো ৰগ্গা – মহাৰগ্গো, মজ্ঝিমৰগ্গো, চূল়ৰগ্গোতি. একেকস্মিং ৰগ্গস্মিং দসদসকং কত্ৰা ঞাণকথাদিকা মাতিকাকথাপরিযোসানা সমতিংস কথা. এৰমনেকধা ৰৰত্থাপিতস্স ইমস্স পটিসম্ভিদামগ্গপ্পকরণস্স অনুপুব্বং অপুব্বপদত্থৰণ্ণনং করিস্সাম. ইমঞ্হি পকরণং পাঠতো অত্থতো উদ্দিসন্তেন চ নিদ্দিসন্তেন চ সক্কচ্চং উদ্দিসিতব্বং নিদ্দিসিতব্বঞ্চ, উগ্গণ্হন্তেনাপি সক্কচ্চং উগ্গহেতব্বং ধারেতব্বঞ্চ. তং কিস্সহেতু? গম্ভীরত্তা ইমস্স পকরণস্স লোকহিতায লোকে চিরট্ঠিতত্থং.

তত্থ সমতিংসায কথাসু ঞাণকথা কস্মা আদিতো কথিতাতি চে? ঞাণস্স পটিপত্তিমলৰিসোধকত্তেন পটিপত্তিযা আদিভূতত্তা. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা –

‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং ভিক্খু, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলানং ধম্মানং. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯)?

উজুকা দিট্ঠীতি হি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতং ঞাণং ৰুত্তং. তস্মাপি ঞাণকথা আদিতো কথিতা.

অপরম্পি ৰুত্তং –

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, সম্মাদিট্ঠি পুব্বঙ্গমা হোতি. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, সম্মাদিট্ঠি পুব্বঙ্গমা হোতি? সম্মাদিট্ঠিং ‘সম্মাদিট্ঠী’তি পজানাতি, মিচ্ছাদিট্ঠিং ‘মিচ্ছাদিট্ঠী’তি পজানাতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মাসঙ্কপ্পং ‘সম্মাসঙ্কপ্পো’তি পজানাতি, মিচ্ছাসঙ্কপ্পং ‘মিচ্ছাসঙ্কপ্পো’তি পজানাতি. সম্মাৰাচং ‘সম্মাৰাচা’তি পজানাতি, মিচ্ছাৰাচং ‘মিচ্ছাৰাচা’তি পজানাতি. সম্মাকম্মন্তং ‘সম্মাকম্মন্তো’তি পজানাতি, মিচ্ছাকম্মন্তং ‘মিচ্ছাকম্মন্তো’তি পজানাতি. সম্মাআজীৰং ‘সম্মাআজীৰো’তি পজানাতি, মিচ্ছাআজীৰং ‘মিচ্ছাআজীৰো’তি পজানাতি. সম্মাৰাযামং ‘সম্মাৰাযামো’তি পজানাতি, মিচ্ছাৰাযামং ‘মিচ্ছাৰাযামো’তি পজানাতি. সম্মাসতিং ‘সম্মাসতী’তি পজানাতি, মিচ্ছাসতিং ‘মিচ্ছাসতী’তি পজানাতি. সম্মাসমাধিং ‘সম্মাসমাধী’তি পজানাতি, মিচ্ছাসমাধিং ‘মিচ্ছাসমাধী’তি পজানাতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠী’’তি (ম. নি. ৩.১৩৬ আদযো).

পুব্বঙ্গমভূতায হি সম্মাদিট্ঠিযা সিদ্ধায মিচ্ছাদিট্ঠীনম্পি মিচ্ছাদিট্ঠিভাৰং জানিস্সতীতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতং ঞাণং তাৰ সোধেতুং ঞাণকথা আদিতো কথিতা.

‘‘অপিচুদাযি, তিট্ঠতু পুব্বন্তো, তিট্ঠতু অপরন্তো, ধম্মং তে দেসেস্সামি – ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি, ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি (ম. নি. ২.২৭১) চ –

পুব্বন্তাপরন্তদিট্ঠিযো ঠপেত্ৰা ঞাণস্সেৰ ৰুত্তত্তা ঞাণকথা আদিতো কথিতা.

‘‘অলং, সুভদ্দ, তিট্ঠতেতং ‘সব্বে তে সকায পটিঞ্ঞায অব্ভঞ্ঞিংসু, সব্বেৰ ন অব্ভঞ্ঞিংসু, উদাহু একচ্চে অব্ভঞ্ঞিংসু, একচ্চে ন অব্ভঞ্ঞিংসূ’তি. ধম্মং তে, সুভদ্দ, দেসেস্সামি, তং সুণাহি সাধুকং মনসিকরোহি, ভাসিস্সামী’’তি (দী. নি. ২.২১৩) চ –

পুথুসমণব্রাহ্মণপরপ্পৰাদানং ৰাদে ঠপেত্ৰা অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স দেসিতত্তা, অট্ঠঙ্গিকে চ মগ্গে সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স পধানত্তা ঞাণকথা আদিতো কথিতা.

‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, সোতাপত্তিযঙ্গানি সপ্পুরিসসংসেৰো, সদ্ধম্মস্সৰনং, যোনিসো মনসিকারো, ধম্মানুধম্মপটিপত্তী’’তি (সং. নি. ৫.১০৪৬; দী. নি. ৩.৩১১) চ –

‘‘সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি, উপসঙ্কমন্তো পযিরুপাসতি, পযিরুপাসন্তো সোতং ওদহতি, ওহিতসোতো ধম্মং সুণাতি, সুত্ৰা ধম্মং ধারেতি, ধাতানং ধম্মানং পঞ্ঞায অত্থং উপপরিক্খতি, অত্থং উপপরিক্খতো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা ছন্দো জাযতি, ছন্দজাতো উস্সহতি, উস্সহিত্ৰা তুলেতি, তুলযিত্ৰা পদহতি, পহিতত্তো কাযেন চেৰ পরমত্থসচ্চং সচ্ছিকরোতি, পঞ্ঞায চ নং পটিৰিজ্ঝ পস্সতী’’তি (ম. নি. ২.১৮৩, ৪৩২) চ –

‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি…পে… সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণ’’ন্তি আদীনি (দী. নি. ১.১৯০) চ –

অনেকানি সুত্তন্তপদানি অনুলোমেন্তেন সুতমযে ঞাণং আদিং কত্ৰা যথাক্কমেন ঞাণকথা আদিতো কথিতা.

সা পনাযং ঞাণকথা উদ্দেসনিদ্দেসৰসেন দ্ৰিধা ঠিতা. উদ্দেসে ‘‘সোতাৰধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তিআদিনা নযেন তেসত্ততি ঞাণানি মাতিকাৰসেন উদ্দিট্ঠানি. নিদ্দেসে ‘‘কথং সোতাৰধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণং. ‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা’তি সোতাৰধানং, তংপজাননা পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তিআদিনা নযেন তানিযেৰ তেসত্ততি ঞাণানি ৰিত্থারৰসেন নিদ্দিট্ঠানীতি.

গন্থারম্ভকথা নিট্ঠিতা.

(১) মহাৰগ্গো

১. ঞাণকথা

মাতিকাৰণ্ণনা

. তত্থ উদ্দেসে তাৰ সোতাৰধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণন্তি এত্থ সোতসদ্দো অনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস –

মংসৰিঞ্ঞাণঞাণেসু, তণ্হাদীসু চ দিস্সতি;

ধারাযং অরিযমগ্গে, চিত্তসন্ততিযম্পি চ.

‘‘সোতাযতনং সোতধাতু সোতিন্দ্রিয’’ন্তিআদীসু (ৰিভ. ১৫৭) হি অযং সোতসদ্দো মংসসোতে দিস্সতি. ‘‘সোতেন সদ্দং সুত্ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯৫) সোতৰিঞ্ঞাণে. ‘‘দিব্বায সোতধাতুযা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৬) ঞাণসোতে. ‘‘যানি সোতানি লোকস্মিন্তি যানি এতানি সোতানি মযা কিত্তিতানি পকিত্তিতানি আচিক্খিতানি দেসিতানি পঞ্ঞপিতানি পট্ঠপিতানি ৰিৰরিতানি ৰিভত্তানি উত্তানীকতানি পকাসিতানি. সেয্যথিদং – তণ্হাসোতো দিট্ঠিসোতো কিলেসসোতো দুচ্চরিতসোতো অৰিজ্জাসোতো’’তিআদীসু (চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪) তণ্হাদীসু পঞ্চসু ধম্মেসু. ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) উদকধারাযং. ‘‘অরিযস্সেতং, আৰুসো, অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৰচনং, যদিদং সোতো’’তিআদীসু অরিযমগ্গে. ‘‘পুরিসস্স চ ৰিঞ্ঞাণসোতং পজানাতি উভযতো অব্বোচ্ছিন্নং ইধ লোকে পতিট্ঠিতঞ্চ পরলোকে পতিট্ঠিতঞ্চা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.১৪৯) চিত্তসন্ততিযং. ইধ পনাযং মংসসোতে দট্ঠব্বো. তেন সোতেন হেতুভূতেন, করণভূতেন ৰা অৰধীযতি অৰত্থাপীযতি অপ্পীযতীতি সোতাৰধানং. কিং তং? সুতং. সুতঞ্চ নাম ‘‘বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) ৰিয সোতদ্ৰারানুসারেন ৰিঞ্ঞাতং অৰধারিতং ধম্মজাতং, তং ইধ সোতাৰধানন্তি ৰুত্তং. তস্মিং সোতাৰধানসঙ্খাতে সুতে পৰত্তা পঞ্ঞা সোতাৰধানে পঞ্ঞা. পঞ্ঞাতি চ তস্স তস্স অত্থস্স পাকটকরণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপনট্ঠেন পঞ্ঞা, তেন তেন ৰা অনিচ্চাদিনা পকারেন ধম্মে জানাতীতিপি পঞ্ঞা.

সুতমযে ঞাণন্তি এত্থ সুতসদ্দো তাৰ সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ –

গমনে ৰিস্সুতে তিন্তেনুযোগোপচিতেপি চ;

সদ্দে চ সোতদ্ৰারানুসারঞাতে চ দিস্সতি.

তথা হিস্স ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১; মহাৰ. ৫) ৰিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৰস্সুতা অৰস্সুতস্স পুরিসপুগ্গলস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) তিন্তা তিন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীরা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) অনুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২; পে. ৰ. ২৫) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সদ্দোতি অত্থো. ‘‘বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতধরোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৰারানুসারেন ৰিঞ্ঞাতং উপধারিতন্তি অত্থো. সুতমযে ঞাণন্তি যা এসা এতং সুতং ৰিঞ্ঞাতং অৰধারিতং সদ্ধম্মং আরব্ভ আরম্মণং কত্ৰা সব্বপঠমঞ্চ অপরাপরঞ্চ পৰত্তা পঞ্ঞা, তং ‘‘সুতমযে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি, সুতমযং ঞাণন্তি অত্থো. সুতমযেতি চ পচ্চত্তৰচনমেতং, যথা ‘‘ন হেৰং ৰত্তব্বে’’ (কথা. ১, ১৫-১৮). ‘‘ৰনপ্পগুম্বে যথা ফুস্সিতগ্গে’’ (খু. পা. ৬.১৩; সু. নি. ২৩৬). ‘‘নত্থি অত্তকারে নত্থি পরকারে নত্থি পুরিসকারে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৮) পচ্চত্তৰচনং, এৰমিধাপি দট্ঠব্বং. তেন ৰুত্তং – ‘‘সুতমযং ঞাণন্তি অত্থো’’তি.

অথ ৰা সুতেন পকতো ফস্সাদিকো ধম্মপুঞ্জো সুতমযো, তস্মিং সুতমযে ধম্মপুঞ্জে পৰত্তং তংসম্পযুত্তং ঞাণং সুতমযে ঞাণং. সভাৰসামঞ্ঞলক্খণৰসেন ধম্মে জানাতীতি ঞাণং. তংযেৰ ঞাণং পরিযাযৰচনেন অধিপ্পাযপকাসনত্থং অনিযমেন ‘‘পঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা পচ্ছা অধিপ্পেতং ‘‘ঞাণ’’ন্তি নিযমেত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ঞাণঞ্চ নাম সভাৰপটিৰেধলক্খণং, অক্খলিতপটিৰেধলক্খণং ৰা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৰেধো ৰিয, ৰিসযোভাসনরসং পদীপো ৰিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানং অরঞ্ঞগতসুদেসকো ৰিয. ‘‘সমাহিতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৭১) ৰচনতো সমাধিপদট্ঠানং. লক্খণাদীসু হি সভাৰো ৰা সামঞ্ঞং ৰা লক্খণং নাম, কিচ্চং ৰা সম্পত্তি ৰা রসো নাম, উপট্ঠানাকারো ৰা ফলং ৰা পচ্চুপট্ঠানং নাম, আসন্নকারণং পদট্ঠানং নামাতি ৰেদিতব্বং.

. সুত্ৰান সংৰরে পঞ্ঞাতি –

পাতিমোক্খো সতী চেৰ, ঞাণং খন্তি তথেৰ চ;

ৰীরিযং পঞ্চিমে ধম্মা, সংৰরাতি পকাসিতা.

‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) আগতো পাতিমোক্খসংৰরো. ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) নযেন আগতো সতিসংৰরো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং (অজিতাতি ভগৰা),

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি . (চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৬০; সু. নি. ১০৪১) –

আগতো ঞাণসংৰরো. ‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, আসৰা পটিসেৰনা পহাতব্বা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন আগতো পচ্চযপটিসেৰনাসংৰরো, সোপি ঞাণসংৰরেনেৰ সঙ্গহিতো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায ডংসমকসৰাতাতপসরিসপসম্ফস্সানং দুরুত্তানং দুরাগতানং ৰচনপথানং উপ্পন্নানং সারীরিকানং ৰেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খরানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহরানং অধিৰাসকজাতিকো হোতী’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) আগতো খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো ৰীরিযসংৰরো. ‘‘ইধ অরিযসাৰকো মিচ্ছাআজীৰং পহায সম্মাআজীৰেন জীৰিকং কপ্পেতী’’তি (সং. নি. ৫.৮) আগতো আজীৰপারিসুদ্ধিসংৰরো, সোপি ৰীরিযসংৰরেনেৰ সঙ্গহিতো. তেসু সত্তসু সংৰরেসু পাতিমোক্খসংৰরইন্দ্রিযসংৰরআজীৰপারিসুদ্ধিপচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতা চত্তারো সংৰরা ইধাধিপ্পেতা, তেসু চ ৰিসেসেন পাতিমোক্খসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো সংৰরোতি ৰুচ্চতি. সুতমযঞাণে ৰুত্তং ধম্মং সুত্ৰা সংৰরন্তস্স সংৰরং করোন্তস্স তস্মিং সংৰরে পৰত্তা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞা ‘‘সুত্ৰান সংৰরে পঞ্ঞা’’তি ৰুত্তা. অথ ৰা হেতুঅত্থে সুত্ৰাতি ৰচনস্স সম্ভৰতো সুতহেতুনা সংৰরে পঞ্ঞাতিপি অত্থো.

সীলমযে ঞাণন্তি এত্থ সীলন্তি সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং ৰা, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৰসেন অৰিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. উপধারণং ৰা, কুসলানং ধম্মানং পতিট্ঠাৰসেন আধারভাৰোতি অত্থো. এতদেৰ হি এত্থ অত্থদ্ৰযং সদ্দলক্খণৰিদূ অনুজানন্তি. অঞ্ঞে পন ‘‘অধিসেৰনট্ঠেন আচারট্ঠেন তস্সীলট্ঠেন সিরট্ঠেন সীতলট্ঠেন সিৰট্ঠেন সীল’’ন্তি ৰণ্ণযন্তি.

সীলনং লক্খণং তস্স, ভিন্নস্সাপি অনেকধা;

সনিদস্সনত্তং রূপস্স, যথা ভিন্নস্স নেকধা.

যথা হি নীলপীতাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি রূপাযতনস্স সনিদস্সনত্তং লক্খণং নীলাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সনিদস্সনভাৰানতিক্কমনতো, তথা সীলস্স চেতনাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি যদেতং কাযকম্মাদীনং সমাধানৰসেন কুসলানঞ্চ ধম্মানং পতিট্ঠানৰসেন ৰুত্তং সীলনং, তদেৰ লক্খণং চেতনাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সমাধানপতিট্ঠানভাৰানতিক্কমনতো. এৰংলক্খণস্স পনস্স –

‘‘দুস্সীল্যৰিদ্ধংসনতা, অনৰজ্জগুণো তথা;

কিচ্চসম্পত্তি অত্থেন, রসো নাম পৰুচ্চতি’’.

তস্মা ইদং সীলং নাম কিচ্চট্ঠেন রসেন দুস্সীল্যৰিদ্ধংসনরসং, সম্পত্তিঅত্থেন রসেন অনৰজ্জরসন্তি ৰেদিতব্বং.

সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, তযিদং তস্স ৰিঞ্ঞুহি;

ওত্তপ্পঞ্চ হিরী চেৰ, পদট্ঠানন্তি ৰণ্ণিতং. –

তযিদং সীলং ‘‘কাযসোচেয্যং ৰচীসোচেয্যং মনোসোচেয্য’’ন্তি (ইতিৰু. ৬৬) এৰং ৰুত্তসোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, সুচিভাৰেন পচ্চুপট্ঠাতি গহণভাৰং গচ্ছতি. হিরোত্তপ্পঞ্চ পন তস্স ৰিঞ্ঞূহি পদট্ঠানন্তি ৰণ্ণিতং, আসন্নকারণন্তি অত্থো. হিরোত্তপ্পে হি সতি সীলং উপ্পজ্জতি চেৰ তিট্ঠতি চ, অসতি নেৰ উপ্পজ্জতি ন তিট্ঠতীতি এৰংৰিধেন সীলেন সহগতং তংসম্পযুত্তং ঞাণং সীলমযে ঞাণং. অথ ৰা সীলমেৰ পকতং সীলমযং, তস্মিং সীলমযে তংসম্পযুত্তং ঞাণং. অসংৰরে আদীনৰপচ্চৰেক্খণা চ, সংৰরে আনিসংসপচ্চৰেক্খণা চ, সংৰরপারিসুদ্ধিপচ্চৰেক্খণা চ, সংৰরসংকিলেসৰোদানপচ্চৰেক্খণা চ সীলমযঞাণেনেৰ সঙ্গহিতা.

. সংৰরিত্ৰা সমাদহনে পঞ্ঞাতি সীলমযঞাণে ৰুত্তসীলসংৰরেন সংৰরিত্ৰা সংৰরং কত্ৰা সীলে পতিট্ঠায সমাদহন্তস্স উপচারপ্পনাৰসেন চিত্তেকগ্গতং করোন্তস্স তস্মিং সমাদহনে পৰত্তা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞা. সমং সম্মা চ আদহনং ঠপনন্তি চ সমাদহনং, সমাধিস্সেৰেতং পরিযাযৰচনং.

সমাধিভাৰনামযে ঞাণন্তি এত্থ কুসলচিত্তেকগ্গতা সমাধি. কেনট্ঠেন সমাধি? সমাধানট্ঠেন সমাধি. কিমিদং সমাধানং নাম? একারম্মণে চিত্তচেতসিকানং সমং সম্মা চ আধানং, ঠপনন্তি ৰুত্তং হোতি. তস্মা যস্স ধম্মস্সানুভাৰেন একারম্মণে চিত্তচেতসিকা সমং সম্মা চ অৰিক্খিপমানা অৰিপ্পকিণ্ণা চ হুত্ৰা তিট্ঠন্তি, ইদং সমাধানন্তি ৰেদিতব্বং. তস্স খো পন সমাধিস্স –

লক্খণং তু অৰিক্খেপো, ৰিক্খেপৰিদ্ধংসনং রসো;

অকম্পনমুপট্ঠানং, পদট্ঠানং সুখং পন.

ভাৰীযতি ৰড্ঢীযতীতি ভাৰনা, সমাধি এৰ ভাৰনা সমাধিভাৰনা, সমাধিস্স ৰা ভাৰনা ৰড্ঢনা সমাধিভাৰনা. সমাধিভাৰনাৰচনেন অঞ্ঞং ভাৰনং পটিক্খিপতি. পুব্বে ৰিয উপচারপ্পনাৰসেন সমাধিভাৰনামযে ঞাণং.

. পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞাতি এত্থ পটিচ্চ ফলমেতীতি পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৰিনা তেন, অপচ্চক্খিত্ৰাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চাতি অত্থো. অপিচ উপকারকত্থো পচ্চযত্থো, তস্স পচ্চযস্স বহুৰিধত্তা পচ্চযানং পরিগ্গহে ৰৰত্থাপনে চ পঞ্ঞা পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা.

ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি এত্থ ধম্মসদ্দো তাৰ সভাৰপঞ্ঞাপুঞ্ঞপঞ্ঞত্তিআপত্তিপরিযত্তিনিস্সত্ততাৰিকারগুণপচ্চযপচ্চযুপ্পন্নাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) সভাৰে দিস্সতি.

‘‘যস্সেতে চতুরো ধম্মা, সদ্ধস্স ঘরমেসিনো;

সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, স ৰে পেচ্চ ন সোচতী’’তি. (সু. নি. ১৯০) –

আদীসু পঞ্ঞাযং.

‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৰিপাকিনো;

অধম্মো নিরযং নেতি, ধম্মো পাপেতি সুগ্গতি’’ন্তি. (থেরগা. ৩০৪) –

আদীসু পুঞ্ঞে. ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মা নিরুত্তিধম্মা অধিৰচনধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৬-১০৮) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘পারাজিকা ধম্মা সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা’’তিআদীসু (পারা. ২৩৩-২৩৪) আপত্তিযং. ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণ’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পরিযত্তিযং. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি (ধ. স. ১২১). ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১১৫) নিস্সত্ততাযং. ‘‘জাতিধম্মা জরাধম্মা মরণধম্মা’’তিআদীসু (অ. নি. ১০.১০৭) ৰিকারে. ‘‘ছন্নং বুদ্ধধম্মান’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৫০) গুণে. ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭২০) পচ্চযে. ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তিআদীসু (সং. নি. ২.২০; অ. নি. ৩.১৩৭) পচ্চযুপ্পন্নে. স্ৰাযমিধাপি পচ্চযুপ্পন্নে দট্ঠব্বো. অত্থতো পন অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ৰা, পচ্চযেহি ধারীযন্তীতি ৰা, অত্তনো ফলং ধারেন্তীতি ৰা, অত্তনো পরিপূরকং অপাযেসু অপতমানং ধারেন্তীতি ৰা, সকসকলক্খণে ধারেন্তীতি ৰা, চিত্তেন অৰধারীযন্তীতি ৰা যথাযোগং ধম্মাতি ৰুচ্চন্তি. ইধ পন অত্তনো পচ্চযেহি ধারীযন্তীতি ধম্মা, পচ্চযসমুপ্পন্না ধম্মা তিট্ঠন্তি উপ্পজ্জন্তি চেৰ পৰত্তন্তি চ এতাযাতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযধম্মানমেতং অধিৰচনং. তস্সং ধম্মট্ঠিতিযং ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. ইদঞ্হি সমাধিভাৰনামযঞাণে ৰুত্তসমাধিনা সমাহিতেন চিত্তেন যথাভূতঞাণদস্সনত্থায যোগমারভিত্ৰা ৰৰত্থাপিতনামরূপস্স তেসং নামরূপানং পচ্চযপরিগ্গহপরিযাযং ধম্মট্ঠিতিঞাণং উপ্পজ্জতি. ‘‘নামরূপৰৰত্থানে ঞাণ’’ন্তি অৰত্ৰা এৰ কস্মা ‘‘ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি ৰুত্তন্তি চে? পচ্চযপরিগ্গহেনেৰ পচ্চযসমুপ্পন্নপরিগ্গহস্স সিদ্ধত্তা. পচ্চযসমুপ্পন্নে হি অপরিগ্গহিতে পচ্চযপরিগ্গহো ন সক্কা হোতি কাতুং. তস্মা ধম্মট্ঠিতিঞাণগহণেনেৰ তস্স হেতুভূতং পুব্বে সিদ্ধং নামরূপৰৰত্থানঞাণং ৰুত্তমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. কস্মা দুতিযততিযঞাণং ৰিয ‘‘সমাদহিত্ৰা পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা’’তি ন ৰুত্তন্তি চে? সমথৰিপস্সনানং যুগনদ্ধত্তা.

‘‘সমাদহিত্ৰা যথা চে ৰিপস্সতি, ৰিপস্সমানো তথা চে সমাদহে;

ৰিপস্সনা চ সমথো তদা অহু, সমানভাগা যুগনদ্ধা ৰত্তরে’’তি. –

হি ৰুত্তং. তস্মা সমাধিং অৰিস্সজ্জেত্ৰা সমাধিঞ্চ ঞাণঞ্চ যুগনদ্ধং কত্ৰা যাৰ অরিযমগ্গো, তাৰ উস্সুক্কাপেতব্বন্তি ঞাপনত্থং ‘‘পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’মিচ্চেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞাতি এত্থ অত্তনো সভাৰং, উপ্পাদাদিক্খণং ৰা পত্ৰা অতি ইতা অতিক্কন্তাতি অতীতা, তদুভযম্পি ন আগতা ন সম্পত্তাতি অনাগতা, তং তং কারণং পটিচ্চ উপ্পাদাদিউদ্ধং পন্না গতা পৰত্তাতি পচ্চুপ্পন্না. অদ্ধা সন্ততিখণপচ্চুপ্পন্নেসু সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং ইধাধিপ্পেতং. তেসং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং একেকক্খন্ধলক্খণে সঙ্খিপিত্ৰা কলাপৰসেন রাসিং কত্ৰা ৰৰত্থানে নিচ্ছযনে সন্নিট্ঠাপনে পঞ্ঞা.

সম্মসনে ঞাণন্তি সম্মা আমসনে অনুমজ্জনে পেক্খণে ঞাণং, কলাপসম্মসনঞাণন্তি অত্থো. ইদঞ্হি নামরূপৰৰত্থানঞাণানন্তরং নামরূপপচ্চযপরিগ্গহে ধম্মট্ঠিতিঞাণে ঠিতস্স ‘‘যংকিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং তং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং, দুক্খতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং, অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসন’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৮) নযেন ৰুত্তসম্মসনৰসেন পুব্বে ৰৰত্থাপিতে একেকস্মিং খন্ধে তিলক্খণং আরোপেত্ৰা অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তস্স কলাপসম্মসনঞাণং উপ্পজ্জতি.

. পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং ৰিপরিণামানুপস্সনে পঞ্ঞাতি সন্ততিৰসেন পচ্চুপ্পন্নানং অজ্ঝত্তং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং ৰিপরিণামদস্সনে ভঙ্গদস্সনে পঞ্ঞা. যস্মা ‘‘ইমে ধম্মা উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জন্তী’’তি উদযং গহেত্ৰাপি ভেদেযেৰ চিত্তং ঠপেতি, তস্মা অৰুত্তোপি উদযো ৰুত্তোযেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বো. পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং দস্সনেন ৰা উদযদস্সনস্স সিদ্ধত্তা উদযো ৰুত্তোযেৰ হোতি. ন হি উদযং ৰিনা ধম্মানং উপ্পন্নত্তং সিজ্ঝতি, তস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং উপ্পাদৰিপরিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা’’তি অৰুত্তেপি ৰুত্তমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. ‘‘উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি নিযমিতত্তা চ উদযদস্সনং সিদ্ধমেৰ হোতীতি অনন্তরং ৰুত্তস্স সম্মসনঞাণস্স পারং গন্ত্ৰা তংসম্মসনেযেৰ পাকটীভূতে উদযব্বযে পরিগ্গণ্হিত্ৰা সঙ্খারানং পরিচ্ছেদকরণত্থং উদযব্বযানুপস্সনং আরভন্তস্স উপ্পজ্জতি উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং. তঞ্হি উদযব্বযে অনুপস্সনতো উদযব্বযানুপস্সনাতি ৰুচ্চতি.

. আরম্মণং পটিসঙ্খাতি রূপক্খন্ধাদিআরম্মণং ভঙ্গতো পটিসঙ্খায জানিত্ৰা পস্সিত্ৰা. ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৰিপস্সনে ঞাণন্তি তস্স আরম্মণং ভঙ্গতো পটিসঙ্খায উপ্পন্নস্স ঞাণস্স ভঙ্গং অনুপস্সনে যা পঞ্ঞা, তং ‘‘ৰিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰিপস্সনাতি চ ৰিৰিধা পস্সনা ৰিপস্সনা. আরম্মণপটিসঙ্খাতিপি পাঠো. তস্সত্থো – আরম্মণস্স পটিসঙ্খা জাননা পস্সনাতি ৰুত্তনযেনেৰ আরম্মণপটিসঙ্খা ‘‘ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৰিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি. যস্মা পন ভঙ্গানুপস্সনায এৰ ৰিপস্সনা সিখং পাপুণাতি, তস্মা ৰিসেসেত্ৰা ইদমেৰ ‘‘ৰিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. যস্মা উদযব্বযানুপস্সনায ঠিতস্স মগ্গামগ্গঞাণদস্সনং উপ্পজ্জতি, তস্মা তস্সা সিদ্ধায তং সিদ্ধমেৰ হোতীতি তং অৰত্ৰাৰ ভঙ্গানুপস্সনায এৰ ৰিপস্সনাসিখং ঞাণং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. উদযব্বযানুপস্সনায সুপরিদিট্ঠউদযব্বযস্স সুপরিচ্ছিন্নেসু সঙ্খারেসু লহুং লহুং উপট্ঠহন্তেসু ঞাণে তিক্খে ৰহন্তে উদযং পহায ভঙ্গে এৰ সতি সন্তিট্ঠতি, তস্স ‘‘এৰং উপ্পজ্জিত্ৰা এৰং নাম সঙ্খারা ভিজ্জন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি.

. ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞাতি উপ্পাদপৰত্তনিমিত্তআযূহনাপটিসন্ধীনং ভযতো উপট্ঠানে পীল়াযোগতো সপ্পটিভযৰসেন গহণূপগমনে পঞ্ঞাতি অত্থো. ভযতো উপট্ঠাতীতি ভযতুপট্ঠানং আরম্মণং, তস্মিং ভযতুপট্ঠানে. অথ ৰা ভযতো উপতিট্ঠতীতি ভযতুপট্ঠানং, পঞ্ঞা, তং ‘‘ভযতুপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং হোতি.

আদীনৰে ঞাণন্তি ভুম্মৰচনমেৰ. ‘‘যা চ ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা, যঞ্চ আদীনৰে ঞাণং, যা চ নিব্বিদা, ইমে ধম্মা একট্ঠা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭) ৰুত্তত্তা একমিৰ ৰুচ্চমানম্পি অৰত্থাভেদেন মুঞ্চিতুকম্যতাদি ৰিয তিৰিধমেৰ হোতি. তস্মা ভযতুপট্ঠানআদীনৰানুপস্সনাসু সিদ্ধাসু নিব্বিদানুপস্সনা সিদ্ধা হোতীতি কত্ৰা অৰুত্তাপি ৰুত্তাৰ হোতীতি ৰেদিতব্বা.

সব্বসঙ্খারানং ভঙ্গারম্মণং ভঙ্গানুপস্সনং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স তিভৰচতুযোনিপঞ্চগতিসত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিনৰসত্তাৰাসেসু পভেদকা সঙ্খারা সুখেন জীৰিতুকামস্স ভীরুকপুরিসস্স সীহব্যগ্ঘদীপিঅচ্ছতরচ্ছযক্খরক্খসচণ্ডগোণচণ্ডকুক্কুরপভিন্ন- মদচণ্ডহত্থিঘোরআসিৰিসঅসনিৰিচক্কসুসানরণভূমিজলিতঅঙ্গারকাসুআদযো ৰিয মহাভযং হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, তস্স ‘‘অতীতা সঙ্খারা নিরুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তি, অনাগতাপি এৰমেৰ নিরুজ্ঝিস্সন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভযতুপট্ঠানং ঞাণং উপ্পজ্জতি. তস্স তং ভযতুপট্ঠানঞাণং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স সব্বভৰযোনিগতিঠিতিসত্তাৰাসেসু নেৰ তাণং ন লেণং ন গতি ন পটিসরণং পঞ্ঞাযতি, সব্বভৰযোনিগতিঠিতিনিৰাসগতেসু সঙ্খারেসু একসঙ্খারেপি পত্থনা ৰা পরামাসো ৰা ন হোতি, তযো ভৰা ৰীতচ্চিতঙ্গারপুণ্ণা অঙ্গারকাসুযো ৰিয, চত্তারো মহাভূতা ঘোরৰিসা আসিৰিসা ৰিয, পঞ্চক্খন্ধা উক্খিত্তাসিকা ৰধকা ৰিয, ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি সুঞ্ঞগামো ৰিয, ছ বাহিরাযতনানি গামঘাতকচোরা ৰিয, সত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো নৰ চ সত্তাৰাসা একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তা সম্পজ্জলিতা সজোতিভূতা ৰিয চ, সব্বে সঙ্খারা গণ্ডভূতা রোগভূতা সল্লভূতা অঘভূতা আবাধভূতা ৰিয চ নিরস্সাদা নিরসা মহাআদীনৰরাসিভূতা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, সুখেন জীৰিতুকামস্স ভীরুকপুরিসস্স রমণীযাকারসণ্ঠিতম্পি সৰাল়কমিৰ ৰনগহনং, সসদ্দূলা ৰিয গুহা, সগাহরক্খসং ৰিয উদকং, সমুস্সিতখগ্গা ৰিয পচ্চত্থিকা, সৰিসং ৰিয ভোজনং, সচোরো ৰিয মগ্গো, আদিত্তমিৰ অগারং, উয্যুত্তসেনা ৰিয রণভূমি. যথা হি সো পুরিসো এতানি সৰাল়কৰনগহনাদীনি আগম্ম ভীতো সংৰিগ্গো লোমহট্ঠজাতো সমন্ততো আদীনৰমেৰ পস্সতি, এৰমেৰ সো যোগাৰচরো ভঙ্গানুপস্সনাৰসেন সব্বসঙ্খারেসু ভযতো উপট্ঠিতেসু সমন্ততো নিরসং নিরস্সাদং আদীনৰমেৰ পস্সতি. তস্সেৰং পস্সতো আদীনৰানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি.

সো এৰং সব্বসঙ্খারে আদীনৰতো সম্পস্সন্তো সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসগতে সভেদকে সঙ্খারগতে নিব্বিন্দতি উক্কণ্ঠতি নাভিরমতি. সেয্যথাপি নাম চিত্তকূটপব্বতপাদাভিরতো সুৰণ্ণরাজহংসো অসুচিম্হি চণ্ডালগামদ্ৰারআৰাটে নাভিরমতি, সত্তসু মহাসরেসুযেৰ অভিরমতি, এৰমেৰ অযং যোগীরাজহংসো সুপরিদিট্ঠাদীনৰে সভেদকে সঙ্খারগতে নাভিরমতি, ভাৰনারামতায পন ভাৰনারতিযা সমন্নাগতত্তা সত্তসু অনুপস্সনাসুযেৰ অভিরমতি. যথা চ সুৰণ্ণপঞ্জরেপি পক্খিত্তো সীহো মিগরাজা নাভিরমতি, তিযোজনসহস্সৰিত্থতে পন হিমৰন্তেযেৰ রমতি, এৰমযম্পি যোগীসীহো তিৰিধে সুগতিভৰেপি নাভিরমতি, তীসু অনুপস্সনাসুযেৰ রমতি. যথা চ সব্বসেতো সত্তপ্পতিট্ঠো ইদ্ধিমা ৰেহাসঙ্গমো ছদ্দন্তো নাগরাজা নগরমজ্ঝে নাভিরমতি, হিমৰতি ছদ্দন্তরহদেযেৰ রমতি, এৰমযং যোগীৰরৰারণো সব্বস্মিম্পি সঙ্খারগতে নাভিরমতি, ‘‘অনুপ্পাদো খেম’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৫৩) নযেন নিদ্দিট্ঠে সন্তিপদেযেৰ রমতি, তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভারমানসো হোতি. এত্তাৰতা তস্স নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং উপ্পন্নং হোতীতি.

. মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণন্তি মুঞ্চিতুং চজিতুং কামেতি ইচ্ছতীতি মুঞ্চিতুকামো, মুঞ্চিতুকামস্স ভাৰো মুঞ্চিতুকম্যতা. পটিসঙ্খাতি উপপরিক্খতীতি পটিসঙ্খা, পটিসঙ্খানং ৰা পটিসঙ্খা. সন্তিট্ঠতি অজ্ঝুপেক্খতীতি সন্তিট্ঠনা, সন্তিট্ঠনং ৰা সন্তিট্ঠনা. মুঞ্চিতুকম্যতা চ সা পটিসঙ্খা চ সন্তিট্ঠনা চাতি মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা. ইতি পুব্বভাগে নিব্বিদাঞাণেন নিব্বিন্নস্স উপ্পাদাদীনি পরিচ্চজিতুকামতা মুঞ্চিতুকম্যতা. মুঞ্চনস্স উপাযকরণত্থং মজ্ঝে পটিসঙ্খানং পটিসঙ্খা. মুঞ্চিত্ৰা অৰসানে অজ্ঝুপেক্খনং সন্তিট্ঠনা. এৰং অৰত্থাভেদেন তিপ্পকারা পঞ্ঞা সঙ্খারানং অজ্ঝুপেক্খনাসু ঞাণং, মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাসঙ্খাতানং অৰত্থাভেদেন ভিন্নানং তিস্সন্নম্পি পঞ্ঞানং সঙ্খারুপেক্খতং ইচ্ছন্তেন পন ‘‘পঞ্ঞা’’তি চ ‘‘সঙ্খারুপেক্খাসূ’’তি চ বহুৰচনং কতং, অৰত্থাভেদেন ভিন্নস্সাপি একত্তা ‘‘ঞাণ’’ন্তি একৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্চ – ‘‘যা চ মুঞ্চিতুকম্যতা যা চ পটিসঙ্খানুপস্সনা যা চ সঙ্খারুপেক্খা, ইমে ধম্মা একট্ঠা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭). কেচি পন ‘‘সঙ্খারুপেক্খাসূতি বহুৰচনং সমথৰিপস্সনাৰসেন সঙ্খারুপেক্খানং বহুত্তা’’তিপি ৰদন্তি. সঙ্খারুপেক্খাসূতি চ কিরিযাপেক্খন্তি ৰেদিতব্বং. অৰত্থাভেদেন পন তেন নিব্বিদাঞাণেন নিব্বিন্দন্তস্স উক্কণ্ঠন্তস্স সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসগতেসু সভেদকেসু সঙ্খারেসু চিত্তং ন সজ্জতি ন লগ্গতি ন বজ্ঝতি, সব্বসঙ্খারগতং মুঞ্চিতুকামং ছড্ডেতুকামং হোতি.

অথ ৰা যথা জালব্ভন্তরগতো মচ্ছো, সপ্পমুখগতো মণ্ডূকো, পঞ্জরপক্খিত্তো ৰনকুক্কুটো, দল়্হপাসৰসংগতো মিগো, অহিতুণ্ডিকহত্থগতো সপ্পো, মহাপঙ্কপক্খন্দো কুঞ্জরো, সুপণ্ণমুখগতো নাগরাজা, রাহুমুখপৰিট্ঠো চন্দো, সপত্তপরিক্খিত্তো পুরিসোতিএৰমাদযো ততো ততো মুচ্চিতুকামা নিস্সরিতুকামাৰ হোন্তি, এৰং তস্স যোগিনো চিত্তং সব্বস্মা সঙ্খারগতা মুচ্চিতুকামং নিস্সরিতুকামং হোতি. এৰঞ্হি ৰুচ্চমানে ‘‘মুচ্চিতুকামস্স মুচ্চিতুকম্যতা’’তি পাঠো যুজ্জতি. এৰঞ্চ সতি ‘‘উপ্পাদং মুঞ্চিতুকম্যতা’’তিআদীসু ‘‘উপ্পাদা মুচ্চিতুকম্যতা’’তিআদি ৰত্তব্বং হোতি, তস্মা পুরিমো এৰ অত্থো সুন্দরতরো. অথস্স সব্বসঙ্খারেসু ৰিগতালযস্স সব্বসঙ্খারগতং মুঞ্চিতুকামস্স মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং উপ্পজ্জতি. সো এৰং সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসগতে সভেদকে সঙ্খারে মুঞ্চিতুকামো মুঞ্চনস্স উপাযসম্পাদনত্থং পুন তে এৰ সঙ্খারে পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সতি. এৰঞ্হি ৰিপস্সতো চস্স অনিচ্চৰসেন নিমিত্তং পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি, দুক্খৰসেন পৰত্তং পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি, অনত্তৰসেন নিমিত্তঞ্চ পৰত্তঞ্চ পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি. সো পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন ‘‘সব্বে সঙ্খারা সুঞ্ঞা’’তি দিস্ৰা তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তো ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৰিপ্পহায ভরিযায দোসং দিস্ৰা ৰিস্সট্ঠভরিযো ৰিয পুরিসো তস্সা ভরিযায সঙ্খারেসু উদাসীনো হোতি মজ্ঝত্তো, ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা ন গণ্হাতি. তস্স এৰং জানতো এৰং পস্সতো তীসু ভৰেসু চিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি. সেয্যথাপি নাম পদুমপলাসে ঈসকং পোণে উদকফুসিতানি পতিলীযন্তি পটিকুটন্তি পটিৰত্তন্তি ন সম্পসারিযন্তি. সেয্যথাপি ৰা পন কুক্কুটপত্তং ৰা ন্হারুদদ্দুলং ৰা অগ্গিম্হি পক্খিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি, এৰং তস্স তীসু ভৰেসু চিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি, উপেক্খা সণ্ঠাতি. এৰমস্স সঙ্খারুপেক্খাঞাণং উপ্পন্নং হোতি. ইমিনা সঙ্খারুপেক্খাঞাণেন সদ্ধিং উপরি গোত্রভুঞাণস্স সাধকং অনুলোমঞাণং পুব্বাপরঞাণেহি অৰুত্তম্পি ৰুত্তমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা –

‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো সমনুপস্সন্তো অনুলোমিকায খন্তিযা সমন্নাগতো ভৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, অনুলোমিকায খন্তিযা অসমন্নাগতো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, সম্মত্তনিযামং অনোক্কমমানো সোতাপত্তিফলং ৰা সকদাগামিফলং ৰা অনাগামিফলং ৰা অরহত্তফলং ৰা সচ্ছিকরিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.৯৮; পটি. ম. ৩.৩৬).

ৰুত্তঞ্চ ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘কতিহাকারেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি? কতিহাকারেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি? চত্তালীসায আকারেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি, চত্তালীসায আকারেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতী’’তিআদি (পটি. ম. ৩.৩৭).

পট্ঠানে চেতং ৰুত্তং ভগৰতা –

‘‘অনুলোমং গোত্রভুস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো. অনুলোমং ৰোদানস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭).

তস্স হি তং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স অধিমোক্খসদ্ধা বলৰতরা হোতি, ৰীরিযং সুপগ্গহিতং, সতি সূপট্ঠিতা, চিত্তং সুসমাহিতং, সঙ্খারুপেক্খাঞাণং তিক্খতরং পৰত্ততি. তস্স ইদানি মগ্গো উপ্পজ্জিস্সতীতি সঙ্খারুপেক্খায সঙ্খারে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৰা ‘‘দুক্খা’’তি ৰা ‘‘অনত্তা’’তি ৰা সম্মসিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. ভৰঙ্গানন্তরং সঙ্খারুপেক্খায কতনযেনেৰ সঙ্খারে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৰা ‘‘দুক্খা’’তি ৰা ‘‘অনত্তা’’তি ৰা আরম্মণং কুরুমানং উপ্পজ্জতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনং. তদনন্তরং তথেৰ সঙ্খারে আরম্মণং কত্ৰা দ্ৰে তীণি চত্তারি ৰা জৰনচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. তংসম্পযুত্তং ঞাণং অনুলোমঞাণং. তঞ্হি পুরিমানঞ্চ অট্ঠন্নং ৰিপস্সনাঞাণানং তথকিচ্চতায অনুলোমেতি, উপরি চ পত্তব্বানং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং অনুলোমেতি. যথা হি ধম্মিকো রাজা ৰিনিচ্ছযট্ঠানে নিসিন্নো অট্ঠন্নং ৰোহারিকমহামত্তানং ৰিনিচ্ছযং সুত্ৰা অগতিগমনং পহায মজ্ঝত্তো হুত্ৰা ‘‘এৰং হোতূ’’তি অনুমোদমানো তেসঞ্চ ৰিনিচ্ছযস্স অনুলোমেতি, পোরাণস্স চ রাজধম্মস্স. তত্থ রাজা ৰিয অনুলোমঞাণং, অট্ঠ ৰোহারিকমহামত্তা ৰিয অট্ঠ ৰিপস্সনাঞাণানি, পোরাণরাজধম্মো ৰিয সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা, যথা রাজা ‘‘এৰং হোতূ’’তি অনুমোদমানো ৰোহারিকানঞ্চ ৰিনিচ্ছযস্স রাজধম্মস্স চ অনুলোমেতি, এৰমিদং অনিচ্চাদিৰসেন সঙ্খারে আরব্ভ উপ্পজ্জমানানং অট্ঠন্নঞ্চ ৰিপস্সনাঞাণানং তথকিচ্চতায অনুলোমেতি, উপরি চ পত্তব্বানং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং. তস্মা অনুলোমঞাণন্তি ৰুচ্চতি.

১০. বহিদ্ধা ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা গোত্রভুঞাণন্তি এত্থ বহিদ্ধাতি সঙ্খারনিমিত্তং. তঞ্হি অজ্ঝত্তচিত্তসন্তানে অকুসলক্খন্ধে উপাদায বহিদ্ধাতি ৰুত্তং. তস্মা বহিদ্ধা সঙ্খারনিমিত্তম্হা ৰুট্ঠাতি ৰিগতং হুত্ৰা উদ্ধং তিট্ঠতীতি ৰুট্ঠানং, ৰিৰট্টতি পরাৰট্টতি পরম্মুখং হোতীতি ৰিৰট্টনং, ৰুট্ঠানঞ্চ তং ৰিৰট্টনঞ্চাতি ৰুট্ঠানৰিৰট্টনং. তেনেৰাহ –

‘‘গোত্রভুঞাণং সমুদযস্স অসমুচ্ছিন্দনতো পৰত্তা ন ৰুট্ঠাতি, নিব্বানারম্মণতো পন নিমিত্তা ৰুট্ঠাতীতি একতো ৰুট্ঠানং হোতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৮২৭).

পুথুজ্জনগোত্তাভিভৰনতো অরিযগোত্তভাৰনতো গোত্রভু. ইদঞ্হি অনুলোমঞাণেহি পদুমপলাসতো উদকমিৰ সব্বসঙ্খারতো পতিলীযমানচিত্তস্স অনুলোমঞাণস্স আসেৰনন্তে অনিমিত্তং নিব্বানং আরম্মণং কুরুমানং পুথুজ্জনগোত্তং পুথুজ্জনসঙ্খং পুথুজ্জনভূমিং অতিক্কমমানং অরিযগোত্তং অরিযসঙ্খং অরিযভূমিং ওক্কমমানং নিব্বানারম্মণে পঠমাৰত্তনপঠমাভোগপঠমসমন্নাহারভূতং মগ্গস্স অনন্তরসমনন্তরাসেৰনউপনিস্সযনত্থিৰিগতৰসেন ছহি আকারেহি পচ্চযভাৰং সাধযমানং সিখাপ্পত্তং ৰিপস্সনায মুদ্ধভূতং অপুনরাৰত্তকং উপ্পজ্জতি.

১১. দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণন্তি এত্থ দুভতোতি উভতো, দ্ৰযতোতি ৰা ৰুত্তং হোতি. কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনতো কিলেসেহি চ তদনুৰত্তকক্খন্ধেহি চ নিব্বানারম্মণকরণতো বহিদ্ধা সব্বসঙ্খারনিমিত্তেহি চ ৰুট্ঠাতি ৰিৰট্টতীতি দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা. তেনেৰাহ –

‘‘চত্তারিপি মগ্গঞাণানি অনিমিত্তারম্মণত্তা নিমিত্ততো ৰুট্ঠহন্তি, সমুদযস্স সমুচ্ছিন্দনতো পৰত্তা ৰুট্ঠহন্তীতি দুভতো ৰুট্ঠানানি হোন্তী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৮২৭).

মগ্গে ঞাণন্তি নিব্বানং মগ্গতি পেক্খতি, নিব্বানত্থিকেহি ৰা মগ্গীযতি অন্ৰেসীযতি, কিলেসে ৰা মারেন্তো গচ্ছতি পৰত্ততীতি মগ্গো, তস্মিং মগ্গে ঞাণং. জাতিগ্গহণেন একৰচনং কতং. তঞ্হি গোত্রভুঞাণস্স অনন্তরং নিব্বানং আরম্মণং কুরুমানং সযংৰজ্ঝে কিলেসে নিরৰসেসং সমুচ্ছিন্দমানং অনমতগ্গসংসারৰট্টদুক্খসমুদ্দং সোসযমানং সব্বাপাযদ্ৰারানি পিদহমানং সত্তঅরিযধনসম্মুখীভাৰং কুরুমানং অট্ঠঙ্গিকং মিচ্ছামগ্গং পজহমানং সব্বৰেরভযানি ৰূপসমযমানং সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওরসপুত্তভাৰমুপনযমানং অঞ্ঞানি চ অনেকানি আনিসংসসতানি পটিলাভযমানং মগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি.

ঠাতুং ইচ্ছং পুরিসো, লঙ্ঘিত্ৰা মাতিকায পরতীরে;

ৰেগেনাগম্ম যথা, গণ্হিত্ৰা ওরিমতিরতরুবদ্ধং.

রজ্জুং ৰা দণ্ডং ৰা, উল্লঙ্ঘিত্ৰান পারনিন্নতনু;

পারাপন্নো পন তং, মুঞ্চিয ৰেধং পতিট্ঠহতি পারে.

এৰং যোগাৰচরো, সক্কাযমযম্হি ওরিমে তীরে;

দিট্ঠভযো অভযে পন, ঠাতুং ইচ্ছং অমতপারে.

উদযব্বযানুপস্স, পভুতিকৰেগেন আগতো রজ্জুং;

রূপাৰ্হং দণ্ডং ৰা, তদিতরখন্ধাৰ্হযং সম্মা.

গণ্হিত্ৰা আৰজ্জন, চিত্তেন হি পুব্বৰুত্তনযতোৰ;

অনুলোমেহুল্লঙ্ঘিয, নিব্বুতিনিন্নো তদাসনোপগতো.

তং মুঞ্চিয গোত্রভুনা, অলদ্ধআসেৰনেন তু পৰেধং;

পতিতো সঙ্খতপারে, ততো পতিট্ঠাতি মগ্গঞাণেন.

পস্সিতুকামো চন্দং, চন্দে ছন্নম্হি অব্ভপটলেহি;

থুলকসুখুমসুখুমেসু, অব্ভেসু হটেসু ৰাযুনা কমতো.

চন্দং পস্সেয্য নরো, যথা তথেৰানুলোমঞাণেহি কমা;

সচ্চচ্ছাদকমোহে, ৰিনাসিতে পেক্খতে হি গোত্রভু অমতং.

ৰাতা ৰিয তে চন্দং, অমতং ন হি পেক্খরেনুলোমানি;

পুরিসো অব্ভানি যথা, গোত্রভু ন তমং ৰিনোদেতি.

ভমিতম্হি চক্কযন্তে, ঠিতো নরো অঞ্ঞদিন্নসঞ্ঞায;

উসুপাতে ফলকসতং, অপেক্খমানো যথা ৰিজ্ঝে.

এৰমিধ মগ্গঞাণং, গোত্রভুনা দিন্নসঞ্ঞমৰিহায;

নিব্বানে ৰত্তন্তং, লোভক্খন্ধাদিকে পদালেতি.

সংসারদুক্খজলধিং, সোসযতি পিদহতি দুগ্গতিদ্ৰারং;

কুরুতে চ অরিযধনিনং, মিচ্ছামগ্গঞ্চ পজহাতি.

ৰেরভযানি সমযতে, করোতি নাথস্স ওরসসুতত্তং;

অঞ্ঞে চ অনেকসতে, আনীসংসে দদাতি ঞাণমিদন্তি.

১২. পযোগপ্পটিপ্পস্সদ্ধিপঞ্ঞা ফলে ঞাণন্তি এত্থ পযোগোতি ভুসো যোগো, ফলসচ্ছিকিরিযায মগ্গভাৰনায উভতো ৰুট্ঠানপযোগো, তস্স পযোগস্স পটিপ্পস্সম্ভনং নিট্ঠানং পযোগপটিপ্পস্সদ্ধি. কিং তং? চতুমগ্গকিচ্চপরিযোসানং. তস্সা পযোগপটিপ্পস্সদ্ধিযা হেতুভূতায পৰত্তা ফলে পঞ্ঞা পযোগপ্পটিপ্পস্সদ্ধিপঞ্ঞা. ফলতি ৰিপচ্চতীতি ফলং, তস্মিং ফলে তংসম্পযুত্তং ঞাণং. একেকস্স হি মগ্গঞাণস্স অনন্তরা তস্স তস্সেৰ ৰিপাকভূতানি নিব্বানারম্মণানি তীণি ৰা দ্ৰে ৰা একং ৰা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. অনন্তরৰিপাকত্তাযেৰ লোকুত্তরকুসলানং ‘‘সমাধিমানন্তরিকঞ্ঞমাহূ’’তি (খু. পা. ৬.৫; সু. নি. ২২৮) চ, ‘‘দন্ধং আনন্তরিকং পাপুণাতি আসৰানং খযাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৬২) চ আদি ৰুত্তং. যস্স দ্ৰে অনুলোমানি, তস্স ততিযং গোত্রভু, চতুত্থং মগ্গচিত্তং, তীণি ফলচিত্তানি হোন্তি. যস্স তীণি অনুলোমানি, তস্স চতুত্থং গোত্রভু, পঞ্চমং মগ্গচিত্তং, দ্ৰে ফলচিত্তানি হোন্তি. যস্স চত্তারি অনুলোমানি, তস্স পঞ্চমং গোত্রভু, ছট্ঠং মগ্গচিত্তং, একং ফলচিত্তং হোতি. ইদং মগ্গৰীথিযং ফলং. কালন্তরফলং পন সমাপত্তিৰসেন উপ্পজ্জমানং নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স উপ্পজ্জমানঞ্চ এতেনেৰ সঙ্গহিতং.

১৩. ছিন্নৰটুমানুপস্সনে পঞ্ঞাতি তেন তেন অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্নং তং তং উপক্কিলেসং পচ্ছা পস্সনে পঞ্ঞা. ৰিমুত্তিঞাণন্তি ৰিমুত্তিযা ঞাণং. ৰিমুত্তীতি চ উপক্কিলেসেহি ৰিমুত্তং পরিসুদ্ধং চিত্তং, ৰিমুত্তভাৰো ৰা. তস্সা ৰিমুত্তিযা জাননং ঞাণং ৰিমুত্তিঞাণং. কিলেসেহি ৰিমুত্তং চিত্তসন্ততিম্পি কিলেসেহি ৰিমুত্তভাৰম্পি পচ্চৰেক্খন্তো কিলেসেহি ন ৰিনা পচ্চৰেক্খতীতি এতেন পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণং ৰুত্তং হোতি. ‘‘ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (মহাৰ. ২৩; দী. নি. ১.২৪৮) হি ইদমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণং পন অৰুত্তম্পি ইমিনাৰ ৰুত্তং হোতীতি গহেতব্বং. ৰুত্তঞ্চ –

‘‘ৰুত্তম্হি একধম্মে, যে ধম্মা একলক্খণা তেন;

ৰুত্তা ভৰন্তি সব্বে, ইতি ৰুত্তো লক্খণো হারো’’তি. (নেত্তি. ৪.৫ নিদ্দেসৰার);

অথ ৰা অরহতো অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণাভাৰা চতুন্নং অরিযানং লব্ভমানং পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণমেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

১৪. তদা সমুদাগতে ধম্মে পস্সনে পঞ্ঞাতি তদা মগ্গক্খণে ফলক্খণে চ সমুদাগতে পটিলাভৰসেন চ পটিৰেধৰসেন চ সমাগতে সম্পত্তে সমঙ্গিভূতে মগ্গফলধম্মে চতুসচ্চধম্মে চ পস্সনা পেক্খণা পজাননা পঞ্ঞা. পচ্চৰেক্খণে ঞাণন্তি নিৰত্তিত্ৰা ভুসং পস্সনং জাননং ঞাণং. ইমিনা চ ঞাণদ্ৰযেন পচ্চৰেক্খণঞাণানি ৰুত্তানি হোন্তি. সোতাপন্নস্স হি মগ্গৰীথিযং সোতাপত্তিফলপরিযোসানে চিত্তং ভৰঙ্গং ওতরতি, ততো ভৰঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৰা মগ্গপচ্চৰেক্খণত্থায মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিরুদ্ধে পটিপাটিযা সত্ত মগ্গপচ্চৰেক্খণজৰনানীতি. পুন ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা তেনেৰ নযেন ফলাদীনং পচ্চৰেক্খণত্থায আৰজ্জনাদীনি উপ্পজ্জন্তি. যেসং উপ্পত্তিযা এস মগ্গং পচ্চৰেক্খতি, ফলং পচ্চৰেক্খতি, পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খতি, অৰসিট্ঠকিলেসে পচ্চৰেক্খতি, নিব্বানং পচ্চৰেক্খতি. সো হি ‘‘ইমিনা ৰতাহং মগ্গেন আগতো’’তি মগ্গং পচ্চৰেক্খতি, ততো ‘‘অযং মে আনিসংসো লদ্ধো’’তি ফলং পচ্চৰেক্খতি, ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খতি, ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা অৰসিট্ঠা’’তি উপরিমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে পচ্চৰেক্খতি, অৰসানে ‘‘অযং মে ধম্মো আরম্মণতো পটিলদ্ধো’’তি অমতং নিব্বানং পচ্চৰেক্খতি. ইতি সোতাপন্নস্স অরিযসাৰকস্স পঞ্চ পচ্চৰেক্খণানি হোন্তি. যথা চ সোতাপন্নস্স, এৰং সকদাগামিঅনাগামীনম্পি. অরহতো পন অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণং নাম নত্থীতি চত্তারিযেৰ পচ্চৰেক্খণানি. এৰং সব্বানি একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণঞাণানি. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদোযেৰ চেসো. পহীনাৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণং সেক্খানং হোতি ৰা ন ৰা. তস্স হি অভাৰতোযেৰ মহানামো সক্কো ভগৰন্তং পুচ্ছি ‘‘কোসু নাম মে ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো, যেন মে একদা লোভধম্মাপি চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৭৫).

এত্থ ধম্মট্ঠিতিঞাণাদীনং একাদসন্নং ঞাণানং ৰিভাৰনত্থায অযং উপমা ৰেদিতব্বা – যথা পুরিসো ‘‘মচ্ছে গহেস্সামী’’তি মচ্ছখিপ্পং গহেত্ৰা তদনুরূপে উদকে ওসারেত্ৰা খিপ্পমুখেন হত্থং ওতারেত্ৰা অন্তোউদকে কণ্হসপ্পং মচ্ছসঞ্ঞায গীৰায দল়্হং গহেত্ৰা ‘‘মহা ৰত মযা মচ্ছো লদ্ধো’’তি তুট্ঠো উক্খিপিত্ৰা পস্সন্তো সোৰত্থিকত্তযদস্সনেন ‘‘সপ্পো’’তি সঞ্জানিত্ৰা ভীতো আদীনৰং দিস্ৰা গহণে নিব্বিন্নো মুঞ্চিতুকামো হুত্ৰা মুঞ্চনস্স উপাযং করোন্তো অগ্গনঙ্গুট্ঠতো পট্ঠায হত্থং নিব্বেঠেত্ৰা বাহং উক্খিপিত্ৰা উপরিসীসে দ্ৰে তযো ৰারে পরিব্ভমেত্ৰা সপ্পং দুব্বলং কত্ৰা ‘‘গচ্ছ রে দুট্ঠসপ্পা’’তি নিস্সজ্জিত্ৰা ৰেগেন থলং আরুয্হ ঠিতোৰ ‘‘মহন্তস্স ৰত ভো সপ্পস্স মুখতো মুত্তোম্হী’’তি হট্ঠো আগতমগ্গং ওলোকেয্য.

তত্থ তস্স পুরিসস্স মচ্ছসঞ্ঞায কণ্হসপ্পং দল়্হং গহেত্ৰা তুস্সনং ৰিয ইমস্স যোগিনো আদিতো বালপুথুজ্জনস্স অনিচ্চতাদিৰসেন ভযানকং খন্ধপঞ্চকং নিচ্চাদিসঞ্ঞায ‘‘অহং মমা’’তি দিট্ঠিতণ্হাহি দল়্হং গহেত্ৰা তুস্সনং, তস্স খিপ্পমুখতো সপ্পং নীহরিত্ৰা সোৰত্থিকত্তযং দিস্ৰা ‘‘সপ্পো’’তি সঞ্জাননং ৰিয সপ্পচ্চযনামরূপপরিগ্গহেন ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰা কলাপসম্মসনাদীহি ঞাণেহি খন্ধপঞ্চকস্স অনিচ্চতাদিলক্খণত্তযং দিস্ৰা ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তস্স ৰৰত্থাপনং, তস্স ভাযনং ৰিয ইমস্স ভযতুপট্ঠানঞাণং, সপ্পে আদীনৰদস্সনং ৰিয আদীনৰানুপস্সনাঞাণং, সপ্পগহণে নিব্বিন্দনং ৰিয নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং, সপ্পং মুঞ্চিতুকামতা ৰিয মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং, মুঞ্চনস্স উপাযকরণং ৰিয পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং, সপ্পং পরিব্ভমেত্ৰা দুব্বলং কত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ডংসিতুং অসমত্থভাৰপাপনং ৰিয তিলক্খণারোপনেন সঙ্খারুপেক্খানুলোমঞাণেহি সঙ্খারে পরিব্ভমেত্ৰা দুব্বলং কত্ৰা পুন নিচ্চসুখত্তাকারেন উপট্ঠাতুং অসমত্থতাপাপনং, সপ্পৰিস্সজ্জনং ৰিয গোত্রভুঞাণং, সপ্পং ৰিস্সজ্জেত্ৰা থলং আরুয্হ ঠানং ৰিয নিব্বানথলং আরুয্হ ঠিতং মগ্গফলঞাণং, হট্ঠস্স আগতমগ্গোলোকনং ৰিয মগ্গাদিপচ্চৰেক্খণঞাণন্তি.

ইমেসঞ্চ সুতমযঞাণাদীনং চুদ্দসন্নং ঞাণানং উপ্পত্তিক্কমেন পটিপত্তিক্কমেন চ দেসনক্কমস্স কতত্তা পচ্চৰেক্খণেসু পঠমং কিলেসপচ্চৰেক্খণং হোতি, ততো মগ্গফলনিব্বানপচ্চৰেক্খণানীতি ৰেদিতব্বং.

‘‘লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি নিয্যানিকং অপচযগামিং দিট্ঠিগতানং পহানায, কামরাগব্যাপাদানং তনুভাৰায, কামরাগব্যাপাদানং অনৰসেসপ্পহানায, রূপরাগঅরূপরাগমানউদ্ধচ্চঅৰিজ্জানং অনৰসেসপ্পহানাযা’’তি (ধ. স. ২৭৭, ৩৬১-৩৬৩) চ কিলেসপ্পহানংযেৰ অধিকং কত্ৰা মগ্গপটিপত্তিযা ৰুত্তত্তা পটিপত্তানুরূপেনেৰ কিলেসপচ্চৰেক্খণস্স আদিভাৰো যুজ্জতি, অট্ঠকথাযং ৰুত্তক্কমো পন দস্সিতোযেৰ. সো পন কমো পঞ্চৰিধো উপ্পত্তিক্কমো পহানক্কমো পটিপত্তিক্কমো ভূমিক্কমো দেসনক্কমোতি.

‘‘পঠমং কললং হোতি, কললা হোতি অব্বুদং;

অব্বুদা জাযতে পেসি, পেসি নিব্বত্ততী ঘনো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৫) –

এৰমাদি উপ্পত্তিক্কমো. ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ধম্মা, ভাৰনায পহাতব্বা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৮) এৰমাদি পহানক্কমো. ‘‘সীলৰিসুদ্ধি চিত্তৰিসুদ্ধি দিট্ঠিৰিসুদ্ধি কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধী’’তি এৰমাদি পটিপত্তিক্কমো. ‘‘কামাৰচরা ধম্মা, রূপাৰচরা ধম্মা, অরূপাৰচরা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৯৩-৯৫) এৰমাদি ভূমিক্কমো. ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা চত্তারো সম্মপ্পধানা চত্তারো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (ম. নি. ৩.৪৩; মহানি. ১৯১; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২২) ৰা, ‘‘অনুপুব্বিকথং কথেসি. সেয্যথিদং – দানকথং সীলকথং সগ্গকথং কামানং আদীনৰং ওকারং সংকিলেসং নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসী’’তি (মহাৰ. ৩১; দী. নি. ১.২৯৮; ২.৮৩) ৰা এৰমাদি দেসনক্কমো. ইধ পন চুদ্দসন্নং ঞাণানং উপ্পত্তিক্কমো পটিপত্তিক্কমো চ তদুভযৰসেন পটিপাটিযা দেসিতত্তা দেসনক্কমো চাতি তযো কমা ৰেদিতব্বা.

১৫. ইদানি যস্মা হেট্ঠা সরূপেন নামরূপৰৰত্থানঞাণং ন ৰুত্তং, তস্মা পঞ্চধা নামরূপপ্পভেদং দস্সেতুং অজ্ঝত্তৰৰত্থানে পঞ্ঞা ৰত্থুনানত্তে ঞাণন্তিআদীনি পঞ্চ ঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. সকলে হি নামরূপে ৰুত্তে যং পরিগ্গহেতুং সক্কা, যঞ্চ পরিগ্গহেতব্বং, তং পরিগ্গহেস্সতি. লোকুত্তরনামঞ্হি পরিগ্গহেতুঞ্চ ন সক্কা অনধিগতত্তা, ন চ পরিগ্গহেতব্বং অৰিপস্সনূপগত্তা. তত্থ অজ্ঝত্তৰৰত্থানেতি ‘‘এৰং পৰত্তমানা মযং অত্তাতি গহণং গমিস্সামা’’তি ইমিনা ৰিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকারং কত্ৰা পৰত্তাতি অজ্ঝত্তা. অজ্ঝত্তসদ্দো পনাযং গোচরজ্ঝত্তে নিযকজ্ঝত্তে অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে ৰিসযজ্ঝত্তেতি চতূসু অত্থেসু দিস্সতি. ‘‘তেন, আনন্দ, ভিক্খুনা তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেতব্বং, অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬২) হি অযং গোচরজ্ঝত্তে দিস্সতি. ‘‘অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং (দী. নি. ১.২২৮; ধ. স. ১৬১), অজ্ঝত্তং ৰা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩) নিযকজ্ঝত্তে. ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, অজ্ঝত্তিকা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ২০) অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে. ‘‘অযং খো, পনানন্দ, ৰিহারো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো যদিদং সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৮৭) ৰিসযজ্ঝত্তে, ইস্সরিযট্ঠানেতি অত্থো. ফলসমাপত্তি হি বুদ্ধানং ইস্সরিযট্ঠানং নাম. ইধ পন অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে দট্ঠব্বো. তেসং অজ্ঝত্তানং ৰৰত্থানে অজ্ঝত্তৰৰত্থানে. ৰত্থুনানত্তেতি ৰত্থূনং নানাভাৰে, নানাৰত্থূসূতি অত্থো. এত্থ জৰনমনোৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভূতো ভৰঙ্গমনোপি চক্খাদিপঞ্চকং ৰিয উপ্পত্তিট্ঠানত্তা ৰত্থূতি ৰুত্তো. আৰজ্জনম্পি তন্নিস্সিতমেৰ কাতব্বং.

১৬.

বহিদ্ধাতি ছহি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তেহি বহিভূতেসু তেসং ৰিসযেসু. গোচরনানত্তেতি ৰিসযনানত্তে.

১৭. চরিযাৰৰত্থানেতি ৰিঞ্ঞাণচরিযাঅঞ্ঞাণচরিযাঞাণচরিযাৰসেন চরিযানং ৰৰত্থানে. ‘‘চরিযৰৰত্থানে’’তি রস্সং কত্ৰাপি পঠন্তি.

১৮. চতুধম্মৰৰত্থানেতি কামাৰচরভূমিআদীনং চুদ্দসন্নং চতুক্কানং ৰসেন চতুন্নং চতুন্নং ধম্মানং ৰৰত্থানে. ভূমীতি চ ‘‘ভূমিগতঞ্চ ৰেহাসট্ঠঞ্চা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৩৬) পথৰিযং ৰত্ততি. ‘‘অভূমিং তাত, মা সেৰা’’তিআদীসু (জা. ১.৬.৩৪) ৰিসযে. ‘‘সুখভূমিযং কামাৰচরে’’তিআদীসু (ধ. স. ৯৮৮) উপ্পজ্জনট্ঠানে. ইধ পন কোট্ঠাসে ৰত্ততি. পরিচ্ছেদেতিপি ৰদন্তি.

১৯. নৰধম্মৰৰত্থানেতি কামাৰচরকুসলাদিৰসেন পামোজ্জমূলকৰসেন যোনিসো মনসিকারমূলকৰসেন চ নৰন্নং নৰন্নং ধম্মানং ৰৰত্থানে. ইমেসু চ পঞ্চসু ঞাণেসু পঠমং অজ্ঝত্তধম্মা ৰৰত্থাপেতব্বাতি ৰত্থুনানত্তে ঞাণং পঠমং ৰুত্তং, ততো তেসং ৰিসযা ৰৰত্থাপেতব্বাতি তদনন্তরং গোচরনানত্তে ঞাণং ৰুত্তং, ততো পরানি তীণি ঞাণানি তিণ্ণং চতুন্নং নৰন্নং ৰসেন গণনানুলোমেন ৰুত্তানি.

২০. ইদানি যস্মা নামরূপস্সেৰ পভেদতো ৰৰত্থাপনঞাণং ঞাতপরিঞ্ঞা, তদনন্তরং তীরণপরিঞ্ঞা, তদনন্তরং পহানপরিঞ্ঞাতি তিস্সো পরিঞ্ঞা. তংসম্বন্ধা চ ভাৰনাসচ্ছিকিরিযা হোন্তি, তস্মা ধম্মনানত্তঞাণানন্তরং ঞাতট্ঠে ঞাণাদীনি পঞ্চ ঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তিস্সো হি পরিঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞা চ. তত্থ ‘‘রুপ্পনলক্খণং রূপং, ৰেদযিতলক্খণা ৰেদনা’’তি এৰং তেসং তেসং ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা নাম. ‘‘রূপং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, ৰেদনা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’’তিআদিনা নযেন তেসং তেসং ধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণং আরোপেত্ৰা পৰত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাপঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা নাম. তেসুযেৰ পন ধম্মেসু নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনৰসেন পৰত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাৰ পহানপরিঞ্ঞা নাম.

তত্থ সঙ্খারপরিচ্ছেদতো পট্ঠায যাৰ পচ্চযপরিগ্গহা ঞাতপরিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিঞ্হি অন্তরে ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণপটিৰেধস্সেৰ আধিপচ্চং হোতি. কলাপসম্মসনতো পট্ঠায যাৰ উদযব্বযানুপস্সনা তীরণপরিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিঞ্হি অন্তরে সামঞ্ঞলক্খণপটিৰেধস্সেৰ আধিপচ্চং হোতি. ভঙ্গানুপস্সনং আদিং কত্ৰা উপরি পহানপরিঞ্ঞায ভূমি. ততো পট্ঠায হি ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৰিরজ্জন্তো রাগং পজহতি, নিরোধেন্তো সমুদযং পজহতি, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতী’’তি (পটি. ম. ১.৫২) এৰং নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসাধিকানং সত্তন্নং অনুপস্সনানং আধিপচ্চং হোতি.

তত্থ অভিঞ্ঞাপঞ্ঞাতি ধম্মানং রুপ্পনাদিসভাৰেন জাননপঞ্ঞা. সা হি সোভনট্ঠেন অভিসদ্দেন ‘‘তেসং তেসং ধম্মানং সভাৰজাননৰসেন সোভনং জানন’’ন্তি কত্ৰা অভিঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. ঞাতট্ঠে ঞাণন্তি জাননসভাৰং ঞাণং.

২১. পরিঞ্ঞাপঞ্ঞাতি জাননপঞ্ঞা. সা হি ব্যাপনট্ঠেন পরিসদ্দেন ‘‘অনিচ্চাদিসামঞ্ঞলক্খণৰসেন সকিচ্চসমাপনৰসেন ৰা ব্যাপিতং জানন’’ন্তি কত্ৰা পরিঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. তীরণট্ঠে ঞাণন্তি উপপরিক্খণসভাৰং, সম্মসনসভাৰং ৰা ঞাণং.

২২. পহানে পঞ্ঞাতি নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পজহনা পঞ্ঞা, পজহতীতি ৰা, পজহন্তি এতেনাতি ৰা পহানং. পরিচ্চাগট্ঠে ঞাণন্তি পরিচ্চজনসভাৰং ঞাণং.

২৩. ভাৰনাপঞ্ঞাতি ৰড্ঢনপঞ্ঞা. একরসট্ঠে ঞাণন্তি এককিচ্চসভাৰং ঞাণং, ৰিমুত্তিরসেন ৰা একরসসভাৰং ঞাণং.

২৪. সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞাতি পটিৰেধৰসেন পটিলাভৰসেন ৰা পচ্চক্খকরণপঞ্ঞা. ফস্সনট্ঠে ঞাণন্তি তদুভযৰসেনেৰ ৰিন্দনসভাৰং ঞাণং.

২৫-২৮. ইদানি যস্মা পহানভাৰনাসচ্ছিকিরিযঞাণানি অরিযমগ্গফলসম্পযুত্তানিপি হোন্তি, তস্মা তদনন্তরং অরিযপুগ্গলানংযেৰ লব্ভমানানি চত্তারি পটিসম্ভিদাঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তত্থাপি পচ্চযুপ্পন্নো অত্থো দুক্খসচ্চং ৰিয পাকটো সুৰিঞ্ঞেয্যো চাতি পঠমং অত্থপটিসম্ভিদাঞাণং উদ্দিট্ঠং, তস্স অত্থস্স হেতুধম্মৰিসযত্তা তদনন্তরং ধম্মপটিসম্ভিদাঞাণং, তদুভযস্স নিরুত্তিৰিসযত্তা তদনন্তরং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাঞাণং, তেসু তীসুপি ঞাণেসু পৰত্তনতো তদনন্তরং পটিভানপটিসম্ভিদাঞাণং. প-কারং দীঘং কত্ৰা চ পঠন্তি.

২৯-৩১. ইতো পরানি ৰিহারট্ঠে ঞাণাদীনি তীণি ঞাণানি অরিযানংযেৰ সম্ভৰতো পটিসম্ভিদাপভেদতো চ পটিসম্ভিদাঞাণানন্তরং উদ্দিট্ঠানি. ৰিহারট্ঠে ঞাণঞ্হি ধম্মপটিসম্ভিদা হোতি, সমাপত্তট্ঠে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মসভাৰে ঞাণঞ্হি পটিসম্ভিদাকথাযং (পটি. ম. ২.৩০) ধম্মপটিসম্ভিদাতি ৰুত্তং. নিব্বানে ঞাণং পন অত্থপটিসম্ভিদা এৰ. তত্থ ৰিহারনানত্তেতি অনিচ্চানুপস্সনাদিৰসেন নানাৰিপস্সনাৰিহারে. ৰিহারট্ঠেতি ৰিপস্সনাৰিহারসভাৰে. ৰিহারোতি চ সসম্পযুত্তা ৰিপস্সনা এৰ. সমাপত্তিনানত্তেতি অনিমিত্তাদিৰসেন নানাফলসমাপত্তিযং. সমাপত্তীতি চ লোকুত্তরফলভূতা চিত্তচেতসিকধম্মা. ৰিহারসমাপত্তিনানত্তেতি উভযৰসেন ৰুত্তং.

৩২. ততো ৰিহারসমাপত্তিঞাণসাধকস্স ‘‘দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা’’তি পুব্বে ৰুত্তস্সাপি মগ্গঞাণস্স আসৰসমুচ্ছেদসমত্থতং অনন্তরফলদাযকত্তঞ্চ কারণেন ৰিসেসেত্ৰা অপরেনাকারেন ৰত্তুকামেন তদেৰ ‘‘আনন্তরিকসমাধিম্হি ঞাণ’’ন্তি উদ্দিট্ঠং. তত্থ অৰিক্খেপপরিসুদ্ধত্তাতি ৰিক্খিপতি তেন চিত্তন্তি ৰিক্খেপো, উদ্ধচ্চস্সেতং নামং. ন ৰিক্খেপো অৰিক্খেপো, উদ্ধচ্চপটিপক্খস্স সমাধিস্সেতং নামং. পরিসুদ্ধস্স ভাৰো পরিসুদ্ধত্তং, অৰিক্খেপস্স পরিসুদ্ধত্তং অৰিক্খেপপরিসুদ্ধত্তং, তস্মা অৰিক্খেপপরিসুদ্ধত্তা সমাধিস্স পরিসুদ্ধভাৰেনাতি অত্থো. ইদঞ্হি আসৰসমুচ্ছেদস্স অনন্তরফলদাযকত্তস্স চ কারণৰচনং. আসৰসমুচ্ছেদেতি এত্থ আসৰন্তীতি আসৰা, চক্খুতোপি…পে… মনতোপি সন্দন্তি পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভুং, ওকাসতো যাৰ ভৰগ্গং সৰন্তীতি ৰা আসৰা, এতং ধম্মং এতঞ্চ ওকাসং অন্তোকরিত্ৰা পৰত্তন্তীতি অত্থো. অন্তোকরণত্থো হি অযং আ-কারো. চিরপারিৰাসিকট্ঠেন মদিরাদযো আসৰা ৰিযাতিপি আসৰা. লোকস্মিঞ্হি চিরপারিৰাসিকা মদিরাদযো আসৰাতি ৰুচ্চন্তি. যদি চ চিরপারিৰাসিকট্ঠেন আসৰা, এতেযেৰ ভৰিতুমরহন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’’তিআদি.

আযতং ৰা সংসারদুক্খং সৰন্তি পসৰন্তীতিপি আসৰা, সমুচ্ছিজ্জতি এতেনাতি সমুচ্ছেদো. পঞ্ঞাতি কামাসৰাদীনং চতুন্নং আসৰানং সমুচ্ছেদে পঞ্ঞা.

আনন্তরিকসমাধিম্হি ঞাণন্তি অত্তনো পৰত্তিসমনন্তরং নিযমেনেৰ ফলপ্পদানতো আনন্তরিকোতি লদ্ধনামো মগ্গসমাধি. ন হি মগ্গসমাধিম্হি উপ্পন্নে তস্স ফলুপ্পত্তিনিসেধকো কোচি অন্তরাযো অত্থি. যথাহ –

‘‘অযঞ্চ পুগ্গলো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো অস্স, কপ্পস্স চ উড্ডয্হনৰেলা অস্স, নেৰ তাৰ কপ্পো উড্ডয্হেয্য, যাৰাযং পুগ্গলো ন সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকরোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ঠিতকপ্পী. সব্বেপি মগ্গসমঙ্গিনো পুগ্গলা ঠিতকপ্পিনো’’তি (পু. প. ১৭).

ইদং তেন আনন্তরিকসমাধিনা সম্পযুত্তং ঞাণং.

৩৩. ইমিনা মগ্গঞাণেন ফলপ্পত্তানং অরিযানংযেৰ সম্ভৰতো ইমস্স ঞাণস্স অনন্তরং অরণৰিহারঞাণাদীনি চত্তারি ঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তত্রাপি চ অরহতোযেৰ সততমেৰ চ সম্ভৰতো অরণৰিহারে ঞাণং পঠমং উদ্দিট্ঠং, তদনন্তরং নিরোধস্স অনাগামিঅরহন্তানং সম্ভৰেপি বহুসম্ভারত্তা ৰিসেসেন চ নিরোধস্স নিব্বানসম্মতত্তা চ নিরোধসমাপত্তিযা ঞাণং উদ্দিট্ঠং, তদনন্তরং পরিনিব্বানস্স কালন্তরে পরিনিব্বানকালং আহচ্চ ঠিতত্তা দীঘকালিকন্তি পরিনিব্বানে ঞাণং উদ্দিট্ঠং, তদনন্তরং সমসীসট্ঠস্স সব্বকিলেসখযানন্তরং পরিনিব্বানকালং আহচ্চ ঠিতত্তা রস্সকালিকন্তি সমসীসট্ঠে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ সন্তো চাতি -কারো দস্সনাধিপতেয্যঞ্চ সন্তো ৰিহারাধিগমো চ পণীতাধিমুত্ততা চাতি তীহিপি পদেহি সম্বন্ধিতব্বো. দস্সনন্তি ৰিপস্সনাঞাণং, অধিপতিযেৰ আধিপতেয্যং, অধিপতিতো ৰা আগতত্তা আধিপতেয্যং, দস্সনঞ্চ তং আধিপতেয্যঞ্চাতি দস্সনাধিপতেয্যং. ৰিহরতীতি ৰিহারো, ৰিহরন্তি তেন ৰাতি ৰিহারো, অধিগম্মতি পাপুণীযতীতি অধিগমো, ৰিহারো এৰ অধিগমো ৰিহারাধিগমো. সো চ কিলেসপরিল়াহৰিরহিতত্তা নিব্বুতোতি সন্তো. সো চ অরহত্তফলসমাপত্তিপঞ্ঞা. উত্তমট্ঠেন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতো, পধানভাৰং নীতোতি ৰা পণীতো, পণীতে অধিমুত্তো ৰিসট্ঠচিত্তো তপ্পরমো পণীতাধিমুত্তো, তস্স ভাৰো পণীতাধিমুত্ততা. সা চ ফলসমাপত্তাধিমুত্তা পুব্বভাগপঞ্ঞা এৰ.

অরণৰিহারেতি নিক্কিলেসৰিহারে. রাগাদযো হি রণন্তি সত্তে চুণ্ণেন্তি পীল়েন্তীতি রণা, রণন্তি এতেহি সত্তা কন্দন্তি পরিদেৰন্তীতি ৰা রণা. ৰুত্তো তিৰিধোপি ৰিহারো. নত্থি এতস্স রণাতি অরণো. ৰিৰিধে পচ্চনীকধম্মে হরন্তি এতেনাতি ৰিহারো. তস্মিং অরণে ৰিহারে. নিদ্দেসৰারে (পটি. ম. ১.৮২) ৰুত্তপঠমজ্ঝানাদীনি চ পণীতাধিমুত্ততায এৰ সঙ্গহিতানি. ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিতুকামতায হি পঠমজ্ঝানাদিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তধম্মে ৰিপস্সতি, যা চ অরণৰিভঙ্গসুত্তন্তে (ম. নি. ৩.৩২৩ আদযো) ভগৰতা দেসিতা অরণপটিপদা, সাপি ইমিনাৰ সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হি তত্থ ভগৰতা –

‘‘অরণৰিভঙ্গং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি…পে… ন কামসুখং অনুযুঞ্জেয্য হীনং গম্মং পোথুজ্জনিকং অনরিযং অনত্থসংহিতং, ন চ অত্তকিলমথানুযোগং অনুযুঞ্জেয্য দুক্খং অনরিযং অনত্থসংহিতং. এতে খো, ভিক্খৰে, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা চক্খুকরণী ঞাণকরণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. উস্সাদনঞ্চ জঞ্ঞা, অপসাদনঞ্চ জঞ্ঞা, উস্সাদনঞ্চ ঞত্ৰা অপসাদনঞ্চ ঞত্ৰা নেৰুস্সাদেয্য ন অপসাদেয্য, ধম্মমেৰ দেসেয্য. সুখৰিনিচ্ছযং জঞ্ঞা, সুখৰিনিচ্ছযং ঞত্ৰা অজ্ঝত্তং সুখমনুযুঞ্জেয্য, রহোৰাদং ন ভাসেয্য, সম্মুখা ন খীণং ভণে, অতরমানোৰ ভাসেয্য নো তরমানো, জনপদনিরুত্তিং নাভিনিৰেসেয্য, সমঞ্ঞং নাতিধাৰেয্যাতি. অযমুদ্দেসো অরণৰিভঙ্গস্স …পে… তত্র, ভিক্খৰে, যো কামপটিসন্ধিসুখিনো সোমনস্সানুযোগং অননুযোগো হীনং…পে… অনত্থসংহিতং, অদুক্খো এসো ধম্মো অৰিঘাতো অনুপাযাসো অপরিল়াহো সম্মাপটিপদা. তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, যো অত্তকিলমথানুযোগং অননুযোগো দুক্খং অনরিযং অনত্থসংহিতং. অদুক্খো এসো ধম্মো …পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো. তত্র, ভিক্খৰে, যাযং মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা…পে… অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, যাযং নেৰুস্সাদনা ন অপসাদনা ধম্মদেসনা চ, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, যদিদং নেক্খম্মসুখং পৰিৰেকসুখং উপসমসুখং সম্বোধিসুখং, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং রহোৰাদো ভূতো তচ্ছো অত্থসংহিতো, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো …পে… তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং সম্মুখা খীণৰাদো ভূতো তচ্ছো অত্থসংহিতো, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, যদিদং অতরমানস্স ভাসিতং, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং জনপদনিরুত্তিযা চ অনভিনিৰেসো সমঞ্ঞায চ অনতিসারো, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণোতি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, সরণঞ্চ ধম্মং জানিস্সাম, অরণঞ্চ ধম্মং জানিস্সাম. সরণঞ্চ ধম্মং ঞত্ৰা অরণঞ্চ ধম্মং ঞত্ৰা অরণং পটিপদং পটিপজ্জিস্সামাতি এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং. সুভূতি চ পন, ভিক্খৰে, কুলপুত্তো অরণপটিপদং পটিপন্নো’’তি.

তত্থ মজ্ঝিমা পটিপদা দস্সনাধিপতেয্যেন চ সন্তেন ৰিহারাধিগমেন চ সঙ্গহিতা. কামসুখং অত্তকিলমথং অননুযোগো মজ্ঝিমা পটিপদা এৰ. অরহতো হি ৰিপস্সনাপুব্বভাগমজ্ঝিমা পটিপদা হোতি, অরহত্তফলসমাপত্তি অট্ঠঙ্গমগ্গৰসেন মজ্ঝিমা পটিপদা চ. সেসা পন পণীতাধিমুত্ততায এৰ সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা. কিঞ্চাপি সব্বেপি অরহন্তো অরণৰিহারিনো, অঞ্ঞে অরহন্তো ধম্মং দেসেন্তা ‘‘সম্মাপটিপন্নে সম্মাপটিপন্না’’তি ‘‘মিচ্ছাপটিপন্নে মিচ্ছাপটিপন্না’’তি পুগ্গলৰসেনাপি উস্সাদনাপসাদনানি কত্ৰা ধম্মং দেসেন্তি. সুভূতিত্থেরো পন ‘‘অযং মিচ্ছাপটিপদা, অযং সম্মাপটিপদা’’তি ধম্মৰসেনেৰ ধম্মং দেসেসি. তেনেৰ ভগৰা তংযেৰ অরণপটিপদং পটিপন্নোতি চ ৰণ্ণেসি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং অরণৰিহারীনং যদিদং সুভূতী’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০১) চ অরণৰিহারীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.

৩৪. দ্ৰীহি বলেহীতি সমথবলৰিপস্সনাবলেহি. সমন্নাগতত্তাতি যুত্তত্তা পরিপুণ্ণত্তা ৰা. তযো চাতি ৰিভত্তিৰিপল্লাসো, তিণ্ণঞ্চাতি ৰুত্তং হোতি. সঙ্খারানন্তি ৰচীসঙ্খারকাযসঙ্খারচিত্তসঙ্খারানং. পটিপ্পস্সদ্ধিযাতি পটিপ্পস্সদ্ধত্থং নিরোধত্থং, অপ্পৰত্তত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. সোল়সহীতি অনিচ্চানুপস্সনাদীনি অট্ঠ, মগ্গফলানি অট্ঠাতি সোল়সহি. ঞাণচরিযাহীতি ঞাণপ্পৰত্তীহি. নৰহীতি রূপারূপাৰচরসমাধি তদুপচারো চাতি নৰহি. ৰসিভাৰতা পঞ্ঞাতি লহুতা, যথাসুখৰত্তনং ইস্সরিযং ৰসো, সো অস্স অত্থীতি ৰসী, ৰসিনো ভাৰো ৰসিভাৰো, ৰসিভাৰো এৰ ৰসিভাৰতা, যথা পাটিকুল্যমেৰ পাটিকুল্যতা. এৰংৰিধা পঞ্ঞা ৰসিভাৰতায পঞ্ঞাতি ৰা অত্থো. সি-কারং দীঘং কত্ৰা চ পঠন্তি. সমন্নাগতত্তা চ পটিপ্পস্সদ্ধিযা চ ঞাণচরিযাহি চ সমাধিচরিযাহি চাতি চ-কারো সম্বন্ধিতব্বো.

নিরোধসমাপত্তিযা ঞাণন্তি অনাগামিঅরহন্তানং নিরোধসমাপত্তিনিমিত্তং ঞাণং, যথা অজিনম্হি হঞ্ঞতে দীপীতি. নিরোধসমাপত্তীতি চ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স অভাৰমত্তং, ন কোচি ধম্মো, পঞ্ঞত্তিমত্তং অভাৰমত্তত্তা নিরোধোতি চ. সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জীযতি নামাতি সমাপত্তীতি চ ৰুচ্চতি.

৩৫. সম্পজানস্সাতি সম্মা পকারেহি জানাতীতি সম্পজানো. তস্স সম্পজানস্স. পৰত্তপরিযাদানেতি পৰত্তনং পৰত্তং, সমুদাচারোতি অত্থো. কিলেসপৰত্তং খন্ধপৰত্তঞ্চ. তস্স পৰত্তস্স পরিযাদানং পরিক্খযো অপ্পৰত্তি পৰত্তপরিযাদানং. তস্মিং পৰত্তপরিযাদানে. পরিনিব্বানে ঞাণন্তি অরহতো কামচ্ছন্দাদীনং পরিনিব্বানং অপ্পৰত্তং অনুপাদিসেসপরিনিব্বানঞ্চ পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং কিলেসপরিনিব্বানে খন্ধপরিনিব্বানে চ পৰত্তং ঞাণং.

৩৬. সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং তেভূমকধম্মানং. সম্মা সমুচ্ছেদেতি সন্ততিসমুচ্ছেদৰসেন সুট্ঠু নিরোধে. নিরোধে চ অনুপট্ঠানতাতি নিরোধে গতে পুন ন উপট্ঠানতায, পুন অনুপ্পত্তিযন্তি অত্থো. সম্মাসমুচ্ছেদে চ নিরোধে চ অনুপট্ঠানতা চাতি চ-কারো সম্বন্ধিতব্বো.

সমসীসট্ঠে ঞাণন্তি নেক্খম্মাদীনি সত্ততিংস সমানি, তণ্হাদীনি তেরস সীসানি. পচ্চনীকধম্মানং সমিতত্তা সমানি, যথাযোগং পধানত্তা চ কোটিত্তা চ সীসানি. একস্মিং ইরিযাপথে ৰা একস্মিং রোগে ৰা সভাগসন্ততিৰসেন একস্মিং জীৰিতিন্দ্রিযে ৰা নেক্খম্মাদীনি সমানি চ সদ্ধাদীনি সীসানি চ অস্স সন্তীতি সমসীসী, সমসীসিস্স অত্থো সমসীসট্ঠো. তস্মিং সমসীসট্ঠে, সমসীসিভাৰেতি অত্থো. একস্মিং ইরিযাপথে রোগে ৰা সভাগসন্ততিৰসেন জীৰিতে ৰা ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা তস্মিংযেৰ ইরিযাপথে রোগে সভাগজীৰিতে ৰা চত্তারি মগ্গফলানি পত্ৰা, তস্মিংযেৰ পরিনিব্বাযন্তস্স অরহতোযেৰ সমসীসিভাৰো হোতীতি তস্মিং সমসীসিভাৰে ঞাণন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰুত্তঞ্চ পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযং (পু. প. ১৬), তস্সা চ অট্ঠকথাযং (পু. প. অট্ঠ. ১৬) –

‘‘কতমো চ পুগ্গলো সমসীসী? যস্স পুগ্গলস্স অপুব্বং অচরিমং আসৰপরিযাদানঞ্চ হোতি জীৰিতপরিযাদানঞ্চ. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সমসীসী’’তি (পু. প. ১৬).

‘‘সমসীসিনিদ্দেসে অপুব্বং অচরিমন্তি অপুরে অপচ্ছা, সন্ততিপচ্চুপ্পন্নৰসেন একৰারংযেৰ, এককালংযেৰাতি অত্থো. পরিযাদানন্তি পরিক্খযো. অযন্তি অযং পুগ্গলো সমসীসী নাম ৰুচ্চতি. সো পনেস তিৰিধো হোতি ইরিযাপথসমসীসী রোগসমসীসী জীৰিতসমসীসীতি. তত্থ যো চঙ্কমন্তোৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা চঙ্কমন্তোৰ পরিনিব্বাতি, যো ঠিতকোৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা ঠিতকোৰ পরিনিব্বাতি, যো নিসিন্নোৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা নিসিন্নোৰ পরিনিব্বাতি, যো নিপন্নোৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা নিপন্নোৰ পরিনিব্বাতি, অযং ইরিযাপথসমসীসী নাম. যো পন একং রোগং পত্ৰা অন্তোরোগেযেৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা তেনেৰ রোগেন পরিনিব্বাতি, অযং রোগসমসীসী নাম. কতরো জীৰিতসমসীসী? তেরস সীসানি. তত্থ কিলেসসীসং অৰিজ্জং অরহত্তমগ্গো পরিযাদিযতি, পৰত্তসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং চুতিচিত্তং পরিযাদিযতি, অৰিজ্জাপরিযাদাযকং চিত্তং জীৰিতিন্দ্রিযং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি, জীৰিতিন্দ্রিযপরিযাদাযকং চিত্তং অৰিজ্জং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি. অৰিজ্জাপরিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং, জীৰিতিন্দ্রিযপরিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং. যস্স চেতং সীসদ্ৰযং সমং পরিযাদানং গচ্ছতি, সো জীৰিতসমসীসী নাম. কথমিদং সমং হোতীতি? ৰারসমতায. যস্মিঞ্হি ৰারে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি. সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্চ পচ্চৰেক্খণানি, সকদাগামিমগ্গে পঞ্চ, অনাগামিমগ্গে পঞ্চ, অরহত্তমগ্গে চত্তারীতি একূনৰীসতিমে পচ্চৰেক্খণঞাণে পতিট্ঠায ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা পরিনিব্বাযতি. ইমায ৰারসমতায এৰ উভযসীসপরিযাদানম্পি সমং হোতি নাম. তেনাযং পুগ্গলো ‘জীৰিতসমসীসী’তি ৰুচ্চতি. অযমেৰ চ ইধ অধিপ্পেতো’’তি.

৩৭. ইদানি যস্মা সুতমযসীলমযভাৰনামযঞাণানি ৰট্টপাদকানি সল্লেখা নাম ন হোন্তি, লোকুত্তরপাদকানেৰ এতানি চ অঞ্ঞানি চ ঞাণানি সল্লেখাতি ৰুচ্চন্তি, তস্মা পচ্চনীকসল্লেখনাকারেন পৰত্তানি ঞাণানি দস্সেতুং সমসীসট্ঠে ঞাণানন্তরং সল্লেখট্ঠে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ পুথুনানত্ততেজপরিযাদানে পঞ্ঞাতি লোকুত্তরেহি অসম্মিস্সট্ঠেন পুথূনং রাগাদীনঞ্চ নানত্তানং নানাসভাৰানং কামচ্ছন্দাদীনঞ্চ সন্তাপনট্ঠেন ‘‘তেজা’’তি লদ্ধনামানং দুস্সীল্যাদীনঞ্চ পরিযাদানে খেপনে পঞ্ঞা, নেক্খম্মাদিম্হি সত্ততিংসভেদে ধম্মে পঞ্ঞাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা পুথুভূতা নানত্তভূতা চ তেজা এৰ তেসং পুথুভূতানং নানত্তভূতানং দুস্সীল্যাদীনং পঞ্চন্নং তেজানং পরিযাদানে পঞ্ঞাতি অত্থো. তেজেহিযেৰ পুথূনং নানত্তানঞ্চ সঙ্গহং নিদ্দেসৰারে পকাসযিস্সাম.

সল্লেখট্ঠে ঞাণন্তি পচ্চনীকধম্মে সল্লেখতি সমুচ্ছিন্দতীতি সল্লেখো, তস্মিং নেক্খম্মাদিকে সত্ততিংসপ্পভেদে সল্লেখসভাৰে ঞাণং. ‘‘পরে ৰিহিংসকা ভৰিস্সন্তি, মযমেত্থ অৰিহিংসকা ভৰিস্সামাতি সল্লেখো করণীযো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৮৩) নযেন ভগৰতা সল্লেখসুত্তন্তে ৰুত্তো চতুচত্তালীসভেদোপি সল্লেখো ইমিনা সঙ্গহিতোযেৰাতি ৰেদিতব্বো.

৩৮. ইদানি সল্লেখে ঠিতেন কত্তব্বং সম্মপ্পধানৰীরিযং দস্সেতুং তদনন্তরং ৰীরিযারম্ভে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ অসল্লীনত্তপহিতত্তপগ্গহট্ঠেতি কোসজ্জৰসেন অসল্লীনো অসঙ্কুচিতো অত্তা অস্সাতি অসল্লীনত্তো. অত্তাতি চিত্তং. যথাহ –

‘‘উদকঞ্হি নযন্তি নেত্তিকা, উসুকারা নমযন্তি তেজনং;

দারুং নমযন্তি তচ্ছকা, অত্তানং দমযন্তি পণ্ডিতা’’তি. আদি (ধ. প. ৮০-৮২) –

কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খতায পহিতো পেসিতো ৰিস্সট্ঠো অত্তা এতেনাতি পহিতত্তো. অত্তাতি অত্তভাৰো. যথাহ – ‘‘যা পন ভিক্খুনী অত্তানং ৰধিত্ৰা ৰধিত্ৰা রোদেয্যা’’তিআদি (পাচি. ৮৮০). অসল্লীনত্তো চ সো পহিতত্তো চাতি অসল্লীনত্তপহিতত্তো. সহজাতধম্মে পগ্গণ্হাতি উপত্থম্ভেতীতি পগ্গহো, পগ্গহো এৰ অত্থো পগ্গহট্ঠো, পগ্গহসভাৰোতি অত্থো. অসল্লীনত্তপহিতত্তস্স পগ্গহট্ঠো অসল্লীনত্তপহিতত্তপগ্গহট্ঠো. তস্মিং অসল্লীনত্তপহিতত্তপগ্গহট্ঠে. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, তুম্হেপি অপ্পটিৰানং পদহেয্যাথ. কামং তচো চ ন্হারু চ অট্ঠি চ অৰসিস্সতু, উপসুস্সতু সরীরে মংসলোহিতং. যং তং পুরিসথামেন পুরিসৰীরিযেন পুরিসপরক্কমেন পত্তব্বং, ন তং অপাপুণিত্ৰা ৰীরিযস্স সণ্ঠানং ভৰিস্সতী’’তি (অ. নি. ২.৫) ৰুত্তত্তা অসল্লীনত্তপহিতত্তৰচনেন পধানস্মিং অপ্পটিৰানিতা অনিৰত্তনতা ৰুত্তা. পগ্গহট্ঠৰচনেন পন কোসজ্জুদ্ধচ্চৰিমুত্তং সমপ্পৰত্তং ৰীরিযং ৰুত্তং.

ৰীরিযারম্ভে ঞাণন্তি ৰীরভাৰো ৰীরিযং, ৰীরানং ৰা কম্মং, ৰিধিনা ৰা নযেন উপাযেন ঈরযিতব্বং পৰত্তযিতব্বন্তি ৰীরিযং. তদেতং উস্সাহলক্খণং, সহজাতানং ধম্মানং উপত্থম্ভনরসং, অসংসীদনভাৰপচ্চুপট্ঠানং, ‘‘সংৰিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি (অ. নি. ৪.১১৩) ৰচনতো সংৰেগপদট্ঠানং, ৰীরিযারম্ভৰত্থুপদট্ঠানং ৰা. সম্মা আরদ্ধং সব্বসম্পত্তীনং মূলং হোতীতি দট্ঠব্বং. ৰীরিযসঙ্খাতো আরম্ভো ৰীরিযারম্ভো. ইমিনা সেসারম্ভে পটিক্খিপতি. অযঞ্হি আরম্ভসদ্দো কম্মে আপত্তিযং কিরিযাযং ৰীরিযে হিংসাযং ৰিকোপনেতি অনেকেসু অত্থেসু আগতো.

‘‘যংকিঞ্চি দুক্খং সম্ভোতি, সব্বং আরম্ভপচ্চযা;

আরম্ভানং নিরোধেন, নত্থি দুক্খস্স সম্ভৰো’’তি. (সু. নি. ৭৪৯) –

এত্থ হি কম্মং আরম্ভোতি আগতং. ‘‘আরম্ভতি চ ৰিপ্পটিসারী চ হোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৪২; পু. প. ১৯১) এত্থ আপত্তি. ‘‘মহাযঞ্ঞা মহারম্ভা, ন তে হোন্তি মহপ্ফলা’’তি (অ. নি. ৪.৩৯; সং. নি. ১.১২০) এত্থ যূপুস্সাপনাদিকিরিযা. ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে’’তি (সং. নি. ১.১৮৫) এত্থ ৰীরিযং. ‘‘সমণং গোতমং উদ্দিস্স পাণং আরম্ভন্তী’’তি (ম. নি. ২.৫১-৫২) এত্থ হিংসা. ‘‘বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতো হোতী’’তি (দী. নি. ১.১০; ম. নি. ১.২৯৩) এত্থ ছেদনভঞ্জনাদিকং ৰিকোপনং. ইধ পন ৰীরিযমেৰ অধিপ্পেতং. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰীরিযসঙ্খাতো আরম্ভো ৰীরিযারম্ভো’’তি. ৰীরিযঞ্হি আরভনকৰসেন আরম্ভোতি ৰুচ্চতি. তস্মিং ৰীরিযারম্ভে ঞাণং. অসল্লীনত্তা পহিতত্তাতিপি পঠন্তি, অসল্লীনভাৰেন পহিতভাৰেনাতি অত্থো. পুরিমপাঠোযেৰ সুন্দরো. কেচি পন ‘‘সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গানং সমতা অসল্লীনত্ততা, সতিসমাধিপস্সদ্ধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানং সমতা পহিতত্ততা, সত্তন্নং সম্বোজ্ঝঙ্গানং সমতা পগ্গহট্ঠো’’তি ৰণ্ণযন্তি.

৩৯. ইদানি সম্মাৰাযামসিদ্ধং মগ্গফলং পত্তেন লোকহিতত্থং ধম্মদেসনা কাতব্বাতি দস্সেতুং তদনন্তরং অত্থসন্দস্সনে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ নানাধম্মপ্পকাসনতাতি সব্বসঙ্খতাসঙ্খতৰসেন নানাধম্মানং পকাসনতা দীপনতা দেসনতা. পকাসনতাতি চ পকাসনা এৰ. অত্থসন্দস্সনেতি নানাঅত্থানং পরেসং সন্দস্সনে. ধম্মা চ অত্থা চ তে এৰ.

৪০. ইদানি পরেসং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেন্তস্স তস্স অরিযপুগ্গলস্স যথাসভাৰধম্মদেসনাকারণং দস্সনৰিসুদ্ধিং দস্সেতুং তদনন্তরং দস্সনৰিসুদ্ধিঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ সব্বধম্মানং একসঙ্গহতা নানত্তেকত্তপটিৰেধেতি সব্বেসং সঙ্খতাসঙ্খতধম্মানং একসঙ্গহতায চ কামচ্ছন্দাদীনং নানত্তস্স চ নেক্খম্মাদীনং একত্তস্স চ পটিৰেধো, অভিসমযোতি অত্থো. সো পন মগ্গপঞ্ঞা ফলপঞ্ঞা চ. মগ্গপঞ্ঞা সচ্চাভিসমযক্খণে সচ্চাভিসমযৰসেন পটিৰিজ্ঝতীতি পটিৰেধো, ফলপঞ্ঞা পটিৰিদ্ধত্তা পটিৰেধো. একসঙ্গহতাতি এত্থ জাতিসঙ্গহো, সঞ্জাতিসঙ্গহো, কিরিযাসঙ্গহো, গণনসঙ্গহোতি চতুব্বিধো সঙ্গহো. তত্থ ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, সব্বে ব্রাহ্মণা, সব্বে ৰেস্সা, সব্বে সুদ্দা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা, চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৰো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একজাতিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয হি ইধ সব্বে জাতিযা একসঙ্গহিতা. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, সব্বে মাগধিকা, সব্বে ভারুকচ্ছকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যো, চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং সঞ্জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একট্ঠানে জাতা সংৰড্ঢা আগচ্ছন্তূ’’তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয হি ইধ সব্বে জাতিট্ঠানেন নিৰুত্থোকাসেন একসঙ্গহিতা. ‘‘সব্বে হত্থারোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে অস্সারোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে রথিকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা, চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং কিরিযাসঙ্গহো নাম. সব্বেৰ হি তে অত্তনো কিরিযাকরণেন একসঙ্গহিতা. ‘‘চক্খাযতনং কতমং খন্ধগণনং গচ্ছতি, চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি. হঞ্চি চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে চক্খাযতনং রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১) অযং গণনসঙ্গহো নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. তথট্ঠাদীসু দ্ৰাদসসু আকারেসু ৰিসুং ৰিসুং একেন সঙ্গহো গণনপরিচ্ছেদো এতেসন্তি একসঙ্গহা, একসঙ্গহানং ভাৰো একসঙ্গহতা.

দস্সনৰিসুদ্ধিঞাণন্তি মগ্গফলঞাণং দস্সনং. দস্সনমেৰ ৰিসুদ্ধি দস্সনৰিসুদ্ধি, দস্সনৰিসুদ্ধি এৰ ঞাণং দস্সনৰিসুদ্ধিঞাণং. মগ্গঞাণং ৰিসুজ্ঝতীতি দস্সনৰিসুদ্ধি, ফলঞাণং ৰিসুদ্ধত্তা দস্সনৰিসুদ্ধি.

৪১. ইদানি দস্সনৰিসুদ্ধিসাধকানি ৰিপস্সনাঞাণানি দ্ৰিধা দস্সেতুং তদনন্তরং খন্তিঞাণপরিযোগাহণঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তত্থ ৰিদিতত্তা পঞ্ঞাতি রূপক্খন্ধাদীনং অনিচ্চাদিতো ৰিদিতত্তা পৰত্তা পঞ্ঞা. খন্তিঞাণন্তি ৰিদিতমেৰ খমতীতি খন্তি, খন্তি এৰ ঞাণং খন্তিঞাণং. এতেন অধিৰাসনখন্তিং পটিক্খিপতি. এতং কলাপসম্মসনাদিৰসেন পৰত্তং তরুণৰিপস্সনাঞাণং.

৪২. ফুট্ঠত্তা পঞ্ঞাতি রূপক্খন্ধাদীনং অনিচ্চাদিৰসেন ঞাণফস্সেন ফুট্ঠত্তা পৰত্তা পঞ্ঞা. পরিযোগাহণে ঞাণন্তি ফুট্ঠমেৰ পরিযোগাহতি পৰিসতীতি পরিযোগাহণং ঞাণং. গা-কারং রস্সং কত্ৰাপি পঠন্তি. এতং ভঙ্গানুপস্সনাদিৰসেন পৰত্তং তিক্খৰিপস্সনাঞাণং. কেচি পন ‘‘ৰিপস্সনাঞাণমেৰ সদ্ধাৰাহিস্স খন্তিঞাণং, পঞ্ঞাৰাহিস্স পরিযোগাহণঞাণ’’ন্তি ৰদন্তি. এৰং সন্তে এতানি দ্ৰে ঞাণানি একস্স ন সম্ভৰন্তি, তদসম্ভৰে একস্স সাৰকস্স সত্তসট্ঠি সাৰকসাধারণঞাণানি ন সম্ভৰন্তি, তস্মা তং ন যুজ্জতি.

৪৩. ইদানি যস্মা পুথুজ্জনা সেক্খা চ ৰিপস্সনূপগে খন্ধাদযো ধম্মে সকলে এৰ সম্মসন্তি, ন তেসং একদেসং, তস্মা তেসং পদেসৰিহারো ন লব্ভতি, অরহতোযেৰ যথারুচি পদেসৰিহারো লব্ভতীতি দস্সনৰিসুদ্ধিসাধকানি ঞাণানি ৰত্ৰা তদনন্তরং অরহতো দস্সনৰিসুদ্ধিসিদ্ধং পদেসৰিহারঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ সমোদহনে পঞ্ঞাতি খন্ধাদীনং একদেসস্স ৰেদনাধম্মস্স সমোদহনপঞ্ঞা, সম্পিণ্ডনপঞ্ঞা রাসিকরণপঞ্ঞা. সমোধানে পঞ্ঞাতিপি পাঠো, সোযেৰ অত্থো.

পদেসৰিহারে ঞাণন্তি খন্ধাদীনং পদেসেন একদেসেন অৰযৰেন ৰিহারো পদেসৰিহারো, তস্মিং পদেসৰিহারে ঞাণং. তত্থ পদেসো নাম খন্ধপদেসো আযতনধাতুসচ্চইন্দ্রিযপচ্চযাকারসতিপট্ঠানঝাননামরূপধম্মপদেসোতি নানাৰিধো. এৰং নানাৰিধো চেস ৰেদনা এৰ. কথং? পঞ্চন্নং খন্ধানং ৰেদনাক্খন্ধৰসেন খন্ধেকদেসো, দ্ৰাদসন্নং আযতনানং ৰেদনাৰসেন ধম্মাযতনেকদেসো, অট্ঠারসন্নং ধাতূনং ৰেদনাৰসেন ধম্মধাতেকদেসো, চতুন্নং সচ্চানং ৰেদনাৰসেন দুক্খসচ্চেকদেসো, বাৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং পঞ্চৰেদনিন্দ্রিযৰসেন ইন্দ্রিযেকদেসো, দ্ৰাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং ফস্সপচ্চযা ৰেদনাৰসেন পচ্চযাকারেকদেসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ৰেদনানুপস্সনাৰসেন সতিপট্ঠানেকদেসো, চতুন্নং ঝানানং সুখউপেক্খাৰসেন ঝানেকদেসো, নামরূপানং ৰেদনাৰসেন নামরূপেকদেসো, কুসলাদীনং সব্বধম্মানং ৰেদনাৰসেন ধম্মেকদেসোতি এৰং ৰেদনা এৰ খন্ধাদীনং পদেসো, তস্সা ৰেদনায এৰ পচ্চৰেক্খণৰসেন পদেসৰিহারো.

৪৪. ইদানি যস্মা সমাধিভাৰনামযঞাণাদীনি ভাৰেন্তা পুথুজ্জনা সেক্খা চ তে তে ভাৰেতব্বভাৰনাধম্মে অধিপতী জেট্ঠকে কত্ৰা তেন তেন পহাতব্বে তপ্পচ্চনীকে নানাসভাৰে ধম্মে অনেকাদীনৰে আদীনৰতো পচ্চৰেক্খিত্ৰা তস্স তস্স ভাৰনাধম্মস্স ৰসেন চিত্তং পতিট্ঠপেত্ৰা তে তে পচ্চনীকধম্মে পজহন্তি. পজহন্তা ৰিপস্সনাকালে সব্বসঙ্খারে সুঞ্ঞতো দিস্ৰা পচ্ছা সমুচ্ছেদেন পজহন্তি, তথা পজহন্তা চ একাভিসমযৰসেন সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তা পজহন্তি. যথাৰুত্তেহেৰ আকারেহি সব্বেপি অরিযা যথাযোগং পটিপজ্জন্তি, তস্মা পদেসৰিহারঞাণানন্তরং সঞ্ঞাৰিৰট্টঞাণাদীনি ছ ঞাণানি যথাক্কমেন উদ্দিট্ঠানি. তত্থ অধিপতত্তা পঞ্ঞাতি নেক্খম্মাদীনং অধিপতিভাৰেন নেক্খম্মাদীনি অধিকানি কত্ৰা তদধিকভাৰেন পৰত্তা পঞ্ঞাতি অত্থো. সঞ্ঞাৰিৰট্টে ঞাণন্তি সঞ্ঞায ৰিৰট্টনং পরাৰট্টনং পরম্মুখভাৰোতি সঞ্ঞাৰিৰট্টো, যায সঞ্ঞায তে তে ভাৰনাধম্মে অধিপতিং করোতি, তায সঞ্ঞায হেতুভূতায, করণভূতায ৰা ততো ততো কামচ্ছন্দাদিতো ৰিৰট্টনে ঞাণন্তি ৰুত্তং হোতি. এত্তো ৰিৰট্টোতি অৰুত্তেপি যতো ৰিৰট্টতি, ততো এৰ ৰিৰট্টোতি গয্হতি যথা ৰিৰট্টনানুপস্সনায. সা পন সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা, তদেৰেতন্তি পুন সঞ্জাননপচ্চযনিমিত্তকরণরসা দারুআদীসু তচ্ছকাদযো ৰিয, যথাগহিতনিমিত্তৰসেন অভিনিৰেসকরণপচ্চুপট্ঠানা হত্থিদস্সকঅন্ধা ৰিয, আরম্মণে অনোগাল়্হৰুত্তিতায অচিরট্ঠানপচ্চুপট্ঠানা ৰা ৰিজ্জু ৰিয, যথাউপট্ঠিতৰিসযপদট্ঠানা তিণপুরিসকেসু মিগপোতকানং পুরিসাতি উপ্পন্নসঞ্ঞা ৰিয.

৪৫. নানত্তে পঞ্ঞাতি নানাসভাৰে ভাৰেতব্বতো অঞ্ঞসভাৰে কামচ্ছন্দাদিকে আদীনৰদস্সনেন পৰত্তা পঞ্ঞা. নানত্তেতি চ নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনং. নানত্তপ্পহানং ৰা নানত্তং, নানত্তপ্পহাননিমিত্তং নানত্তপ্পহানহেতু নেক্খম্মাদীসু পঞ্ঞাতি অধিপ্পাযো. চেতোৰিৰট্টে ঞাণন্তি চেতসো কামচ্ছন্দাদিতো ৰিৰট্টনং নেক্খম্মাদীসু ঞাণং. চেতোতি চেত্থ চেতনা অধিপ্পেতা. সা চেতনাভাৰলক্খণা, অভিসন্দহনলক্খণা ৰা, আযূহনরসা, সংৰিদহনপচ্চুপট্ঠানা সকিচ্চপরকিচ্চসাধকা জেট্ঠসিস্সমহাৰড্ঢকিআদযো ৰিয. অচ্চাযিককম্মানুস্সরণাদীসু চ পনাযং সম্পযুত্তানং উস্সাহনভাৰেন পাকটা হোতি.

৪৬. অধিট্ঠানে পঞ্ঞাতি নেক্খম্মাদিৰসেন চিত্তস্স পতিট্ঠাপনে পঞ্ঞা. চিত্তৰিৰট্টে ঞাণন্তি কামচ্ছন্দাদিপহানৰসেন চিত্তস্স ৰিৰট্টনে ঞাণং. চিত্তঞ্চেত্থ ৰিজাননলক্খণং, পুব্বঙ্গমরসং, সন্ধানপচ্চুপট্ঠানং, নামরূপপদট্ঠানং.

৪৭. সুঞ্ঞতে পঞ্ঞাতি অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতায অনত্তানত্তনিযে পৰত্তা অনত্তানুপস্সনা পঞ্ঞা. ঞাণৰিৰট্টে ঞাণন্তি ঞাণমেৰ অভিনিৰেসতো ৰিৰট্টতীতি ৰিৰট্টো, তং ঞাণৰিৰট্টভূতং ঞাণং.

৪৮. ৰোসগ্গে পঞ্ঞাতি এত্থ ৰোসজ্জতীতি ৰোসগ্গো, কামচ্ছন্দাদীনং ৰোসগ্গো নেক্খম্মাদিম্হি পঞ্ঞা. ৰিমোক্খৰিৰট্টে ঞাণন্তি কামচ্ছন্দাদিকেহি ৰিমুচ্চতীতি ৰিমোক্খো, ৰিমোক্খো এৰ ৰিৰট্টো ৰিমোক্খৰিৰট্টো, সো এৰ ঞাণং.

৪৯. তথট্ঠে পঞ্ঞাতি একেকস্স সচ্চস্স চতুব্বিধে চতুব্বিধে অৰিপরীতসভাৰে কিচ্চৰসেন অসম্মোহতো পৰত্তা পঞ্ঞা. সচ্চৰিৰট্টে ঞাণন্তি চতূসু সচ্চেসু দুভতো ৰুট্ঠানৰসেন ৰিৰট্টতীতি সচ্চৰিৰট্টো, সো এৰ ঞাণং. একমেৰ ঞাণং অধিপতিকতধম্মৰসেন সঞ্ঞাৰিৰট্টোতি, পহাতব্বধম্মৰসেন চেতোৰিৰট্টোতি, চিত্তপতিট্ঠাপনৰসেন চিত্তৰিৰট্টোতি, পচ্চনীকপহানৰসেন ৰিমোক্খৰিৰট্টোতি এৰং চতুধা ৰুত্তং. অনত্তানুপস্সনাৰ সুঞ্ঞতাকারৰসেন ‘‘ঞাণৰিৰট্টে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তা. মগ্গঞাণমেৰ হেট্ঠা ‘‘মগ্গে ঞাণ’’ন্তি চ, ‘‘আনন্তরিকসমাধিম্হি ঞাণ’’ন্তি চ দ্ৰিধা ৰুত্তং, ৰিৰট্টনাকারৰসেন ‘‘সচ্চৰিৰট্টে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং.

৫০. ইদানি তস্স সচ্চৰিৰট্টঞাণৰসেন পৰত্তস্স আসৰানং খযে ঞাণস্স ৰসেন পৰত্তানি কমতো ছ অভিঞ্ঞাঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তত্থাপি লোকপাকটানুভাৰত্তা অতিৰিম্হাপনন্তি পঠমং ইদ্ধিৰিধঞাণং উদ্দিট্ঠং, চেতোপরিযঞাণস্স ৰিসযতো দিব্বসোতঞাণং ওল়ারিকৰিসযন্তি দুতিযং দিব্বসোতঞাণং উদ্দিট্ঠং, সুখুমৰিসযত্তা ততিযং চেতোপরিযঞাণং উদ্দিট্ঠং. তীসু ৰিজ্জাসু পুব্বেনিৰাসচ্ছাদকাতীততমৰিনোদকত্তা পঠমং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং উদ্দিট্ঠং, পচ্চুপ্পন্নানাগততমৰিনোদকত্তা দুতিযং দিব্বচক্খুঞাণং উদ্দিট্ঠং, সব্বতমসমুচ্ছেদকত্তা ততিযং আসৰানং খযে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ কাযম্পীতি রূপকাযম্পি. চিত্তম্পীতি পাদকজ্ঝানচিত্তম্পি. একৰৰত্থানতাতি পরিকম্মচিত্তেন একতো ঠপনতায চ দিস্সমানকাযেন, অদিস্সমানকাযেন ৰা গন্তুকামকালে যথাযোগং কাযস্সপি চিত্তস্সপি মিস্সীকরণতায চাতি ৰুত্তং হোতি. কাযোতি চেত্থ সরীরং. সরীরঞ্হি অসুচিসঞ্চযতো কুচ্ছিতানং কেসাদীনঞ্চেৰ চক্খুরোগাদীনং রোগসতানঞ্চ আযভূততো কাযোতি ৰুচ্চতি. সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চাতি এত্থ চতুত্থজ্ঝানসম্পযুত্তং একংযেৰ সঞ্ঞং আকারনানত্ততো দ্ৰিধা কত্ৰা সমুচ্চযত্থো চ-সদ্দো পযুত্তো. চতুত্থজ্ঝানস্মিঞ্হি উপেক্খা সন্তত্তা সুখন্তি ৰুত্তা, তংসম্পযুত্তা সঞ্ঞা সুখসঞ্ঞা. সাযেৰ নীৰরণেহি চেৰ ৰিতক্কাদিপচ্চনীকেহি চ ৰিমুত্তত্তা লহুসঞ্ঞা. অধিট্ঠানৰসেনাতি অধিকং কত্ৰা ঠানৰসেন, পৰিসনৰসেনাতি অধিপ্পাযো. অধিট্ঠানৰসেন চাতি চ-সদ্দো সম্বন্ধিতব্বো. এত্তাৰতা সব্বপ্পকারস্স ইদ্ধিৰিধস্স যথাযোগং কারণং ৰুত্তং.

ইজ্ঝনট্ঠে পঞ্ঞাতি ইজ্ঝনসভাৰে পঞ্ঞা. ইদ্ধিৰিধে ঞাণন্তি ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি, নিপ্ফত্তিঅত্থেন পটিলাভট্ঠেন চাতি ৰুত্তং হোতি. যঞ্হি নিপ্ফজ্জতি পটিলব্ভতি চ, তং ইজ্ঝতীতি ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘কামং কামযমানস্স, তস্স চেতং সমিজ্ঝতী’’তি (সু. নি. ৭৭২). তথা ‘‘নেক্খম্মং ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, পটিহরতীতি পাটিহারিযং, অরহত্তমগ্গো ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, পটিহরতীতি পাটিহারিয’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৩২). অপরো নযো – ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি, উপাযসম্পদাযেতং অধিৰচনং. উপাযসম্পদা হি ইজ্ঝতি অধিপ্পেতফলপ্পসৰনতো. যথাহ – ‘‘অযং খো চিত্তো গহপতি সীলৰা কল্যাণধম্মো, সচে পণিদহিস্সতি, অনাগতমদ্ধানং রাজা অস্সং চক্কৰত্তীতি. ইজ্ঝিস্সতি হি সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিসুদ্ধত্তা’’তি (সং. নি. ৪.৩৫২). অপরো নযো – এতায সত্তা ইজ্ঝন্তীতি ইদ্ধি, ইজ্ঝন্তীতি ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ইদ্ধি এৰ ৰিধং ইদ্ধিৰিধং, ইদ্ধিকোট্ঠাসো ইদ্ধিৰিকপ্পোতি অত্থো. তং ইদ্ধিৰিধং ঞাণন্তি ৰুত্তং হোতি.

৫১. ৰিতক্কৰিপ্ফারৰসেনাতি দিব্বসোতধাতুউপ্পাদনত্থং পরিকম্মকরণকালে সদ্দনিমিত্তেসু অত্তনো ৰিতক্কৰিপ্ফারৰসেন ৰিতক্কৰেগৰসেন. ৰিতক্কোতি চেত্থ ৰিতক্কেতীতি ৰিতক্কো, ৰিতক্কনং ৰা ৰিতক্কো, ঊহনন্তি ৰুত্তং হোতি. স্ৰাযং আরম্মণে চিত্তস্স অভিনিরোপনলক্খণো, আহননপরিযাহননরসো. তথা হি তেন যোগাৰচরো আরম্মণং ৰিতক্কাহতং ৰিতক্কপরিযাহতং করোতীতি ৰুচ্চতি. আরম্মণে চিত্তস্স আনযনপচ্চুপট্ঠানো, তজ্জাসমন্নাহারেন পন ইন্দ্রিযেন চ পরিক্খিত্তে ৰিসযে অনন্তরাযেন উপ্পজ্জনতো আপাথগতৰিসযপদট্ঠানোতি ৰুচ্চতি. নানত্তেকত্তসদ্দনিমিত্তানন্তি নানাসভাৰানং একসভাৰানঞ্চ সদ্দনিমিত্তানং. সদ্দা এৰ চেত্থ ৰিতক্কুপ্পত্তিকারণত্তা সঙ্খারনিমিত্তত্তা চ নিমিত্তানি. ভেরিসদ্দাদিৰসেন একগ্ঘনীভূতা, অনেকা ৰা সদ্দা, নানাদিসাসু ৰা সদ্দা, নানাসত্তানং ৰা সদ্দা নানত্তসদ্দা, একদিসায সদ্দা, একসত্তস্স ৰা সদ্দা, ভেরিসদ্দাদিৰসেন একেকসদ্দা ৰা একত্তসদ্দা. সদ্দোতি চেত্থ সপ্পতীতি সদ্দো, কথীযতীতি অত্থো. পরিযোগাহণে পঞ্ঞাতি পৰিসনপঞ্ঞা, পজাননপঞ্ঞাতি অত্থো. সোতধাতুৰিসুদ্ধিঞাণন্তি সৰনট্ঠেন চ নিজ্জীৰট্ঠেন চ সোতধাতু, সোতধাতুকিচ্চকরণৰসেন চ সোতধাতু ৰিযাতিপি সোতধাতু, পরিসুদ্ধত্তা নিরুপক্কিলেসত্তা ৰিসুদ্ধি, সোতধাতু এৰ ৰিসুদ্ধি সোতধাতুৰিসুদ্ধি, সোতধাতুৰিসুদ্ধি এৰ ঞাণং সোতধাতুৰিসুদ্ধিঞাণং.

৫২. তিণ্ণন্নং চিত্তানন্তি সোমনস্সসহগতদোমনস্সসহগতউপেক্খাসহগতৰসেন তিণ্ণন্নং চিত্তানং. ৰিপ্ফারত্তাতি ৰিপ্ফারভাৰেন ৰেগেনাতি অত্থো. হেতুঅত্থে নিস্সক্কৰচনং, চেতোপরিযঞাণুপ্পাদনত্থং পরিকম্মকরণকালে পরেসং তিণ্ণন্নং চিত্তানং ৰিপ্ফারহেতুনা. ইন্দ্রিযানং পসাদৰসেনাতি চক্খাদীনং ছন্নং ইন্দ্রিযানং পসাদৰসেন, ইন্দ্রিযানং পতিট্ঠিতোকাসা চেত্থ ফলূপচারেন ইন্দ্রিযানন্তি ৰুত্তা যথা ‘‘ৰিপ্পসন্নানি খো তে, আৰুসো, ইন্দ্রিযানি পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো’’তি (মহাৰ. ৬০). ইন্দ্রিযপতিট্ঠিতোকাসেসুপি হদযৰত্থু এৰ ইধাধিপ্পেতং. পসাদৰসেনাতি চ অনাৰিলভাৰৰসেন. ‘‘পসাদপ্পসাদৰসেনা’’তি ৰত্তব্বে অপ্পসাদসদ্দস্স লোপো কতোতি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা ইদমপ্পসন্নন্তি গহণস্স পসাদমপেক্খিত্ৰা এৰ সম্ভৰতো ‘‘পসাদৰসেনা’’তি ৰচনেনেৰ অপ্পসাদোপি ৰুত্তোৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. নানত্তেকত্তৰিঞ্ঞাণচরিযা পরিযোগাহণে পঞ্ঞাতি যথাসম্ভৰং নানাসভাৰএকসভাৰএকূননৰুতিৰিঞ্ঞাণপৰত্তিৰিজাননপঞ্ঞা. এত্থ অসমাহিতস্স ৰিঞ্ঞাণচরিযা নানত্তা, সমাহিতস্স ৰিঞ্ঞাণচরিযা একত্তা. সরাগাদিচিত্তং ৰা নানত্তং, ৰীতরাগাদিচিত্তং একত্তং. চেতোপরিযঞাণন্তি এত্থ পরিযাতীতি পরিযং, পরিচ্ছিন্দতীতি অত্থো. চেতসো পরিযং চেতোপরিযং, চেতোপরিযঞ্চ তং ঞাণঞ্চাতি চেতোপরিযঞাণং. ৰিপ্ফারতাতিপি পাঠো, ৰিপ্ফারতাযাতি অত্থো.

৫৩. পচ্চযপ্পৰত্তানং ধম্মানন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদৰসেন পচ্চযতো পৰত্তানং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং. নানত্তেকত্তকম্মৰিপ্ফারৰসেনাতি এত্থ অকুসলং কম্মং নানত্তং, কুসলং কম্মং একত্তং. কামাৰচরং ৰা কম্মং নানত্তং, রূপাৰচরারূপাৰচরং কম্মং একত্তং. নানত্তেকত্তকম্মৰিপ্ফারৰসেন পচ্চযপৰত্তানং ধম্মানং পরিযোগাহণে পঞ্ঞাতি সম্বন্ধো. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণন্তি পুব্বে অতীতজাতীসু নিৰুত্থখন্ধা পুব্বেনিৰাসো. নিৰুত্থাতি অজ্ঝাৰুত্থা অনুভূতা অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা. পুব্বে অতীতজাতীসু নিৰুত্থধম্মা ৰা পুব্বেনিৰাসো. নিৰুত্থাতি গোচরনিৰাসেন নিৰুত্থা অত্তনো ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতা পরিচ্ছিন্না, পরৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতাপি ৰা. ছিন্নৰটুমকানুস্সরণাদীসু তে বুদ্ধানংযেৰ লব্ভন্তি. পুব্বেনিৰাসানুস্সতীতি যায সতিযা পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সা পুব্বেনিৰাসানুস্সতি, ঞাণন্তি তায সতিযা সম্পযুত্তং ঞাণং.

৫৪. ওভাসৰসেনাতি দিব্বেন চক্খুনা রূপদস্সনত্থং পসারিতস্স তেজোকসিণওদাতকসিণআলোককসিণানং অঞ্ঞতরস্স চতুত্থজ্ঝানারম্মণস্স কসিণোভাসস্স ৰসেন. নানত্তেকত্তরূপনিমিত্তানন্তি নানাসত্তানং রূপানি, নানত্তকাযং উপপন্নানং ৰা সত্তানং রূপানি, নানাদিসাসু ৰা রূপানি, অসম্মিস্সানি ৰা রূপানি নানত্তরূপানি, একসত্তস্স রূপানি, একত্তকাযং উপপন্নস্স ৰা রূপানি, একদিসায ৰা রূপানি, নানাদিসাদীনং সম্মিস্সীভূতানি ৰা রূপানি একত্তরূপানি. রূপন্তি চেত্থ ৰণ্ণাযতনমেৰ. তঞ্হি রূপযতীতি রূপং, ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি অত্থো. রূপমেৰ রূপনিমিত্তং. তেসং নানত্তেকত্তরূপনিমিত্তানং. দস্সনট্ঠে পঞ্ঞাতি দস্সনসভাৰে পঞ্ঞা.

দিব্বচক্খুঞাণন্তি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দেৰানঞ্হি সুচরিতকম্মনিব্বত্তং পিত্তসেম্হরুহিরাদীহি অপলিবুদ্ধং উপক্কিলেসৰিমুত্ততায দূরেপি আরম্মণসম্পটিচ্ছনসমত্থং দিব্বং পসাদচক্খু হোতি. ইদঞ্চাপি ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্তং ঞাণচক্খু তাদিসমেৰাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং, দিব্বৰিহারৰসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনা দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাপি দিব্বং, আলোকপরিগ্গহেন মহাজুতিকত্তাপি দিব্বং, তিরোকুট্টাদিগতরূপদস্সনেন মহাগতিকত্তাপি দিব্বং. তং সব্বং সদ্দসত্থানুসারেন ৰেদিতব্বং. দস্সনট্ঠেন চক্খু, চক্খুকিচ্চকরণেন চক্খুমিৰাতিপি চক্খু, দিব্বঞ্চ তং চক্খু চাতি দিব্বচক্খু, দিব্বচক্খু চ তং ঞাণঞ্চাতি দিব্বচক্খুঞাণং.

৫৫. চতুসট্ঠিযা আকারেহীতি অট্ঠসু মগ্গফলেসু একেকস্মিং অট্ঠন্নং অট্ঠন্নং ইন্দ্রিযানং ৰসেন চতুসট্ঠিযা আকারেহি. তিণ্ণন্নং ইন্দ্রিযানন্তি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং অঞ্ঞিন্দ্রিযং অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযন্তি, ইমেসং তিণ্ণন্নং ইন্দ্রিযানং. ৰসিভাৰতা পঞ্ঞাতি ৰসিভাৰতায পৰত্তা পঞ্ঞা, অরহত্তফলে অট্ঠন্নং ইন্দ্রিযানং ৰসেন অট্ঠহি আকারেহি অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযস্সেৰ ৰসিভাৰতায অরহত্তমগ্গক্খণে অভাৰেপি কারণসিদ্ধিৰসেন তদত্থসাধনতায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. আসৰানং খযে ঞাণন্তি অত্তনা ৰজ্ঝানং আসৰানং খযকরং অরহত্তমগ্গঞাণং.

৫৬-৫৯. ইদানি আসৰানং খযঞাণসঙ্খাতঅরহত্তমগ্গঞাণসম্বন্ধে চতুন্নম্পি মগ্গঞাণানং একেকস্স মগ্গঞাণস্স একাভিসমযতং দস্সেতুং ‘‘পরিঞ্ঞট্ঠে পঞ্ঞা’’তিআদীনি চত্তারি ঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তত্থাপি ওল়ারিকত্তা সব্বসত্তসাধারণত্তা চ সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি দুক্খসচ্চং পঠমং ৰুত্তং, তস্সেৰ হেতুদস্সনত্থং তদনন্তরং সমুদযসচ্চং, হেতুনিরোধা ফলনিরোধোতি ঞাপনত্থং তদনন্তরং নিরোধসচ্চং, তদধিগমূপাযদস্সনত্থং অন্তে মগ্গসচ্চং. ভৰসুখস্সাদগধিতানং ৰা সত্তানং সংৰেগজননত্থং পঠমং দুক্খমাহ, তং নেৰ অকতং আগচ্ছতি, ন ইস্সরনিম্মানাদিতো হোতি, ইতো পন হোতীতি ঞাপনত্থং তদনন্তরং সমুদযসচ্চং, ততো সহেতুকেন দুক্খেন অভিভূতত্তা সংৰিগ্গমানসানং দুক্খনিস্সরণগৰেসীনং নিস্সরণদস্সনেন অস্সাসজননত্থং নিরোধং, ততো নিরোধাধিগমত্থং নিরোধসম্পাপকং মগ্গন্তি. ইদানি তব্বিসযানি ঞাণানি তেনেৰ কমেন উদ্দিট্ঠানি. তত্থ পরিঞ্ঞট্ঠেতি দুক্খস্স পীল়নট্ঠাদিকে চতুব্বিধে পরিজানিতব্বসভাৰে. পহানট্ঠেতি সমুদযস্স আযূহনট্ঠাদিকে চতুব্বিধে পহাতব্বসভাৰে. সচ্ছিকিরিযট্ঠেতি নিরোধস্স নিস্সরণট্ঠাদিকে চতুব্বিধে সচ্ছিকাতব্বসভাৰে. ভাৰনট্ঠেতি মগ্গস্স নিয্যানট্ঠাদিকে চতুব্বিধে ভাৰেতব্বসভাৰে.

৬০-৬৩. ইদানি ভাৰিতমগ্গস্স পচ্চৰেক্খণৰসেন ৰা অভাৰিতমগ্গস্স অনুস্সৰৰসেন ৰা ৰিসুং ৰিসুং সচ্চঞাণানি দস্সেতুং দুক্খে ঞাণাদীনি চত্তারি ঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তত্থ দুক্খেতি এত্থ দু-ইতি অযং সদ্দো কুচ্ছিতে দিস্সতি. কুচ্ছিতঞ্হি পুত্তং দুপুত্তোতি ৰদন্তি. খং-সদ্দো পন তুচ্ছে. তুচ্ছঞ্হি আকাসং ‘খ’ন্তি ৰুচ্চতি. ইদঞ্চ পঠমসচ্চং কুচ্ছিতং অনেকুপদ্দৰাধিট্ঠানতো, তুচ্ছং বালজনপরিকপ্পিতধুৰসুভসুখত্তভাৰৰিরহিততো. তস্মা কুচ্ছিতত্তা তুচ্ছত্তা চ ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰুচ্চতি.

দুক্খসমুদযেতি এত্থ সং-ইতি অযং সদ্দো ‘‘সমাগমো সমেত’’ন্তিআদীসু (ৰিভ. ১৯৯; দী. নি. ২.৩৯৬) ৰিয সংযোগং দীপেতি. -ইতি অযং সদ্দো ‘‘উপ্পন্নং উদিত’’ন্তিআদীসু (পারা. ১৭২; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১৪১) ৰিয উপ্পত্তিং. অয-সদ্দো পন কারণং দীপেতি. ইদঞ্চাপি দুতিযসচ্চং অৰসেসপচ্চযসমাযোগে সতি দুক্খস্স উপ্পত্তিকারণং. ইতি দুক্খস্স সংযোগে উপ্পত্তিকারণত্তা ‘‘দুক্খসমুদয’’ন্তি ৰুচ্চতি.

দুক্খনিরোধেতি এত্থ নি-সদ্দো অভাৰং, রোধ-সদ্দো চ চারকং দীপেতি. তস্মা অভাৰো এত্থ সংসারচারকসঙ্খাতস্স দুক্খরোধস্স সব্বগতিসুঞ্ঞত্তা, সমধিগতে ৰা তস্মিং সংসারচারকস্স দুক্খরোধস্স অভাৰো হোতি তপ্পটিপক্খত্তাতিপি ‘‘দুক্খনিরোধ’’ন্তি ৰুচ্চতি. দুক্খস্স ৰা অনুপ্পত্তিনিরোধপচ্চযত্তা দুক্খনিরোধন্তি ৰুচ্চতি.

দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদাযাতি এত্থ যস্মা অযং এতং দুক্খনিরোধং গচ্ছতি আরম্মণকরণৰসেন তদভিমুখীভূতত্তা, পটিপদা চ হোতি দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা, তস্মা দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদাতি ৰুচ্চতি. চত্তারি মগ্গঞাণানেৰ হেট্ঠা ৰুট্ঠানাকারদীপনৰসেন ‘‘মগ্গে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তানি, অনন্তরফলদাযকত্তস্স কারণপরিদীপনৰসেন ‘‘আনন্তরিকসমাধিম্হি ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তানি, ৰিৰট্টনাকারদীপনৰসেন ‘‘সচ্চৰিৰট্টে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তানি, মগ্গপটিপাটিক্কমেনেৰ অরহত্তমগ্গঞাণুপ্পত্তিং, তস্স চ ঞাণস্স অভিঞ্ঞাভাৰং দীপেতুং অরহত্তমগ্গঞাণমেৰ ‘‘আসৰানং খযে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. পুন চতুন্নম্পি মগ্গঞাণানং একাভিসমযতং দীপেতুং ‘‘পরিঞ্ঞট্ঠে পঞ্ঞা দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীনি চত্তারি ঞাণানি ৰুত্তানি. পুন একেকস্মিং সচ্চে ৰিসুং ৰিসুং উপ্পত্তিদীপনৰসেন ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীনি চত্তারি ঞাণানি উদ্দিট্ঠানীতি এৰং পুব্বাপরৰিসেসো ৰেদিতব্বোতি.

৬৪-৬৭. ইদানি সব্বেসং অরিযপুগ্গলানং অরিযমগ্গানুভাৰেনেৰ পটিসম্ভিদাঞাণানি সিদ্ধানীতি দস্সেতুং অত্থপটিসম্ভিদে ঞাণন্তিআদীনি পুন চত্তারি পটিসম্ভিদাঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. ইমানি হি পটিসম্ভিদাপভেদাভাৰেপি সব্বঅরিযপুগ্গলসাধারণানি সুদ্ধিকপটিসম্ভিদাঞাণানি, হেট্ঠা উদ্দিট্ঠানি পন পভিন্নপটিসম্ভিদানং পভেদপ্পত্তানি পটিসম্ভিদাঞাণানীতি ৰেদিতব্বানীতি অযমেতেসং উভযত্থৰচনে ৰিসেসো. যস্মা ৰা অনন্তরং উদ্দিট্ঠং দুক্খারম্মণং নিরোধারম্মণঞ্চ ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা হোতি, সমুদযারম্মণং মগ্গারম্মণঞ্চ ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তদভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, তেসু ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা, তস্মা তম্পি অত্থৰিসেসং দস্সেতুং সুদ্ধিকপটিসম্ভিদাঞাণানি উদ্দিট্ঠানীতি ৰেদিতব্বানি. তস্মাযেৰ চ হেট্ঠা নানত্তসদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তানি. ইধ তথা অৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তানীতি.

৬৮. এৰং পটিপাটিযা সত্তসট্ঠি সাৰকসাধারণঞাণানি উদ্দিসিত্ৰা ইদানি সাৰকেহি অসাধারণানি তথাগতানংযেৰ আৰেণিকানি ঞাণানি দস্সেতুং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণাদীনি ছ অসাধারণঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তত্থপি যস্মা তথাগতা সত্তানং ধম্মদেসনায ভাজনাভাজনত্তং ওলোকেন্তা বুদ্ধচক্খুনা ওলোকেন্তি. বুদ্ধচক্খু নাম ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তাসযানুসযঞাণদ্ৰযমেৰ. যথাহ –

‘‘অদ্দসা খো ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে’’তিআদি (মহাৰ. ৯; ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯).

সত্তসন্তানে চ ওলোকেন্তা পঠমং ইন্দ্রিযপরিপাকাপরিপাকং ওলোকেন্তি, ইন্দ্রিযপরিপাকঞ্চ ঞত্ৰা আসযাদীনং অনুরূপেন ধম্মদেসনত্থং ততো আসযানুসযচরিতানি ওলোকেন্তি, তস্মাপি পঠমং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণং উদ্দিট্ঠং, তদনন্তরং আসযানুসযঞাণং. ধম্মং দেসেন্তা চ যস্মা পাটিহারিযেন ৰিনেতব্বানং পাটিহারিযং করোন্তি, তস্মা আসযানুসযঞাণানন্তরং যমকপাটিহারিযে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. ইমেসং তিণ্ণং ঞাণানং হেতুপরিদীপনত্থং তদনন্তরং মহাকরুণাঞাণং উদ্দিট্ঠং. মহাকরুণাঞাণস্স পরিসুদ্ধভাৰপরিদীপনত্থং তদনন্তরং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং উদ্দিট্ঠং. সব্বঞ্ঞুস্সাপি সব্বধম্মানং আৰজ্জনপটিবদ্ধভাৰপরিদীপনত্থং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স অনাৰরিযভাৰপরিদীপনত্থঞ্চ তদনন্তরং অনাৰরণঞাণং উদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং.

ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণন্তি এত্থ উপরি ‘‘সত্তান’’ন্তি পদং ইধেৰ আহরিত্ৰা ‘‘সত্তানং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণ’’ন্তি যোজেতব্বং. পরানি চ অপরানি চ পরাপরানীতি ৰত্তব্বে সন্ধিৰসেন রো-কারং কত্ৰা পরোপরানীতি ৰুচ্চতি. পরোপরানং ভাৰো পরোপরিযং, পরোপরিযমেৰ পরোপরিযত্তং, ৰেনেয্যসত্তানং সদ্ধাদীনং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং পরোপরিযত্তং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং, ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তস্স ঞাণং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণং, ইন্দ্রিযানং উত্তমানুত্তমভাৰঞাণন্তি অত্থো. ‘‘ইন্দ্রিযৰরোৰরিযত্তঞাণ’’ন্তিপি পাঠো. ৰরানি চ অৰরিযানি চ ৰরোৰরিযানি, ৰরোৰরিযানং ভাৰো ৰরোৰরিযত্তন্তি যোজেতব্বং. অৰরিযানীতি চ ন উত্তমানীতি অত্থো. অথ ৰা পরানি চ ওপরানি চ পরোপরানি, তেসং ভাৰো পরোপরিযত্তন্তি যোজেতব্বং. ওপরানীতি চ ওরানীতি ৰুত্তং হোতি, লামকানীতি অত্থো, ‘‘পরোপরা যস্স সমেচ্চ ধম্মা’’তিআদীসু (সু. নি. ৪৭৯) ৰিয. ‘‘ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তে ঞাণ’’ন্তি ভুম্মৰচনেনাপি পাঠো.

৬৯. সত্তানং আসযানুসযে ঞাণন্তি এত্থ রূপাদীসু খন্ধেসু ছন্দরাগেন সত্তা ৰিসত্তাতি সত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘রূপে খো, রাধ, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তত্র সত্তো তত্র ৰিসত্তো, তস্মা ‘সত্তো’তি ৰুচ্চতি. ৰেদনায সঞ্ঞায সঙ্খারেসু ৰিঞ্ঞাণে যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তত্র সত্তো তত্র ৰিসত্তো, তস্মা ‘সত্তো’তি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.১৬১).

অক্খরচিন্তকা পন অত্থং অৰিচারেত্ৰা ‘‘নামমত্তমেত’’ন্তি ইচ্ছন্তি. যেপি অত্থং ৰিচারেন্তি, তে সত্ৰযোগেন সত্তাতি ইচ্ছন্তি, তেসং সত্তানং. আসযন্তি নিস্সযন্তি এতং ইতি আসযো, মিচ্ছাদিট্ঠিযা, সম্মাদিট্ঠিযা ৰা কামাদীহি, নেক্খম্মাদীহি ৰা পরিভাৰিতস্স সন্তানস্সেতং অধিৰচনং. সত্তসন্তানে অনুসেন্তি অনুপৰত্তন্তীতি অনুসযা, থামগতানং কামরাগাদীনং এতং অধিৰচনং. আসযো চ অনুসযো চ আসযানুসযো. জাতিগ্গহণেন চ দ্ৰন্দসমাসৰসেন চ একৰচনং ৰেদিতব্বং. যস্মা চরিতাধিমুত্তিযো আসযানুসযসঙ্গহিতা, তস্মা উদ্দেসে চরিতাধিমুত্তীসু ঞাণানি আসযানুসযঞাণেনেৰ সঙ্গহেত্ৰা ‘‘আসযানুসযে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. যেনেৰ হি অধিপ্পাযেন উদ্দেসো কতো, তেনেৰ অধিপ্পাযেন নিদ্দেসো কতোতি.

৭০. যমকপাটিহীরে ঞাণন্তি এত্থ অগ্গিক্খন্ধউদকধারাদীনং অপুব্বং অচরিমং সকিংযেৰ পৰত্তিতো যমকং, অস্সদ্ধিযাদীনং পটিপক্খধম্মানং হরণতো পাটিহীরং, যমকঞ্চ তং পাটিহীরঞ্চাতি যমকপাটিহীরং.

৭১. মহাকরুণাসমাপত্তিযা ঞাণন্তি এত্থ পরদুক্খে সতি সাধূনং হদযকম্পনং করোতীতি করুণা, কিনাতি ৰা পরদুক্খং হিংসতি ৰিনাসেতীতি করুণা, কিরীযতি ৰা দুক্খিতেসু ফরণৰসেন পসারীযতীতি করুণা, ফরণকম্মৰসেন কম্মগুণৰসেন চ মহতী করুণা মহাকরুণা, সমাপজ্জন্তি এতং মহাকারুণিকাতি সমাপত্তি, মহাকরুণা চ সা সমাপত্তি চাতি মহাকরুণাসমাপত্তি. তস্সং মহাকরুণাসমাপত্তিযং, তংসম্পযুত্তং ঞাণং.

৭২-৭৩. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অনাৰরণঞাণন্তি এত্থ পঞ্চনেয্যপথপ্পভেদং সব্বং অঞ্ঞাসীতি সব্বঞ্ঞূ, সব্বঞ্ঞুস্স ভাৰো সব্বঞ্ঞুতা, সা এৰ ঞাণং ‘‘সব্বঞ্ঞুতাঞাণ’’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. সঙ্খতাসঙ্খতাদিভেদা সব্বধম্মা হি সঙ্খারো ৰিকারো লক্খণং নিব্বানং পঞ্ঞত্তীতি পঞ্চেৰ নেয্যপথা হোন্তি. সব্বঞ্ঞূতি চ কমসব্বঞ্ঞূ, সকিংসব্বঞ্ঞূ, সততসব্বঞ্ঞূ, সত্তিসব্বঞ্ঞূ, ঞাতসব্বঞ্ঞূতি পঞ্চৰিধা সব্বঞ্ঞুনো সিযুং. কমেন সব্বজাননকালাসম্ভৰতো কমসব্বঞ্ঞুতা ন হোতি, সকিং সব্বারম্মণগহণাভাৰতো সকিংসব্বঞ্ঞুতা ন হোতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারম্মণচিত্তসম্ভৰতো ভৰঙ্গচিত্তৰিরোধতো যুত্তিঅভাৰতো চ সততসব্বঞ্ঞুতা ন হোতি, পরিসেসতো সব্বজাননসমত্থত্তা সত্তিসব্বঞ্ঞুতা ৰা সিযা, ৰিদিতসব্বধম্মত্তা ঞাতসব্বঞ্ঞুতা ৰা সিযা. সত্তিসব্বঞ্ঞুনো সব্বজাননত্তং নত্থীতি তম্পি ন যুজ্জতি.

‘‘ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি, অথো অৰিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;

সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যং, তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি. (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ১.২০৮) –

ৰুত্তত্তা ঞাতসব্বঞ্ঞুত্তমেৰ যুজ্জতি. এৰঞ্হি সতি কিচ্চতো অসম্মোহতো কারণসিদ্ধিতো আৰজ্জনপটিবদ্ধতো সব্বঞ্ঞুত্তমেৰ হোতীতি. আৰজ্জনপটিবদ্ধত্তা এৰ হি নত্থি এতস্স আৰরণন্তি অনাৰরণং, তদেৰ অনাৰরণঞাণন্তি ৰুচ্চতীতি.

ইমানি তেসত্ততি ঞাণানীতি সাৰকেহি সাধারণাসাধারণৰসেন উদ্দিট্ঠানি ইমানি তেসত্ততি ঞাণানি. ইমেসং তেসত্ততিযা ঞাণানন্তি আদিতো পট্ঠায ৰুত্তানং ইমেসং তেসত্ততিঞাণানং. উব্বাহনত্থে চেতং সামিৰচনং. তেসত্ততীনন্তিপি পাঠো. ‘‘তেসত্ততিযা’’তি ৰত্তব্বে একস্মিং বহুৰচনং ৰেদিতব্বং. সত্তসট্ঠি ঞাণানীতিআদিতো পট্ঠায সত্তসট্ঠি ঞাণানি. সাৰকসাধারণানীতি সৰনন্তে অরিযায জাতিযা জাতত্তা সাৰকা, সমানং ধারণমেতেসন্তি সাধারণানি, তথাগতানং সাৰকেহি সাধারণানি সাৰকসাধারণানি. ছ ঞাণানীতি অন্তে উদ্দিট্ঠানি ছ ঞাণানি. অসাধারণানি সাৰকেহীতি সাৰকেহি অসাধারণানি তথাগতানংযেৰ ঞাণানীতি.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায

ঞাণকথামাতিকুদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. সুতমযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

ৰিস্সজ্জনুদ্দেসৰণ্ণনা

. ইদানি যথানিক্খিত্তেন উদ্দেসেন সঙ্গহিতে ধম্মে পভেদতো দস্সেতুং কথং সোতাৰধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণন্তিআদি নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো. তত্থ যং ৰুত্তং, ‘‘সোতাৰধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তি, তং কথং হোতীতি? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পঞ্চৰিধা হি পুচ্ছা – অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তাসং ইদং নানত্তং –

কতমা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা? (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২) পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভূতায ৰিভাৰনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা.

কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২) পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং, সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা.

কতমা ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২) পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৰিমতিপক্খন্দো দ্ৰেল়্হকজাতো ‘‘এৰং নু খো, ননু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি? সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা.

কতমা অনুমতিপুচ্ছা? ভগৰা ভিক্খূনং অনুমতিযা পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি (মহাৰ. ২১), অযং অনুমতিপুচ্ছা.

কতমা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা? ভগৰা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো’’তি (সং. নি. ৫.৩৯০)? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তাসু অযং থেরস্স কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি ৰেদিতব্বা.

ইদানি সমাতিকুদ্দেসায কথেতুকম্যতাপুচ্ছায ‘‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতি সোতাৰধানং, তংপজাননা পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তিআদযো সোল়স ৰিস্সজ্জনুদ্দেসা. তত্থ ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতি ‘‘দেসযন্তস্সা’’তি পাঠসেসো. ইমে ধম্মা অভিজানিতব্বাতি সত্থুনো, অঞ্ঞতরস্স ৰা গরুট্ঠানিযস্স সব্রহ্মচারিস্স ধম্মং দেসযন্তস্স পুব্বে ৰুত্তনযেন সোতাৰধানং সুতং সোতাৰধানং নাম. তংপজাননা পঞ্ঞা তস্স সুতস্স পজাননা পরিযাযপরিচ্ছিন্দকপঞ্ঞা সুতমযে ঞাণং নামাতি অত্থো. তস্স পজাননা তংপজাননাতি সামিৰচনসমাসো. তং পজাননাতি ৰিভত্তিৰিপল্লাসৰসেন উপযোগৰচনং ৰা. অভিঞ্ঞেয্যাতি চ সভাৰলক্খণাৰবোধৰসেন সোভনেনাকারেন জানিতব্বা. পরিঞ্ঞেয্যাতি সামঞ্ঞলক্খণাৰবোধৰসেন কিচ্চসমাপনৰসেন চ ব্যাপিত্ৰা জানিতব্বা. ভাৰেতব্বাতি ৰড্ঢেতব্বা. সচ্ছিকাতব্বাতি পচ্চক্খং কাতব্বা. দুৰিধা হি সচ্ছিকিরিযা পটিলাভসচ্ছিকিরিযা আরম্মণসচ্ছিকিরিযা চ. পচ্চনীকসমুদাচারৰসেন পরিহানিযসঙ্খাতং হানং ভজন্তীতি হানভাগিযা. তদনুধম্মতায সতিযা সণ্ঠানৰসেন ঠানসঙ্খাতং ঠিতিং ভজন্তীতি ঠিতিভাগিযা. উপরিৰিসেসাধিগমৰসেন ৰিসেসং ভজন্তীতি ৰিসেসভাগিযা. অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং দোসক্খন্ধং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি অরিযমগ্গো নিব্বেধো নাম, নিব্বিদাসহগতানং সঞ্ঞামনসিকারানং সমুদাচারৰসেন তং নিব্বেধং ভজন্তীতি নিব্বেধভাগিযা.

সব্বে সঙ্খারাতি সব্বে সপ্পচ্চযা ধম্মা. তে হি সঙ্খতসঙ্খারা নাম. পচ্চযেহি সঙ্গম্ম করীযন্তীতি সঙ্খারা, তে এৰ পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতত্তা সঙ্খতাতি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তা. কম্মনিব্বত্তা তেভূমকরূপারূপধম্মা অভিসঙ্খতসঙ্খারাতি অট্ঠকথাসু (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৮৭; ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খারপদনিদ্দেস) ৰুত্তা. তেপি ‘‘অনিচ্চা ৰ সঙ্খারা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৮৬; ২.১৪৩; দী. নি. ২.২২১, ২৭২) সঙ্খতসঙ্খারেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ‘‘অৰিজ্জাগতো অযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চেৰ সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাৰ আগতা তেভূমিককুসলাকুসলচেতনা অভিসঙ্খরণকসঙ্খারা নাম. ‘‘যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি, তাৰতিকং গন্ত্ৰা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’’তিআদীসু আগতং কাযিকং চেতসিকং ৰীরিযং পযোগাভিসঙ্খারো নাম. ‘‘সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স খো, আৰুসো ৰিসাখ, ভিক্খুনো পঠমং নিরুজ্ঝতি ৰচীসঙ্খারো, ততো কাযসঙ্খারো, ততো চিত্তসঙ্খারো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৬৪) আগতা ৰিতক্কৰিচারা. ৰাচং সঙ্খরোন্তীতি ৰচীসঙ্খারা. অস্সাসপস্সাসা কাযেন সঙ্খরীযন্তীতি কাযসঙ্খারা. সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চিত্তেন সঙ্খরীযন্তীতি চিত্তসঙ্খারা. ইধ পন সঙ্খতসঙ্খারা অধিপ্পেতা.

অনিচ্চাতি হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন. দুক্খাতি পীল়নট্ঠেন. সব্বে ধম্মাতি নিব্বানম্পি অন্তোকত্ৰা ৰুত্তা. অনত্তাতি অৰসৰত্তনট্ঠেন. ইদং দুক্খং অরিযসচ্চন্তিআদীসু ‘‘দুক্খসমুদযো দুক্খনিরোধো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘দুক্খসমুদযং দুক্খনিরোধ’’ন্তি লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. যস্মা পন বুদ্ধাদযো অরিযা পটিৰিজ্ঝন্তি, তস্মা অরিযসচ্চানীতি ৰুচ্চন্তি. যথাহ ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, অরিযসচ্চানি…পে… ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি অরিযসচ্চানি. অরিযা ইমানি পটিৰিজ্ঝন্তি, তস্মা অরিযসচ্চানীতি ৰুচ্চন্তী’’তি. অরিযস্স সচ্চানীতিপি অরিযসচ্চানি. যথাহ ‘‘সদেৰকে লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায তথাগতো অরিযো, তস্মা অরিযসচ্চানীতি ৰুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮). এতেসং অভিসম্বুদ্ধত্তা অরিযভাৰসিদ্ধিতোপি অরিযসচ্চানি. যথাহ ‘‘ইমেসং খো, ভিক্খৰে, চতুন্নং অরিযসচ্চানং যথাভূতং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অরিযোতি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৩). অরিযানি সচ্চানীতিপি অরিযসচ্চানি. অরিযানীতি অৰিতথানি, অৰিসংৰাদকানীতি অত্থো. যথাহ ‘‘ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি অরিযসচ্চানি তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি, তস্মা অরিযসচ্চানীতি ৰুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৭). সচ্চানীতি কো সচ্চট্ঠোতি চে? যো পঞ্ঞাচক্খুনা উপপরিক্খমানানং মাযাৰ ৰিপরীতো, মরীচীৰ ৰিসংৰাদকো, তিত্থিযানং পরিকপ্পিতঅত্তাৰ অনুপলব্ভসভাৰো চ ন হোতি, অথ খো বাধনপভৰসন্তিনিয্যানপ্পকারেন তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰেন অরিযঞাণস্স গোচরো হোতিযেৰ. এস অগ্গিলক্খণং ৰিয লোকপকতি ৰিয চ তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰো সচ্চট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. যথাহ ‘‘ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. অপিচ –

নাবাধকং যতো দুক্খং, দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধকং;

বাধকত্তনিযামেন, ততো সচ্চমিদং মতং.

তং ৰিনা নাঞ্ঞতো দুক্খং, ন হোতি ন চ তং ততো;

দুক্খহেতু নিযামেন, ইতি সচ্চং ৰিসত্তিকা.

নাঞ্ঞা নিব্বানতো সন্তি, সন্তং ন চ ন তং যতো;

সন্তভাৰনিযামেন, ততো সচ্চমিদং মতং.

মগ্গা অঞ্ঞং ন নিয্যানং, অনিয্যানো ন চাপি সো;

তচ্ছনিয্যানভাৰেন, ইতি সো সচ্চসম্মতো.

ইতি তচ্ছাৰিপল্লাস-ভূতভাৰং চতূস্ৰপি;

দুক্খাদীস্ৰৰিসেসেন, সচ্চট্ঠং আহু পণ্ডিতাতি.

সো পনাযং সচ্চসদ্দো অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি. সেয্যথিদং – ‘‘সচ্চং ভণে ন কুজ্ঝেয্যা’’তিআদীসু (ধ. প. ২২৪) ৰাচাসচ্চে. ‘‘সচ্চে ঠিতা সমণব্রাহ্মণা চা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.৪৩৩) ৰিরতিসচ্চে. ‘‘কস্মা নু সচ্চানি ৰদন্তি নানা, পৰাদিযাসে কুসলাৰদানা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯১) দিট্ঠিসচ্চে. ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থি, যস্মিং পজা নো ৰিৰদে পজান’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৮৯০; মহানি. ১১৯) পরমত্থসচ্চে নিব্বানে চেৰ মগ্গে চ. ‘‘চতুন্নং সচ্চানং কতি কুসলা কতি অকুসলা’’তিআদীসু (ৰিভ. ২১৬) অরিযসচ্চে. স্ৰাযমিধাপি অরিযসচ্চে পৰত্ততীতি.

নিদ্দেসৰারসঙ্গহিতস্স ৰিস্সজ্জনুদ্দেসস্স

অত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসৰণ্ণনা

. ইদানি ৰিস্সজ্জনুদ্দেসসঙ্গহিতে ধম্মে পভেদতো দস্সেতুং কথং ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতিআদি নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসাদীসু পঞ্চসু আদিতো এককাদিৰসেন দস দস ৰিস্সজ্জনানি দসুত্তরপরিযাযেন সংসন্দেত্ৰা উদ্দিট্ঠানি. তেসু অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে তাৰ সব্বে সত্তাতি কামভৰাদীসু সঞ্ঞাভৰাদীসু একৰোকারভৰাদীসু চ সব্বভৰেসু সব্বে সত্তা. আহারট্ঠিতিকাতি আহারতো ঠিতি এতেসন্তি আহারট্ঠিতিকা. ঠিতীতি চেত্থ সকক্খণে অত্থিতা অধিপ্পেতা. ইতি সব্বসত্তানং ঠিতিহেতু আহারো না একো ধম্মো অধিকেন ঞাণেন জানিতব্বো. পচ্চযে হি অভিঞ্ঞাতে পচ্চযুপ্পন্নাপি অভিঞ্ঞাতা হোন্তি উভিন্নম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খত্তা. এতেন ঞাতপরিঞ্ঞা ৰুত্তা হোতি. ননু চ এৰং সন্তে যং ৰুত্তং ‘‘অসঞ্ঞসত্তা দেৰা অহেতুকা অনাহারা অফস্সকা’’তিআদি (ৰিভ. ১০১৭), তং ৰিরুজ্ঝতীতি. তঞ্চ ন ৰিরুজ্ঝতি. তেসঞ্হি ঝানং আহারোতি. এৰং সন্তেপি ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা, সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায. কতমে চত্তারো? কবল়ীকারো আহারো ওল়ারিকো ৰা সুখুমো ৰা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৰিঞ্ঞাণং চতুত্থ’’ন্তি (সং. নি. ২.১১) ইদং ৰিরুজ্ঝতীতি. ইদম্পি ন ৰিরুজ্ঝতি. এতস্মিঞ্হি সুত্তে নিপ্পরিযাযেন আহারলক্খণাৰ ধম্মা আহারাতি ৰুত্তা. ইধ পন পরিযাযেন পচ্চযো আহারোতি ৰুত্তো. সব্বসঙ্খতধম্মানঞ্হি পচ্চযো লদ্ধুং ৰট্টতি, সো চ যং যং ফলং জনেতি, তং তং আহরতি নাম. তস্মা আহারোতি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ –

‘‘অৰিজ্জম্পাহং, ভিক্খৰে, সাহারং ৰদামি, নো অনাহারং. কো চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায আহারো? ‘পঞ্চ নীৰরণা’তিস্স ৰচনীযং. পঞ্চ নীৰরণেপাহং, ভিক্খৰে, সাহারে ৰদামি, নো অনাহারে. কো চ, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নং নীৰরণানং আহারো. ‘অযোনিসো মনসিকারো’তিস্স ৰচনীয’’ন্তিআদি (অ. নি. ১০.৬১). অযং ইধ অধিপ্পেতো.

এতস্মিঞ্হি পচ্চযাহারে গহিতে পরিযাযাহারোপি নিপ্পরিযাযাহারোপি সব্বো গহিতোৰ হোতি.

তত্থ অসঞ্ঞভৰে পচ্চযাহারো লব্ভতি. অনুপ্পন্নে হি বুদ্ধে তিত্থাযতনে পব্বজিত্ৰা ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰা চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ‘‘ধী চিত্তং, ধী চিত্তং, চিত্তস্স নাম অভাৰোযেৰ সাধু. চিত্তঞ্হি নিস্সায ৰধবন্ধনাদিপচ্চযং দুক্খং উপ্পজ্জতি, চিত্তে অসতি নত্থেত’’ন্তি খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানা কালংকত্ৰা অসঞ্ঞভৰে নিব্বত্তন্তি. যো যস্স ইরিযাপথো মনুস্সলোকে পণিহিতো অহোসি, সো তেন ইরিযাপথেন নিব্বত্তিত্ৰা পঞ্চ কপ্পসতানি তিট্ঠতি. এত্তকং অদ্ধানং নিপন্নো ৰিয নিসিন্নো ৰিয ঠিতো ৰিয হোতি. এৰরূপানঞ্চ সত্তানং পচ্চযাহারো লব্ভতি. তে হি যং ঝানং ভাৰেত্ৰা নিব্বত্তা, তদে নেসং পচ্চযো হোতি. যথা জিযাৰেগেন খিত্তসরো যাৰ জিযাৰেগো অত্থি, তাৰ গচ্ছতি, এৰং যাৰ ঝানপচ্চযো অত্থি, তাৰ তিট্ঠন্তি. তস্মিং নিট্ঠিতে খীণৰেগো সরো ৰিয পতন্তি.

যে পন তে নেরযিকা ‘‘নেৰুট্ঠানফলূপজীৰিনো ন পুঞ্ঞফলূপজীৰিনো’’তি ৰুত্তা, তেসং কো আহারোতি? তেসং কম্মমেৰ আহারোতি. কিং পঞ্চ আহারা অত্থীতি? ‘‘পঞ্চ, ন পঞ্চা’’তি ইদং ন ৰত্তব্বং. ননু ‘‘পচ্চযো আহারো’’তি ৰুত্তো, তস্মা যেন কম্মেন তে নিরযে নিব্বত্তা, তদেৰ তেসং ঠিতিপচ্চযত্তা আহারো. যং সন্ধায ইদং ৰুত্তং ‘‘ন তাৰ কালং করোতি, যাৰ ন তং পাপকম্মং ব্যন্তী হোতী’’তি (অ. নি. ৩.৩৬; ম. নি. ৩.২৫০). তস্মা আহারট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকাতি অত্থো. কবল়ীকারং আহারং আরব্ভাতি চেত্থ ৰিৰাদো ন কাতব্বো. মুখে উপ্পন্নখেল়োপি হি তেসং আহারকিচ্চং সাধেতি. খেল়ো হি নিরযে দুক্খৰেদনীযো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি, সগ্গে সুখৰেদনীযো. ইতি কামভৰে নিপ্পরিযাযেন চত্তারো আহারা, রূপারূপভৰেসু ঠপেত্ৰা অসঞ্ঞভৰং সেসানং তযো, অসঞ্ঞানঞ্চেৰ অৰসেসানঞ্চ পচ্চযাহারোতি ইমিনা আহারেন সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা.

সব্বে সত্তাতি চ পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা, সব্বে সঙ্খারাতি অধিপ্পাযো. ভগৰতোপি হি ধম্মপুগ্গলানং ৰসেন চতুব্বিধা দেসনা – ধম্মাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা, ধম্মাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা, পুগ্গলাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা, পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনাতি. ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং ভাৰিতং কম্মনিযং হোতি, যথযিদং চিত্তং. চিত্তং, ভিক্খৰে, ভাৰিতং কম্মনিযং হোতী’’তি (অ. নি. ১.২২) এৰরূপী ধম্মাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (অ. নি. ১.২৬৮) এৰরূপী ধম্মাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা. ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি (অ. নি. ১.১৭০, ৩০৯), এৰরূপী পুগ্গলাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা. ‘‘একপুগ্গলস্স ভিক্খৰে, পাতুভাৰা মহতো চক্খুস্স পাতুভাৰো হোতী’’তি (অ. নি. ১.১৭৫-১৮৬) এৰরূপী পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. তাসু ইধ পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. উপরি যাৰ দসকা ধম্মানংযেৰ গহিতত্তা সত্তগ্গহণেন ধম্মগ্গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং, ৰিসেসেন ৰা সত্তসন্তানপরিযাপন্নধম্মানংযেৰ অধিকেন ঞাণেন সভাৰতো উপপরিক্খিতব্বত্তা সত্তগ্গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং, সঙ্খারে উপাদায সত্তোতি পঞ্ঞত্তিমত্তসম্ভৰতো ৰা ফলোপচারেন সঙ্খারা ‘‘সত্তা’’তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. ন হি কোচি সত্তো পচ্চযট্ঠিতিকো অত্থি অঞ্ঞত্র সঙ্খারেহি, ৰোহারৰসেন পন এৰং ৰুচ্চতি. এৰমেতেন ঞাতপরিঞ্ঞা ৰুত্তা হোতি.

দ্ৰে ধাতুযোতি সঙ্খতা চ ধাতু অসঙ্খতা চ ধাতু. তত্থ অনেকেহি পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতা পঞ্চক্খন্ধা সঙ্খতা ধাতু, কেহিচি পচ্চযেহি অকতং নিব্বানং অসঙ্খতা ধাতু.

তিস্সো ধাতুযোতি কামধাতু রূপধাতু অরূপধাতু (ৰিভ. ১৮১-১৮২). তত্থ কতমা কামধাতু? হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰে অন্তোকরিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধা ধাতূ আযতনা রূপা ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং. অযং ৰুচ্চতি কামধাতু (ৰিভ. ১৮২; ধ. স. ১২৮৭). তত্থ কতমা রূপধাতু? হেট্ঠতো ব্রহ্মলোকং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো অকনিট্ঠে দেৰে অন্তোকরিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্স ৰা চিত্তচেতসিকা ধম্মা. অযং ৰুচ্চতি রূপধাতু. তত্থ কতমা অরূপধাতু? হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনূপগে দেৰে পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগে দেৰে অন্তোকরিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্স ৰা চিত্তচেতসিকা ধম্মা. অযং ৰুচ্চতি অরূপধাতু. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কামধাতূতি কামভৰো পঞ্চক্খন্ধা লব্ভন্তি, রূপধাতূতি রূপভৰো পঞ্চক্খন্ধা লব্ভন্তি. অরূপধাতূতি অরূপভৰো চত্তারো খন্ধা লব্ভন্তী’’তি ৰুত্তং. অযং দসুত্তরপরিযাযেন যোজনা.

সঙ্গীতিপরিযাযেন পন ‘‘তিস্সো কুসলধাতুযো – নেক্খম্মধাতু অব্যাপাদধাতু অৰিহিংসাধাতু. অপরাপি তিস্সো ধাতুযো – রূপধাতু অরূপধাতু নিরোধধাতু. অপরাপি তিস্সো ধাতুযো – হীনা ধাতু মজ্ঝিমা ধাতু পণীতা ধাতূ’’তি (দী. নি. ১.৩.৩০৫) ৰুত্তা ধাতুযোপি এত্থ যুজ্জন্তি (ৰিভ. ১৮১-১৮২). নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো. অযং ৰুচ্চতি নেক্খম্মধাতু. সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মধাতু. অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো অব্যাপাদধাতু. যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৰিমুত্তি. অযং ৰুচ্চতি অব্যাপাদধাতু. অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো অৰিহিংসাধাতু. যা সত্তেসু করুণা করুণাযনা করুণাযিতত্তং করুণাচেতোৰিমুত্তি. অযং ৰুচ্চতি অৰিহিংসাধাতু (ৰিভ. ১৮২). রূপারূপধাতুযো ৰুত্তাযেৰ. নিরোধধাতু নিব্বানং. হীনা ধাতু দ্ৰাদসাকুসলচিত্তুপ্পাদা, মজ্ঝিমা ধাতু অৰসেসা তেভূমকধম্মা. পণীতা ধাতু নৰ লোকুত্তরধম্মা. সব্বাপি চ নিজ্জীৰট্ঠেন ধাতু.

চত্তারি অরিযসচ্চানীতি দুক্খং অরিযসচ্চং, দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং, দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং, দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং. ইমেসং ৰণ্ণনা সচ্চৰিস্সজ্জনেসুযেৰ ভৰিস্সতি.

পঞ্চ ৰিমুত্তাযতনানীতি অত্তনো হিতত্থায পরেহি পৰত্তিতধম্মদেসনাসৰনং, পরেসং হিতত্থায অত্তনো যথাসুতধম্মদেসনা, যথাসুতস্স ধম্মস্স সজ্ঝাযকরণং, যথাসুতস্স ধম্মস্স চেতসা অনুৰিতক্কনং, কসিণাসুভাদীসু অনুকূলং আরম্মণন্তি, ইমানি পঞ্চ ৰিমুচ্চনকারণানি. যথাহ –

‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, যথা যথা খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৰেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৰেদী চ, তস্স অত্থপটিসংৰেদিনো ধম্মপটিসংৰেদিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, ইদং পঠমং ৰিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ন হেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, অপি চ খো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি. যথা যথা খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো…পে… সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং দুতিযং ৰিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো নহেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, অপি চ খো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি. যথা যথা খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো…পে… সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং ততিযং ৰিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো নহেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি, অপি চ খো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি মনসানুপেক্খতি. যথা যথা খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো…পে… সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং চতুত্থং ৰিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো নহেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি মনসানুপেক্খতি, অপি চ খ্ৰস্স অঞ্ঞতরং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধারিতং সুপ্পটিৰিদ্ধং পঞ্ঞায, যথা যথা খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অঞ্ঞতরং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধারিতং সুপ্পটিৰিদ্ধং পঞ্ঞায তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৰেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৰেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৰেদিনো ধম্মপটিসংৰেদিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং পঞ্চমং ৰিমুত্তাযতন’’ন্তি (অ. নি. ৫.২৬; দী. নি. ৩.৩২২).

ছ অনুত্তরিযানীতি এত্থ নত্থি এতেসং উত্তরন্তি অনুত্তরানি, অনুত্তরানি এৰ অনুত্তরিযানি, জেট্ঠকানীতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘ছযিমানি (অ. নি. ৬.৮, ৩০), ভিক্খৰে, অনুত্তরিযানি. কতমানি ছ? দস্সনানুত্তরিযং, সৰনানুত্তরিযং, লাভানুত্তরিযং, সিক্খানুত্তরিযং, পারিচরিযানুত্তরিযং, অনুস্সতানুত্তরিযন্তি.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, দস্সনানুত্তরিযং? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো হত্থিরতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, অস্সরতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, মণিরতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, উচ্চাৰচং ৰা পন দস্সনায গচ্ছতি, সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং দস্সনায গচ্ছতি. অত্থেতং, ভিক্খৰে, দস্সনং, নেতং নত্থীতি ৰদামি. তঞ্চ খো এতং, ভিক্খৰে, দস্সনং হীনং গম্মং পোথুজ্জনিকং অনরিযং অনত্থসংহিতং ন নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা দস্সনায গচ্ছতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, দস্সনানং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা দস্সনায গচ্ছতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দস্সনানুত্তরিযং. ইতি দস্সনানুত্তরিযং.

‘‘সৰনানুত্তরিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো ভেরিসদ্দম্পি সৰনায গচ্ছতি, ৰীণাসদ্দম্পি সৰনায গচ্ছতি, গীতসদ্দম্পি সৰনায গচ্ছতি, উচ্চাৰচং ৰা পন সৰনায গচ্ছতি, সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স মিচ্ছাপটিপন্নস্স ধম্মস্সৰনায গচ্ছতি. অত্থেতং, ভিক্খৰে, সৰনং, নেতং নত্থীতি ৰদামি. তঞ্চ খো এতং, ভিক্খৰে, সৰনং হীনং…পে… ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতস্স ৰা তথাগতসাৰকস্স ৰা ধম্মস্সৰনায গচ্ছতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, সৰনানং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতস্স ৰা তথাগতসাৰকস্স ৰা ধম্মস্সৰনায গচ্ছতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সৰনানুত্তরিযং. ইতি দস্সনানুত্তরিযং, সৰনানুত্তরিযং.

‘‘লাভানুত্তরিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুত্তলাভম্পি লভতি, দারলাভম্পি লভতি, ধনলাভম্পি লভতি, উচ্চাৰচং ৰা পন লাভম্পি লভতি. সমণে ৰা ব্রাহ্মণে ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকে মিচ্ছাপটিপন্নে সদ্ধং পটিলভতি. অত্থেসো, ভিক্খৰে, লাভো, নেসো নত্থীতি ৰদামি. সো চ খো এসো, ভিক্খৰে, লাভো হীনো…পে… ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতে ৰা তথাগতসাৰকে ৰা সদ্ধং পটিলভতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, লাভানং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতে ৰা তথাগতসাৰকে ৰা সদ্ধং পটিলভতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, লাভানুত্তরিযং. ইতি দস্সনানুত্তরিযং, সৰনানুত্তরিযং, লাভানুত্তরিযং.

‘‘সিক্খানুত্তরিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো হত্থিস্মিম্পি সিক্খতি, অস্সস্মিম্পি সিক্খতি, রথস্মিম্পি সিক্খতি, ধনুস্মিম্পি সিক্খতি, থরুস্মিম্পি সিক্খতি, উচ্চাৰচং ৰা পন সিক্খতি, সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স মিচ্ছাপটিপন্নস্স সিক্খতি. অত্থেসা, ভিক্খৰে, সিক্খা, নেসা নত্থীতি ৰদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৰে, সিক্খা হীনা…পে… ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতপ্পৰেদিতে ধম্মৰিনযে অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, সিক্খানং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতপ্পৰেদিতে ধম্মৰিনযে অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সিক্খানুত্তরিযং. ইতি দস্সনানুত্তরিযং, সৰনানুত্তরিযং, লাভানুত্তরিযং, সিক্খানুত্তরিযং.

‘‘পারিচরিযানুত্তরিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো খত্তিযম্পি পরিচরতি, ব্রাহ্মণম্পি পরিচরতি, গহপতিম্পি পরিচরতি, উচ্চাৰচং ৰা পন পরিচরতি, সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং পরিচরতি. অত্থেসা, ভিক্খৰে, পারিচরিযা, নেসা নত্থীতি ৰদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৰে, পারিচরিযা হীনা…পে… ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা পরিচরতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, পারিচরিযানং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা পরিচরতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পারিচরিযানুত্তরিযং. ইতি দস্সনানুত্তরিযং, সৰনানুত্তরিযং, লাভানুত্তরিযং, সিক্খানুত্তরিযং, পারিচরিযানুত্তরিযং.

‘‘অনুস্সতানুত্তরিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুত্তলাভম্পি অনুস্সরতি, দারলাভম্পি অনুস্সরতি, ধনলাভম্পি অনুস্সরতি, উচ্চাৰচং ৰা পন অনুস্সরতি, সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং অনুস্সরতি. অত্থেসা, ভিক্খৰে, অনুস্সতি, নেসা নত্থীতি ৰদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৰে, অনুস্সতি হীনা…পে… ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা অনুস্সরতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, অনুস্সতীনং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা অনুস্সরতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অনুস্সতানুত্তরিযং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, ছ অনুত্তরিযানী’’তি (অ. নি. ৬.৩০).

সত্ত নিদ্দসৰত্থূনীতি এত্থ নত্থি এতস্স দসাতি নিদ্দসো. নিদ্দসস্স নিদ্দসভাৰস্স ৰত্থূনি কারণানি নিদ্দসৰত্থূনি. খীণাসৰো হি দসৰস্সকালে পরিনিব্বুতো পুন পটিসন্ধিযা অভাৰা পুন দসৰস্সো ন হোতীতি নিদ্দসোতি ৰুচ্চতি. ন কেৰলঞ্চ দসৰস্সোৰ ন হোতি, নৰৰস্সোপি…পে… একমুহুত্তিকোপি ন হোতিযেৰ. ন কেৰলঞ্চ দসৰস্সকালে পরিনিব্বুতো, সত্তৰস্সিককালে পরিনিব্বুতোপি নিস্সত্তো নিদ্দসো নিমুহুত্তো হোতিযেৰ. তিত্থিযসমযে উপ্পন্নৰোহারং পন সাসনে খীণাসৰস্স আরোপেত্ৰা তত্থ তাদিসস্স অভাৰং, ইধ চ সব্ভাৰং দস্সেন্তো ভগৰা তাদিসসভাৰস্স কারণানি ‘‘সত্ত নিদ্দসৰত্থূনী’’তি আহ. যথাহ –

‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৰে, নিদ্দসৰত্থূনি. কতমানি সত্ত? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সিক্খাসমাদানে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ সিক্খাসমাদানে অৰিগতপেমো. ধম্মনিসন্তিযা তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ধম্মনিসন্তিযা অৰিগতপেমো. ইচ্ছাৰিনযে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ইচ্ছাৰিনযে অৰিগতপেমো. পটিসল্লানে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ পটিসল্লানে অৰিগতপেমো. ৰীরিযারম্ভে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ৰীরিযারম্ভে অৰিগতপেমো. সতিনেপক্কে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ সতিনেপক্কে অৰিগতপেমো. দিট্ঠিপটিৰেধে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ দিট্ঠিপটিৰেধে অৰিগতপেমো. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্ত নিদ্দসৰত্থূনী’’তি (অ. নি. ৭.২০).

থেরোপি তথেৰ দেসনং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘সত্ত নিদ্দসৰত্থূনী’’তি আহ.

অট্ঠ অভিভাযতনানীতি এত্থ অভিভুয্যমানানি আযতনানি এতেসং ঝানানন্তি অভিভাযতনানি, ঝানানি. আযতনানীতি অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনসঙ্খাতানি কসিণারম্মণানি. ঞাণুত্তরিকো হি পুগ্গলো ৰিসদঞাণো ‘‘কিং এত্থ আরম্মণে সমাপজ্জিতব্বং. ন ময্হং চিত্তেকগ্গতাকরণে ভারো অত্থী’’তি, তানি আরম্মণানি অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতীতি অত্থো. এৰং উপ্পাদিতানি ঝানানি ‘‘অভিভাযতনানী’’তি ৰুচ্চন্তি.

‘‘কতমানি (অ. নি. ৮.৬৫) অট্ঠ? অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং পঠমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং দুতিযং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং ততিযং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং চতুত্থং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি নীলানি নীলৰণ্ণানি নীলনিদস্সনানি নীলনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম উমাপুপ্ফং নীলং নীলৰণ্ণং নীলনিদস্সনং নীলনিভাসং, সেয্যথাপি ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং নীলং নীলৰণ্ণং নীলনিদস্সনং নীলনিভাসং, এৰমেৰ অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি নীলানি নীলৰণ্ণানি নীলনিদস্সনানি নীলনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং পঞ্চমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পীতানি পীতৰণ্ণানি পীতনিদস্সনানি পীতনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম কণিকারপুপ্ফং পীতং পীতৰণ্ণং পীতনিদস্সনং পীতনিভাসং, সেয্যথাপি ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং পীতং পীতৰণ্ণং পীতনিদস্সনং পীতনিভাসং, এৰমেৰ অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পীতানি পীতৰণ্ণানি পীতনিদস্সনানি পীতনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং ছট্ঠং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি লোহিতকানি লোহিতকৰণ্ণানি লোহিতকনিদস্সনানি লোহিতকনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম বন্ধুজীৰকপুপ্ফং লোহিতকং লোহিতকৰণ্ণং লোহিতকনিদস্সনং লোহিতকনিভাসং, সেয্যথাপি ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং লোহিতকং লোহিতকৰণ্ণং লোহিতকনিদস্সনং লোহিতকনিভাসং, এৰমেৰ অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি লোহিতকানি লোহিতকৰণ্ণানি লোহিতকনিদস্সনানি লোহিতকনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং সত্তমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৰণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম ওসধিতারকা ওদাতা ওদাতৰণ্ণা ওদাতনিদস্সনা ওদাতনিভাসা, সেয্যথাপি ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং ওদাতং ওদাতৰণ্ণং ওদাতনিদস্সনং ওদাতনিভাসং, এৰমেৰ অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৰণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং অট্ঠমং অভিভাযতনং. ইমানি অট্ঠ অভিভাযতনানি (অ. নি. ৮.৬৫; দী. নি. ৩.৩৫৮).

নৰ অনুপুব্বৰিহারাতি পুব্বং পুব্বং অনু অনুপুব্বং, অনুপুব্বং ৰিহরিতব্বতো সমাপজ্জিতব্বতো ৰিহারা অনুপুব্বৰিহারা, অনুপটিপাটিযা সমাপজ্জিতব্বৰিহারাতি অত্থো.

‘‘কতমে নৰ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি, ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি (অ. নি. ৯.৩৩; দী. নি. ৩.৩৪৩, ৩৫৯) ৰুত্তা নৰ অনুপুব্বৰিহারাৰ.

দস নিজ্জরৰত্থূনীতি মিচ্ছাদিট্ঠাদীনি নিজ্জরযন্তি নাসযন্তীতি নিজ্জরানি. ৰত্থূনীতি কারণানি. নিজ্জরানি চ তানি ৰত্থূনি চাতি নিজ্জরৰত্থূনি. সম্মাদিট্ঠাদীনং এতং অধিৰচনং.

‘‘কতমানি (অ. নি. ১০.১০৬; দী. নি. ৩.৩৬০) দস? সম্মাদিট্ঠিকস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাসঙ্কপ্পস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাসঙ্কপ্পপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাসঙ্কপ্পপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাৰাচস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাৰাচা নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাৰাচাপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাৰাচাপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাকম্মন্তস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাকম্মন্তো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাকম্মন্তপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাকম্মন্তপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাআজীৰস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাআজীৰো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাআজীৰপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাআজীৰপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাৰাযামস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাৰাযামো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাৰাযামপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাৰাযামপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাসতিস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাসতি নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাসতিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাসতিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাসমাধিস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাসমাধি নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাসমাধিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাসমাধিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাঞাণিস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাঞাণং নিজ্জিণ্ণং হোতি. যে চ মিচ্ছাঞাণপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাঞাণপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাৰিমুত্তিস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাৰিমুত্তি নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাৰিমুত্তিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাৰিমুত্তিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তী’’তি (অ. নি. ১০.১০৬; দী. নি. ৩.৩৬০) ৰুত্তানি দস নিজ্জরৰত্থূনি.

. সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্যন্তিআদি ভগৰতা ৰুত্তং ইধ আহরিত্ৰা দস্সিতন্তি ৰেদিতব্বং. কিঞ্চ-ইতি -কারো পদপূরণমত্তে নিপাতো. চক্খাদীনি তিংস ৰিস্সজ্জনানি ছসু দ্ৰারেসু একেকস্মিং পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা দ্ৰারারম্মণপৰত্তিক্কমেন নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ দুৰিধং চক্খু – মংসচক্খু পঞ্ঞাচক্খু চ. তেসু বুদ্ধচক্খু সমন্তচক্খু ঞাণচক্খু দিব্বচক্খু ধম্মচক্খূতি পঞ্চৰিধং পঞ্ঞাচক্খু. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো’’তি (ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯; মহাৰ. ৯) ইদং বুদ্ধচক্খু নাম. ‘‘সমন্তচক্খু ৰুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি (চূল়নি. ধোতকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩২; মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ইদং সমন্তচক্খু নাম. ‘‘চক্খুং উদপাদি ঞাণং উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৫) ইদং ঞাণচক্খু নাম. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেনা’’তি (ম. নি. ১.২৮৫) ইদং দিব্বচক্খু নাম. ‘‘ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (ম. নি. ২.৩৯৫) ইদং হেট্ঠিমমগ্গত্তযসঙ্খাতং ঞাণং ধম্মচক্খু নাম.

মংসচক্খুপি সসম্ভারচক্খু, পসাদচক্খূতি দুৰিধং হোতি. য্ৰাযং অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো হেট্ঠা অক্খিকূপকট্ঠিকেন উপরি ভমুকট্ঠিকেন উভতো অক্খিকূটেহি বহিদ্ধা অক্খিপখুমেহি পরিচ্ছিন্নো অক্খিকূপকমজ্ঝা নিক্খন্তেন ন্হারুসুত্তকেন মত্থলুঙ্গে আবদ্ধো সেতকণ্হাতিকণ্হমণ্ডলৰিচিত্তো মংসপিণ্ডো, ইদং সসম্ভারচক্খু নাম. যো পন এত্থ সিতো এত্থ পটিবদ্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো, ইদং পসাদচক্খু নাম. ইদমিধাধিপ্পেতং. তদেতং তস্স সসম্ভারচক্খুনো সেতমণ্ডলপরিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে অভিমুখে ঠিতানং সরীরসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসে দিট্ঠিমণ্ডলে সত্তসু পিচুপটলেসু আসিত্ততেলং পিচুপটলানি ৰিয সত্ত অক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৰা পমাণতো মুগ্গৰিদলমত্তং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. তং চক্খতীতি চক্খু, রূপং অস্সাদেতি ৰিভাৰেতি চাতি অত্থো. রূপযন্তীতি রূপা, ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানা হদযঙ্গতভাৰং পকাসেন্তীতি অত্থো. চক্খুতো পৰত্তং ৰিঞ্ঞাণং, চক্খুস্স ৰা ৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং. ফুসতীতি ফস্সো. উপসগ্গেন পদং মণ্ডেত্ৰা সম্ফস্সোতি ৰুত্তং. চক্খুতো পৰত্তো সম্ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো. চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তফস্সপচ্চযা. ৰেদযিতন্তি ৰিন্দনং, ৰেদনাতি অত্থো. তদেৰ সুখযতীতি সুখং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং সুখিতং করোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৰা খাদতি, খনতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং. দুক্খযতীতি দুক্খং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং দুক্খিতং করোতীতি অত্থো. ন দুক্খং ন সুখন্তি অদুক্খমসুখং. ম-কারো পদসন্ধিৰসেন ৰুত্তো. সো পন চক্খুসম্ফস্সো অত্তনা সম্পযুত্তায ৰেদনায সহজাত অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সয ৰিপাকআহারসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন অট্ঠধা পচ্চযো হোতি, সম্পটিচ্ছনসম্পযুত্তায অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতৰসেনপঞ্চধা, সন্তীরণাদিসম্পযুত্তানং উপনিস্সযৰসেনেৰ পচ্চযো হোতি.

সুণাতীতি সোতং. তং সসম্ভারসোতবিলস্স অন্তো তনুতম্বলোমাচিতে অঙ্গুলিৰেধকসণ্ঠানে পদেসে সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. সপ্পন্তীতি সদ্দা, উদাহরীযন্তীতি অত্থো. ঘাযতীতি ঘানং. তং সসম্ভারঘানবিলস্স অন্তো অজপদসণ্ঠানে পদেসে ঘানৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. গন্ধযন্তীতি গন্ধা, অত্তনো ৰত্থুং সূচেন্তীতি অত্থো. জীৰিতমৰ্হাযতীতি জিৰ্হা, সাযনট্ঠেন ৰা জিৰ্হা. সা সসম্ভারজিৰ্হায অতিঅগ্গমূলপস্সানি ৰজ্জেত্ৰা উপরিমতলমজ্ঝে ভিন্নউপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসে জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানা তিট্ঠতি. রসন্তি তে সত্তাতি রসা, অস্সাদেন্তীতি অত্থো. কুচ্ছিতানং সাসৰধম্মানং আযোতি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. সো যাৰতা ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণপ্পৰত্তি নাম অত্থি, তত্থ যেভুয্যেন কাযপসাদো কাযৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানো তিট্ঠতি. ফুসীযন্তীতি ফোট্ঠব্বা. মুনাতীতি মনো, ৰিজানাতীতি অত্থো. অত্তনো লক্খণং ধারেন্তীতি ধম্মা. মনোতি সহাৰজ্জনং ভৰঙ্গং. ধম্মাতি দ্ৰাদসপভেদা ধম্মারম্মণা ধম্মা. মনোৰিঞ্ঞাণন্তি জৰনমনোৰিঞ্ঞাণং. মনোসম্ফস্সোতি তংসম্পযুত্তো ফস্সো. সো সম্পযুত্তায ৰেদনায ৰিপাকপচ্চযৰজ্জেহি সেসেহি সত্তহি পচ্চযো হোতি, অনন্তরায তেহেৰ, সেসানং উপনিস্সযৰসেনেৰ পচ্চযো হোতি.

রূপাদীনি পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি খন্ধৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. সীতাদীহি রুপ্পতি পীল়ীযতীতি রূপং. ৰেদযতীতি ৰেদনা. সঞ্জানাতীতি সঞ্ঞা. সঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা. ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. চক্খাদীনি ধম্মৰিচারপরিযন্তানি দস ছক্কৰসেন, সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি পিযরূপসাতরূপৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. চক্খুসম্ফস্সজাদিকা ৰেদনা তংতংসম্পযুত্তাৰ. রূপেসু সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা. সঞ্চেতযতীতি সঞ্চেতনা, অভিসন্দহতীতি অত্থো. তসতীতি তণ্হা, পিপাসতীতি অত্থো. ৰিতক্কেতীতি ৰিতক্কো, ৰিতক্কনং ৰা ৰিতক্কো, ঊহনন্তি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণে তেন চিত্তং ৰিচরতীতি ৰিচারো, ৰিচরণং ৰা ৰিচারো, অনুসঞ্চরণন্তি ৰুত্তং হোতি.

. পথৰীধাতাদীনি ছ ৰিস্সজ্জনানি সংখিত্তেন নামরূপৰৰত্থানৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. পত্থটত্তা পথৰী. অপ্পেতি, আপীযতি, অপ্পাযতীতি ৰা আপো. তেজযতীতি তেজো. ৰাযতীতি ৰাযো. ন কস্সতি ন নিকস্সতি, কসিতুং ছিন্দিতুং ভিন্দিতুং ৰা ন সক্কাতি আকাসো. নিস্সত্তট্ঠেন ধাতু.

পথৰীকসিণাদীনি দস ৰিস্সজ্জনানি কসিণভাৰনাৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. কসিণন্তি সকলফরণৰসেন কসিণমণ্ডলম্পি তস্মিং উপট্ঠিতনিমিত্তম্পি তদারম্মণং ঝানম্পি ৰুচ্চতি. ইধ পন ঝানং অধিপ্পেতং. আদিম্হি চত্তারি মহাভূতকসিণারম্মণানি ঝানানি, ততো পরানি চত্তারি ৰণ্ণকসিণারম্মণানি. আকাসকসিণন্তি পরিচ্ছেদাকাসো, তদারম্মণঞ্চ ঝানং, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো, তদারম্মণঞ্চ আকাসানঞ্চাযতনং. ৰিঞ্ঞাণকসিণন্তি আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণং, তদারম্মণঞ্চ ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং.

কেসাদীনি দ্ৰত্তিংস ৰিস্সজ্জনানি দ্ৰত্তিংসাকারকম্মট্ঠানৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. তেসু পন কেসাদীসু পটিকূলতো উপট্ঠিতেসু কাযগতাসতিৰসেন অসুভকম্মট্ঠানং হোতি, ৰণ্ণতো উপট্ঠিতেসু কসিণকম্মট্ঠানং হোতি, ধাতুতো উপট্ঠিতেসু চতুধাতুৰৰত্থানকম্মট্ঠানং হোতি, কেসাতিআদীনি চ পটিকূলতো ৰণ্ণতো ৰা উপট্ঠিতানং তদারম্মণানি ঝানানি, ধাতুতো উপট্ঠিতস্স তে চ কোট্ঠাসা তদারম্মণা চ ধাতুভাৰনা ৰেদিতব্বা.

কেসা উভোসু পস্সেসু কণ্ণচূল়িকাহি পুরতো নলাটন্তেন, পচ্ছতো চ গলৰাটকেন পরিচ্ছিন্না সীসকটাহৰেঠনচম্মে ৰীহগ্গমত্তং পৰিসিত্ৰা ঠিতা অনেকসতসহস্সসঙ্খা.

লোমা ঠপেত্ৰা কেসাদীনং পতিট্ঠিতোকাসং হত্থতলপাদতলানি চ যেভুয্যেন সরীরচম্মে নৰনৰুতিযা লোমকূপসহস্সেসু লিক্খামত্তং পৰিসিত্ৰা ঠিতা.

নখা অঙ্গুলীনং অগ্গপিট্ঠেসু ঠিতা ৰীসতি.

দন্তা দ্ৰীসু হণুকট্ঠিকেসু ঠিতা যেভুয্যেন দ্ৰত্তিংস.

তচো সকলসরীরং পরিযোনন্ধিত্ৰা পাকটকিলোমকস্স উপরি ছৰিযা হেট্ঠা ঠিতং চম্মং.

মংসং সাধিকানি তীণি অট্ঠিসতানি অনুলিম্পিত্ৰা ঠিতানি নৰমংসপেসিসতানি.

ন্হারূ সকলসরীরে অট্ঠীনি আবন্ধিত্ৰা ঠিতানি নৰ ন্হারুসতানি.

অট্ঠী সকলসরীরে হেট্ঠা অট্ঠীনং উপরি ঠিতানি সাধিকানি তীণি অট্ঠিসতানি.

অট্ঠিমিঞ্জা তেসং তেসং অট্ঠীনং অব্ভন্তরে ঠিতা মিঞ্জা.

ৰক্কং গলৰাটকা নিক্খন্তেন একমূলেন থোকং গন্ত্ৰা দ্ৰিধা ভিন্নেন থূলন্হারুনা ৰিনিবদ্ধা হুত্ৰা হদযমংসং পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতা দ্ৰে মংসপিণ্ডিকা.

হদযং সরীরব্ভন্তরে দ্ৰিন্নং থনানং মজ্ঝে ঠিতং অন্তো চিত্তসন্নিস্সযং অড্ঢপসতমত্তলোহিতপুণ্ণং পুন্নাগট্ঠিপতিট্ঠানমত্তাৰাটকং হদযমংসং.

যকনং দ্ৰিন্নং থনানং অব্ভন্তরে দক্খিণপস্সং নিস্সায ঠিতং যমকমংসপটলং.

কিলোমকং হদযৰক্কানি পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠিতং পটিচ্ছন্নকিলোমকসঙ্খাতঞ্চ সকলসরীরে চম্মস্স হেট্ঠতো মংসং পরিযোনন্ধিত্ৰা ঠিতং অপ্পটিচ্ছন্নকিলোমকসঙ্খাতঞ্চাতি দুৰিধং পরিযোনহনমংসং.

পিহকং হদযস্স ৰামপস্সে উদরপটলস্স মত্থকপস্সং নিস্সায ঠিতং উদরজিৰ্হামংসং.

পপ্ফাসং সরীরব্ভন্তরে দ্ৰিন্নং থনানং অন্তরে হদযযকনানং উপরি ছাদেত্ৰা ওলম্বন্তং ঠিতং দ্ৰত্তিংসমংসখণ্ডপ্পভেদং পপ্ফাসমংসং.

অন্তং উপরি গলৰাটকে হেট্ঠা করীসমগ্গে ৰিনিবন্ধত্তা গলৰাটককরীসমগ্গপরিযন্তে সরীরব্ভন্তরে ঠিতা পুরিসস্স দ্ৰত্তিংসহত্থা ইত্থিযা অট্ঠৰীসতিহত্থা একৰীসতিযা ঠানেসু ওভগ্গা অন্তৰট্টি.

অন্তগুণং অন্তভোগে একতো অগলন্তে আবন্ধিত্ৰা একৰীসতিযা অন্তভোগানং অন্তরা ঠিতং বন্ধনং.

উদরিযং দন্তমুসলসঞ্চুণ্ণিতং জিৰ্হাহত্থপরিৰত্তিতং খেল়লালাপলিবুদ্ধং তংখণৰিগতৰণ্ণগন্ধরসাদিসম্পদং তন্তৰাযখলিসুৰানৰমথুসদিসং নিপতিত্ৰা পিত্তসেম্হৰাতপলিৰেঠিতং হুত্ৰা উদরগ্গিসন্তাপৰেগকুথিতং কিমিকুলাকুলং উপরূপরি ফেণবুব্বুল়কানি মুঞ্চন্তং পরমকসম্বুকদুগ্গন্ধজেগুচ্ছভাৰং আপজ্জিত্ৰা আমাসযসঙ্খাতে উপরিনাভিঅন্তপটলে ঠিতং নানপ্পকারকং অসিতপীতখাযিতসাযিতং.

করীসং পক্কাসযসঙ্খাতে হেট্ঠা নাভিপিট্ঠিকণ্টকমূলানং অন্তরে উব্বেধেন অট্ঠঙ্গুলমত্তে অন্তাৰসানে ঠিতং ৰচ্চং.

পিত্তং হদযমংসপপ্ফাসানং অন্তরে যকনমংসং নিস্সায ঠিতং মহাকোসাতকীকোসকসদিসে পিত্তকোসকে ঠিতং বদ্ধপিত্তসঙ্খাতঞ্চ, কেসলোমনখদন্তানং মংসৰিনিমুত্তট্ঠানঞ্চেৰ থদ্ধসুক্খচম্মঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসং সরীরং ব্যাপেত্ৰা ঠিতং অবদ্ধপিত্তসঙ্খাতঞ্চাতি দুৰিধং পিত্তং.

সেম্হং উদরপটলে ঠিতং একপত্থপূরপ্পমাণং সেম্হং.

পুব্বো খাণুকণ্টকপহরণগ্গিজালাদীহি অভিহতে ৰা সরীরপ্পদেসে অব্ভন্তরধাতুক্খোভৰসেন ৰা উপ্পন্নেসু গণ্ডপীল়কাদীসু পরিপক্কলোহিতপরিণামো. লোহিতং যকনস্স হেট্ঠাভাগং পূরেত্ৰা হদযৰক্কপপ্ফাসানং উপরি থোকং থোকং পগ্ঘরন্তং ৰক্কহদযযকনপপ্ফাসে তেমযমানং ঠিতং একপত্থপূরমত্তং সন্নিচিতলোহিতসঙ্খাতঞ্চ, কেসলোমনখদন্তানং মংসৰিনিমুত্তট্ঠানঞ্চেৰ থদ্ধসুক্খচম্মঞ্চ ঠপেত্ৰা ধমনিজালানুসারেন সব্বং উপাদিণ্ণসরীরং ফরিত্ৰা ঠিতং সংসরণলোহিতসঙ্খাতঞ্চাতি দুৰিধং লোহিতং.

সেদো অগ্গিসন্তাপসূরিযসন্তাপউতুৰিকারাদীহি সন্তত্তে সরীরে সব্বকেসলোমকূপৰিৰরেহি পগ্ঘরণকআপোধাতু.

মেদো থূলস্স সকলসরীরে চম্মমংসন্তরে কিসস্স জঙ্ঘমংসাদীনি নিস্সায ঠিতো থিনসিনেহো.

অস্সু সোমনস্সদোমনস্সৰিসভাগাহারউতূহি সমুট্ঠহিত্ৰা অক্খিকূপকে পূরেত্ৰা তিট্ঠন্তী ৰা পগ্ঘরন্তী ৰা আপোধাতু.

ৰসা অগ্গিসন্তাপসূরিযসন্তাপউতুৰিসভাগেহি উস্মাজাতেসু যেভুয্যেন হত্থতলহত্থপিট্ঠিপাদতলপাদপিট্ঠিনাসাপুটনলাটঅংসকূটেসু ঠিতো ৰিলীনসিনেহো.

খেল়ো তথারূপং আহারং পস্সন্তস্স ৰা সরন্তস্স ৰা মুখে ৰা ঠপেন্তস্স হদযং ৰা আকিলাযন্তস্স কিস্মিঞ্চিদেৰ ৰা জিগুচ্ছং উপ্পাদেন্তস্স ভিয্যো উপ্পজ্জিত্ৰা উভোহি কপোলপস্সেহি ওরুয্হ জিৰ্হায তিট্ঠমানা ফেণমিস্সা আপোধাতু.

সিঙ্ঘাণিকা ৰিসভাগাহারউতুৰসেন সঞ্জাতধাতুক্খোভস্স ৰা রোদন্তস্স ৰা অন্তোসীসে মত্থলুঙ্গতো গলিত্ৰা তালুমত্থকৰিৰরেন ওতরিত্ৰা নাসাপুটে পূরেত্ৰা তিট্ঠন্তং ৰা পগ্ঘরন্তং ৰা পূতি অসুচি পিচ্ছিলং.

লসিকা অট্ঠিসন্ধীনং অব্ভঞ্জনকিচ্চং সাধযমানং অসীতিসতসন্ধীনং অব্ভন্তরে ঠিতং পিচ্ছিলকুণপং.

মুত্তং আহারউতুৰসেন ৰত্থিপুটব্ভন্তরে ঠিতা আপোধাতু.

মত্থলুঙ্গং সীসকটাহব্ভন্তরে চত্তারো সিব্বিনিমগ্গে নিস্সায ঠিতো চতুপিণ্ডসমোধানো মিঞ্জরাসি.

চক্খাযতনাদীনি দ্ৰাদস ৰিস্সজ্জনানি দ্ৰাদসাযতনৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনং. চক্খুরূপাদীসু হি তংতংদ্ৰারারম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৰনাদিনা কিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘটন্তি, ৰাযমন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তে চ পন আযভূতে ধম্মে এতানি তনোন্তি, ৰিত্থারেন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ইদঞ্চ অনমতগ্গে সংসারে পৰত্তং অতীৰ আযতং সংসারদুক্খং যাৰ ন নিৰত্ততি, তাৰ নযন্তি, পৰত্তযন্তীতি ৰুত্তং হোতি.

অপিচ নিৰাসট্ঠানট্ঠেন আকরট্ঠেন সমোসরণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কারণট্ঠেন চ আযতনং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সরাযতনং ৰাসুদেৰাযতন’’ন্তিআদীসু নিৰাসট্ঠানং ‘‘আযতন’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘সুৰণ্ণাযতনং রজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকরো. সাসনে পন ‘‘মনোরমে আযতনে, সেৰন্তি নং ৰিহঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসরণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১০২; ৫.২৩) কারণং. চক্খুআদীসু চাপি তে তে চিত্তচেতসিকা ধম্মা নিৰসন্তি তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি চক্খাদযো নেসং নিৰাসট্ঠানং, চক্খাদীসু চ তে আকিণ্ণা তন্নিস্সযত্তা তদারম্মণত্তা চাতি চক্খাদযো চ নেসং আকরো, তত্থ তত্থ ৰত্থুদ্ৰারারম্মণৰসেন সমোসরণতো চক্খাদযো চ নেসং সমোসরণট্ঠানং, তংনিস্সযারম্মণভাৰেন তত্থেৰ উপ্পত্তিতো চক্খাদযো চ নেসং সঞ্জাতিদেসো, চক্খাদীনং অভাৰে অভাৰতো চক্খাদযো চ নেসং কারণন্তি যথাৰুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং. এৰং সেসানিপি.

চক্খুধাতাদীনি অট্ঠারস ৰিস্সজ্জনানি অট্ঠারসধাতুৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. চক্খাদীসু একেকো ধম্মো যথাসম্ভৰং ৰিদহতি, ধীযতে, ৰিধানং ৰিধীযতে, এতায, এত্থ ৰা ধীযতীতি ধাতু. লোকিযা হি ধাতুযো কারণভাৰেন ৰৰত্থিতা হুত্ৰা সুৰণ্ণরজতাদিধাতুযো ৰিয সুৰণ্ণরজতাদিং, অনেকপ্পকারং সংসারদুক্খং ৰিদহন্তি. ভারহারেহি চ ভারো ৰিয সত্তেহি ধীযন্তে, ধারীযন্তীতি অত্থো. দুক্খৰিধানমত্তমেৰ চেতা অৰসৰত্তনতো. এতাহি চ করণভূতাহি সংসারদুক্খং সত্তেহি অনুৰিধীযতি. তথাৰিহিতঞ্চেতং এতাস্ৰেৰ ধীযতি, ঠপীযতীতি অত্থো. অপিচ যথা তিত্থিযানং অত্তা নাম সভাৰতো নত্থি, ন এৰমেতা. এতা পন অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধাতুযো. যথা চ লোকে ৰিচিত্তা হরিতালমনোসিলাদযো সেলাৰযৰা ধাতুযোতি ৰুচ্চন্তি, এৰমেতাপি ধাতুযো ৰিযাতি ধাতুযো. ৰিচিত্তা হেতা ঞাণনেয্যাৰযৰাতি. যথা ৰা সরীরসঙ্খাতস্স সমুদাযস্স অৰযৰভূতেসু রসসোণিতাদীসু অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসভাগলক্খণপরিচ্ছিন্নেসু ধাতুসমঞ্ঞা, এৰমেৰেতেসুপি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স অত্তভাৰস্স অৰযৰেসু ধাতুসমঞ্ঞা ৰেদিতব্বা. অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসভাগলক্খণপরিচ্ছিন্না হেতে চক্খাদযোতি. অপিচ ধাতূতি নিজ্জীৰমত্তস্সেতং অধিৰচনং. তথা হি ভগৰা ‘‘ছধাতুরো অযং ভিক্খু পুরিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৪৩-৩৪৪) জীৰসঞ্ঞাসমূহননত্থং ধাতুদেসনং অকাসীতি. যথাৰুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং ধাতু চাতি চক্খুধাতু. এৰং সেসাপি. মনোধাতূতি চ তিস্সো মনোধাতুযো. ধম্মধাতূতি ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধা সোল়স সুখুমরূপানি নিব্বানঞ্চ. মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি ছসত্ততি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো.

চক্খুন্দ্রিযাদীনি বাৰীসতি ৰিস্সজ্জনানি বাৰীসতিন্দ্রিযৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. চক্খুমেৰ দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি চক্খুন্দ্রিযং. সোতমেৰ সৰনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি সোতিন্দ্রিযং. ঘানমেৰ ঘাযনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ঘানিন্দ্রিযং. জিৰ্হা এৰ সাযনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি জিৰ্হিন্দ্রিযং. কাযো এৰ ফুসনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি কাযিন্দ্রিযং. মনতে ইতি মনো, ৰিজানাতীতি অত্থো. অট্ঠকথাচরিযা পনাহু – নালিযা মিনমানো ৰিয মহাতুলায ধারযমানো ৰিয চ আরম্মণং মনতি জানাতীতি মনো, তদেৰ মননলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি মনিন্দ্রিযং.

জীৰন্তি তেন তংসহজাতা ধম্মাতি জীৰিতং, তদেৰ অনুপালনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি জীৰিতিন্দ্রিযং. তং রূপজীৰিতিন্দ্রিযং অরূপজীৰিতিন্দ্রিযন্তি দুৰিধং. সব্বকম্মজরূপসহজং সহজরূপানুপালনং রূপজীৰিতিন্দ্রিযং, সব্বচিত্তসহজং সহজঅরূপানুপালনং অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং.

থীযতি সঙ্ঘাতং গচ্ছতি এতিস্সা গব্ভোতি ইত্থী, ইত্থিলিঙ্গাদীসু ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, নিযমতো ইত্থিযা এৰ ইন্দ্রিযং ইত্থিন্দ্রিযং.

পুং-ৰুচ্চতি নিরযো, পুং সঙ্খাতে নিরযে রিসীযতি হিংসীযতীতি পুরিসো, পুরিসলিঙ্গাদীসু ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, নিযমতো পুরিসস্সেৰ ইন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং. দ্ৰীসুপেতেসু একেকং সভাৰকস্স একেকস্স কম্মজরূপসহজং হোতি.

কুসলৰিপাককাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং সুখং, কাযিকসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, সুখমেৰ ইন্দ্রিযং সুখিন্দ্রিযং.

অকুসলৰিপাককাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং দুক্খং, কাযিকঅসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, দুক্খমেৰ ইন্দ্রিযং দুক্খিন্দ্রিযং.

পীতিসোমনস্সযোগতো সোভনং মনো অস্সাতি সুমনো, সুমনস্স ভাৰো সোমনস্সং, চেতসিকসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, সোমনস্সমেৰ ইন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং.

দোমনস্সযোগতো দুট্ঠু মনো অস্সাতি, হীনৰেদনত্তা ৰা কুচ্ছিতং মনো অস্সাতি দুম্মনো, দুম্মনস্স ভাৰো দোমনস্সং, চেতসিকঅসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, দোমনস্সমেৰ ইন্দ্রিযং দোমনস্সিন্দ্রিযং. সুখদুক্খাকারপৰত্তিং উপেক্খতি মজ্ঝত্তাকারসণ্ঠিতত্তা তেনাকারেন পৰত্ততীতি উপেক্খা, মজ্ঝত্তলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, উপেক্খা এৰ ইন্দ্রিযং উপেক্খিন্দ্রিযং.

সদ্দহন্তি এতায, সযং ৰা সদ্দহতি, সদ্দহনমত্তমেৰ ৰা এসাতি সদ্ধা, অস্সদ্ধিযস্স অভিভৰনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্রিযং, অধিমোক্খলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, সদ্ধাযেৰ ইন্দ্রিযং সদ্ধিন্দ্রিযং.

ৰীরভাৰো ৰীরিযং, ৰীরানং ৰা কম্মং, ৰিধিনা ৰা নযেন ঈরযিতব্বং পৰত্তযিতব্বন্তি ৰীরিযং, কোসজ্জস্স অভিভৰনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্রিযং, পগ্গহণলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, ৰীরিযমেৰ ইন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং.

সরন্তি তায, সযং ৰা সরতি, সরণমত্তমেৰ ৰা এসাতি সতি, মুট্ঠসচ্চস্স অভিভৰনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্রিযং, উপট্ঠানলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, সতি এৰ ইন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং.

আরম্মণে চিত্তং সম্মা আধিযতি ঠপেতীতি সমাধি, ৰিক্খেপস্স অভিভৰনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্রিযং, অৰিক্খেপলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, সমাধি এৰ ইন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং.

‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা নযেন অরিযসচ্চানি পজানাতীতি পঞ্ঞা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি পঞ্ঞাপনৰসেন পঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং. অৰিজ্জায অভিভৰনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্রিযং, দস্সনলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, পঞ্ঞা এৰ ইন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং.

অনমতগ্গে সংসারৰট্টে অনঞ্ঞাতং অমতং পদং চতুসচ্চধম্মমেৰ ৰা জানিস্সামীতি পটিপন্নস্স উপ্পজ্জনতো ইন্দ্রিযট্ঠসম্ভৰতো চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং. সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্সেতং নামং.

পঠমমগ্গেন ঞাতং মরিযাদং অনতিক্কমিত্ৰা তেসংযেৰ তেন মগ্গেন ঞাতানং চতুসচ্চধম্মানমেৰ জাননতো ইন্দ্রিযট্ঠসম্ভৰতো চ আজাননকং ইন্দ্রিযং অঞ্ঞিন্দ্রিযং. সোতাপত্তিফলাদীসু ছসু ঠানেসু ঞাণস্সেতং নামং.

অঞ্ঞাতাৰিনো চতুসচ্চেসু নিট্ঠিতঞাণকিচ্চস্স খীণাসৰস্স উপ্পজ্জনতো ইন্দ্রিযট্ঠসম্ভৰতো চ অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং, অঞ্ঞাতাৰীনং ৰা চতূসু সচ্চেসু নিট্ঠিতকিচ্চানং চত্তারি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতানং ধম্মানং অব্ভন্তরে ইন্দট্ঠসাধনেন অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং. অরহত্তফলঞাণস্সেতং নামং. সব্বানিপেতানি যথাযোগং ইন্দলিঙ্গট্ঠেন ইন্দদেসিতট্ঠেন ইন্দদিট্ঠট্ঠেন ইন্দসিট্ঠট্ঠেন ইন্দজুট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্রিযানি. ভগৰা হি সম্মাসম্বুদ্ধো পরমিস্সরিযভাৰতো ইন্দো, কুসলাকুসলঞ্চ কম্মং কম্মেসু কস্সচি ইস্সরিযাভাৰতো. তেনেৰেত্থ কম্মজনিতানি ইন্দ্রিযানি কুসলাকুসলকম্মং উল্লিঙ্গেন্তি, তেন চ সিট্ঠানীতি ইন্দলিঙ্গট্ঠেন ইন্দসিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্রিযানি. সব্বানেৰ পনেতানি ভগৰতা মুনিন্দেন যথাভূততো পকাসিতানি অভিসম্বুদ্ধানি চাতি ইন্দদেসিতট্ঠেন ইন্দদিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্রিযানি. তেনেৰ চ ভগৰতা মুনিন্দেন কানিচি গোচরাসেৰনায, কানিচি ভাৰনাসেৰনায সেৰিতানীতি ইন্দজুট্ঠট্ঠেনপি ইন্দ্রিযানি. অপি চ আধিপচ্চসঙ্খাতেন ইস্সরিযট্ঠেনপি এতানি ইন্দ্রিযানি. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিপৰত্তিযঞ্হি চক্খাদীনং সিদ্ধমাধিপচ্চং তস্মিং তিক্খে তিক্খত্তা মন্দে চ মন্দত্তাতি.

.

কামধাতুআদীনি দ্ৰাদস ৰিস্সজ্জনানি ভৰপ্পভেদৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. কামরাগসঙ্খাতেন কামেন যুত্তা ধাতু কামধাতু, কামসঙ্খাতা ৰা ধাতু কামধাতু.

কামং পহায রূপেন যুত্তা ধাতু রূপধাতু, রূপসঙ্খাতা ৰা ধাতু রূপধাতু.

কামঞ্চ রূপঞ্চ পহায অরূপেন যুত্তা ধাতু অরূপধাতু, অরূপসঙ্খাতা ৰা ধাতু অরূপধাতু.

তা এৰ ধাতুযো পুন ভৰপরিযাযেন ৰুত্তা. ভৰতীতি হি ভৰোতি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞায যুত্তো ভৰো সঞ্ঞাভৰো, সঞ্ঞাসহগতো ৰা ভৰো সঞ্ঞাভৰো, সঞ্ঞা ৰা এত্থ ভৰে অত্থীতি সঞ্ঞাভৰো. সো কামভৰো চ অসঞ্ঞাভৰমুত্তো রূপভৰো চ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰমুত্তো অরূপভৰো চ হোতি.

ন সঞ্ঞাভৰো অসঞ্ঞাভৰো, সো রূপভৰেকদেসো.

ওল়ারিকত্তাভাৰতো নেৰসঞ্ঞা, সুখুমত্তেন সম্ভৰতো নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, তায যুত্তো ভৰো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰো. অথ ৰা ওল়ারিকায সঞ্ঞায অভাৰা, সুখুমায চ ভাৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা অস্মিং ভৰেতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰো, সো অরূপভৰেকদেসো.

একেন রূপক্খন্ধেন ৰোকিণ্ণো ভৰো একেন ৰোকারো অস্স ভৰস্সাতি একৰোকারভৰো, সো অসঞ্ঞভৰোৰ.

চতূহি অরূপক্খন্ধেহি ৰোকিণ্ণো ভৰো চতূহি ৰোকারো অস্স ভৰস্সাতি চতুৰোকারভৰো, সো অরূপভৰো এৰ.

পঞ্চহি খন্ধেহি ৰোকিণ্ণো ভৰো পঞ্চহি ৰোকারো অস্স ভৰস্সাতি পঞ্চৰোকারভৰো, সো কামভৰো চ রূপভৰেকদেসো চ হোতি.

. পঠমজ্ঝানাদীনি দ্ৰাদস ৰিস্সজ্জনানি ঝানসমাপত্তিৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. ঝানন্তি ইধ ব্রহ্মৰিহারমত্তং অধিপ্পেতং. ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমং ঝানং. পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযং ঝানং. সুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযং ঝানং. উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থং ঝানং.

মেদতি মেজ্জতীতি মেত্তা, সিনিয্হতীতি অত্থো. মিত্তে ৰা ভৰা, মিত্তস্স ৰা এসা পৰত্তীতি মেত্তা, পচ্চনীকধম্মেহি মুত্তত্তা আরম্মণে চাধিমুত্তত্তা ৰিমুত্তি, চেতসো ৰিমুত্তি চেতোৰিমুত্তি, মেত্তা এৰ চেতোৰিমুত্তি মেত্তাচেতোৰিমুত্তি.

করুণা ৰুত্তত্থা এৰ.

মোদন্তি তায তংসমঙ্গিনো, সযং ৰা মোদতি, মোদনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মুদিতা. ‘‘অৰেরা হোন্তূ’’তিআদিব্যাপারপ্পহানেন মজ্ঝত্তভাৰূপগমনেন চ উপেক্খতীতি উপেক্খা. মেত্তাদযো তযো ব্রহ্মৰিহারা পঠমাদীহি তীহি ঝানেহি যুত্তা. উপেক্খাব্রহ্মৰিহারো চতুত্থজ্ঝানেন যুত্তো.

ফরণৰসেন নত্থি এতস্স অন্তোতি অনন্তো. আকাসো অনন্তো আকাসানন্তো, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো. আকাসানন্তোযেৰ আকাসানঞ্চং, তং আকাসানঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স ‘‘দেৰানং দেৰাযতনমিৰা’’তি আকাসানঞ্চাযতনং. আকাসানঞ্চাযতনমেৰ সমাপত্তি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি. ফরণৰসেন চ নত্থি এতস্স অন্তোতি অনন্তং, তং আকাসারম্মণং ৰিঞ্ঞাণং. অনন্তমেৰ আনঞ্চং, ৰিঞ্ঞাণং আনঞ্চং ‘‘ৰিঞ্ঞাণানঞ্চ’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চ’’ন্তি ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ রুল়্হিসদ্দো. তং ৰিঞ্ঞাণঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স ‘‘দেৰানং দেৰাযতনমিৰা’’তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. নত্থি এতস্স কিঞ্চনন্তি অকিঞ্চনং, অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি অস্স অৰসিট্ঠং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. অকিঞ্চনস্স ভাৰো আকিঞ্চঞ্ঞং. আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণাভাৰস্সেতং অধিৰচনং. তং আকিঞ্চঞ্ঞং. অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স ‘‘দেৰানং দেৰাযতনমিৰা’’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. ওল়ারিকায সঞ্ঞায অভাৰতো, সুখুমায চ ভাৰতো নেৰস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স সঞ্ঞা নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞং. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞঞ্চ তং মনাযতনধম্মাযতনপরিযাপন্নত্তা আযতনঞ্চাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. অথ ৰা যাযমেত্থ সঞ্ঞা সা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থতায নেৰসঞ্ঞা, সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰেন ৰিজ্জমানত্তা নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা চ সা সেসধম্মানং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনঞ্চাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনারম্মণায সমাপত্তিযা এতং অধিৰচনং. ন কেৰলং এত্থ সঞ্ঞা এদিসী, অথ খো ৰেদনাপি নেৰৰেদনা নাৰেদনা. চিত্তম্পি নেৰচিত্তং নাচিত্তং. ফস্সোপি নেৰফস্সো নাফস্সো. এস নযো সেসসম্পযুত্তধম্মেসু. সঞ্ঞাসীসেন পনাযং দেসনা কতাতি.

অৰিজ্জাদীনি দ্ৰাদস ৰিস্সজ্জনানি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. পূরেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চরিতাদি অৰিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তং অৰিন্দিযং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. তব্বিপরীততো কাযসুচরিতাদি ৰিন্দিযং নাম, তং ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. খন্ধানং রাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, ইন্দ্রিযানং অধিপতিযট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং অৰিদিতং করোতীতি অৰিজ্জা. দুক্খাদীনং পীল়নাদিৰসেন ৰুত্তং চতুব্বিধং চতুব্বিধং অত্থং অৰিদিতং করোতীতিপি অৰিজ্জা, অন্তৰিরহিতে সংসারে সব্বযোনিগতিভৰৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু সত্তে জৰাপেতীতি অৰিজ্জা, পরমত্থতো অৰিজ্জমানেসু ইত্থিপুরিসাদীসু জৰতি, ৰিজ্জমানেসুপি খন্ধাদীসু ন জৰতীতি অৰিজ্জা, অপি চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণানং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নানঞ্চ ধম্মানং ছাদনতোপি অৰিজ্জা. সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা. ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. নমতীতি নামং, নামযতীতি ৰা নামং. রুপ্পতীতি রূপং. আযে তনোতি, আযতঞ্চ নযতীতি আযতনং. ফুসতীতি ফস্সো. ৰেদযতীতি ৰেদনা. পরিতস্সতীতি তণ্হা. উপাদিযতি ভুসং গণ্হাতীতি উপাদানং. ভৰতি, ভাৰযতীতি ৰা ভৰো. জননং জাতি. জীরণং জরা. মরন্তি এতেনাতি মরণং.

. দুক্খাদীনি অট্ঠসতানি অট্ঠ চ ৰিস্সজ্জনানি চতুসচ্চযোজনাৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. ‘‘দুক্খং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদীসু হি ছন্নং চতুক্কানং ৰসেন চতুৰীসতি ৰিস্সজ্জনানি ‘‘চক্খু জরামরণ’’ন্তি পেয্যালে ‘‘চক্খু অভিঞ্ঞেয্যং সোতং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা ‘‘জাতি অভিঞ্ঞেয্যা’’তি পরিযোসানেন পঞ্চনৰুতাধিকেন ৰিস্সজ্জনসতেন যোজেত্ৰা ৰুত্তানি. পঞ্চনৰুতাধিকং চতুক্কসতং হোতি, তেসং চতুক্কানং ৰসেন অসীতিঅধিকানি সত্ত ৰিস্সজ্জনসতানি. ‘‘জরামরণং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিকে চতুক্কে ‘‘চত্তারি ৰিস্সজ্জনানী’’তি এৰং সব্বানি অট্ঠ চ সতানি অট্ঠ চ ৰিস্সজ্জনানি হোন্তি. এত্থ চ তস্স তস্স ধম্মস্স পধানভূতো পচ্চযো সমুদযোতি ৰেদিতব্বো. সব্বসঙ্খারেহি সুঞ্ঞং নিব্বানং নিরোধোতি ৰেদিতব্বং. অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীনং তিণ্ণম্পি হি লোকুত্তরিন্দ্রিযানং এত্থ অভাৰং সন্ধায অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযনিরোধোতিআদি যুজ্জতি. নিরোধগামিনিপটিপদাতি চ সব্বত্থ অরিযমগ্গো এৰ. এৰঞ্হি ৰুচ্চমানে ফলেপি মগ্গৰোহারসম্ভৰতো অঞ্ঞিন্দ্রিযঅঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযানম্পি যুজ্জতি. পুন দুক্খাদীনং পরিঞ্ঞট্ঠাদিৰসেন অট্ঠসতানি অট্ঠ চ ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি, পুন দুক্খাদীনং পরিঞ্ঞাপটিৰেধট্ঠাদিৰসেন অট্ঠসতানি অট্ঠ চ ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. পরিঞ্ঞা চ সা পটিৰিজ্ঝিতব্বট্ঠেন পটিৰেধো চাতি পরিঞ্ঞাপটিৰেধো. পরিঞ্ঞাপটিৰেধোৰ অত্থো পরিঞ্ঞাপটিৰেধট্ঠো.

. পুন তানেৰ দুক্খাদীনি জরামরণপরিযন্তানি দ্ৰিঅধিকানি দ্ৰে পদসতানি সমুদযাদীহি সত্তহি সত্তহি পদেহি যোজেত্ৰা দ্ৰিঅধিকানং দ্ৰিন্নং অট্ঠকসতানং ৰসেন সহস্সঞ্চ ছ চ সতানি সোল়স চ ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ পধানভূতো পচ্চযো সমুদযো, তস্স নিরোধো সমুদযনিরোধো. ছন্দো এৰ রাগো ছন্দরাগো, দুক্খে সুখসঞ্ঞায দুক্খস্স ছন্দরাগো, তস্স নিরোধো ছন্দরাগনিরোধো. দুক্খং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং সুখং সোমনস্সং দুক্খস্স অস্সাদো. দুক্খস্স অনিচ্চতা দুক্খস্স ৰিপরিণামধম্মতা দুক্খস্স আদীনৰো. দুক্খে ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং দুক্খস্স নিস্সরণং. ‘‘যং খো পন কিঞ্চি ভূতং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং নিরোধো তস্স নিস্সরণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.২৪) ৰচনতো নিব্বানমেৰ দুক্খস্স নিস্সরণং. ‘‘দুক্খনিরোধো সমুদযনিরোধো ছন্দরাগনিরোধো দুক্খস্স নিস্সরণ’’ন্তি নানাসঙ্খতপটিপক্খৰসেন নানাপরিযাযৰচনেহি চতূসু ঠানেসু নিব্বানমেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘আহারসমুদযা দুক্খসমুদযো আহারনিরোধা দুক্খনিরোধো সরসৰসেন সমুদযনিরোধো, অথ ৰা উদযব্বযদস্সনেন সমুদযনিরোধো সহ ৰিপস্সনায মগ্গো ছন্দরাগনিরোধো’’তি ৰদন্তি. এৰঞ্চ ৰুচ্চমানে লোকুত্তরিন্দ্রিযানং অৰিপস্সনূপগত্তা ন সব্বসাধারণং হোতীতি পঠমং ৰুত্তনযোৰ গহেতব্বো. লোকুত্তরিন্দ্রিযেসু হি ছন্দরাগাভাৰতোযেৰ ছন্দরাগনিরোধোতি যুজ্জতি. সরীরে ছন্দরাগেনেৰ সরীরেকদেসেসু কেসাদীসুপি ছন্দরাগো কতোৰ হোতি, জরামরণৰন্তেসু ছন্দরাগেনেৰ জরামরণেসুপি ছন্দরাগো কতোৰ হোতি. এৰং অস্সাদাদীনৰাপি যোজেতব্বা. পুন দুক্খাদীনি জরামরণপরিযন্তানি দ্ৰিঅধিকানি দ্ৰে পদসতানি সমুদযাদীহি ছহি ছহি পদেহি যোজেত্ৰা দ্ৰিঅধিকানং দ্ৰিন্নং সত্তকসতানং ৰসেন নযসহস্সঞ্চ চত্তারি চ সতানি চুদ্দস চ ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি.

. ইদানি রূপাদীনি জরামরণপরিযন্তানি একাধিকানি দ্ৰে পদসতানি সত্তহি অনুপস্সনাহি যোজেত্ৰা নিদ্দিসিতুং পঠমং তাৰ অনিচ্চানুপস্সনাদযো সত্ত অনুপস্সনা নিদ্দিট্ঠা. তানি সব্বানি সত্তহি সুদ্ধিকঅনুপস্সনাৰিস্সজ্জনেহি সদ্ধিং সহস্সঞ্চ চত্তারি চ সতানি চুদ্দস চ ৰিস্সজ্জনানি হোন্তি. অনিচ্চন্তি অনুপস্সনা অনিচ্চানুপস্সনা. সা নিচ্চসঞ্ঞাপটিপক্খা. দুক্খন্তি অনুপস্সনা দুক্খানুপস্সনা. সা সুখসঞ্ঞাপটিপক্খা. অনত্তাতি অনুপস্সনা অনত্তানুপস্সনা. সা অত্তসঞ্ঞাপটিপক্খা. তিস্সন্নং অনুপস্সনানং পরিপূরত্তা নিব্বিন্দতীতি নিব্বিদা, নিব্বিদা চ সা অনুপস্সনা চাতি নিব্বিদানুপস্সনা. সা নন্দিপটিপক্খা. চতস্সন্নং অনুপস্সনানং পরিপূরত্তা ৰিরজ্জতীতি ৰিরাগো, ৰিরাগো চ সো অনুপস্সনা চাতি ৰিরাগানুপস্সনা. সা রাগপটিপক্খা. পঞ্চন্নং অনুপস্সনানং পরিপূরত্তা রাগং নিরোধেতীতি নিরোধো, নিরোধো চ সো অনুপস্সনা চাতি নিরোধানুপস্সনা. সা সমুদযপটিপক্খা. ছন্নং অনুপস্সনানং পরিপূরত্তা পটিনিস্সজ্জতীতি পটিনিস্সগ্গো, পটিনিস্সগ্গো চ সো অনুপস্সনা চাতি পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা. সা আদানপটিপক্খা. লোকুত্তরিন্দ্রিযানং অসতিপি ৰিপস্সনূপগত্তে ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খারা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৭-২৭৯; পটি. ম. ১.৩১) ৰচনতো তেসম্পি অনিচ্চদুক্খানত্তত্তা তত্থ নিচ্চসুখত্তসঞ্ঞানং নন্দিযা রাগস্স চ অভাৰা নিরোধৰন্তানীতি অনুপস্সনতো পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গপক্খন্দনপটিনিস্সগ্গসম্ভৰতো চ তেহিপি সত্ত অনুপস্সনা যোজিতাতি ৰেদিতব্বা. জরামরণৰন্তেসু অনিচ্চাদিতো দিট্ঠেসু জরামরণম্পি অনিচ্চাদিতো দিট্ঠং নাম হোতি, জরামরণৰন্তেসু নিব্বিন্দন্তো ৰিরজ্জন্তো জরামরণে নিব্বিন্নো চ ৰিরত্তো চ হোতি, জরামরণৰন্তেসু নিরোধতো দিট্ঠেসু জরামরণম্পি নিরোধতো দিট্ঠং নাম হোতি, জরামরণৰন্তেসু পটিনিস্সজ্জন্তো জরামরণং পটিনিস্সজ্জন্তোৰ হোতীতি জরামরণেহি সত্ত অনুপস্সনা যোজিতাতি ৰেদিতব্বা.

১০. ইদানি আদীনৰঞাণস্স ৰত্থুভূতানং উপ্পাদাদীনং পঞ্চন্নং আরম্মণানং ৰসেন উপ্পাদাদীনি তেসং ৰেৰচনানি পঞ্চদস ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি, সন্তিপদঞাণস্স তপ্পটিপক্খারম্মণৰসেন অনুপ্পাদাদীনি পঞ্চদস ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি, পুন তানেৰ উপ্পাদানুপ্পাদাদীনি পদানি যুগল়কৰসেন যোজেত্ৰা তিংস ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. এৰং ইমস্মিং নযেৰ সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি হোন্তি. তত্থ উপ্পাদোতি পুরিমকম্মপচ্চযা ইধ উপ্পত্তি. পৰত্তন্তি তথাউপ্পন্নস্স পৰত্তি. নিমিত্তন্তি সব্বম্পি সঙ্খারনিমিত্তং. যোগাৰচরস্স হি সঙ্খারা সসণ্ঠানা ৰিয উপট্ঠহন্তি, তস্মা নিমিত্তন্তি ৰুচ্চন্তি. আযূহনাতি আযতিং পটিসন্ধিহেতুভূতং কম্মং. তঞ্হি অভিসঙ্খরণট্ঠেন আযূহনাতি ৰুচ্চতি.

পটিসন্ধীতি আযতিং উপ্পত্তি. সা হি ভৰন্তরপটিসন্ধানতো পটিসন্ধীতি ৰুচ্চতি. গতীতি যায গতিযা সা পটিসন্ধি হোতি. সা হি গন্তব্বতো গতীতি ৰুচ্চতি. নিব্বত্তীতি খন্ধানং নিব্বত্তনং. উপপত্তীতি ‘‘সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা’’তি (পটি. ম. ১.৭২) এৰং ৰুত্তা ৰিপাকপৰত্তি. জাতীতি জননং. তত্থ তত্থ নিব্বত্তমানানং সত্তানং যে যে খন্ধা পাতুভৰন্তি, তেসং তেসং পঠমং পাতুভাৰো. জরাতি জীরণং. সা দুৰিধা ঠিতঞ্ঞথত্তলক্খণসঙ্খাতং সঙ্খতলক্খণঞ্চ খণ্ডিচ্চাদিসম্মতো সন্ততিযং একভৰপরিযাপন্নখন্ধানং পুরাণভাৰো চ. সা ইধ অধিপ্পেতা. ব্যাধীতি ধাতুক্খোভপচ্চযসমুট্ঠিতো পিত্তসেম্হৰাতসন্নিপাতউতুৰিপরিণামৰিসমপরিহারউপক্কমকম্মৰিপাকৰসেন অট্ঠৰিধো আবাধো. ৰিৰিধং দুক্খং আদহতি ৰিদহতীতি ব্যাধি, ব্যাধযতি তাপেতি, কম্পযতীতি ৰা ব্যাধি. মরণন্তি মরন্তি এতেনাতি মরণং. তং দুৰিধং ৰযলক্খণসঙ্খাতং সঙ্খতলক্খণঞ্চ একভৰপরিযাপন্নজীৰিতিন্দ্রিযপ্পবন্ধৰিচ্ছেদো চ. তং ইধ অধিপ্পেতং.

সোকোতি সোচনং. ঞাতিভোগরোগসীলদিট্ঠিব্যসনেহি ফুট্ঠস্স চিত্তসন্তাপো. পরিদেৰোতি পরিদেৰনং. ঞাতিব্যসনাদীহিযেৰ ফুট্ঠস্স ৰচীপলাপো. উপাযাসোতি ভুসো আযাসো. ঞাতিব্যসনাদীহিযেৰ ফুট্ঠস্স অধিমত্তচেতোদুক্খপ্পভাৰিতো দোসোযেৰ. এত্থ চ উপ্পাদাদযো পঞ্চেৰ আদীনৰঞাণস্স ৰত্থুৰসেন ৰুত্তা, সেসা তেসং ৰেৰচনৰসেন. ‘‘নিব্বত্তী’’তি হি উপ্পাদস্স, ‘‘জাতী’’তি পটিসন্ধিযা ৰেৰচনং, ‘‘গতি উপপত্তী’’তি ইদং দ্ৰযং পৰত্তস্স, জরাদযো নিমিত্তস্সাতি. অনুপ্পাদাদিৰচনেহি পন নিব্বানমেৰ ৰুত্তং.

পুন তানেৰ উপ্পাদানুপ্পাদাদীনি সট্ঠি পদানি দুক্খসুখপদেহি যোজেত্ৰা সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি, ভযখেমপদেহি যোজেত্ৰা সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি, সামিসনিরামিসপদেহি যোজেত্ৰা সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি, সঙ্খারনিব্বানপদেহি যোজেত্ৰা সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ দুক্খন্তি অনিচ্চত্তা দুক্খং. দুক্খপটিপক্খতো সুখং. যং দুক্খং, তং ভযং. ভযপটিপক্খতো খেমং. যং ভযং, তং ৰট্টামিসলোকামিসেহি অৰিপ্পমুত্তত্তা সামিসং. সামিসপটিপক্খতো নিরামিসং. যং সামিসং, তং সঙ্খারমত্তমেৰ. সঙ্খারপটিপক্খতো সন্তত্তা নিব্বানং. সঙ্খারা হি আদিত্তা, নিব্বানং সন্তন্তি. দুক্খাকারেন ভযাকারেন সামিসাকারেন সঙ্খারাকারেনাতি এৰং তেন তেন আকারেন পৰত্তিং সন্ধায তথা তথা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বন্তি.

১১. পরিগ্গহট্ঠাদীনি একতিংস ৰিস্সজ্জনানি অরিযমগ্গক্খণৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. অরিযমগ্গসম্পযুত্তা হি ধম্মা আদিতো পভুতি উপ্পাদনত্থং পরিগ্গয্হন্তে ইতি পরিগ্গহা, তেসং সভাৰো পরিগ্গহট্ঠো. তেসংযেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞপরিৰারভাৰেন পরিৰারট্ঠো. ভাৰনাপারিপূরিৰসেন পরিপূরট্ঠো. তেসংযেৰ সমাধিৰসেন একারম্মণপরিগ্গহমপেক্খিত্ৰা একগ্গট্ঠো. নানারম্মণৰিক্খেপাভাৰমপেক্খিত্ৰা অৰিক্খেপট্ঠো. ৰীরিযৰসেন পগ্গহট্ঠো. সমাধিৰসেন উদকেন ন্হানীযচুণ্ণানং ৰিয অৰিপ্পকিণ্ণতা অৰিসারট্ঠো. সমাধিযোগেন অলুলিতত্তা অনাৰিলট্ঠো. অৰিকম্পিতত্তা অনিঞ্জনট্ঠো. একত্তুপট্ঠানৰসেনাতি সমাধিযোগেন চ একারম্মণে ভুসং পতিট্ঠানৰসেন চ. ঠিতট্ঠোতি আরম্মণে নিচ্চলভাৰেন পতিট্ঠিতট্ঠো. তস্স নিব্বানারম্মণস্স আলম্বনভাৰেন আরম্মণট্ঠো. তত্থেৰ নিকামচারভাৰেন গোচরট্ঠো. নিস্সরণপহানভাৰেন নিব্বানস্স পহানট্ঠো. কিলেসপরিচ্চাগৰসেন অরিযমগ্গস্স পরিচ্চাগট্ঠো. দুভতো ৰুট্ঠানৰসেন ৰুট্ঠানট্ঠো. নিমিত্তপৰত্তেহি নিৰত্তনৰসেন নিৰত্তনট্ঠো. নিব্বুতত্তা সন্তট্ঠো. অতপ্পকত্তা উত্তমত্তা চ পণীতট্ঠো. কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা, আরম্মণে চ অধিমুত্তত্তা ৰিমুত্তট্ঠো. আসৰানং অৰিসযভাৰেন পরিসুদ্ধত্তা অনাসৰট্ঠো. কিলেসকন্তারসংসারকন্তারাতিক্কমনেন তরণট্ঠো. সঙ্খারনিমিত্তাভাৰেন অনিমিত্তট্ঠো. তণ্হাপণিধিঅভাৰেন অপ্পণিহিতট্ঠো. অত্তসারাভাৰেন সুঞ্ঞতট্ঠো. ৰিমুত্তিরসেন একরসতায, সমথৰিপস্সনানং একরসতায ৰা একরসট্ঠো. সমথৰিপস্সনানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তনট্ঠো. তেসংযেৰ যুগনদ্ধট্ঠো. অরিযমগ্গস্স সঙ্খারতো নিগ্গমনে নিয্যানট্ঠো. নিব্বানসম্পাপনেন হেতুট্ঠো. নিব্বানপচ্চক্খকরণেন দস্সনট্ঠো. অধিপতিভাৰেন আধিপতেয্যট্ঠোতি.

১২. সমথাদীনি চত্তারি ৰিস্সজ্জনানি সমথৰিপস্সনাৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. অনিচ্চাদিৰসেন অনু অনু পস্সনতো অনুপস্সনট্ঠো. যুগনদ্ধস্স সমথৰিপস্সনাদ্ৰযস্স একরসভাৰেন অনতিৰত্তনট্ঠো. সিক্খাদীনি নৰ ৰিস্সজ্জনানি অরিযমগ্গস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. সিক্খিতব্বত্তা সিক্খা. তস্সা সমাদাতব্বতো সমাদানট্ঠো. সীলে পতিট্ঠায কম্মট্ঠানৰসেন গহিতস্স আরম্মণস্স ভাৰনাপৰত্তিট্ঠানত্তা গোচরট্ঠানত্তা চ গোচরট্ঠো. সমথকালে ৰিপস্সনাকালে ৰা কোসজ্জৰসেন লীনস্স চিত্তস্স ধম্মৰিচযৰীরিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনাৰসেন উস্সাহনট্ঠো পগ্গহট্ঠো. উদ্ধচ্চৰসেন উদ্ধতস্স চিত্তস্স পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনাৰসেন সন্নিসীদাপনট্ঠো নিগ্গহট্ঠো. উভো ৰিসুদ্ধানন্তি উভতো ৰিসুদ্ধানং, লীনুদ্ধতপক্খতো নিৰারেত্ৰা ৰিসুদ্ধানং চিত্তানন্তি অত্থো. মজ্ঝিমভাৰে ঠিতানং সন্ততিৰসেন পৰত্তমানানং চিত্তানং ৰসেন বহুৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. উস্সাহনসন্নিসীদাপনেসু সব্যাপারাভাৰো অজ্ঝুপেক্খনট্ঠো. সমপ্পৰত্তস্স চিত্তস্স ৰসেন ভাৰনা ৰিসেসাধিগমট্ঠো. অরিযমগ্গপাতুভাৰৰসেন উত্তরিপটিৰেধট্ঠো. অরিযমগ্গসিদ্ধচতুসচ্চপটিৰেধৰসেন সচ্চাভিসমযট্ঠো. ফলসমাপত্তিৰসেন নিরোধে পতিট্ঠাপকট্ঠো. সা হি তংসমঙ্গিপুগ্গলং নিরোধসঙ্খাতে নিব্বানে পতিট্ঠাপেতি.

সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি ইন্দ্রিযট্ঠৰসেন ৰুত্তানি. অধিমোক্খট্ঠোতি অধিমুচ্চনট্ঠো. উপট্ঠানট্ঠোতি আরম্মণং উপেচ্চ পতিট্ঠানট্ঠো. দস্সনট্ঠোতি সভাৰপেক্খনট্ঠো. সদ্ধাবলাদীনি পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি বলট্ঠৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. অকম্পিযট্ঠেন সদ্ধাৰ বলন্তি সদ্ধাবলং. অস্সদ্ধিযেতি অস্সদ্ধিযেন. অস্সদ্ধিযন্তি চ সদ্ধাপটিপক্খভূতো চিত্তুপ্পাদো. অকম্পিযট্ঠোতি অকম্পেতব্বট্ঠো, কম্পেতুং ন সক্কাতি অত্থো. কোসজ্জেতি কুসীতভাৰসঙ্খাতেন থিনমিদ্ধেন. পমাদেতি সতিপটিপক্খেন চিত্তুপ্পাদেন. উদ্ধচ্চেতি অৰূপসমসঙ্খাতেন উদ্ধচ্চেন. অৰিজ্জাযাতি মোহেন. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনি সত্ত ৰিস্সজ্জনানি বোজ্ঝঙ্গট্ঠৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. বুজ্ঝনকস্স অঙ্গো বোজ্ঝঙ্গো. পসত্থো সুন্দরো চ বোজ্ঝঙ্গো সম্বোজ্ঝঙ্গো, সতিযেৰ সম্বোজ্ঝঙ্গো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. ধম্মে ৰিচিনাতীতি ধম্মৰিচযো. পঞ্ঞাযেতং নামং. পৰিচযট্ঠোতি ৰিচারট্ঠো. পীনযতীতি পীতি. ফরণট্ঠোতি ৰিসরণট্ঠো. পস্সম্ভনং পস্সদ্ধি. উপসমট্ঠোতি নিদ্দরথট্ঠো. উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা, সমং পেক্খতি অপক্খপতিতাৰ হুত্ৰা পেক্খতীতি অত্থো. সা ইধ তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা, বোজ্ঝঙ্গুপেক্খাতিপি তস্সা নামং. সমৰাহিতলক্খণত্তা পটিসঙ্খানট্ঠো.

সম্মাদিট্ঠাদীনি অট্ঠ ৰিস্সজ্জনানি মগ্গৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. সম্মা পস্সতি, সম্মা ৰা তায পস্সন্তি, পসত্থা সুন্দরা ৰা দিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠি. তস্সা সম্মাদিট্ঠিযা. সম্মা সঙ্কপ্পেতি, সম্মা ৰা তেন সঙ্কপ্পেন্তি, পসত্থো সুন্দরো ৰা সঙ্কপ্পোতি সম্মাসঙ্কপ্পো. অভিরোপনট্ঠোতি চিত্তস্স আরম্মণারোপনট্ঠো. আরম্মণাভিনিরোপনট্ঠোতিপি পাঠো. সম্মা ৰদতি, সম্মা ৰা তায ৰদন্তি, পসত্থা সুন্দরা ৰা ৰাচাতি সম্মাৰাচা. মিচ্ছাৰাচাৰিরতিযা এতং নামং. পরিগ্গহট্ঠোতি চতুব্বিধৰচীসংৰরপরিগ্গহট্ঠো. সম্মা করোতি, সম্মা ৰা তেন করোন্তি, পসত্থং সুন্দরং ৰা কম্মন্তি সম্মাকম্মং, সম্মাকম্মমেৰ সম্মাকম্মন্তো. মিচ্ছাকম্মন্তৰিরতিযা এতং নামং. সমুট্ঠানট্ঠোতি তিৰিধকাযসংৰরসমুট্ঠানট্ঠো. সম্মা আজীৰতি, সম্মা ৰা তেন আজীৰন্তি, পসত্থো সুন্দরো ৰা আজীৰোতি সম্মাআজীৰো. মিচ্ছাজীৰৰিরতিযা এতং নামং. ৰোদানট্ঠোতি পরিসুদ্ধট্ঠো. সম্মা ৰাযমতি, সম্মা ৰা তেন ৰাযমন্তি, পসত্থো সুন্দরো ৰা ৰাযামোতি সম্মাৰাযামো. সম্মা সরতি, সম্মা ৰা তায সরন্তি, পসত্থা সুন্দরা ৰা সতীতি সম্মাসতি. সম্মা সমাধিযতি, সম্মা ৰা তেন সমাধিযন্তি, পসত্থো সুন্দরো ৰা সমাধীতি সম্মাসমাধি.

১৩. ইন্দ্রিযাদীনি দস ৰিস্সজ্জনানি রাসিকত্ৰা অনুপুব্বপটিপাটিৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. আধিপতেয্যট্ঠোতি ইন্দট্ঠকরণৰসেন অধিপতিঅত্থো. অকম্পিযট্ঠোতি পটিপক্খেহি কম্পেতুং অসক্কুণেয্যট্ঠো. নিয্যানট্ঠোতি লোকিযলোকুত্তরানম্পি পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো. হেতুট্ঠোতি মিচ্ছাদিট্ঠাদীনং পহানায সম্মাদিট্ঠাদযো হেতূতি ৰা সব্বেপি সম্মাদিট্ঠাদযো নিব্বানসম্পাপকহেতূতি ৰা হেতুট্ঠো. সতিপট্ঠানেসু আরম্মণেসু ওক্খন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা উপট্ঠানতো উপট্ঠানং, সতিযেৰ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং. কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু পনস্সা অসুভদুক্খানিচ্চানত্তাকারগহণৰসে সুভসুখনিচ্চত্তসঞ্ঞাপহানকিচ্চসাধনৰসেন চ পৰত্তিতো চতুধা ভেদো হোতি. এতানি পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি, মগ্গক্খণে পন একাযেৰ সতি চত্তারি নামানি লভতি.

সম্মপ্পধানেসু পদহন্তি এতেনাতি পধানং, সোভনং পধানং সম্মপ্পধানং. সম্মা ৰা পদহন্তি এতেনাতি সম্মপ্পধানং, সোভনং ৰা তং কিলেসৰিরূপত্তৰিরহতো পধানঞ্চ হিতসুখনিপ্ফাদকত্তেন সেট্ঠভাৰাৰহনতো পধানভাৰকরণতো ৰা সম্মপ্পধানং. ৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং. উপ্পন্নানুপ্পন্নানং অনুপ্পন্নুপ্পন্নানঞ্চ অকুসলকুসলানং ধম্মানং পহানানুপ্পত্তিউপ্পাদট্ঠিতিকিচ্চসাধনৰসেন পৰত্তিতো পনস্স চতুধা ভেদো হোতি. এতানিপি পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি, মগ্গক্খণে পন একমেৰ ৰীরিযং চত্তারি নামানি লভতি. পদহনট্ঠোতি উস্সাহনট্ঠো. পধানট্ঠোতিপি পাঠো, সোযেৰত্থো.

ইদ্ধিপাদানন্তি এত্থ ছন্দৰীরিযচিত্তৰীমংসাসু একেকো ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৰা এতায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি, পঠমেনত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো. পাদোতি পতিট্ঠা, অধিগমূপাযোতি অত্থো. তেন হি যস্মা উপরূপরি ৰিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি, তস্মা পাদোতি ৰুচ্চতি. এতে ছন্দাদযো পুব্বভাগে অধিপতিৰসেন নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি, মগ্গক্খণে পন সহেৰ লব্ভন্তি. ইজ্ঝনট্ঠোতি নিপ্ফজ্জনট্ঠো পতিট্ঠানট্ঠো ৰা. সচ্চানন্তি চতুন্নং অরিযসচ্চানং. তথট্ঠোতি যথাসভাৰট্ঠো. ইমানি অট্ঠ ৰিস্সজ্জনানি লোকিযলোকুত্তরমিস্সকানি. পযোগানন্তি চতুন্নং অরিযমগ্গপযোগানং. পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠোতি চতুন্নং অরিযফলানং পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠো. মগ্গপযোগো হি ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি নিট্ঠিতকিচ্চত্তা. মগ্গপযোগানং ফলোদযেন পটিপ্পস্সদ্ধভাৰো ৰা. ফলানং সচ্ছিকিরিযট্ঠোতি অরিযফলানং পচ্চৰেক্খণৰসেন পচ্চক্খকরণট্ঠো. আরম্মণসচ্ছিকিরিযা ৰুত্তা হোতি, ফলক্খণে পটিলাভসচ্ছিকিরিযা ৰা. ৰিতক্কাদীনি পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি ঝানঙ্গৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. ৰিতক্কনং ৰিতক্কো, ঊহনন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰিচরণং ৰিচারো, অনুসঞ্চরণন্তি ৰুত্তং হোতি. উপৰিচারট্ঠোতি অনুমজ্জনট্ঠো. অভিসন্দনট্ঠোতি তেমনট্ঠো সমাধিৰসেন চিত্তস্স একগ্গট্ঠো.

আৰজ্জনাদীনি পঞ্চদস ৰিস্সজ্জনানি পকিণ্ণকৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. পঞ্চদ্ৰারমনোদ্ৰারেসু ভৰঙ্গারম্মণতো অঞ্ঞারম্মণে চিত্তসন্তানং নমেন্তানং দ্ৰিন্নং চিত্তানং আৰজ্জনট্ঠো. ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননট্ঠো. পঞ্ঞায পজাননট্ঠো. সঞ্ঞায সঞ্জাননট্ঠো. সমাধিস্স একোদট্ঠো. দুতিযজ্ঝানস্মিঞ্হি সমাধি একো উদেতীতি একোদীতি ৰুচ্চতি, ৰিতক্কৰিচারেহি অনজ্ঝারুল়্হত্তা অগ্গো সেট্ঠো হুত্ৰা উপ্পজ্জতীতি অত্থো. সেট্ঠোপি হি লোকে একোতি ৰুচ্চতি. ৰিতক্কৰিচারৰিরহিতো ৰা একো অসহাযো হুত্ৰা উদেতীতিপি ৰট্টতি. সব্বোপি ৰা কুসলসমাধি নীৰরণাদীনং উদ্ধচ্চস্সেৰ ৰা পটিপক্খত্তা তেহি অনজ্ঝারুল়্হোতি অগ্গো হুত্ৰা উদেতীতি ৰা তেহি ৰিরহিতোতি অসহাযো হুত্ৰা উদেতীতি ৰা একোদীতি যুজ্জতি. অভিঞ্ঞায ঞাতট্ঠোতি ঞাতপরিঞ্ঞায সভাৰজাননট্ঠো. পরিঞ্ঞায তীরণট্ঠোতি তীরণপরিঞ্ঞায অনিচ্চাদিতো উপপরিক্খণট্ঠো. পহানস্স পরিচ্চাগট্ঠোতি পহানপরিঞ্ঞায পটিপক্খপজহনট্ঠো. সমপ্পৰত্তায ভাৰনায একরসট্ঠো. ফস্সনট্ঠোতি ফুসনট্ঠো ৰিন্দনট্ঠো. পীল়াভারৰহনাদিনা খন্ধট্ঠো. সুঞ্ঞাদিনা ধাতুট্ঠো. সকসকমরিযাদাযতনাদিনা আযতনট্ঠো. পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতৰসেন সঙ্খতট্ঠো. তব্বিপরীতেন অসঙ্খতট্ঠো.

১৪. চিত্তট্ঠাদীনি পঞ্চদস ৰিস্সজ্জনানি চিত্তসম্বন্ধেন নিদ্দিট্ঠানি. চিত্তট্ঠোতি এত্থ আরম্মণং চিন্তেতীতি চিত্তং, ৰিজানাতীতি অত্থো. যং পনেত্থ জৰনং হোতি, তং জৰনৰীথিৰসেন অত্তনো সন্তানং চিনোতীতিপি চিত্তং, যং ৰিপাকং হোতি, তং কম্মকিলেসেহি চিতন্তিপি চিত্তং, সব্বম্পি যথানুরূপং চিত্ততায চিত্তং, চিত্তকরণতায চিত্তং, যং ৰট্টস্স পচ্চযো হোতি, তং সংসারদুক্খং চিনোতীতিপি চিত্তং. এৰং আরম্মণে চিত্ততাদিতো চিত্তট্ঠো. চিত্তুপ্পাদনে ফলুপ্পাদনে ৰা নাস্স অন্তরমত্থীতি অনন্তরং, অনন্তরস্স ভাৰো আনন্তরিযং, চিত্তস্স আনন্তরিযং চিত্তানন্তরিযং, সো চিত্তানন্তরিযট্ঠো. অরহতো চুতিচিত্তং ৰজ্জেত্ৰা যস্স কস্সচি সমনন্তরনিরুদ্ধস্স চিত্তস্স অনন্তরচিত্তুপ্পাদনে সমত্থভাৰো মগ্গচিত্তস্স অনন্তরং ফলুপ্পাদনে সমত্থভাৰোতি অধিপ্পাযো. চিত্তস্স ৰুট্ঠানট্ঠোতি গোত্রভুচিত্তস্স নিমিত্ততো, মগ্গচিত্তস্স নিমিত্তপৰত্ততো ৰুট্ঠানট্ঠো. চিত্তস্স ৰিৰট্টনট্ঠোতি তস্সেৰ চিত্তদ্ৰযস্স যথাৰুত্ততো ৰুট্ঠিতস্স নিব্বানে ৰিৰট্টনট্ঠো. চিত্তস্স হেতুট্ঠোতি চিত্তস্স হেতুপচ্চযভূতানং নৰন্নং হেতূনং হেতুট্ঠো. চিত্তস্স পচ্চযট্ঠোতি চিত্তস্স ৰত্থারম্মণাদীনং অনেকেসং পচ্চযানং পচ্চযট্ঠো. চিত্তস্স ৰত্থুট্ঠোতি চিত্তস্স ৰত্থুভূতানং চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযহদযৰত্থূনং ৰত্থুট্ঠো. চিত্তস্স ভূমট্ঠোতি চিত্তস্স উপ্পত্তিদেসৰসেন কামাৰচরাদিভূমিঅত্থো. চিত্তস্স আরম্মণট্ঠোতি রূপাদিআরম্মণট্ঠো. পরিচিতস্সারম্মণস্স সঞ্চরণট্ঠানট্ঠেন গোচরট্ঠো. উপরি ৰুত্তৰিঞ্ঞাণচরিযাৰসেন চরিযট্ঠো. অথ ৰা পযোগসমুদাচারট্ঠো চরিযট্ঠো. চিত্তস্স গমনাভাৰেপি দূরসন্তিকারম্মণগহণৰসেন গতট্ঠো. অভিনীহারট্ঠোতি গহিতারম্মণতো অঞ্ঞারম্মণমনসিকারত্থং চিত্তস্স অভিনীহরণট্ঠো. চিত্তস্স নিয্যানট্ঠোতি মগ্গচিত্তস্স ৰট্টতো নিয্যানট্ঠো. ‘‘নেক্খম্মং পটিলদ্ধস্স কামচ্ছন্দতো চিত্তং নিস্সটং হোতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.২৪, ১৯১ থোকং ৰিসদিসং) নযেন চিত্তস্স নিস্সরণট্ঠো.

১৫. একত্তাদীনি দ্ৰাচত্তালীস ৰিস্সজ্জনানি একত্তসম্বন্ধেন নিদ্দিট্ঠানি. একত্তেতি আরম্মণেকত্তে, একারম্মণেতি অত্থো. পঠমজ্ঝানৰসেন পক্খন্দনট্ঠো. দুতিযজ্ঝানৰসেন পসীদনট্ঠো. ততিযজ্ঝানৰসেন সন্তিট্ঠনট্ঠো. চতুত্থজ্ঝানৰসেন মুচ্চনট্ঠো. পচ্চৰেক্খণৰসেন এতং সন্তন্তি পস্সনট্ঠো. যানীকতট্ঠাদযো পঞ্চ সমাধিস্স ৰসীভাৰৰিসেসা. যানীকতট্ঠোতি যুত্তযানসদিসকতট্ঠো. ৰত্থুকতট্ঠোতি পতিট্ঠট্ঠেন ৰত্থু ৰিয কতট্ঠো. অনুট্ঠিতট্ঠোতি পচ্চুপট্ঠিতট্ঠো. পরিচিতট্ঠোতি সমন্ততো চিতট্ঠো. সুসমারদ্ধট্ঠোতি সুট্ঠু সমারদ্ধট্ঠো, সুকতট্ঠোতি অত্থো. আৰজ্জনসমাপজ্জনঅধিট্ঠানৰুট্ঠানপচ্চৰেক্খণৰসিতাৰসেন ৰা পটিপাটিযা পঞ্চ পদানি যোজেতব্বানি. কসিণাদিআরম্মণভাৰনায সিখাপ্পত্তকালে চিত্তচেতসিকানং পরিগ্গহপরিৰারপরিপূরট্ঠো. তেসংযেৰ সম্মা সমাহিতত্তা একারম্মণে সমোসরণেন সমোধানট্ঠো. তেসংযেৰ বলপ্পত্তিযা আরম্মণং অভিভৰিত্ৰা পতিট্ঠানৰসেন অধিট্ঠানট্ঠো. সমথস্স ৰিপস্সনায ৰা আদিতো, আদরেন ৰা সেৰনৰসেন আসেৰনট্ঠো. ৰড্ঢনৰসেন ভাৰনট্ঠো. পুনপ্পুনং করণৰসেন বহুলীকম্মট্ঠো. বহুলীকতস্স সুট্ঠু সমুট্ঠিতৰসেন সুসমুগ্গতট্ঠো. সুসমুগ্গতস্স পচ্চনীকেহি সুট্ঠু ৰিমুত্তিৰসেন আরম্মণে চ সুট্ঠু অধিমুত্তিৰসেন সুৰিমুত্তট্ঠো.

বুজ্ঝনট্ঠাদীনি চত্তারি পদানি বোজ্ঝঙ্গৰসেন ৰুত্তানি. সোতাপত্তিমগ্গবোজ্ঝঙ্গানং বুজ্ঝনট্ঠো. সকদাগামিমগ্গবোজ্ঝঙ্গানং অনুবুজ্ঝনট্ঠো. অনাগামিমগ্গবোজ্ঝঙ্গানং পটিবুজ্ঝনট্ঠো. অরহত্তমগ্গবোজ্ঝঙ্গানং সম্বুজ্ঝনট্ঠো. ৰিপস্সনাবোজ্ঝঙ্গানং ৰা বুজ্ঝনট্ঠো. দস্সনমগ্গবোজ্ঝঙ্গানং অনুবুজ্ঝনট্ঠো. ভাৰনামগ্গবোজ্ঝঙ্গানং পটিবুজ্ঝনট্ঠো. ফলবোজ্ঝঙ্গানং সম্বুজ্ঝনট্ঠো. যথাৰুত্তনযেনেৰ বোজ্ঝঙ্গানং তস্স তস্স পুগ্গলস্স বোধনাদিকরণেন বোধনট্ঠাদযো চত্তারো অত্থা ৰেদিতব্বা. যথাৰুত্তানংযেৰ বোজ্ঝঙ্গানং বুজ্ঝনট্ঠেন ‘‘বোধো’’তি লদ্ধনামস্স পুগ্গলস্স পক্খে ভৰত্তা বোধিপক্খিযা নাম. তেসং যথাৰুত্তানংযেৰ বোধিপক্খিযট্ঠাদযো চত্তারো অত্থা ৰেদিতব্বা. ৰিপস্সনাপঞ্ঞাৰসেন জোতনট্ঠো. কমতো চতুমগ্গপঞ্ঞাৰসেন উজ্জোতনানুজ্জোতনপটিজ্জোতনসঞ্জোতনট্ঠো. কমতো চতুমগ্গপঞ্ঞাৰসেন ৰা জোতনট্ঠাদযো, ফলপঞ্ঞাৰসেন সঞ্জোতনট্ঠো ৰেদিতব্বো.

১৬. পতাপনট্ঠাদীনি অট্ঠারস ৰিস্সজ্জনানি অরিযমগ্গৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. অরিযমগ্গো হি যস্সুপ্পজ্জতি, তং পতাপেতি পভাসেতি ৰিরোচাপেতীতি পতাপনো, তস্স পতাপনট্ঠো. তস্সেৰ অতিপভস্সরভাৰেন সযং ৰিরোচনট্ঠো. কিলেসানং ৰিসোসনেন সন্তাপনট্ঠো. অমলনিব্বানারম্মণত্তা অমলট্ঠো. সম্পযুত্তমলাভাৰেন ৰিমলট্ঠো. আরম্মণকরণমলাভাৰে নিম্মলট্ঠো. অথ ৰা সোতাপত্তিমগ্গস্স অমলট্ঠো. সকদাগামিঅনাগামিমগ্গানং ৰিমলট্ঠো. অরহত্তমগ্গস্স নিম্মলট্ঠো. অথ ৰা সাৰকমগ্গস্স অমলট্ঠো. পচ্চেকবুদ্ধমগ্গস্স ৰিমলট্ঠো. সম্মাসম্বুদ্ধমগ্গস্স নিম্মলট্ঠো. কিলেসৰিসমাভাৰেন সমট্ঠো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮; অ. নি. ৩.৩৩; ৫.২০০) ৰিয কিলেসপ্পহানট্ঠেন সমযট্ঠো. ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণসঙ্খাতেসু পঞ্চসু ৰিৰেকেসু সমুচ্ছেদৰিৰেকত্তা ৰিৰেকট্ঠো, ৰিনাভাৰট্ঠো. নিস্সরণৰিৰেকে নিব্বানে চরণতো ৰিৰেকচরিযট্ঠো. পঞ্চসু ৰিরাগেসু সমুচ্ছেদৰিরাগত্তা ৰিরাগট্ঠো, ৰিরজ্জনট্ঠো. নিস্সরণৰিরাগে নিব্বানে চরণতো ৰিরাগচরিযট্ঠো. পঞ্চসু নিরোধেসু সমুচ্ছেদনিরোধত্তা নিরোধট্ঠো. দুক্খনিরোধে নিব্বানে চরণতো নিরোধচরিযট্ঠো. পরিচ্চাগপক্খন্দনৰোসগ্গত্তা ৰোসগ্গট্ঠো. অরিযমগ্গো হি সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসপ্পহানতো পরিচ্চাগৰোসগ্গো, আরম্মণকরণেন নিব্বানপক্খন্দনতো পক্খন্দনৰোসগ্গো চ. ৰিপস্সনা পন তদঙ্গৰসেন কিলেসপ্পহানতো পরিচ্চাগৰোসগ্গো, তন্নিন্নভাৰেন নিব্বানপক্খন্দনতো পক্খন্দনৰোসগ্গো. ন সো ইধ অধিপ্পেতো. ৰোসগ্গভাৰেন চরণতো ৰোসগ্গচরিযট্ঠো. পঞ্চসু ৰিমুত্তীসু সমুচ্ছেদৰিমুত্তিত্তা ৰিমুত্তট্ঠো. নিস্সরণৰিমুত্তিযং চরণতো ৰিমুত্তিচরিযট্ঠো.

ছন্দৰীরিযচিত্তৰীমংসাসঙ্খাতেসু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু একেকইদ্ধিপাদৰসেন দস দস কত্ৰা চতুরিদ্ধিপাদৰসেন ছন্দট্ঠাদীনি চত্তালীস ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. কত্তুকম্যতট্ঠো ছন্দট্ঠো. ছন্দং সীসং কত্ৰা ভাৰনারম্ভকালে মূলট্ঠো. সহজাতানং পতিট্ঠাভাৰেন পাদট্ঠো. পদট্ঠোতি ৰা পাঠো. ইদ্ধিপাদত্তা অধিপতিভাৰেন পধানট্ঠো. পযোগকালে ইজ্ঝনট্ঠো. সদ্ধাসম্পযোগেন অধিমোক্খট্ঠো. ৰীরিযসম্পযোগেন পগ্গহট্ঠো. সতিসম্পযোগেন উপট্ঠানট্ঠো. সমাধিসম্পযোগেন অৰিক্খেপট্ঠো. পঞ্ঞাসম্পযোগেন দস্সনট্ঠো. পগ্গহট্ঠো ৰীরিযট্ঠো. ৰীরিযং সীসং কত্ৰা ভাৰনারম্ভকালে মূলট্ঠো. সযং ৰীরিযত্তা পগ্গহট্ঠো. চিন্তনট্ঠাদিকো চিত্তট্ঠো. চিত্তং সীসং কত্ৰা ভাৰনারম্ভকালে মূলট্ঠো. উপপরিক্খনট্ঠো ৰীমংসট্ঠো. ৰীমংসং সীসং কত্ৰা ভাৰনারম্ভকালে মূলট্ঠো. সযং ৰীমংসত্তা দস্সনট্ঠো.

১৭. দুক্খস্স পীল়নট্ঠোতিআদীনি সোল়স ৰিস্সজ্জনানি সচ্চানং তথলক্খণৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. দুক্খদস্সনেনেৰ পীল়নট্ঠো. দুক্খাযূহনসমুদযদস্সনেন সঙ্খতট্ঠো. সব্বকিলেসসন্তাপহরসুসীতলমগ্গদস্সনেন সন্তাপট্ঠো. অৰিপরিণামধম্মনিরোধদস্সনেন ৰিপরিণামট্ঠো. সমুদযদস্সনেনেৰ আযূহনট্ঠো. সমুদযাযূহিতদুক্খদস্সনেন নিদানট্ঠো. ৰিসঞ্ঞোগভূতনিরোধদস্সনেন সঞ্ঞোগট্ঠো. নিয্যানভূতমগ্গদস্সনেন পলিবোধট্ঠো. নিরোধদস্সনেনেৰ নিস্সরণট্ঠো. অৰিৰেকভূতসমুদযদস্সনেন ৰিৰেকট্ঠো. সঙ্খতভূতমগ্গদস্সনেন অসঙ্খতট্ঠো. ৰিসভূতদুক্খদস্সনেন অমতট্ঠো. মগ্গদস্সনেনেৰ নিয্যানট্ঠো. নিব্বানসম্পত্তিযা অহেতুভূতসমুদযদস্সনেন হেতুট্ঠো. সুদুদ্দসনিরোধদস্সনেন দস্সনট্ঠো. কপণজনসদিসদুক্খদস্সনেন উল়ারকুলসদিসো আধিপতেয্যট্ঠো পাতুভৰতীতি. এৰং তংতংসচ্চদস্সনেন তদঞ্ঞসচ্চদস্সনেন চ একেকস্স সচ্চস্স চত্তারো চত্তারো লক্খণট্ঠা ৰুত্তা.

তথট্ঠাদীনি দ্ৰাদস ৰিস্সজ্জনানি সব্বধম্মসঙ্গাহকদ্ৰাদসপদৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. তথট্ঠোতি যথাসভাৰট্ঠো. অনত্তট্ঠোতি অত্তৰিরহিতট্ঠো. সচ্চট্ঠোতি অৰিসংৰাদনট্ঠো. পটিৰেধট্ঠোতি পটিৰিজ্ঝিতব্বট্ঠো. অভিজাননট্ঠোতি অভিজানিতব্বট্ঠো. পরিজাননট্ঠোতি ঞাততীরণপরিঞ্ঞায পরিজানিতব্বট্ঠো. ধম্মট্ঠোতি সভাৰধারণাদিঅত্থো. ধাতুট্ঠোতি সুঞ্ঞাদিঅত্থো. ঞাতট্ঠোতি জানিতুং সক্কুণেয্যট্ঠো. সচ্ছিকিরিযট্ঠোতি সচ্ছিকাতব্বট্ঠো. ফস্সনট্ঠোতি ঞাণেন ফুসিতব্বট্ঠো. অভিসমযট্ঠোতি পচ্চৰেক্খণঞাণেন অভিসম্মাগন্তব্বট্ঠো, ঞাণেন পটিলভিতব্বট্ঠো ৰা. পটিলাভোপি হি ‘‘অত্থাভিসমযা ধীরো’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৩০) ৰিয অভিসমযোতি ৰুচ্চতি.

১৮. নেক্খম্মাদীনি সত্ত ৰিস্সজ্জনানি উপচারজ্ঝানৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. নেক্খম্মন্তি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো অলোভো. আলোকসঞ্ঞাতি থিনমিদ্ধস্স পটিপক্খে আলোকনিমিত্তে সঞ্ঞা. অৰিক্খেপোতি উদ্ধচ্চস্স পটিপক্খো সমাধি. ধম্মৰৰত্থানন্তি ৰিচিকিচ্ছায পটিপক্খং ঞাণং. ঞাণন্তি অৰিজ্জায পটিপক্খং ঞাণং. পামোজ্জন্তি অরতিপটিপক্খা পীতি. পঠমজ্ঝানাদীনি অট্ঠ ৰিস্সজ্জনানি রূপারূপসমাপত্তিৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. হেট্ঠা পন রূপসমাপত্তিঅনন্তরং রূপজ্ঝানসম্বন্ধেন চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা নিদ্দিট্ঠা.

অনিচ্চানুপস্সনাদীনি লোকুত্তরমগ্গস্স পুব্বভাগে অট্ঠারসমহাৰিপস্সনাৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. হেট্ঠা পন রূপাদীহি যোজনূপগা সত্ত অনুপস্সনা এৰ ৰুত্তা, ইধ পন সব্বাপি ৰুত্তা. কলাপসম্মসনউদযব্বযানুপস্সনা কস্মা ন ৰুত্তাতি চে? তাসং দ্ৰিন্নং ৰসেন অনিচ্চানুপস্সনাদীনং সিজ্ঝনতো ইমাসু ৰুত্তাসু তা দ্ৰেপি ৰুত্তাৰ হোন্তি, অনিচ্চানুপস্সনাদীহি ৰা ৰিনা তাসং দ্ৰিন্নং অপ্পৰত্তিতো ইমাসু ৰুত্তাসু তা দ্ৰেপি ৰুত্তাৰ হোন্তি. খযানুপস্সনাতি পচ্চুপ্পন্নানং রূপক্খন্ধাদীনং ভঙ্গদস্সনঞাণঞ্চ তংতংখন্ধভঙ্গদস্সনানন্তরং তদারম্মণচিত্তচেতসিকভঙ্গদস্সনঞাণঞ্চ. ৰযানুপস্সনাতি পচ্চুপ্পন্নানং খন্ধানং ভঙ্গদস্সনানন্তরং তদন্ৰযেনেৰ অতীতানাগতখন্ধানং ভঙ্গদস্সনঞাণং. ৰিপরিণামানুপস্সনাতি তস্মিং ভঙ্গসঙ্খাতে নিরোধে অধিমুত্তত্তা, অথ সব্বেপি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না খন্ধা ৰিপরিণামৰন্তোতি সব্বেসং ৰিপরিণামদস্সনঞাণং. অনিমিত্তানুপস্সনাতি এৰং সব্বসঙ্খারানং ৰিপরিণামং দিস্ৰা অনিচ্চতো ৰিপস্সন্তস্স অনিচ্চানুপস্সনাৰ নিচ্চনিমিত্তপজহনৰসেন নিচ্চনিমিত্তাভাৰা অনিমিত্তানুপস্সনা নাম হোতি. অপ্পণিহিতানুপস্সনাতি অনিচ্চানুপস্সনানন্তরং পৰত্তা দুক্খানুপস্সনাৰ সুখপত্থনাপজহনৰসেন পণিধিঅভাৰা অপ্পণিহিতানুপস্সনা নাম হোতি.

সুঞ্ঞতানুপস্সনাতি দুক্খানুপস্সনানন্তরং পৰত্তা অনত্তানুপস্সনাৰ অত্তাভিনিৰেসপজহনৰসেন অত্তসুঞ্ঞতাদস্সনতো সুঞ্ঞতানুপস্সনা নাম হোতি. অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনাতি এৰং সঙ্খারানং ভঙ্গং পস্সিত্ৰা পস্সিত্ৰা অনিচ্চাদিতো ৰিপস্সন্তস্স সঙ্খারাৰ ভিজ্জন্তি, সঙ্খারানং মরণং ন অঞ্ঞো কোচি অত্থীতি ভঙ্গৰসেন সুঞ্ঞতং গহেত্ৰা পৰত্তা ৰিপস্সনা. সা হি অধিপঞ্ঞা চ ধম্মেসু চ ৰিপস্সনাতি কত্ৰা অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনাতি ৰুচ্চতি. যথাভূতঞাণদস্সনন্তি ভঙ্গং দিস্ৰা দিস্ৰা ‘‘সভযা সঙ্খারা’’তি পৰত্তং ভযতুপট্ঠানঞাণং. আদীনৰানুপস্সনাতি ভযতুপট্ঠানৰসেন উপ্পন্নং সব্বভৰাদীসু আদীনৰদস্সনঞাণং. ‘‘যা চ ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা যঞ্চ আদীনৰে ঞাণং যা চ নিব্বিদা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭) ৰচনতো ভযতুপট্ঠানাদীনৰানুপস্সনাসু ৰুত্তাসু নিব্বিদানুপস্সনা ইধাপি ৰুত্তাৰ হোতি. আদিতো চতুত্থং কত্ৰা ৰুত্তত্তা পনিধ ন ৰুত্তা. পটিসঙ্খানুপস্সনাতি মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণৰসেন উপ্পন্নং মুঞ্চনস্স উপাযকরণং পটিসঙ্খানুপস্সনাসঞ্ঞিতং অনিচ্চদুক্খানত্তানুপস্সনাঞাণং. ‘‘যা চ মুঞ্চিতুকম্যতা যা চ পটিসঙ্খানুপস্সনা যা চ সঙ্খারুপেক্খা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭) ৰচনতো পটিসঙ্খানুপস্সনায ৰুত্তায মুঞ্চিতুকম্যতাসঙ্খারুপেক্খাঞাণানি ৰুত্তানেৰ হোন্তি. ৰিৰট্টনানুপস্সনাতি অনুলোমঞাণৰসেন উপ্পন্নং গোত্রভুঞাণং. অনুলোমঞাণেন গোত্রভুঞাণস্স সিজ্ঝনতো গোত্রভুঞাণে ৰুত্তে অনুলোমঞাণং ৰুত্তমেৰ হোতি. এৰঞ্হি অট্ঠারসন্নং মহাৰিপস্সনানং পটিপাটি ৰুচ্চমানা পাল়িযা সমেতি. ৰুত্তঞ্হি ইন্দ্রিযকথাযং –

‘‘পুব্বভাগে পঞ্চহিন্দ্রিযেহি পঠমজ্ঝানৰসেন পঞ্চিন্দ্রিযানি নিস্সটানি হোন্তি, পঠমে ঝানে পঞ্চহিন্দ্রিযেহি দুতিযজ্ঝানৰসেন পঞ্চিন্দ্রিযানি নিস্সটানি হোন্তী’’তি (পটি. ম. ১.১৯২) –

আদিনা নযেন যাৰ অরহত্তফলা উত্তরুত্তরিপটিপাটিযা ইন্দ্রিযানি ৰুত্তানি. তস্মা অট্ঠারস মহাৰিপস্সনা যথাৰুত্তক্কমেন পাল়িযা যুজ্জন্তি. ৰিসুদ্ধিমগ্গে পন –

‘‘খযানুপস্সনাতি ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰা অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি এৰং খযং পস্সতো ঞাণং. ৰিপরিণামানুপস্সনাতি রূপসত্তকঅরূপসত্তকাদিৰসেন তং তং পরিচ্ছেদং অতিক্কম্ম অঞ্ঞথা পৰত্তিদস্সনং. উপ্পন্নস্স ৰা জরায চেৰ মরণেন চ দ্ৰীহাকারেহি ৰিপরিণামদস্সনং. যথাভূতঞাণদস্সনন্তি সপচ্চযনামরূপপরিগ্গহো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৮৫০) –

ৰুত্তং. তং তায পাল়িযা ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি. ৰিৰট্টনানুপস্সনাতি সঙ্খারুপেক্খা চেৰ অনুলোমঞ্চাতি ৰুত্তং. তঞ্চ পাল়িযা ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি. চরিযাকথাযঞ্হি –

‘‘অনিচ্চানুপস্সনত্থায আৰজ্জনকিরিযাব্যাকতা ৰিঞ্ঞাণচরিযা. অনিচ্চানুপস্সনা ঞাণচরিযা…পে… পটিসঙ্খানুপস্সনত্থায আৰজ্জনকিরিযাব্যাকতা ৰিঞ্ঞাণচরিযা. পটিসঙ্খানুপস্সনা ঞাণচরিযা’’তি (পটি. ম. ১.৭১) –

যস্স যস্স ঞাণস্স ৰিসুং ৰিসুং আৰজ্জনং লব্ভতি, তস্স তস্স ৰিসুং ৰিসুং আৰজ্জনং ৰুত্তং. ৰিৰট্টনানুপস্সনায পন আৰজ্জনং অৰত্ৰাৰ ‘‘ৰিৰট্টনানুপস্সনা ঞাণচরিযা’’তি ৰুত্তং. যদি সঙ্খারুপেক্খানুলোমঞাণানি ৰিৰট্টনানুপস্সনা নাম সিযুং, তদাৰজ্জনসম্ভৰা তদত্থায চ আৰজ্জনং ৰদেয্য, ন চ তদত্থায আৰজ্জনং ৰুত্তং. গোত্রভুঞাণস্স পন ৰিসুং আৰজ্জনং নত্থি অনুলোমাৰজ্জনৰীথিযংযেৰ উপ্পত্তিতো. তস্মা ৰিৰট্টনানুপস্সনত্থায আৰজ্জনস্স অৰুত্তত্তা গোত্রভুঞাণমেৰ ‘‘ৰিৰট্টনানুপস্সনা’’তি যুজ্জতি.

১৯. সোতাপত্তিমগ্গাদীনি অট্ঠ ৰিস্সজ্জনানি লোকুত্তরমগ্গফলৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. সোতস্স আপজ্জনং সোতাপত্তি, সোতাপত্তি এৰ মগ্গো সোতাপত্তিমগ্গো. সোতাপত্তিযা ফলং সোতাপত্তিফলং, সমাপজ্জীযতীতি সমাপত্তি, সোতাপত্তিফলমেৰ সমাপত্তি সোতাপত্তিফলসমাপত্তি. পটিসন্ধিৰসেন সকিংযেৰ ইমং লোকং আগচ্ছতীতি সকদাগামী, তস্স মগ্গো সকদাগামিমগ্গো. সকদাগামিস্স ফলং সকদাগামিফলং. পটিসন্ধিৰসেনেৰ কামভৰং ন আগচ্ছতীতি অনাগামী, তস্স মগ্গো অনাগামিমগ্গো. অনাগামিস্স ফলং অনাগামিফলং. কিলেসেহি আরকত্তা, কিলেসারীনং হতত্তা, সংসারচক্কস্স অরানং হতত্তা, পাপকরণে রহাভাৰা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা অরহং, অরহতো ভাৰো অরহত্তং. কিং তং? অরহত্তফলং. অরহত্তস্স মগ্গো অরহত্তমগ্গো. অরহত্তমেৰ ফলং অরহত্তফলং.

‘‘অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্রিয’’ন্তিআদীনি ‘‘তথট্ঠেন সচ্চা’’তিপরিযন্তানি তেত্তিংস ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. হেট্ঠা ‘‘সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমোক্খট্ঠো’’তিআদীহি তেত্তিংসায ৰিস্সজ্জনেহি সমানানি. কেৰলঞ্হি তত্থ ধম্মেহি অত্থা নিদ্দিট্ঠা, ইধ অত্থেহি ধম্মা নিদ্দিট্ঠাতি অযং ৰিসেসো. ‘‘অৰিক্খেপট্ঠেন সমথো’’তিআদীনঞ্চ চতুন্নং ৰিস্সজ্জনানং হেট্ঠা ‘‘সমথস্স অৰিক্খেপট্ঠো’’তিআদীনঞ্চ চতুন্নং ৰিস্সজ্জনানং ৰিসেসো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

সংৰরট্ঠেনাতিআদীনি অট্ঠ ৰিস্সজ্জনানি সীলাদিবলপরিযোসানধম্মৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. সীলৰিসুদ্ধীতি সুপরিসুদ্ধপাতিমোক্খসংৰরাদিচতুব্বিধং সীলং দুস্সীল্যমলৰিসোধনতো. চিত্তৰিসুদ্ধীতি সউপচারা অট্ঠ সমাপত্তিযো. চিত্তসীসেন হেত্থ সমাধি ৰুত্তো. সো চিত্তমলৰিসোধনতো চিত্তৰিসুদ্ধি. দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি নামরূপানং যথাসভাৰদস্সনং সত্তদিট্ঠিমলৰিসোধনতো দিট্ঠিৰিসুদ্ধি. মুত্তট্ঠেনাতি তদঙ্গৰসেন উপক্কিলেসতো ৰিমুত্তট্ঠেন আরম্মণে চ অধিমুত্তট্ঠেন. ৰিমোক্খোতি তদঙ্গৰিমোক্খো. পটিৰেধট্ঠেন ৰিজ্জাতি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং পুরিমভৰপটিৰেধট্ঠেন ৰিজ্জা, দিব্বচক্খুঞাণং সত্তানং চুতূপপাতপটিৰেধট্ঠেন ৰিজ্জা, আসৰানং খযে ঞাণং সচ্চপটিৰেধট্ঠেন ৰিজ্জা. পটিৰেধট্ঠেনাতি জাননট্ঠেন. পরিচ্চাগট্ঠেন ৰিমুত্তীতি যং যং পরিচ্চত্তং, ততো ততো ৰিমুত্তত্তা ফলৰিমুত্তি. সমুচ্ছেদট্ঠেন খযে ঞাণন্তি কিলেসসমুচ্ছিন্দনত্থেন কিলেসক্খযকরে অরিযমগ্গে ঞাণং. পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠেন অনুপ্পাদে ঞাণন্তি মগ্গকিচ্চসঙ্খাতপযোগপটিপ্পস্সদ্ধত্তা পটিসন্ধিৰসেন অনুপ্পাদভূতে তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসানং অনুপ্পাদপরিযোসানে উপ্পন্নে অরিযফলে ঞাণং.

২০. ছন্দো মূলট্ঠেনাতিআদীনি নৰ ৰিস্সজ্জনানি অরিযমগ্গস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. ছন্দো মূলট্ঠেনাতি কুসলানং ধম্মানং কত্তুকম্যতাছন্দো পটিপত্তিযা চ নিপ্ফত্তিযা চ মূলত্তা মূলট্ঠেন. মনসিকারো সমুট্ঠানট্ঠেনাতি যোনিসোমনসিকারো সব্বকুসলধম্মে সমুট্ঠাপেতীতি সমুট্ঠানট্ঠেন. ফস্সো সমোধানট্ঠেনাতি যস্মা তণ্হায ৰিসেসেন ৰেদনা পধানকারণং, তণ্হা চ পহীযমানা ৰিসেসেন ৰেদনায পরিঞ্ঞাতায পহীযতি, তস্সা চ ৰেদনায ফস্সোৰ পধানকারণং, তস্মিং পরিঞ্ঞাতে ৰেদনা পরিঞ্ঞাতা হোতি, তস্মা সত্তসু অভিঞ্ঞেয্যৰত্থূসু ফস্সো পঠমং ৰুত্তো. সো চ তিকসন্নিপাতসঙ্খাতস্স অত্তনো কারণস্স ৰসেন পৰেদিতত্তা ‘‘তিকসন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো’’তি ৰুত্তত্তা সমোধানট্ঠেন অভিঞ্ঞেয্যো. কেচি পন ‘‘ঞাণফস্সো ফস্সো’’তি ৰদন্তি.

যস্মা পন ৰেদনা চিত্তচেতসিকে অত্তনো ৰসে ৰত্তাপযমানা তত্থ সমোসরতি পৰিসতি, চিত্তসন্তানমেৰ ৰা পৰিসতি, তস্মা সমোসরণট্ঠেন অভিঞ্ঞেয্যাতি ৰুত্তা. কেচি পন ‘‘সব্বানিপি পরিঞ্ঞেয্যানি ৰেদনাসু সমোসরন্তি, ৰেদনাসু পরিঞ্ঞাতাসু সব্বং তণ্হাৰত্থু পরিঞ্ঞাতং হোতি. তং কিস্স হেতু? ৰেদনাপচ্চযা হি সব্বাপি তণ্হা. তস্মা ৰেদনা সমোসরণট্ঠেন অভিঞ্ঞেয্যা’’তি ৰদন্তি. যস্মা সব্বগোপানসীনং আবন্ধনতো কূটাগারকণ্ণিকা ৰিয চিত্তচেতসিকানং সম্পিণ্ডনতো সমাধি কুসলানং ধম্মানং পমুখো হোতি জেট্ঠকো, তস্মা সমাধি পমুখট্ঠেনাতি ৰুত্তং. পামুখট্ঠেনাতিপি পাঠো. যস্মা সমথৰিপস্সনং ভাৰেন্তস্স আরম্মণূপট্ঠানাধিপতি হোতি সতি, সতিযা উপট্ঠিতে আরম্মণে সব্বেপি কুসলা ধম্মা সকং সকং কিচ্চং সাধেন্তি, তস্মা সতি আধিপতেয্যট্ঠেনাতি ৰুত্তং. পঞ্ঞা তদুত্তরট্ঠেনাতি অরিযমগ্গপঞ্ঞা তেসং কুসলানং ধম্মানং উত্তরট্ঠেন সেট্ঠট্ঠেন অভিঞ্ঞেয্যা. অথ ৰা ততো কিলেসেহি, সংসারৰট্টতো ৰা উত্তরতি সমতিক্কমতীতি তদুত্তরা, তস্সা অত্থো তদুত্তরট্ঠো. তেন তদুত্তরট্ঠেন. ততুত্তরট্ঠেনাতিপি পাঠো, ততো উত্তরট্ঠেনাতি অত্থো. ৰিমুত্তি সারট্ঠেনাতি ফলৰিমুত্তি অপরিহানিৰসেন থিরত্তা সারো, তং অতিক্কমিত্ৰা অঞ্ঞস্স পরিযেসিতব্বস্স অভাৰতোপি সারো. সা ৰিমুত্তি তেন সারট্ঠেন অভিঞ্ঞেয্যা. অমতোগধং নিব্বানন্তি নত্থি এতস্স মরণসঙ্খাতং মতন্তি অমতং, কিলেসৰিসপটিপক্খত্তা অগদন্তিপি অমতং, সচ্ছিকিরিযায সত্তানং পতিট্ঠাভূতন্তি ওগধং, সংসারদুক্খসন্তিভূতত্তা নিব্বুতন্তি নিব্বানং, নত্থেত্থ তণ্হাসঙ্খাতং ৰানন্তিপি নিব্বানং. তং সাসনস্স নিট্ঠাভূতত্তা পরিযোসানট্ঠেন অভিঞ্ঞেয্যং. এৰং ইমস্মিং অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে সত্তসহস্সানি সত্তসতানি চত্তালীসঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি হোন্তি.

ইদানি তেসং এৰং নিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং ‘‘যে যে ধম্মা অভিঞ্ঞাতা, তে তে ধম্মা ঞাতা হোন্তী’’তি নিগমনং করোতি, তস্স অভিমুখং কত্ৰা ঞাতা হোন্তীতি অধিপ্পাযো. তংঞাতট্ঠেন ঞাণন্তি তেসং ৰুত্তপ্পকারানং ধম্মানং জাননট্ঠেন ঞাণং. পজাননট্ঠেন পঞ্ঞাতি পকারতো জাননট্ঠেন পঞ্ঞা. তেন ৰুচ্চতীতিআদিতো পুচ্ছিতপুচ্ছা নিগমেত্ৰা দস্সিতা. তেন কারণেন ‘‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতি সোতাৰধানং, তংপজাননা পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতীতি অত্থোতি.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গট্ঠকথায

অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পরিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসৰণ্ণনা

২১. পরিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে কিঞ্চাপি পরিঞ্ঞাসদ্দেন ঞাতপরিঞ্ঞা, তীরণপরিঞ্ঞা, পহানপরিঞ্ঞাতি তিস্সো পরিঞ্ঞা সঙ্গহিতা. হেট্ঠা ‘‘অভিঞ্ঞেয্যা’’তি ঞাতপরিঞ্ঞায ৰুত্তত্তা উপরি ‘‘পহাতব্বা’’তি পহানপরিঞ্ঞায ৰুত্তত্তা তীরণপরিঞ্ঞাৰ ইধ অধিপ্পেতা. ফস্সো সাসৰো উপাদানিযোতি আসৰানঞ্চেৰ উপাদানানঞ্চ পচ্চযভূতো তেভূমকফস্সো. সোপি হি অত্তানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানেহি সহ আসৰেহীতি সাসৰো, আরম্মণভাৰং উপগন্ত্ৰা উপাদানসম্বন্ধনেন উপাদানানং হিতোতি উপাদানিযো. যস্মা ফস্সে তীরণপরিঞ্ঞায পরিঞ্ঞাতে ফস্সমুখেন সেসাপি অরূপধম্মা তদনুসারেন চ রূপধম্মা পরিঞ্ঞাযন্তি, তস্মা একোৰ ফস্সো ৰুত্তো. এৰং সেসেসুপি যথাযোগং যোজেতব্বং.

নামন্তি চত্তারো খন্ধা অরূপিনো নিব্বানঞ্চ. রূপন্তি চত্তারি চ মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপানি চতুৰীসতি. চত্তারো খন্ধা নমনট্ঠেন নামং. তে হি আরম্মণাভিমুখা নমন্তি. সব্বম্পি নামনট্ঠেন নামং. চত্তারো হি খন্ধা আরম্মণে অঞ্ঞমঞ্ঞং নামেন্তি, নিব্বানং আরম্মণাধিপতিপচ্চযতায অত্তনি অনৰজ্জধম্মে নামেতি. সন্ততিৰসেন সীতাদীহি রুপ্পনট্ঠেন রূপং. রুপ্পনট্ঠেনাতি কুপ্পনট্ঠেন. সন্ততিৰিপরিণামৰসেন হি সীতাদীহি ঘট্টনীযং ধম্মজাতং রূপন্তি ৰুচ্চতি. ইধ পন নামন্তি লোকিকমেৰ অধিপ্পেতং, রূপং পন একন্তেন লোকিকমেৰ.

তিস্সো ৰেদনাতি সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা. তা লোকিকা এৰ. আহারাতি পচ্চযা. পচ্চযা হি অত্তনো ফলং আহরন্তীতি আহারা. কবল়ীকারো আহারো ফস্সাহারো মনোসঞ্চেতনাহারো ৰিঞ্ঞাণাহারোতি চত্তারো. ৰত্থুৰসেন কবল়ীকাতব্বত্তা কবল়ীকারো, অজ্ঝোহরিতব্বত্তা আহারো. ওদনকুম্মাসাদিৰত্থুকায ওজাযেতং নামং. সা হি ওজট্ঠমকরূপানি আহরতীতি আহারো. চক্খুসম্ফস্সাদিকো ছব্বিধো ফস্সো তিস্সো ৰেদনা আহরতীতি আহারো. মনসো সঞ্চেতনা, ন সত্তস্সাতি মনোসঞ্চেতনা যথা চিত্তেকগ্গতা. মনসা ৰা সম্পযুত্তা সঞ্চেতনা মনোসঞ্চেতনা যথা আজঞ্ঞরথো. তেভূমককুসলাকুসলচেতনা. সা হি তযো ভৰে আহরতীতি আহারো. ৰিঞ্ঞাণন্তি একূনৰীসতিভেদং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং. তঞ্হি পটিসন্ধিনামরূপং আহরতীতি আহারো. উপাদানক্খন্ধাতি উপাদানগোচরা খন্ধা, মজ্ঝপদলোপো দট্ঠব্বো. উপাদানসম্ভূতা ৰা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা যথা তিণগ্গি থুসগ্গি. উপাদানৰিধেয্যা ৰা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা যথা রাজপুরিসো. উপাদানপ্পভৰা ৰা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা যথা পুপ্ফরুক্খো ফলরুক্খো. উপাদানানি পন কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৰাদুপাদানন্তি চত্তারি. অত্থতো পন ভুসং আদানন্তি উপাদানং. রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধোতি পঞ্চ.

ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানীতি চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৰ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং.

সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি কতমা সত্ত? ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে (অ. নি. ৭.৪৪; দী. নি. ৩.৩৩২), সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি মনুস্সা একচ্চে চ দেৰা একচ্চে চ ৰিনিপাতিকা. অযং পঠমা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি দেৰা ব্রহ্মকাযিকা পঠমাভিনিব্বত্তা. অযং দুতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি দেৰা আভস্সরা. অযং ততিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি দেৰা সুভকিণ্হা. অযং চতুত্থা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনূপগা. অযং পঞ্চমী ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগা. অযং ছট্ঠা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগা. অযং সত্তমী ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি. ইমা খো, ভিক্খৰে, সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো’’তি (অ. নি. ৭.৪৪; দী. নি. ৩.৩৩২).

ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স ঠানানি সৰিঞ্ঞাণকা খন্ধা এৰ. তত্থ সেয্যথাপীতি নিদস্সনত্থে নিপাতো. মনুস্সাতি অপরিমাণেসুপি চক্কৰাল়েসু অপরিমাণানং মনুস্সানং ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন দ্ৰেপি একসদিসা নত্থি. যেপি ৰণ্ণেন ৰা সণ্ঠানেন ৰা সদিসা হোন্তি, তেপি আলোকিতৰিলোকিতাদীহি ৰিসদিসাৰ হোন্তি, তস্মা নানত্তকাযাতি ৰুত্তা. পটিসন্ধিসঞ্ঞা পন নেসং তিহেতুকাপি দুহেতুকাপি অহেতুকাপি হোতি, তস্মা নানত্তসঞ্ঞিনোতি ৰুত্তা. একচ্চে চ দেৰাতি ছ কামাৰচরদেৰা. তেসু হি কেসঞ্চি কাযো নীলো হোতি, কেসঞ্চি পীতকাদিৰণ্ণো, সঞ্ঞা পন নেসং তিহেতুকাপি দুহেতুকাপি হোতি, অহেতুকা ন হোতি. একচ্চে চ ৰিনিপাতিকাতি চতুঅপাযৰিনিমুত্তা পুনব্বসুমাতা যক্খিনী, পিযঙ্করমাতা, ফুস্সমিত্তা, ধম্মগুত্তাতি এৰমাদযো অঞ্ঞে চ ৰেমানিকা পেতা. এতেসঞ্হি ওদাতকাল়মঙ্গুরচ্ছৰিসামৰণ্ণাদিৰসেন চেৰ কিসথূলরস্সদীঘৰসেন চ কাযো নানা হোতি, মনুস্সানং ৰিয তিহেতুকদ্ৰিহেতুকাহেতুকৰসেন সঞ্ঞাপি. তে পন দেৰা ৰিয ন মহেসক্খা, কপণমনুস্সা ৰিয অপ্পেসক্খা দুল্লভঘাসচ্ছাদনা দুক্খপীল়িতা ৰিহরন্তি. একচ্চে কাল়পক্খে দুক্খিতা জুণ্হপক্খে সুখিতা হোন্তি, তস্মা সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতিকাতি ৰুত্তা. যে পনেত্থ তিহেতুকা, তেসং ধম্মাভিসমযোপি হোতি পিযঙ্করমাতাদীনং ৰিয.

ব্রহ্মকাযিকাতি ব্রহ্মপারিসজ্জব্রহ্মপুরোহিতমহাব্রহ্মানো. পঠমাভিনিব্বত্তাতি তে সব্বেপি পঠমজ্ঝানেন নিব্বত্তা. ব্রহ্মপারিসজ্জা পন পরিত্তেন, ব্রহ্মপুরোহিতা মজ্ঝিমেন, কাযো চ তেসং ৰিপ্ফারিকতরো হোতি. মহাব্রহ্মানো পণীতেন, কাযো পন নেসং অতিৰিপ্ফারিকতরো হোতি. ইতি তে কাযস্স নানত্তা, পঠমজ্ঝানৰসেন সঞ্ঞায একত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনোতি ৰুত্তা. যথা চ তে, এৰং চতূসু অপাযেসু সত্তা. নিরযেসু হি কেসঞ্চি গাৰুতং, কেসঞ্চি অড্ঢযোজনং, কেসঞ্চি তিগাৰুতং অত্তভাৰো হোতি, দেৰদত্তস্স পন যোজনসতিকো জাতো. তিরচ্ছানেসুপি কেচি খুদ্দকা হোন্তি, কেচি মহন্তা. পেত্তিৰিসযেসুপি কেচি সট্ঠিহত্থা কেচি অসীতিহত্থা হোন্তি কেচি সুৰণ্ণা কেচি দুব্বণ্ণা. তথা কালকঞ্চিকা অসুরা. অপিচেত্থ দীঘপিট্ঠিকা পেতা নাম সট্ঠিযোজনিকাপি হোন্তি, সঞ্ঞা পন সব্বেসম্পি অকুসলৰিপাকাহেতুকাৰ হোতি. ইতি অপাযিকাপি ‘‘নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো’’তি সঙ্খং গচ্ছন্তি.

আভস্সরাতি দণ্ডউক্কায অচ্চি ৰিয এতেসং সরীরতো আভা ছিজ্জিত্ৰা ছিজ্জিত্ৰা পতন্তী ৰিয সরতি ৰিসরতীতি আভস্সরা. তেসু পঞ্চকনযে দুতিযততিযজ্ঝানদ্ৰযং পরিত্তং ভাৰেত্ৰা উপ্পন্না পরিত্তাভা নাম হোন্তি, মজ্ঝিমং ভাৰেত্ৰা উপ্পন্না অপ্পমাণাভা নাম হোন্তি, পণীতং ভাৰেত্ৰা উপ্পন্না আভস্সরা নাম হোন্তি. ইধ পন উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন সব্বেৰ তে গহিতা. সব্বেসঞ্হি তেসং কাযো একৰিপ্ফারোৰ হোতি, সঞ্ঞা পন অৰিতক্কৰিচারমত্তা চ অৰিতক্কঅৰিচারা চাতি নানা.

সুভকিণ্হাতি সুভেন ৰোকিণ্ণা ৰিকিণ্ণা, সুভেন সরীরপ্পভাৰণ্ণেন একগ্ঘনাতি অত্থো. এতেসঞ্হি ন আভস্সরানং ৰিয ছিজ্জিত্ৰা ছিজ্জিত্ৰা পভা গচ্ছতীতি. চতুক্কনযে ততিযস্স, পঞ্চকনযে চতুত্থস্স পরিত্তমজ্ঝিমপণীতস্স ঝানস্সৰসেন পরিত্তসুভঅপ্পমাণসুভসুভকিণ্হা নাম হুত্ৰা নিব্বত্তন্তি. ইতি সব্বেপি তে একত্তকাযা চেৰ চতুত্থজ্ঝানসঞ্ঞায একত্তসঞ্ঞিনো চাতি ৰেদিতব্বা. ৰেহপ্ফলাপি চতুত্থৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিমেৰ ভজন্তি. অসঞ্ঞসত্তা ৰিঞ্ঞাণাভাৰা এত্থ সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি, সত্তাৰাসেসু গচ্ছন্তি.

সুদ্ধাৰাসা ৰিৰট্টপক্খে ঠিতা ন সব্বকালিকা, কপ্পসতসহস্সম্পি অসঙ্খ্যেযম্পি বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে ন উপ্পজ্জন্তি, সোল়সকপ্পসহস্সব্ভন্তরে বুদ্ধেসু উপ্পন্নেসুযেৰ উপ্পজ্জন্তি, ধম্মচক্কপ্পৰত্তস্স ভগৰতো খন্ধাৰারসদিসা হোন্তি, তস্মা নেৰ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং, ন চ সত্তাৰাসং ভজন্তি. মহাসীৰত্থেরো পন – ‘‘ন খো পন সো, সারিপুত্ত, সত্তাৰাসো সুলভরূপো, যো মযা অনাৰুত্থপুব্বো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা অঞ্ঞত্র সুদ্ধাৰাসেহি দেৰেহী’’তি (ম. নি. ১.১৬০) ইমিনা সুত্তেন সুদ্ধাৰাসাপি চতুত্থং ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং চতুত্থং সত্তাৰাসঞ্চ ভজন্তীতি ৰদতি, তং অপ্পটিবাহিতত্তা সুত্তস্স অনুঞ্ঞাতং.

নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং যথেৰ সঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণস্সাপি সুখুমত্তা নেৰৰিঞ্ঞাণং নাৰিঞ্ঞাণং, তস্মা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু ন ৰুত্তং.

অট্ঠ লোকধম্মাতি লাভো, অলাভো, যসো, অযসো, নিন্দা, পসংসা, সুখং, দুক্খন্তি ইমে অট্ঠ লোকপ্পৰত্তিযা সতি অনুপরমধম্মকত্তা লোকস্স ধম্মাতি লোকধম্মা. এতেহি মুত্তো সত্তো নাম নত্থি, বুদ্ধানম্পি হোন্তিযেৰ. যথাহ –

‘‘অট্ঠিমে, ভিক্খৰে, লোকধম্মা লোকং অনুপরিৰত্তন্তি, লোকো চ অট্ঠ লোকধম্মে অনুপরিৰত্ততি. কতমে অট্ঠ? লাভো চ অলাভো চ যসো চ অযসো চ নিন্দা চ পসংসা চ সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, অট্ঠ লোকধম্মা লোকং অনুপরিৰত্তন্তি, লোকো চ ইমে অট্ঠ লোকধম্মে অনুপরিৰত্ততী’’তি (অ. নি. ৮.৬).

তত্থ অনুপরিৰত্তন্তীতি অনুবন্ধন্তি নপ্পজহন্তি, লোকতো ন নিৰত্তন্তীতি অত্থো. লাভোতি পব্বজিতস্স চীৰরাদি, গহট্ঠস্স ধনধঞ্ঞাদি লাভো. সোযেৰ অলব্ভমানো লাভো অলাভো. ন লাভো অলাভোতি ৰুচ্চমানে অত্থাভাৰাপত্তিতো পরিঞ্ঞেয্যো ন সিযা. যসোতি পরিৰারো. সোযেৰ অলব্ভমানা যসো অযসো. নিন্দাতি অৰণ্ণভণনং. পসংসাতি ৰণ্ণভণনং. সুখন্তি কামাৰচরানং কাযিকচেতসিকং. দুক্খন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামীনং কাযিকচেতসিকং, অনাগামিঅরহন্তানং কাযিকমেৰ.

নৰ সত্তাৰাসাতি সত্তানং আৰাসা, ৰসনট্ঠানানীতি অত্থো. তানি পন তথাপকাসিতা খন্ধা এৰ. কতমে নৰ? ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘নৰযিমে, ভিক্খৰে (অ. নি. ৯.২৪; দী. নি. ৩.৩৪১), সত্তাৰাসা. কতমে নৰ? সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি মনুস্সা একচ্চে চ দেৰা একচ্চে চ ৰিনিপাতিকা. অযং পঠমো সত্তাৰাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৰা ব্রহ্মকাযিকা পঠমাভিনিব্বত্তা. অযং দুতিযো সত্তাৰাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৰা আভস্সরা. অযং ততিযো সত্তাৰাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি দেৰা সুভকিণ্হা. অযং চতুত্থো সত্তাৰাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা অসঞ্ঞিনো অপ্পটিসংৰেদিনো, সেয্যথাপি দেৰা অসঞ্ঞসত্তা. অযং পঞ্চমো সত্তাৰাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনূপগা. অযং ছট্ঠো সত্তাৰাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগা. অযং সত্তমো সত্তাৰাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগা. অযং অট্ঠমো সত্তাৰাসো.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগা. অযং নৰমো সত্তাৰাসো. ইমে খো, ভিক্খৰে, নৰ সত্তাৰাসা’’তি (অ. নি. ৯.২৪; দী. নি. ৩.৩৪১).

দসাযতনানীতি চক্খাযতনং রূপাযতনং সোতাযতনং সদ্দাযতনং ঘানাযতনং গন্ধাযতনং জিৰ্হাযতনং রসাযতনং কাযাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনন্তি এৰং দস. মনাযতনধম্মাযতনানি পন লোকুত্তরমিস্সকত্তা ন গহিতানি. ইমেসু দসসু ৰিস্সজ্জনেসু ৰিপস্সনাৰসেন তীরণপরিঞ্ঞা ৰুত্তা, ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদীসু পন অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীনং তিণ্ণং, নিরোধপটিপদানং সচ্ছিকিরিযাভাৰনট্ঠানং তেসংযেৰ পটিৰেধট্ঠানং দুক্খাদীনং নিস্সরণস্স অনুপ্পাদাদীনং পঞ্চদসন্নং, পরিগ্গহট্ঠাদীনং একতিংসায, উত্তরিপটিৰেধট্ঠাদীনং তিণ্ণং, মগ্গঙ্গানং অট্ঠন্নং, ‘‘পযোগানং পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠো’’তিআদীনং দ্ৰিন্নং, অসঙ্খতট্ঠস্স ৰুট্ঠানট্ঠাদীনং দ্ৰিন্নং, নিয্যানট্ঠস্স অনুবুজ্ঝনট্ঠাদীনং তিণ্ণং, অনুবোধনট্ঠাদীনং তিণ্ণং, অনুবোধপক্খিযাদীনং তিণ্ণং, উজ্জোতনট্ঠাদীনং চতুন্নং, পতাপনট্ঠাদীনং অট্ঠারসন্নং, ৰিৰট্টনানুপস্সনাদীনং নৰন্নং, খযেঞাণঅনুপ্পাদেঞাণানং পঞ্ঞাৰিমুত্তিনিব্বানানন্তি ইমেসং ধম্মানং পটিলাভৰসেন তীরণপরিঞ্ঞা ৰুত্তা, সেসানং যথাযোগং ৰিপস্সনাৰসেন চ পটিলাভৰসেন চ তীরণপরিঞ্ঞা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.

যেসং যেসং ধম্মানং পটিলাভত্থায ৰাযমন্তস্স, তে তে ধম্মা পটিলদ্ধা হোন্তি. এৰং তে ধম্মা পরিঞ্ঞাতা চেৰ হোন্তি তীরিতা চাতি হি কিচ্চসমাপনট্ঠেন তীরণপরিঞ্ঞা ৰুত্তা. কিচ্চে হি সমাপিতে তে ধম্মা পটিলদ্ধা হোন্তীতি. কেচি পন ‘‘অৰিপস্সনূপগানং ঞাতপরিঞ্ঞা’’তি ৰদন্তি. অভিঞ্ঞেয্যেন ঞাতপরিঞ্ঞায ৰুত্তত্তা তং ন সুন্দরং. পরিঞ্ঞাতা চেৰ হোন্তি তীরিতা চাতি তে পটিলদ্ধা এৰ ধম্মা পরিঞ্ঞাতা চ নাম হোন্তি, তীরিতা চ নামাতি অত্থো. এৰং কিচ্চসমাপনত্থৰসেন পরিঞ্ঞাতত্থো ৰুত্তো হোতি.

২২. ইদানি তমেৰত্থং একেকধম্মে পটিলাভৰসেন যোজেত্ৰা অন্তে চ নিগমেত্ৰা দস্সেতুং নেক্খম্মন্তিআদিমাহ. তং সব্বং পুব্বে ৰুত্তানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.

পরিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পহাতব্বনিদ্দেসৰণ্ণনা

২৩. পহাতব্বনিদ্দেসে অস্মিমানোতি রূপাদীসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অস্মীতি মানো. তস্মিঞ্হি পহীনে অরহত্তং পত্তং হোতি. রূপরাগাদীসু ৰিজ্জমানেসুপি সেসানি অৰত্ৰা অস্মিমানস্সেৰ ৰচনং দিট্ঠিপতিরূপকত্তেন তস্স ওল়ারিকত্তাতি ৰেদিতব্বং. অৰিজ্জাতি সুত্তন্তপরিযাযেন দুক্খাদীসু চতূসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং, অভিধম্মপরিযাযেন পুব্বন্তাদীহি সদ্ধিং অট্ঠসু. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘তত্থ কতমা অৰিজ্জা? দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপরন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপরন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণ’’ন্তি (ধ. স. ১১০৬; ৰিভ. ২২৬).

ভৰতণ্হাতি কামভৰাদীসু ভৰেসু পত্থনা. যথাহ –

‘‘তত্থ কতমা ভৰতণ্হা? যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো ভৰরাগো ভৰনন্দী ভৰতণ্হা ভৰসিনেহো ভৰপরিল়াহো ভৰমুচ্ছা ভৰজ্ঝোসান’’ন্তি (ৰিভ. ৮৯৫).

তিস্সো তণ্হাতি কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হা. তাসং অভিধম্মে এৰং নিদ্দেসো কতো – তত্থ কতমা ভৰতণ্হা? ভৰদিট্ঠিসহগতো রাগো…পে… চিত্তস্স সারাগো, অযং ৰুচ্চতি ভৰতণ্হা. তত্থ কতমা ৰিভৰতণ্হা? উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো…পে… চিত্তস্স সারাগো, অযং ৰুচ্চতি ৰিভৰতণ্হা. অৰসেসা তণ্হা কামতণ্হা. তত্থ কতমা কামতণ্হা? কামধাতুপটিসংযুত্তো রাগো…পে… চিত্তস্স সারাগো, অযং ৰুচ্চতি কামতণ্হা. তত্থ কতমা ভৰতণ্হা? রূপধাতুঅরূপধাতুপটিসংযুত্তো রাগো…পে… তত্থ কতমা ৰিভৰতণ্হা? উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো…পে… (ৰিভ. ৯১৬).

অট্ঠকথাযং পন ‘‘পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামতণ্হা, রূপারূপভৰেসু রাগো ঝাননিকন্তিসস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো ভৰৰসেন পত্থনা ভৰতণ্হা, উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো ৰিভৰতণ্হা’’তি ৰুত্তং. অযং দসুত্তরসুত্তপরিযাযেন যোজনা. সঙ্গীতিপরিযাযেন পন অভিধম্মপরিযাযেন চ ‘‘অপরাপি তিস্সো তণ্হা কামতণ্হা রূপতণ্হা অরূপতণ্হা. অপরাপি তিস্সো তণ্হা রূপতণ্হা অরূপতণ্হা নিরোধতণ্হা’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫; ৰিভ. ৯১৭-৯১৮) ৰুত্তা তণ্হাপি এত্থ যুজ্জন্তি. তাসু পঞ্চ কামধাতুরূপধাতুঅরূপধাতুপটিসংযুত্তা, অন্তিমা উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতা.

চত্তারো ওঘাতি কামোঘো, ভৰোঘো, দিট্ঠোঘো, অৰিজ্জোঘো. যস্স সংৰিজ্জন্তি, তং ৰট্টস্মিং ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা. বলৰকিলেসা এতে. কামগুণসঙ্খাতে কামে ওঘো কামোঘো. কামতণ্হাযেতং নামং. রূপারূপসঙ্খাতে কম্মতো চ উপপত্তিতো চ দুৰিধেপি ভৰে ওঘো ভৰোঘো. ভৰতণ্হাযেতং নামং. দিট্ঠি এৰ ওঘো দিট্ঠোঘো. ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিকায দিট্ঠিযা এতং নামং. অৰিজ্জা এৰ ওঘো অৰিজ্জোঘো, দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণস্সেতং নামং.

পঞ্চ নীৰরণানীতি কামচ্ছন্দনীৰরণং ব্যাপাদনীৰরণং থিনমিদ্ধনীৰরণং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৰরণং ৰিচিকিচ্ছানীৰরণং. চিত্তং নীৰরন্তি পরিযোনন্ধন্তীতি নীৰরণানি. কামীযন্তীতি কামা. পঞ্চ কামগুণা. কামেসু ছন্দো কামচ্ছন্দো. কামযতীতি ৰা কামো, কামো এৰ ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো ন ধম্মচ্ছন্দোতি কামচ্ছন্দো. কামতণ্হাযেতং নামং. ব্যাপজ্জতি তেন চিত্তং পূতিভাৰং গচ্ছতি, ব্যাপাদযতি ৰা ৰিনযাচাররূপসম্পত্তিহিতসুখানীতি ব্যাপাদো. দোসস্সেতং নামং. থিননতা থিনং, মিদ্ধনতা মিদ্ধং, অনুস্সাহসংহননতা অসত্তিৰিঘাতো চাতি অত্থো. চিত্তস্স অনুস্সাহো থিনং, চেতসিকানং অকম্মঞ্ঞতা মিদ্ধং, থিনঞ্চ মিদ্ধঞ্চ থিনমিদ্ধং. উদ্ধতস্স ভাৰো উদ্ধচ্চং, অৰূপসমোতি অত্থো. ৰিক্খেপস্সেতং নামং. কুচ্ছিতং কতং কুকতং, কুকতস্স ভাৰো কুক্কুচ্চং, গরহিতকিরিযভাৰোতি অত্থো. পচ্ছানুতাপস্সেতং নামং. ৰিগতা চিকিচ্ছাতি ৰিচিকিচ্ছা, ৰিগতপঞ্ঞাতি অত্থো. সভাৰং ৰা ৰিচিনন্তো এতায কিচ্ছতি কিলমতীতি ৰিচিকিচ্ছা. বুদ্ধাদীসু সংসযস্সেতং নামং. কামচ্ছন্দো এৰ নীৰরণং কামচ্ছন্দনীৰরণং. এৰং সেসেসুপি.

ছ ধম্মা, ছদ্ধম্মাতি ৰা পাঠো. ছ তণ্হাকাযাতি রূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা রসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা. রূপে তণ্হা রূপতণ্হা. সা এৰ কামতণ্হাদিভেদেন অনেকভেদত্তা রাসট্ঠেন কাযোতি ৰুত্তা. এৰং সেসেসুপি.

সত্তানুসযাতি কামরাগানুসযো পটিঘানুসযো মানানুসযো দিট্ঠানুসযো ৰিচিকিচ্ছানুসযো ভৰরাগানুসযো অৰিজ্জানুসযো. অপ্পহীনট্ঠেন অনুসেন্তীতি অনুসযা. কামেসু রাগো কামরাগো, কামো এৰ ৰা রাগোতি কামরাগো. আরম্মণস্মিং পটিহঞ্ঞতীতি পটিঘং. অযাথাৰদস্সনট্ঠেন দিট্ঠি. সেয্যাদিৰসেন মঞ্ঞতীতি মানো. ভৰেসু রাগো ভৰরাগো. থামগতো কামরাগো কামরাগানুসযো. এৰং সেসেসুপি.

অট্ঠ মিচ্ছত্তাতি মিচ্ছাদিট্ঠি মিচ্ছাসঙ্কপ্পো মিচ্ছাৰাচা মিচ্ছাকম্মন্তো মিচ্ছাআজীৰো মিচ্ছাৰাযামো মিচ্ছাসতি মিচ্ছাসমাধি. ‘‘হিতসুখাৰহা মে ভৰিস্সন্তী’’তি এৰং আসীসিতাপি তথাঅভাৰতো অসুভাদীসুযেৰ সুভন্তিআদিৰিপরীতপ্পৰত্তিতো চ মিচ্ছাসভাৰাতি মিচ্ছত্তা. মিচ্ছা পস্সতি, মিচ্ছা ৰা এতায পস্সন্তীতি মিচ্ছাদিট্ঠি. অথ ৰা ৰিপরীতা দিট্ঠীতি মিচ্ছাদিট্ঠি, অযাথাৰদিট্ঠীতি ৰা মিচ্ছাদিট্ঠি, ৰিরজ্ঝিত্ৰা গহণতো ৰা ৰিতথা দিট্ঠীতি মিচ্ছাদিট্ঠি, অনত্তাৰহত্তা পণ্ডিতেহি কুচ্ছিতা দিট্ঠীতি ৰামিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীসুপি এসেৰ নযো. মিচ্ছাদিট্ঠীতি সস্সতুচ্ছেদাভিনিৰেসো. মিচ্ছাসঙ্কপ্পোতি কামৰিতক্কাদিতিৰিধো ৰিতক্কো. মিচ্ছাৰাচাতি মুসাৰাদাদিচতুব্বিধা চেতনা. মিচ্ছাকম্মন্তোতি পাণাতিপাতাদিতিৰিধা চেতনা. মিচ্ছাআজীৰোতি মিচ্ছাজীৰপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা. মিচ্ছাৰাযামোতি অকুসলচিত্তসম্পযুত্তং ৰীরিযং. মিচ্ছাসতীতি সতিপটিপক্খভূতো অকুসলচিত্তুপ্পাদো. মিচ্ছাসমাধীতি অকুসলসমাধি.

নৰ তণ্হামূলকাতি (দী. নি. ২.১০৩; ৩.৩৫৯) তণ্হং পটিচ্চ পরিযেসনা, পরিযেসনং পটিচ্চ লাভো, লাভং পটিচ্চ ৰিনিচ্ছযো, ৰিনিচ্ছযং পটিচ্চ ছন্দরাগো, ছন্দরাগং পটিচ্চ অজ্ঝোসানং, অজ্ঝোসানং পটিচ্চ পরিগ্গহো, পরিগ্গহং পটিচ্চ মচ্ছরিযং, মচ্ছরিযং পটিচ্চ আরক্খো, আরক্খাধিকরণং দণ্ডাদানসত্থাদানকলহৰিগ্গহৰিৰাদতুৰংতুৰংপেসুঞ্ঞমুসাৰাদা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি (দী. নি. ২.১০৪; ৩.৩৫৯). ইমে নৰ তণ্হামূলকা ধম্মা. তণ্হা মূলং এতেসন্তি তণ্হামূলকা. পরিযেসনাদযো অকুসলা এৰ. তণ্হং, পটিচ্চাতি তণ্হং নিস্সায. পরিযেসনাতি রূপাদিআরম্মণপরিযেসনা. সা হি তণ্হায সতি হোতি. লাভোতি রূপাদিআরম্মণপটিলাভো, সো হি পরিযেসনায সতি হোতি. ৰিনিচ্ছযো পন ঞাণতণ্হাদিট্ঠিৰিতক্কৰসেন চতুব্বিধো. তত্থ ‘‘সুখৰিনিচ্ছযং জঞ্ঞা, সুখৰিনিচ্ছযং ঞত্ৰা অজ্ঝত্তং সুখমনুযুঞ্জেয্যা’’তি (ম. নি. ৩.৩২৩) অযং ঞাণৰিনিচ্ছযো. ‘‘ৰিনিচ্ছযোতি দ্ৰে ৰিনিচ্ছযা তণ্হাৰিনিচ্ছযো চ দিট্ঠিৰিনিচ্ছযো চা’’তি (মহানি. ১০২) এৰং আগতানি অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতানি তণ্হাৰিনিচ্ছযো. দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিৰিনিচ্ছযো. ‘‘ছন্দো খো, দেৰানমিন্দ, ৰিতক্কনিদানো’’তি (দী. নি. ২.৩৫৮) ইমস্মিং পন সুত্তে ইধ ৰিনিচ্ছযোতি ৰুত্তো ৰিতক্কোযেৰ আগতো. লাভং লভিত্ৰা হি ইট্ঠানিট্ঠং সুন্দরাসুন্দরঞ্চ ৰিতক্কেনেৰ ৰিনিচ্ছিনাতি ‘‘এত্তকং মে রূপারম্মণত্থায ভৰিস্সতি, এত্তকং সদ্দাদিআরম্মণত্থায, এত্তকং ময্হং ভৰিস্সতি, এত্তকং পরস্স, এত্তকং পরিভুঞ্জিস্সামি, এত্তকং নিদহিস্সামী’’তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘লাভং পটিচ্চ ৰিনিচ্ছযো’’তি. ছন্দরাগোতি এৰং অকুসলৰিতক্কেন ৰিতক্কিতে ৰত্থুস্মিং দুব্বলরাগো চ বলৰরাগো চ উপ্পজ্জতি. ছন্দোতি এত্থ দুব্বলরাগস্সাধিৰচনং, রাগোতি বলৰরাগস্স. অজ্ঝোসানন্তি অহং মমাতি বলৰসন্নিট্ঠানং. পরিগ্গহোতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন পরিগ্গহকরণং. মচ্ছরিযন্তি পরেহি সাধারণভাৰস্স অসহনতা. তেনেৰস্স পোরাণা এৰং ৰচনত্থং ৰদন্তি ‘‘ইদং অচ্ছরিযং ময্হমেৰ হোতু, মা অঞ্ঞস্স অচ্ছরিযং হোতূতি পৰত্তত্তা মচ্ছরিযন্তি ৰুচ্চতী’’তি. আরক্খোতি দ্ৰারপিদহনমঞ্জূসগোপনাদিৰসেন সুট্ঠু রক্খণং. অধিকরোতীতি অধিকরণং. কারণস্সেতং নামং. আরক্খাধিকরণন্তি ভাৰনপুংসকং, আরক্খহেতূতি অত্থো. দণ্ডাদানাদীসু পরনিসেধনত্থং দণ্ডস্স আদানং দণ্ডাদানং. একতোধারাদিনা সত্থস্স আদানং সত্থাদানং. কাযকলহোপি ৰাচাকলহোপি কলহো. পুরিমো পুরিমো ৰিরোধো ৰিগ্গহো. পচ্ছিমো পচ্ছিমো ৰিৰাদো. তুৰংতুৰন্তি অগারৰৰসেন তুৰংতুৰংৰচনং.

দস মিচ্ছত্তাতি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… মিচ্ছাসমাধি মিচ্ছাঞাণং মিচ্ছাৰিমুত্তি. তত্থ মিচ্ছাঞাণন্তি পাপকিরিযাসু উপাযচিন্তাৰসেন পাপং কত্ৰা সুকতং মযাতি পচ্চৰেক্খণাকারেন চ উপ্পন্নো মোহো. মিচ্ছাৰিমুত্তীতি অৰিমুত্তস্সেৰ সতো ৰিমুত্তিসঞ্ঞিতা.

২৪.

ইদানি অনেকভেদেন পহানেন পহাতব্বে দস্সেতুং দ্ৰে পহানানীতিআদি আরদ্ধং. পহানেসু হি ৰিঞ্ঞাতেসু তেন তেন পহাতব্বা ধম্মা সুৰিঞ্ঞেয্যা হোন্তি. পঞ্চসু পহানেসু লোকিকানি চ দ্ৰে পহানানি অপ্পযোগং নিস্সরণপ্পহানঞ্চ ঠপেত্ৰা অপ্পযোগানেৰ দ্ৰে লোকুত্তরপহানানি পঠমং ৰুত্তানি. সম্মা উচ্ছিজ্জন্তি এতেন কিলেসাতি সমুচ্ছেদো, পহীযন্তি এতেন কিলেসাতি পহানং. সমুচ্ছেদসঙ্খাতং পহানং, ন সেসপ্পহানন্তি সমুচ্ছেদপ্পহানং. কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধত্তা পটিপ্পস্সদ্ধি, পহীনত্তা পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিসঙ্খাতং পহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং. লোকং উত্তরতীতি লোকুত্তরো. নিব্বানসঙ্খাতং খযং গচ্ছতীতি খযগামী, খযগামী চ সো মগ্গো চাতি খযগামিমগ্গো, তং ভাৰযতো সো মগ্গো সমুচ্ছেদপ্পহানন্তি অত্থো. তথা ফলক্খণে লোকুত্তরফলমেৰ পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং.

কামানমেতং নিস্সরণন্তিআদীসু কামতো রূপতো সঙ্খততো নিস্সরন্তি এতেনাতি নিস্সরণং, তেহি ৰা নিস্সটত্তা নিস্সরণং. অসুভজ্ঝানং. কামেহি নিক্খন্তত্তা নেক্খম্মং. অনাগামিমগ্গো ৰা. অসুভজ্ঝানঞ্হি ৰিক্খম্ভনতো কামানং নিস্সরণং, তং ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পাদিতঅনাগামিমগ্গো পন সমুচ্ছেদতো সব্বসো কামানং অচ্চন্তনিস্সরণং. রুপ্পতীতি রূপং, ন রূপং অরূপং মিত্তপটিপক্খা অমিত্তা ৰিয, লোভাদিপটিপক্খা অলোভাদযো ৰিয চ রূপপটিপক্খোতি অত্থো. ফলৰসেন ৰা নত্থেত্থ রূপন্তি অরূপং, অরূপমেৰ আরুপ্পং. অরূপজ্ঝানানি. তানি রূপানং নিস্সরণং নাম. অরূপেহিপি অরহত্তমগ্গো পুন উপ্পত্তিনিৰারণতো সব্বসো রূপানং নিস্সরণং নাম. ভূতন্তি জাতং. সঙ্খতন্তি পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতং. পটিচ্চসমুপ্পন্নন্তি তে তে পচ্চযে পটিচ্চ সম্মা সহ চ উপ্পন্নং. পঠমেন সঞ্জাতত্তদীপনেন অনিচ্চতা, দুতিযেন অনিচ্চস্সাপি সতো পচ্চযানুভাৰদীপনেন পরাযত্ততা, ততিযেন পরাযত্তস্সাপি সতো পচ্চযানং অব্যাপারত্তদীপনেন এৰংধম্মতা দীপিতা হোতি. নিরোধোতি নিব্বানং. নিব্বানঞ্হি আগম্ম দুক্খং নিরুজ্ঝতীতি নিরোধোতি ৰুচ্চতি. সো এৰ চ সব্বসঙ্খততো নিস্সটত্তা তস্স সঙ্খতস্স নিস্সরণং নাম. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘নিরোধো তস্স নিস্সরণন্তি ইধ অরহত্তফলং নিরোধোতি অধিপ্পেতং. অরহত্তফলেন হি নিব্বানে দিট্ঠে পুন আযতিং সব্বসঙ্খারা ন হোন্তীতি অরহত্তসঙ্খাতস্স নিরোধস্স পচ্চযত্তা নিরোধোতি ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.

নেক্খম্মং পটিলদ্ধস্সাতিআদীসু অসুভজ্ঝানস্স নিস্সরণত্তে ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন, অনাগামিমগ্গস্স নিস্সরণত্তে সমুচ্ছেদপ্পহানেন কামা পহীনা চেৰ হোন্তি পরিচ্চত্তা চ. অরূপজ্ঝানানং নিস্সরণত্তে চ অরহত্তমগ্গস্স নিস্সরণত্তে চ এৰমেৰ রূপা যোজেতব্বা. রূপেসু হি ছন্দরাগপ্পহানেন রূপানং সমুচ্ছেদো হোতি. রূপাতি চেত্থ লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. নিব্বানস্স নিস্সরণত্তে নিস্সরণপ্পহানেন, অরহত্তফলস্স নিস্সরণত্তে পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানেন সঙ্খারা পহীনা চেৰ হোন্তি পরিচ্চত্তা চ. নিব্বানস্স চ নিস্সরণত্তে আরম্মণকরণৰসেন পটিলাভো ৰেদিতব্বো.

দুক্খসচ্চন্তিআদীসু পরিঞ্ঞাপটিৰেধন্তিআদি ভাৰনপুংসকৰচনং. পরিঞ্ঞায পটিৰেধো পরিঞ্ঞাপটিৰেধো. তং পরিঞ্ঞাপটিৰেধং. এস নযো সেসেসুপি. পজহাতীতি তথা তথা পটিৰিজ্ঝন্তো পহাতব্বে কিলেসে পজহতীতি অত্থো গহেতব্বো. লোকিযলোকুত্তরেসুপি ছন্দরাগপ্পহানেন ৰা তানি পজহতীতি অত্থো. পজহতীতিপি পাঠো. যথা নাৰা অপুব্বং অচরিমং একক্খণে চত্তারি কিচ্চানি করোতি, ওরিমং তীরং পজহতি, সোতং ছিন্দতি, ভণ্ডং ৰহতি, পারিমং তীরং অপ্পেতি, এৰমেৰং মগ্গঞাণং অপুব্বং অচরিমং একক্খণে চত্তারি সচ্চানি অভিসমেতি, দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, সমুদযং পহানাভিসমযেন অভিসমেতি, মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতি, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন অভিসমেতি. কিং ৰুত্তং হোতি? ‘‘নিরোধং আরম্মণং কত্ৰা চত্তারি সচ্চানি পাপুণাতি পস্সতি পটিৰিজ্ঝতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৮৩৯) ৰুত্তত্তা একক্খণেপি ৰিসুং ৰিসুং ৰিয পহানানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.

পঞ্চসু পহানেসু যং সসেৰালে উদকে পক্খিত্তেন ঘটেন সেৰালস্স ৰিয তেন তেন লোকিযসমাধিনা নীৰরণাদীনং পচ্চনীকধম্মানং ৰিক্খম্ভনং দূরীকরণং, ইদং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. ৰিক্খম্ভনপ্পহানঞ্চ নীৰরণানং পঠমং ঝানং ভাৰযতোতি নীৰরণানংযেৰ পহানং পাকটত্তা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. নীৰরণানি হি ঝানস্স পুব্বভাগেপি পচ্ছাভাগেপি ন সহসা চিত্তং অজ্ঝোত্থরন্তি, অজ্ঝোত্থটেসু চ তেসু ঝানং পরিহাযতি, ৰিতক্কাদযো পন দুতিযজ্ঝানাদিতো পুব্বে পচ্ছা চ অপ্পটিপক্খা হুত্ৰা পৰত্তন্তি. তস্মা নীৰরণানং ৰিক্খম্ভনং পাকটং. যং পন রত্তিভাগে সমুজ্জলিতেন পদীপেন অন্ধকারস্স ৰিয তেন তেন ৰিপস্সনায অৰযৰভূতেন ঝানঙ্গেন পটিপক্খৰসেনেৰ তস্স তস্স চ পহাতব্বধম্মস্স পহানং, ইদং তদঙ্গপ্পহানং নাম. তদঙ্গপ্পহানঞ্চ দিট্ঠিগতানং নিব্বেধভাগিযং সমাধিং ভাৰযতোতি দিট্ঠিগতানংযেৰ পহানং ওল়ারিকৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. দিট্ঠিগতঞ্হি ওল়ারিকং, নিচ্চসঞ্ঞাদযো সুখুমা. তত্থ দিট্ঠিগতানন্তি দিট্ঠিযেৰ দিট্ঠিগতং ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তিআদীনি (অ. নি. ৯.১১) ৰিয. গন্তব্বাভাৰতো চ দিট্ঠিযা গতমত্তমেৰেতন্তিপি দিট্ঠিগতং, দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠীসু অন্তোগধত্তা দিট্ঠীসু গতন্তিপি দিট্ঠিগতং. বহুৰচনেন তেসং দিট্ঠিগতানং. নিব্বেধভাগিযং সমাধিন্তি ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং সমাধিং. যং পন অসনিৰিচক্কাভিহতস্স (ৰিসুদ্ধি. ২.৮৫১) রুক্খস্স ৰিয অরিযমগ্গঞাণেন সংযোজনানং ধম্মানং যথা ন পুন পৰত্ততি, এৰং পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. নিরোধো নিব্বানন্তি নিরোধসঙ্খাতং নিব্বানং.

এৰং পহানৰসেন পহাতব্বে ধম্মে দস্সেত্ৰা ইদানি সরূপেনেৰ পুন পহাতব্বে ধম্মে দস্সেতুং সব্বং, ভিক্খৰে, পহাতব্বন্তিআদিমাহ. তত্থ চক্খাদীনি ছন্দরাগপ্পহানেন পহাতব্বানি. রূপং পস্সন্তো পজহাতীতিআদীসু রূপং অনিচ্চাদিতো পস্সন্তো পহাতব্বে কিলেসে পজহাতি. চক্খুং…পে… জরামরণং…পে… অমতোগধং নিব্বানন্তি পেয্যালদ্ৰযে অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং ‘‘পস্সন্তো পজহাতী’’তিআদীসু তেসু লোকুত্তরেসু অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং পস্সন্তো উদিক্খন্তো অপেক্খমানো ইচ্ছমানো ৰিপস্সনাক্খণেসু পহাতব্বে কিলেসে পজহাতীতি তংতংধম্মানুরূপেন যোজেতব্বং.

পহাতব্বনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভাৰেতব্বনিদ্দেসৰণ্ণনা

২৫. ভাৰেতব্বনিদ্দেসে কাযগতাসতীতি কাযগতাসতিসুত্তন্তে (ম. নি. ৩.১৫৩ আদযো) ৰুত্তা আনাপানচতুইরিযাপথখুদ্দকইরিযাপথদ্ৰত্তিংসাকারচতুধাতুনৰসিৰথিকাপটিকূল- ৰৰত্থাপকমনসিকারসম্পযুত্তা যথানুরূপং রূপজ্ঝানসম্পযুত্তা চ সতি. সা হি তেসু কাযেসু গতা পৰত্তাতি কাযগতাতি ৰুচ্চতি. সাতসহগতাতি মধুরসুখৰেদযিতসঙ্খাতেন সাতেন সহ একুপ্পাদাদিভাৰং গতা. তব্ভাৰে ৰোকিণ্ণে আরম্মণে নিস্সযে সংসট্ঠে দিস্সতি সহগতসদ্দো পঞ্চসু অত্থেসু জিনৰচনে. ‘‘যাযং তণ্হা পোনোব্ভৰিকা নন্দিরাগসহগতা’’তি (ৰিভ. ২০৩) এত্থ তব্ভাৰে, নন্দিরাগভূতাতি অত্থো. ‘‘যা, ভিক্খৰে, ৰীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা’’তি (সং. নি. ৫.৮৩২) এত্থ ৰোকিণ্ণে, অন্তরন্তরা উপ্পজ্জমানেন কোসজ্জেন ৰোকিণ্ণাতি অত্থো. ‘‘লাভী হোতি রূপসহগতানং ৰা সমাপত্তীনং অরূপসহগতানং ৰা সমাপত্তীন’’ন্তি (পু. প. ৩-৮) এত্থ আরম্মণে, রূপারূপারম্মণানন্তি অত্থো. ‘‘অট্ঠিকসঞ্ঞাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৮) এত্থ নিস্সযে, অট্ঠিকসঞ্ঞানিস্সযং অট্ঠিকসঞ্ঞং ভাৰেত্ৰা পটিলদ্ধন্তি অত্থো. ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগতং হোতি সহজাতং সম্পযুত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৫৭৮) এত্থ সংসট্ঠে, সম্মিস্সন্তি অত্থো. ইমস্মিম্পি পদে সংসট্ঠো অধিপ্পেতো. সাতসংসট্ঠা হি সাতসহগতাতি ৰুত্তা. সা হি ঠপেত্ৰা চতুত্থং ঝানং সেসেসু সাতসহগতা হোতি, সতিপি চ উপেক্খাসহগতত্তে যেভুয্যৰসেন সাতসহগতাতি ৰুত্তা, পুরিমজ্ঝানমূলকত্তা ৰা চতুত্থজ্ঝানস্স সাতসহগতায উপেক্খাসহগতাপি ৰুত্তাৰ হোতি, উপেক্খায পন সন্তে সুখে ৰুত্তত্তা ভগৰতা সাতসহগতাতি চতুত্থজ্ঝানসম্পযুত্তাপি ৰুত্তাৰ হোতি.

সমথো চ ৰিপস্সনা চাতি কামচ্ছন্দাদযো পচ্চনীকধম্মে সমেতি ৰিনাসেতীতি সমথো. সমাধিস্সেতং নামং. অনিচ্চতাদিৰসেন ৰিৰিধেহি আকারেহি ধম্মে পস্সতীতি ৰিপস্সনা. পঞ্ঞাযেতং নামং. ইমে পন দ্ৰে দসুত্তরপরিযাযে পুব্বভাগাতি ৰুত্তা, সঙ্গীতিপরিযাযে চ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকাতি. তযো সমাধীতি সৰিতক্কো সৰিচারো সমাধি, অৰিতক্কো ৰিচারমত্তো সমাধি, অৰিতক্কো অৰিচারো সমাধি. সম্পযোগৰসেন ৰত্তমানেন সহ ৰিতক্কেন সৰিতক্কো, সহ ৰিচারেন সৰিচারো. সো খণিকসমাধি, ৰিপস্সনাসমাধি, উপচারসমাধি, পঠমজ্ঝানসমাধি. নত্থি এতস্স ৰিতক্কোতি অৰিতক্কো. ৰিতক্কৰিচারেসু ৰিচারো মত্তা পরমা পমাণং এতস্সাতি ৰিচারমত্তো, ৰিচারতো উত্তরি ৰিতক্কেন সম্পযোগং ন গচ্ছতীতি অত্থো. সো পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানসমাধি, তদুভযৰিরহিতো অৰিতক্কো অৰিচারো সমাধি. সো চতুক্কনযে দুতিযজ্ঝানাদি, পঞ্চকনযে ততিযজ্ঝানাদি রূপাৰচরসমাধি. ইমে তযোপি লোকিযা এৰ. সঙ্গীতিপরিযাযে অপরেপি তযো সমাধী ৰুত্তা – ‘‘সুঞ্ঞতো সমাধি, অনিমিত্তো সমাধি, অপ্পণিহিতো সমাধী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫). ন তে ইধ অধিপ্পেতা.

চত্তারো সতিপট্ঠানাতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. পুব্বভাগে চুদ্দসৰিধেন কাযং পরিগ্গণ্হতো কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, নৰৰিধেন ৰেদনং পরিগ্গণ্হতো ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, সোল়সৰিধেন চিত্তং পরিগ্গণ্হতো চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, পঞ্চৰিধেন ধম্মে পরিগ্গণ্হতো ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৰেদিতব্বং. লোকুত্তরং পন ইধ ন অধিপ্পেতং. পঞ্চঙ্গিকো সমাধীতি পঞ্চ অঙ্গানি অস্স সন্তীতি পঞ্চঙ্গিকো, চতুত্থজ্ঝানসমাধি. পীতিফরণতা, সুখফরণতা, চেতোফরণতা, আলোকফরণতা, পচ্চৰেক্খণনিমিত্তন্তি পঞ্চ অঙ্গানি. পীতিং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি দ্ৰীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফরণতা নাম. সুখং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফরণতা নাম. পরেসং চেতো ফরমানা উপ্পজ্জতীতি চেতোপরিযপঞ্ঞা চেতোফরণতা নাম. আলোকং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি দিব্বচক্খুপঞ্ঞা আলোকফরণতা নাম. পচ্চৰেক্খণঞাণং পচ্চৰেক্খণনিমিত্তং নাম. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘দ্ৰীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফরণতা, তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফরণতা, পরচিত্তপঞ্ঞা চেতোফরণতা, দিব্বচক্খুপঞ্ঞা আলোকফরণতা, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠিতস্স পচ্চৰেক্খণঞাণং পচ্চৰেক্খণনিমিত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৮০৪).

তঞ্হি ৰুট্ঠিতসমাধিস্স পৰত্তাকারগহণতো নিমিত্তন্তি ৰুত্তং. তত্থ চ পীতিফরণতা সুখফরণতা দ্ৰে পাদা ৰিয, চেতোফরণতা আলোকফরণতা দ্ৰে হত্থা ৰিয, অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং মজ্ঝিমকাযো ৰিয, পচ্চৰেক্খণনিমিত্তং সীসং ৰিয. ইতি আযস্মা ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তত্থেরো পঞ্চঙ্গিকং সম্মাসমাধিং অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পন্নং পুরিসং ৰিয কত্ৰা দস্সেসি.

ছ অনুস্সতিট্ঠানানীতি পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সতিযো এৰ অনুস্সতিযো, পৰত্তিতব্বট্ঠানস্মিংযেৰ পৰত্তত্তা সদ্ধাপব্বজিতস্স কুলপুত্তস্স অনুরূপা সতিযোতিপি অনুস্সতিযো, অনুস্সতিযো এৰ পীতিআদীনং ঠানত্তা অনুস্সতিট্ঠানানি. কতমানি ছ? বুদ্ধানুস্সতি ধম্মানুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি সীলানুস্সতি চাগানুস্সতি দেৰতানুস্সতি (দী. নি. ৩.৩২৭). বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা, বোধিস্স ৰা অঙ্গা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যা এসা ধম্মসামগ্গী যায লোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৰেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৰানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অরিযসাৰকো বুজ্ঝতীতি কত্ৰা বোধীতি ৰুচ্চতি. বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায ৰুট্ঠহতি, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতি, তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৰিয. যো পনেস যথাৰুত্তপ্পকারায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৰা অরিযসাৰকো বোধীতি ৰুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিয. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি ৰা বোজ্ঝঙ্গা’’তি. অপিচ ‘‘বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, বোধায সংৰত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তিআদিনা (পটি. ম. ২.১৭) নযেন বোজ্ঝঙ্গট্ঠো ৰেদিতব্বো. অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসেহি আরকত্তা অরিযভাৰকরত্তা অরিযফলপটিলাভকরত্তা চ অরিযো. অট্ঠ অঙ্গানি অস্সাতি অট্ঠঙ্গিকো. সোযং চতুরঙ্গিকা ৰিয সেনা, পঞ্চঙ্গিকং ৰিয চ তূরিযং অঙ্গমত্তমেৰ হোতি, অঙ্গৰিনিমুত্তো নত্থি. বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গা লোকুত্তরা, দসুত্তরপরিযাযেন পুব্বভাগাপি লব্ভন্তি.

নৰ পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানীতি সীলৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, চিত্তৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, দিট্ঠিৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, পঞ্ঞা পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, ৰিমুত্তি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং (দী. নি. ৩.৩৫৯). সীলৰিসুদ্ধীতি ৰিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং চতুপারিসুদ্ধিসীলং. তঞ্হি দুস্সীল্যমলং ৰিসোধেতি. পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গন্তি পরিসুদ্ধভাৰস্স পধানং উত্তমং অঙ্গং. চিত্তৰিসুদ্ধীতি ৰিপস্সনায পদট্ঠানভূতা পগুণা অট্ঠ সমাপত্তিযো. তা হি কামচ্ছন্দাদিচিত্তমলং ৰিসোধেন্তি. দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনং. তঞ্হি সত্তদিট্ঠিমলং ৰিসোধেতি. কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধীতি পচ্চযাকারঞাণং. তেন হি তীসু অদ্ধাসু পচ্চযৰসেন ধম্মা পৰত্তন্তীতি পস্সন্তো তীসুপি অদ্ধাসু সত্তকঙ্খামলং ৰিতরন্তো ৰিসুজ্ঝতি. মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি উদযব্বযানুপস্সনক্খণে উপ্পন্না ওভাসঞাণপীতিপস্সদ্ধিসুখঅধিমোক্খপগ্গহউপট্ঠানউপেক্খানিকন্তীতি দস ৰিপস্সনুপক্কিলেসা, ন মগ্গো, ৰীথিপটিপন্নং উদযব্বযঞাণং মগ্গোতি এৰং মগ্গামগ্গে ঞাণং নাম. তেন হি অমগ্গমলং ৰিসোধেতি. পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি ৰীথিপটিপন্নং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং ভযতুপট্ঠানানুপস্সনাঞাণং আদীনৰানুপস্সনাঞাণং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং অনুলোমঞাণন্তি ইমানি নৰ ৰিপস্সনাঞাণানি. তানি হি নিচ্চসঞ্ঞাদিমলং ৰিসোধেন্তি. ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি চতুঅরিযমগ্গপঞ্ঞা. সা হি সমুচ্ছেদতো সকসকমগ্গৰজ্ঝকিলেসমলং ৰিসোধেতি. পঞ্ঞাতি অরহত্তফলপঞ্ঞা. ৰিমুত্তীতি অরহত্তফলৰিমুত্তি.

দস কসিণাযতনানীতি ‘‘পথৰীকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিযং অদ্ৰযং অপ্পমাণং, আপোকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… তেজোকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… ৰাযোকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… নীলকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… পীতকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… লোহিতকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… ওদাতকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… আকাসকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… ৰিঞ্ঞাণকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিযং অদ্ৰযং অপ্পমাণ’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৫; দী. নি. ৩.৩৬০) এৰং ৰুত্তানি দস. এতানি হি সকলফরণট্ঠেন কসিণানি, তদারম্মণানং ধম্মানং খেত্তট্ঠেন অধিট্ঠানট্ঠেন ৰা আযতনানি. উদ্ধন্তি উপরিগগনতলাভিমুখং. অধোতি হেট্ঠাভূমিতলাভিমুখং. তিরিযন্তি খেত্তমণ্ডলমিৰ সমন্তা পরিচ্ছিন্নং. একচ্চো হি উদ্ধমেৰ কসিণং ৰড্ঢেতি একচ্চো অধো, একচ্চো সমন্ততো. একোপি তেন তেন ৰা কারণেন এৰং পসারেতি আলোকমিৰ রূপদস্সনকামো. তেন ৰুত্তং – ‘‘পথৰীকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিয’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৫; দী. নি. ৩.৩৬০). অদ্ৰযন্তি ইদং পন একস্স অঞ্ঞভাৰানুপগমনত্থং ৰুত্তং. যথা হি উদকং পৰিট্ঠস্স সব্বদিসাসু উদকমেৰ হোতি ন অঞ্ঞং, এৰমেৰ পথৰীকসিণং পথৰীকসিণমেৰ হোতি, নত্থি তস্স অঞ্ঞকসিণসম্ভেদোতি. এস নযো সব্বত্থ. অপ্পমাণন্তি ইদং তস্স তস্স ফরণঅপ্পমাণৰসেন ৰুত্তং. তঞ্হি মনসা ফরন্তো সকলমেৰ ফরতি, ন ‘‘অযমস্স আদি ইদং মজ্ঝ’’ন্তি পমাণং গণ্হাতীতি. আকাসকসিণন্তি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো পরিচ্ছেদাকাসকসিণঞ্চ. ৰিঞ্ঞাণকসিণন্তি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তৰিঞ্ঞাণং. তত্থ কসিণৰসেন কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসৰসেন তত্থ পৰত্তৰিঞ্ঞাণে উদ্ধংঅধোতিরিযতা ৰেদিতব্বা, পরিচ্ছেদাকাসকসিণস্সপি ৰড্ঢনীযত্তা তস্স ৰসেনপীতি.

২৬. ইদানি ভাৰনাপভেদং দস্সেন্তো দ্ৰে ভাৰনাতিআদিমাহ. তত্থ লোকিযাতিআদীসু লোকো ৰুচ্চতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন ৰট্টং, তস্মিং পরিযাপন্নভাৰেন লোকে নিযুত্তাতি লোকিযা, লোকিযানং ধম্মানং ভাৰনা লোকিযা. কিঞ্চাপি ধম্মানং ভাৰনাতি ৰোহারৰসেন ৰুচ্চতি, তেহি পন ৰিসুং ভাৰনা নত্থি. তে এৰ হি ধম্মা ভাৰিযমানা ভাৰনাতি ৰুচ্চন্তি. উত্তিণ্ণাতি উত্তরা, লোকে অপরিযাপন্নভাৰেন লোকতো উত্তরাতি লোকুত্তরা.

রূপভৰসঙ্খাতে রূপে অৰচরন্তীতি রূপাৰচরা. কুসলসদ্দো পনেত্থ আরোগ্যঅনৰজ্জছেকসুখৰিপাকেসু দিস্সতি. ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং? কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) আরোগ্যে. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কাযসমাচারো কুসলো? যো খো, মহারাজ, কাযসমাচারো অনৰজ্জো’’তি (ম. নি. ২.৩৬১) চ ‘‘পুন চপরং, ভন্তে, এতদানুত্তরিযং, যথা ভগৰা ধম্মং দেসেতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) চ এৰমাদীসু অনৰজ্জে. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাজকুমার, কুসলো ত্ৰং রথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গান’’ন্তি? (ম. নি. ২.৮৭) ‘‘কুসলা নচ্চগীতস্স সিক্খিতা চাতুরিত্থিযো’’তি (জা. ২.২২.৯৪) চ আদীসু ছেকে. ‘‘কুসলানং ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তি (দী. নি. ৩.৮০) ‘‘কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তি (ধ. স. ৪৩১) চ আদীসু সুখৰিপাকে. স্ৰাযমিধ আরোগ্যেপি অনৰজ্জেপি সুখৰিপাকেপি ৰট্টতি. ৰচনত্থো পনেত্থ কুচ্ছিতে পাপকে ধম্মে সলযন্তি চলযন্তি কম্পেন্তি ৰিদ্ধংসেন্তীতি কুসলা, কুচ্ছিতেন ৰা আকারেন সযন্তি পৰত্তন্তীতি কুসা, তে অকুসলসঙ্খাতে কুসে লুনন্তি ছিন্দন্তীতি কুসলা, কুচ্ছিতানং ৰা সানতো তনুকরণতো কুসং, ঞাণং. তেন কুসেন লাতব্বা গহেতব্বা পৰত্তেতব্বাতি কুসলা, যথা ৰা কুসা উভযভাগগতং হত্থপ্পদেসং লুনন্তি, এৰমিমেপি উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৰেন উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং লুনন্তি, তস্মা কুসা ৰিয লুনন্তীতি কুসলা. তেসং রূপাৰচরকুসলানং ভাৰনা. অরূপভৰসঙ্খাতে অরূপে অৰচরন্তীতি অরূপাৰচরা. তেভূমকৰট্টে পরিযাপন্না অন্তোগধাতি পরিযাপন্না, তস্মিং ন পরিযাপন্নাতি অপরিযাপন্না, লোকুত্তরা.

কামাৰচরকুসলানং ধম্মানং ভাৰনা কস্মা ন ৰুত্তাতি চে? অপ্পনাপ্পত্তায এৰ ভাৰনায অভিধম্মে ভাৰনাতি অধিপ্পেতত্তা. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘যোগৰিহিতেসু ৰা কম্মাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা সিপ্পাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা ৰিজ্জাট্ঠানেসু কম্মস্সকতং ৰা সচ্চানুলোমিকং ৰা রূপং অনিচ্চন্তি ৰা, ৰেদনা অনিচ্চাতি ৰা, সঞ্ঞা অনিচ্চাতি ৰা, সঙ্খারা অনিচ্চাতি ৰা, ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তি ৰা যং এৰরূপং অনুলোমিকং খন্তিং দিট্ঠিং রুচিং মুদিং পেক্খং ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং পরতো অসুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি চিন্তামযা পঞ্ঞা. যোগৰিহিতেসু ৰা কম্মাযতনেসু…পে… ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং পরতো সুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি সুতমযা পঞ্ঞা. সব্বাপি সমাপন্নস্স পঞ্ঞা ভাৰনামযা পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৭৬৮).

সা পন কামাৰচরভাৰনা আৰজ্জনভৰঙ্গপাতেহি অন্তরিতত্তা ভাৰনাতি ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. সব্বেসং পন পুঞ্ঞানং তিৰিধপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং অন্তোগধত্তা উপচারসমাধিৰিপস্সনাসমাধীনং ভাৰনামযপুঞ্ঞতা সিদ্ধা. ইধ পন লোকিযভাৰনায এৰ সঙ্গহিতা. রূপারূপাৰচরানং তিৰিধভাৰে হীনাতি লামকা. হীনুত্তমানং মজ্ঝে ভৰা মজ্ঝা, মজ্ঝিমাতিপি পাঠো. পধানভাৰং নীতাতি পণীতা, উত্তমাতি অত্থো. আযূহনৰসেন অযং হীনমজ্ঝিমপণীততা ৰেদিতব্বা. যস্সা হি আযূহনক্খণে ছন্দো ৰা হীনো হোতি ৰীরিযং ৰা চিত্তং ৰা ৰীমংসা ৰা, সা হীনা নাম. যস্সা তে ধম্মা মজ্ঝিমা, সা মজ্ঝিমা নাম. যস্সা তে ধম্মা পণীতা, সা পণীতা নাম. মুদুকেহি ৰা ইন্দ্রিযেহি সম্পযুত্তা হীনা নাম, মজ্ঝিমেহি ইন্দ্রিযেহি সম্পযুত্তা মজ্ঝিমা, অধিমত্তেহি ইন্দ্রিযেহি সম্পযুত্তা পণীতা নাম. অপরিযাপন্নায হীনমজ্ঝিমত্তাভাৰা পণীততা এৰ ৰুত্তা. সা হি উত্তমট্ঠেন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতা.

২৭. পঠমভাৰনাচতুক্কে ভাৰেতীতি একস্মিংযেৰ খণে তথা তথা পটিৰিজ্ঝন্তো অরিযমগ্গং ভাৰেতি. দুতিযভাৰনাচতুক্কে এসনাভাৰনাতি অপ্পনাপুব্বভাগে ভাৰনা. সা হি অপ্পনং এসন্তি এতাযাতি এসনাতি ৰুত্তা. পটিলাভভাৰনাতি অপ্পনাভাৰনা. সা হি তায এসনায পটিলব্ভতীতি পটিলাভোতি ৰুত্তা. একরসাভাৰনাতি পটিলাভে ৰসীভাৰং পত্তুকামস্স পযোগকালে ভাৰনা. সা হি তেন তেন পহানেন তেহি তেহি কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিরসেন একরসাতি কত্ৰা একরসাতি ৰুত্তা. আসেৰনাভাৰনাতি পটিলাভে ৰসিপ্পত্তস্স যথারুচি পরিভোগকালে ভাৰনা. সা হি ভুসং সেৰীযতীতি আসেৰনাতি ৰুত্তা. কেচি পন ‘‘আসেৰনাভাৰনা ৰসীকম্মং, একরসাভাৰনা সব্বত্থিকা’’তি ৰণ্ণযন্তি. চতুক্কৰিভাগে সমাধিং সমাপজ্জন্তানন্তি ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানৰচনং. তত্থ জাতাতি তস্মিং পুব্বভাগে জাতা. একরসা হোন্তীতি অপ্পনুপ্পাদনে সমানকিচ্চা হোন্তি. সমাধিং সমাপন্নানন্তি অপ্পিতপ্পনানং. তত্থ জাতাতি তস্সা অপ্পনায জাতা. অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৰত্তন্তীতি সমপ্পৰত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিক্কমন্তি. অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্রিযং ভাৰযতোতিআদীসু একক্খণেপি একেকস্স ইন্দ্রিযস্স সকসককিচ্চকরণে তংতংনিস্সযৰসেন সকসককিচ্চকারকানি সেসানিপি ইন্দ্রিযানি ৰিমুত্তিরসেন একরসা হোন্তীতি ৰিমুত্তিরসেনেৰ একরসট্ঠেন ভাৰনা. বলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গেসুপি এসেৰ নযো. একরসাতি চ লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো.

ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. সংসারে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু. পুব্বণ্হসমযন্তিআদীসু অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৰচনং, অত্থতো পন ভুম্মমেৰ, দিৰসস্স পুব্বকালেতি অত্থো. আসেৰতীতি ৰসিপ্পত্তং সমাধিং ভুসং সেৰতি. মজ্ঝন্হিকসমযন্তি দিৰসস্স মজ্ঝকালে. সাযন্হসমযন্তি দিৰসস্স সাযন্হকালে. পুরেভত্তন্তি দিৰাভত্ততো পুরেকালে. পচ্ছাভত্তন্তি দিৰাভত্ততো পচ্ছাকালে. পুরিমেপি যামেতি রত্তিযা পঠমে কোট্ঠাসে. কাল়েতি কাল়পক্খে. জুণ্হেতি সুক্কপক্খে. পুরিমেপি ৰযোখন্ধেতি পঠমে ৰযোকোট্ঠাসে, পঠমৰযেতি অত্থো. তীসু চ ৰযেসু ৰস্সসতাযুকস্স পুরিসস্স একেকস্মিং ৰযে চতুমাসাধিকানি তেত্তিংস ৰস্সানি হোন্তি.

২৮. ততিযভাৰনাচতুক্কে তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনট্ঠেনাতি তত্থ নেক্খম্মাদীসু ভাৰনাৰিসেসেসু জাতানং সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতানং যুগনদ্ধধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিক্কমনভাৰেন. ইন্দ্রিযানং একরসট্ঠেনাতি তত্থেৰ সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিরসেন একরসভাৰেন. তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেনাতি তেসং অনতিৰত্তনএকরসভাৰানং অনুচ্ছৰিকস্স ৰীরিযস্স ৰাহনভাৰেন. আসেৰনট্ঠেনাতি যা তস্স তস্মিং সমযে পৰত্তা আসেৰনা. তস্সা আসেৰনায আসেৰনভাৰেন.

রূপসঞ্ঞন্তি কুসলৰিপাককিরিযৰসেন পঞ্চদসৰিধং রূপাৰচরজ্ঝানসঙ্খাতং রূপসঞ্ঞং. রূপাৰচরজ্ঝানম্পি হি রূপন্তি ৰুচ্চতি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৭৪; অ. নি. ৮.৬৬; ধ. স. ২৪৮), তস্স ঝানস্স আরম্মণম্পি ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৭৩; অ. নি. ৮.৬৫-৬৬; ধ. স. ২৪৭, ২৪৯). রূপাৰচরজ্ঝানঞ্হি সঞ্ঞাসীসেন রূপে সঞ্ঞাতি কত্ৰা রূপসঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. পটিঘসঞ্ঞন্তি কুসলৰিপাকা পঞ্চ, অকুসলৰিপাকা পঞ্চাতি এৰং দসৰিধং পটিঘসঞ্ঞং. দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা হি সঞ্ঞা চক্খাদীনং ৰত্থূনং রূপাদীনং আরম্মণানঞ্চ পটিঘাতেন উপ্পন্নত্তা পটিঘসঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. রূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা গন্ধসঞ্ঞা রসসঞ্ঞা ফোট্ঠব্বসঞ্ঞাতিপি এতিস্সা এৰ নামং. নানত্তসঞ্ঞন্তি অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা, দ্ৰাদস অকুসলসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, দ্ৰে অকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকিরিযসঞ্ঞাতি এৰং চতুচত্তালীসৰিধং নানত্তসঞ্ঞং. সা হি নানত্তে নানাসভাৰে রূপসদ্দাদিভেদে গোচরে পৰত্তা সঞ্ঞাতি নানত্তসঞ্ঞা, চতুচত্তালীসভেদতো নানত্তা নানাসভাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসা সঞ্ঞাতি ৰা নানত্তসঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞাবহুকত্তেপি জাতিগ্গহণেন একৰচনং কতং.

নিচ্চসঞ্ঞন্তি নিচ্চন্তি সঞ্ঞং নিচ্চসঞ্ঞং. এৰং সুখসঞ্ঞং অত্তসঞ্ঞং. নন্দিন্তি সপ্পীতিকং তণ্হং. রাগন্তি নিপ্পীতিকং তণ্হং. সমুদযন্তি রাগস্স সমুদযং. অথ ৰা ভঙ্গানুপস্সনায ভঙ্গস্সেৰ দস্সনতো সঙ্খারানং উদযং. আদানন্তি নিব্বত্তনৰসেন কিলেসানং, অদোসদস্সাৰিতায সঙ্খতারম্মণস্স ৰা আদানং. ঘনসঞ্ঞন্তি সন্ততিৰসেন ঘনন্তি সঞ্ঞং. আযূহনন্তি সঙ্খারানং অত্থায পযোগকরণং. ধুৰসঞ্ঞন্তি থিরন্তি সঞ্ঞং. নিমিত্তন্তি নিচ্চনিমিত্তং. পণিধিন্তি সুখপত্থনং. অভিনিৰেসন্তি অত্থি অত্তাতি অভিনিৰেসং. সারাদানাভিনিৰেসন্তি নিচ্চসারত্তসারগহণাভিনিৰেসং. সম্মোহাভিনিৰেসন্তি ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিৰসেন (সং. নি. ২.২০) ‘‘ইস্সরতো লোকো সম্ভোতী’’তিআদিৰসেন চ সম্মোহাভিনিৰেসং. আলযাভিনিৰেসন্তি আদীনৰাদস্সনেন অল্লীযিতব্বমিদন্তি অভিনিৰেসং. অপ্পটিসঙ্খন্তি অনুপাযগহণং. সঞ্ঞোগাভিনিৰেসন্তি কামযোগাদিকং কিলেসপ্পৰত্তিং.

দিট্ঠেকট্ঠেতি দিট্ঠীহি সহ একস্মিং ঠিতাতি দিট্ঠেকট্ঠা. তে দিট্ঠেকট্ঠে. কিলেসেন্তি উপতাপেন্তি, ৰিবাধেন্তি ৰাতি কিলেসা. তে কিলেসে. দুৰিধঞ্হি একট্ঠং পহানেকট্ঠং সহজেকট্ঠঞ্চ. পহানেকট্ঠং সক্কাযদিট্ঠিপমুখাহি তেসট্ঠিযা দিট্ঠীহি সহ (পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১১৮) যাৰ সোতাপত্তিমগ্গেন পহানা, তাৰ একস্মিং পুগ্গলে ঠিতাতি অত্থো. ইদমিধাধিপ্পেতং. দসসু হি কিলেসেসু ইধ দিট্ঠিকিলেসোযেৰ আগতো. সেসেসু পন অপাযগমনীযো লোভো দোসো মোহো মানো ৰিচিকিচ্ছা থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি নৰ কিলেসা দিট্ঠিযা সহ পহানেকট্ঠা হুত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তি, রাগদোসমোহপমুখেসু ৰা দিযড্ঢেসু কিলেসসহস্সেসু সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠিযা পহীযমানায দিট্ঠিযা সহ অপাযগমনীযা সব্বকিলেসা পহানেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি, সহজেকট্ঠে দিট্ঠিযা সহ একস্মিং চিত্তে ঠিতাতি অত্থো. সোতাপত্তিমগ্গেন হি দ্ৰীসু দিট্ঠিসম্পযুত্তঅসঙ্খারিকচিত্তেসু পহীযমানেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি, দ্ৰীসু দিট্ঠিসম্পযুত্তসসঙ্খারিকচিত্তেসু পহীযমানেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. ওল়ারিকে কিলেসেতি ওল়ারিকভূতে কামরাগব্যাপাদে. অনুসহগতে কিলেসেতি সুখুমভূতে কামরাগব্যাপাদে. সব্বকিলেসেতি মগ্গত্তযেন পহীনাৰসেসে.

ৰীরিযং ৰাহেতীতি যোগাৰচরো ৰীরিযং পৰত্তেতি. হেট্ঠা এসনাপটিলাভএকরসআসেৰনৰচনানি ভাৰনানং ৰিসেসদস্সনত্থং ৰুত্তানি ‘‘এৰংভূতা চ ভাৰনা’’তি. ইধ ‘‘তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনট্ঠেন ইন্দ্রিযানং একরসট্ঠেন তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেন আসেৰনট্ঠেনা’’তি ৰচনানি ভাৰনাহেতুদস্সনত্থং ৰুত্তানি ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ হেতুনা ভাৰনা’’তি. হেট্ঠা আসেৰনাভাৰনাতি নানাক্খণৰসেন ৰুত্তা, ইধ আসেৰনট্ঠেন ভাৰনাতি একক্খণৰসেনাতি ৰিসেসো. রূপং পস্সন্তো ভাৰেতীতিআদীসু রূপাদীনি পস্সিতব্বাকারেন পস্সন্তো ভাৰেতব্বং ভাৰনং ভাৰেতীতি অত্থো. একরসা হোন্তীতি ৰিমুত্তিরসেন, কিচ্চরসেন ৰা একরসা হোন্তি. ৰিমুত্তিরসোতি সম্পত্তিরসো. কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন রসো নাম পৰুচ্চতীতি হি ৰুত্তন্তি.

ভাৰেতব্বনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সচ্ছিকাতব্বনিদ্দেসৰণ্ণনা

২৯. সচ্ছিকাতব্বনিদ্দেসে দস একুত্তরৰিস্সজ্জনানি পটিলাভসচ্ছিকিরিযাৰসেন ৰুত্তানি. তত্থ অকুপ্পা চেতোৰিমুত্তীতি অরহত্তফলৰিমুত্তি. সা হি ন কুপ্পতি ন চলতি ন পরিহাযতীতি অকুপ্পা, সব্বকিলেসেহি চিত্তস্স ৰিমুত্তত্তা চেতোৰিমুত্তীতি ৰুচ্চতি. ৰিজ্জাতি তিস্সো ৰিজ্জা. ৰিমুত্তীতি দসুত্তরপরিযাযেন অরহত্তফলং ৰুত্তং, সঙ্গীতিপরিযাযেন পন ‘‘ৰিমুত্তীতি দ্ৰে ৰিমুত্তিযো চিত্তস্স চ অধিমুত্তি নিব্বানঞ্চা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৪) ৰুত্তং. এত্থ চ অট্ঠ সমাপত্তিযো নীৰরণাদীহি সুট্ঠু ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তি নাম, নিব্বানং সব্বসঙ্খততো ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তি নাম. তিস্সো ৰিজ্জাতি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং ৰিজ্জা সত্তানং চুতূপপাতে ঞাণং ৰিজ্জা আসৰানং খযে ঞাণং ৰিজ্জা. তমৰিজ্ঝনট্ঠেন ৰিজ্জা, ৰিদিতকরণট্ঠেনাপি ৰিজ্জা. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণঞ্হি উপ্পজ্জমানং পুব্বেনিৰাসং ছাদেত্ৰা ঠিতং তমং ৰিজ্ঝতি, পুব্বেনিৰাসঞ্চ ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা. চুতূপপাতে ঞাণং চুতিপটিসন্ধিচ্ছাদকং তমং ৰিজ্ঝতি, চুতূপপাতঞ্চ ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা. আসৰানং খযে ঞাণং চতুসচ্চচ্ছাদকং তমং ৰিজ্ঝতি, চতুসচ্চধম্মে চ ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা. চত্তারি সামঞ্ঞফলানীতি সোতাপত্তিফলং, সকদাগামিফলং, অনাগামিফলং, অরহত্তফলং. পাপধম্মে সমেতি ৰিনাসেতীতি সমণো, সমণস্স ভাৰো সামঞ্ঞং. চতুন্নং অরিযমগ্গানমেতং নামং. সামঞ্ঞস্স ফলানি সামঞ্ঞফলানি.

পঞ্চ ধম্মক্খন্ধাতি সীলক্খন্ধো, সমাধিক্খন্ধো, পঞ্ঞাক্খন্ধো, ৰিমুত্তিক্খন্ধো, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধো. ধম্মক্খন্ধাতি ধম্মৰিভাগা ধম্মকোট্ঠাসা. সীলক্খন্ধাদীসুপি এসেৰ নযো. লোকিযলোকুত্তরা সীলসমাধিপঞ্ঞা এৰ সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা. সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিমুত্তিযো এৰ ৰিমুত্তিক্খন্ধো. তিৰিধা ৰিমুত্তিপচ্চৰেক্খণা এৰ ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধো. সো লোকিযো এৰ. জাননট্ঠেন ঞাণমেৰ দস্সনট্ঠেন দস্সনন্তি ঞাণদস্সনং, ৰিমুত্তীনং ঞাণদস্সনং ৰিমুত্তিঞাণদস্সনন্তি ৰুচ্চতি. ৰিক্খম্ভনতদঙ্গৰিমুত্তিযো পন সমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধেহেৰ সঙ্গহিতা. ইমে পঞ্চ ধম্মক্খন্ধা সেক্খানং সেক্খা, অসেক্খানং অসেক্খাতি ৰুত্তা. এতেসু হি লোকিযা চ নিস্সরণৰিমুত্তি চ নেৰসেক্খানাসেক্খা. সেক্খা হোন্তাপি সেক্খানং ইমে ইতি সেক্খা, অসেক্খানং ইমে ইতি অসেক্খাতি ৰুচ্চন্তি. ‘‘সেক্খেন ৰিমুত্তিক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতী’’তি এত্থ পন নিস্সরণৰিমুত্তিযা আরম্মণকরণৰসেন সমন্নাগতোতি ৰেদিতব্বো. ছ অভিঞ্ঞাতি ছ অধিকানি ঞাণানি. কতমা ছ? ইদ্ধিৰিধঞাণং, দিব্বসোতধাতুঞাণং, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং, চেতোপরিযঞাণং, দিব্বচক্খুঞাণং, আসৰানং খযে ঞাণন্তি ইমা ছ.

সত্ত খীণাসৰবলানীতি খীণা আসৰা অস্সাতি খীণাসৰো, খীণাসৰস্স বলানি খীণাসৰবলানি. কতমানি সত্ত? ৰুত্তানি ভগৰতা –

‘‘ইধ, ভিক্খৰে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো অনিচ্চতো সব্বে সঙ্খারা যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠা হোন্তি. যম্পি, ভিক্খৰে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো অনিচ্চতো সব্বে সঙ্খারা যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠা হোন্তি, ইদম্পি, ভিক্খৰে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো বলং হোতি, যং বলং আগম্ম খীণাসৰো ভিক্খু আসৰানং খযং পটিজানাতি ‘খীণা মে আসৰা’তি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো অঙ্গারকাসূপমা কামাতি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠা হোন্তি. যম্পি, ভিক্খৰে…পে… ইদম্পি খীণাসৰস্স ভিক্খুনো বলং হোতি…পে….

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো ৰিৰেকনিন্নং চিত্তং হোতি ৰিৰেকপোণং ৰিৰেকপব্ভারং ৰিৰেকট্ঠং নেক্খম্মাভিরতং ব্যন্তীভূতং সব্বসো আসৰট্ঠানিযেহি ধম্মেহি. যম্পি, ভিক্খৰে…পে… ইদম্পি খীণাসৰস্স ভিক্খুনো বলং হোতি…পে….

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰিতা হোন্তি সুভাৰিতা. পঞ্চিন্দ্রিযানি ভাৰিতানি হোন্তি সুভাৰিতানি. সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা হোন্তি সুভাৰিতা. অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৰিতো হোতি সুভাৰিতো. যম্পি, ভিক্খৰে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৰিতো হোতি সুভাৰিতো, ইদম্পি খীণাসৰস্স ভিক্খুনো বলং হোতি, যং বলং আগম্ম খীণাসৰো ভিক্খু আসৰানং খযং পটিজানাতি ‘খীণা মে আসৰা’’’তি (অ. নি. ১০.৯০; দী. নি. ৩.৩৫৭; পটি. ম. ২.৪৪).

তত্থ পঠমেন বলেন দুক্খসচ্চপটিৰেধো, দুতিযেন সমুদযসচ্চপটিৰেধো, ততিযেন নিরোধসচ্চপটিৰেধো, চতূহি মগ্গসচ্চপটিৰেধো পকাসিতো হোতি.

অট্ঠ ৰিমোক্খাতি আরম্মণে অধিমুচ্চনট্ঠেন পচ্চনীকধম্মেহি চ সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠেন ৰিমোক্খা. ‘‘কতমে অট্ঠ? রূপী রূপানি পস্সতি, অযং পঠমো ৰিমোক্খো. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি, অযং দুতিযো ৰিমোক্খো. ‘সুভ’ন্তেৰ অধিমুত্তো হোতি, অযং ততিযো ৰিমোক্খো. সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, অযং চতুত্থো ৰিমোক্খো. সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, অযং পঞ্চমো ৰিমোক্খো. সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, অযং ছট্ঠো ৰিমোক্খো. সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, অযং সত্তমো ৰিমোক্খো. সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, অযং অট্ঠমো ৰিমোক্খো’’তি (দী. নি. ২.১৭৪; ৩.৩৫৮; অ. নি. ৮.৬৬).

নৰ অনুপুব্বনিরোধাতি নৰ অনুপটিপাটিযা নিরোধা. ‘‘কতমে নৰ? পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স কামসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি, দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৰিতক্কৰিচারা নিরুদ্ধা হোন্তি, ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি নিরুদ্ধা হোতি, চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা নিরুদ্ধা হোন্তি, আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স রূপসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি, সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ নিরুদ্ধা হোন্তী’’তি (অ. নি. ৯.৩১; দী. নি. ৩.৩৪৪, ৩৫৯).

দস অসেক্খা ধম্মাতি উপরি সিক্খিতব্বাভাৰতো ন সিক্খন্তীতি অসেক্খা. অথ ৰা তীসু সিক্খাসু সিক্খন্তীতি সেক্খা, ৰুদ্ধিপ্পত্তা সেক্খাতি অসেক্খা, অরহন্তো. অসেক্খানং ইমে ইতি অসেক্খা. ‘‘কতমে দস? অসেক্খা সম্মাদিট্ঠি, অসেক্খো সম্মাসঙ্কপ্পো, অসেক্খা সম্মাৰাচা, অসেক্খো সম্মাকম্মন্তো, অসেক্খো সম্মাআজীৰো, অসেক্খো সম্মাৰাযামো, অসেক্খা সম্মাসতি, অসেক্খো সম্মাসমাধি, অসেক্খং সম্মাঞাণং, অসেক্খা সম্মাৰিমুত্তী’’তি (দী. নি. ৩.৩৪৮, ৩৬০). অসেক্খং সম্মাঞাণন্তি অরহত্তফলপঞ্ঞং ঠপেত্ৰা সেসলোকিযপঞ্ঞা. সম্মাৰিমুত্তীতি অরহত্তফলৰিমুত্তি. অট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩৪৮) পন ৰুত্তং –

‘‘অসেক্খা সম্মাদিট্ঠীতিআদযো সব্বেপি ফলসম্পযুত্তধম্মা এৰ. এত্থ চ সম্মাদিট্ঠি সম্মাঞাণন্তি দ্ৰীসু ঠানেসু পঞ্ঞাৰ কথিতা. সম্মাৰিমুত্তীতি ইমিনা পন পদেন ৰুত্তাৰসেসা ফলসমাপত্তিধম্মা সঙ্গহিতা’’তি.

সব্বং, ভিক্খৰে, সচ্ছিকাতব্বন্তিআদীসু আরম্মণসচ্ছিকিরিযা ৰেদিতব্বা. রূপং পস্সন্তো সচ্ছিকরোতীতিআদীসু রূপাদীনি লোকিযানি পস্সিতব্বাকারেন পস্সন্তো তানেৰ রূপাদীনি আরম্মণসচ্ছিকিরিযায সচ্ছিকরোতি, রূপাদীনি ৰা পস্সিতব্বাকারেন পস্সন্তো তেন হেতুনা সচ্ছিকাতব্বং নিব্বানং সচ্ছিকরোতি. পস্সন্তোতি হি পদং হেতুঅত্থেপি অক্খরচিন্তকা ইচ্ছন্তি. অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীনি পন লোকুত্তরানি পচ্চৰেক্খণৰসেন পস্সন্তো তানেৰ আরম্মণসচ্ছিকিরিযায সচ্ছিকরোতি. ‘‘অমতোগধং নিব্বানং পরিযোসানট্ঠেন সচ্ছিকরোতী’’তি ইদং পরিঞ্ঞেয্যপহাতব্বসচ্ছিকাতব্বভাৰেতব্বেসু সচ্ছিকাতব্বত্তা উজুকমেৰ. যে যে ধম্মা সচ্ছিকতা হোন্তি, তে তে ধম্মা ফস্সিতা হোন্তীতি আরম্মণসচ্ছিকিরিযায সচ্ছিকতা আরম্মণফস্সেন ফুট্ঠা হোন্তি, পটিলাভসচ্ছিকিরিযায সচ্ছিকতা পটিলাভফস্সেন ফুট্ঠা হোন্তীতি.

সচ্ছিকাতব্বনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

হানভাগিযচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩০. ইদানি যস্মা হানভাগিযাদিতা একেকস্সেৰ সমাধিস্স অৰত্থাভেদেন হোতি, তস্মা হানভাগিযচতুক্কং একতোযেৰ নিদ্দিট্ঠং. তত্থ পঠমস্স ঝানস্স লাভিন্তি পঠমস্স ঝানস্স লাভিনো. সামিঅত্থে উপযোগৰচনং. লাভো সচ্ছিকিরিযা অস্স অত্থীতি লাভীতি ৰুচ্চতি. কামসহগতাতি এত্থ সহগতসদ্দস্স আরম্মণত্থো অধিপ্পেতো, ৰত্থুকামকিলেসকামারম্মণাতি অত্থো. সঞ্ঞামনসিকারাতি জৰনসঞ্ঞা চ তদাৰজ্জনমনসিকারো চ, সঞ্ঞাসম্পযুত্তমনসিকারোপি ৰট্টতি. সমুদাচরন্তীতি পৰত্তন্তি. ধম্মোতি পঠমজ্ঝানধম্মো. ঝানা পরিহাযন্তো তীহি কারণেহি পরিহাযতি কিলেসসমুদাচারেন ৰা অসপ্পাযকিরিযায ৰা অননুযোগেন ৰা. কিলেসসমুদাচারেন পরিহাযন্তো সীঘং পরিহাযতি, কম্মারামতাভস্সারামতানিদ্দারামতাসঙ্গণিকারামতানুযোগৰসেন অসপ্পাযকিরিযায পরিহাযন্তো দন্ধং পরিহাযতি, গেলঞ্ঞপচ্চযৰেকল্লাদিনা পলিবোধেন অভিক্খণং অসমাপজ্জন্তো অননুযোগেন পরিহাযন্তোপি দন্ধং পরিহাযতি. ইধ পন বলৰকারণমেৰ দস্সেন্তো কিলেসসমুদাচারমেৰাহ. দুতিযজ্ঝানাদীহি পন পরিহাযন্তো হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝাননিকন্তিসমুদাচারেনপি পরিহাযতি. কিত্তাৰতা পরিহীনো হোতীতি? যদা ন সক্কোতি সমাপজ্জিতুং, এত্তাৰতা পরিহীনো হোতীতি. তদনুধম্মতাতি অনুপৰত্তো ধম্মো অনুধম্মো, ঝানং অধিকং কত্ৰা পৰত্তস্স নিকন্তিধম্মস্সেতং অধিৰচনং. অনুধম্মো এৰ অনুধম্মতা, তস্স ঝানস্স অনুধম্মতা তদনুধম্মতা. সতীতি নিকন্তি. সন্তিট্ঠতীতি পতিট্ঠাতি. তং পঠমজ্ঝানং অনুৰত্তমানা নিকন্তি পৰত্ততীতি ৰুত্তং হোতি. অৰিতক্কসহগতাতি দুতিযজ্ঝানারম্মণা. তঞ্হি নত্থেত্থ ৰিতক্কোতি অৰিতক্কন্তি ৰুচ্চতি. নিব্বিদাসহগতাতি ৰিপস্সনারম্মণা. সা হি সঙ্খারেসু নিব্বিন্দনতো নিব্বিদাতি ৰুচ্চতি. ‘‘নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতী’’তি (মহাৰ. ২৩; সং. নি. ৩.৬১) হি ৰুত্তং. ৰিরাগূপসংহিতাতি অরিযমগ্গপটিসঞ্ঞুত্তা ৰিপস্সনা. ৰিপস্সনা হি সিখাপ্পত্তা মগ্গৰুট্ঠানং পাপেতি. তস্মা ৰিপস্সনারম্মণা সঞ্ঞামনসিকারা ‘‘ৰিরাগূপসংহিতা’’তি ৰুচ্চন্তি, ‘‘ৰিরাগা ৰিমুচ্চতী’’তি হি ৰুত্তং.

ৰিতক্কসহগতাতি ৰিতক্কৰসেন পঠমজ্ঝানারম্মণা. উপেক্খাসুখসহগতাতি তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায চ সুখৰেদনায চ ৰসেন ততিযজ্ঝানারম্মণা. পীতিসুখসহগতাতি পীতিযা চ সুখৰেদনায চ ৰসেন দুতিযজ্ঝানারম্মণা. অদুক্খমসুখসহগতাতি উপেক্খাৰেদনাৰসেন চতুত্থজ্ঝানারম্মণা. সা হি ৰেদনা ন দুক্খা ন সুখাতি অদুক্খমসুখাতি ৰুচ্চতি, ম-কারো পনেত্থ পদসন্ধিৰসেন ৰুত্তো. রূপসহগতাতি রূপজ্ঝানারম্মণা. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে ঠিতস্স হানভাগিযঠিতিভাগিযনিব্বেধভাগিযত্তেসু ৰিজ্জমানেসুপি ৰিসেসভাগিযত্তাভাৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ন নিদ্দিট্ঠং. সব্বোপি চেস লোকিযো সমাধি পমাদৰিহারিস্স মুদিন্দ্রিযস্স হানভাগিযো হোতি, অপ্পমাদৰিহারিস্স মুদিন্দ্রিযস্স ঠিতিভাগিযো হোতি, তণ্হাচরিতস্স তিক্খিন্দ্রিযস্স ৰিসেসভাগিযো হোতি, দিট্ঠিচরিতস্স তিক্খিন্দ্রিযস্স নিব্বেধভাগিযো হোতীতি ৰুচ্চতি.

হানভাগিযচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

লক্খণত্তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩১. ইদানি যস্মা একেকোপি লোকিযধম্মো তিলক্খণব্ভাহতো, তস্মা লক্খণত্তিকং একতো নিদ্দিট্ঠং. তত্থ অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি তত্থ তত্থেৰ খীযনভাৰেন অনিচ্চং. ‘‘খযধম্মত্তা, ৰযধম্মত্তা, ৰিরাগধম্মত্তা, নিরোধধম্মত্তা অনিচ্চ’’ন্তি একে. দুক্খং ভযট্ঠেনাতি সপ্পটিভযতায দুক্খং. যঞ্হি অনিচ্চং, তং ভযাৰহং হোতি সীহোপমসুত্তে (সং. নি. ৩.৭৮) দেৰানং ৰিয. ‘‘জাতিজরাব্যাধিমরণভযট্ঠেন দুক্খ’’ন্তি একে. অনত্তা অসারকট্ঠেনাতি ‘‘অত্তা নিৰাসী কারকো ৰেদকো সযংৰসী’’তি এৰং পরিকপ্পিতস্স অত্তসারস্স অভাৰেন অনত্তা. যঞ্হি অনিচ্চং দুক্খং, তং অত্তনোপি অনিচ্চতং ৰা উদযব্বযপীল়নং ৰা ধারেতুং ন সক্কোতি, কুতো তস্স কারকাদিভাৰো. ৰুত্তঞ্চ ‘‘রূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্যা’’তিআদি (মহাৰ. ২০). ‘‘অত্তসারনিচ্চসারৰিরহিতত্তা অনত্তা’’তি একে.

লক্খণত্তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুক্খসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩২-৩৩ .

অরিযসচ্চচতুক্কম্পি তথট্ঠেন সচ্চানং একসম্বন্ধত্তা একতো এৰ নিদ্দিট্ঠং. তত্থ তত্থাতি তেসু চতূসু অরিযসচ্চেসু. কতমন্তি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. দুক্খং অরিযসচ্চন্তি পুচ্ছিতধম্মনিদস্সনং. তত্থ জাতিপি দুক্খাতিআদীসু জাতিসদ্দস্স তাৰ অনেকে অত্থা পৰেদিতা. যথাহ –

‘‘ভৰো কুলং নিকাযো চ, সীলং পঞ্ঞত্তি লক্খণং;

পসূতি সন্ধি চেৰাতি, জাতিঅত্থা পৰেদিতা’’.

তথা হিস্স ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো’’তিআদীসু (পারা. ১২) ভৰো অত্থো. ‘‘অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেনা’’তি (দী. নি. ১.৩৩১) এত্থ কুলং. ‘‘অত্থি, ৰিসাখে, নিগণ্ঠা নাম সমণজাতী’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এত্থ নিকাযো. ‘‘যতোহং, ভগিনি, অরিযায জাতিযা জাতো নাভিজানামী’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) এত্থ অরিযসীলং. ‘‘তিরিযা নাম তিণজাতি নাভিযা উগ্গন্ত্ৰা নভং আহচ্চ ঠিতা অহোসী’’তি (অ. নি. ৫.১৯৬) এত্থ পঞ্ঞত্তি. ‘‘জাতি দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৭১) এত্থ সঙ্খতলক্খণং. ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তি (ম. নি. ৩.২০৭) এত্থ পসূতি. ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তি (ৰিভ. ৩৫৪) চ ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তি (পটি. ম. ১.৩৩; ৰিভ. ১৯০) চ এত্থ পরিযাযতো পটিসন্ধিখন্ধা. নিপ্পরিযাযতো পন তত্থ তত্থ নিব্বত্তমানানং সত্তানং যে যে খন্ধা পাতুভৰন্তি, তেসং তেসং পঠমং পাতুভাৰো.

কস্মা পনেসা জাতি দুক্খাতি চে? অনেকেসং দুক্খানং ৰত্থুভাৰতো. অনেকানি হি দুক্খানি. সেয্যথিদং – দুক্খদুক্খং, ৰিপরিণামদুক্খং, সঙ্খারদুক্খং, পটিচ্ছন্নদুক্খং, অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং, পরিযাযদুক্খং, নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি. এত্থ কাযিকচেতসিকা দুক্খা ৰেদনাসভাৰতো চ নামতো চ দুক্খত্তা দুক্খদুক্খন্তি ৰুচ্চতি. সুখা ৰেদনা ৰিপরিণামেন দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো ৰিপরিণামদুক্খং. উপেক্খাৰেদনা চেৰ অৰসেসা চ তেভূমকসঙ্খারা উদযব্বযপটিপীল়িতত্তা সঙ্খারদুক্খং. কণ্ণসূলদন্তসূলরাগজপরিল়াহদোসজপরিল়াহাদি কাযিকচেতসিকো আবাধো পুচ্ছিত্ৰা জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ অপাকটভাৰতো পটিচ্ছন্নদুক্খং. দ্ৰত্তিংসকম্মকারণাদিসমুট্ঠানো আবাধো অপুচ্ছিত্ৰাৰ জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ পাকটভাৰতো অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং. ঠপেত্ৰা দুক্খদুক্খং সেসং দুক্খসচ্চৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১৯০ আদযো) আগতং জাতিআদি সব্বম্পি তস্স তস্স দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো পরিযাযদুক্খং. দুক্খদুক্খং পন নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি ৰুচ্চতি.

তত্রাযং জাতি যং তং বালপণ্ডিতসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৬ আদযো) ভগৰতাপি উপমাৰসেন পকাসিতং আপাযিকং দুক্খং, যঞ্চ সুগতিযম্পি মনুস্সলোকে গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স ৰত্থুভাৰতো দুক্খা. তত্রিদং গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং – অযঞ্হি সত্তো মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তমানো ন উপ্পলপদুমপুণ্ডরীকাদীসু নিব্বত্ততি, অথ খো হেট্ঠা আমাসযস্স উপরি পক্কাসযস্স উদরপটলপিট্ঠিকণ্টকানং ৰেমজ্ঝে পরমসম্বাধে তিব্বন্ধকারে নানাকুণপগন্ধপরিভাৰিতপরমদুগ্গন্ধপৰনৰিচরিতে অধিমত্তজেগুচ্ছে কুচ্ছিপ্পদেসে পূতিমচ্ছপূতিকুম্মাসচন্দনিকাদীসু কিমি ৰিয নিব্বত্ততি. সো তত্থ নিব্বত্তো দস মাসে মাতুকুচ্ছিসম্ভৰেন উস্মনা পুটপাকং ৰিয পচ্চমানো পিট্ঠপিণ্ডি ৰিয সেদিযমানো সমিঞ্জনপসারণাদিৰিরহিতো অধিমত্তং দুক্খং পচ্চনুভোতীতি. ইদং তাৰ গব্ভোক্কন্তিমূলকং দুক্খং.

যং পন সো মাতু সহসা উপক্খলনগমননিসীদনউট্ঠানপরিৰত্তনাদীসু সুরাধুত্তহত্থগতো এল়কো ৰিয অহিতুণ্ডিকহত্থগতো সপ্পপোতকো ৰিয চ আকড্ঢনপরিকড্ঢনওধুনননিদ্ধুননাদিনা উপক্কমেন অধিমত্তং দুক্খমনুভোতি, যঞ্চ মাতু সীতুদকপানকালে সীতনরকূপপন্নো ৰিয উণ্হযাগুভত্তাদিঅজ্ঝোহরণকালে অঙ্গারৰুট্ঠিসম্পরিকিণ্ণো ৰিয লোণম্বিলাদিঅজ্ঝোহরণকালে খারাপতচ্ছিকাদিকম্মকারণপ্পত্তো ৰিয অধিমত্তং দুক্খমনুভোতি. ইদং গব্ভপরিহরণমূলকং দুক্খং.

যং পনস্স মূল়্হগব্ভায মাতুযা মিত্তামচ্চসুহজ্জাদীহিপি অদস্সনারহে দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানে ছেদনফালনাদীহি দুক্খমনুভৰতি. ইদং গব্ভৰিপত্তিমূলকং দুক্খং.

যং ৰিজাযমানায মাতুযা কম্মজেহি ৰাতেহি পরিৰত্তেত্ৰা নরকপ্পপাতং ৰিয অতিভযানকং যোনিমগ্গং পটিপাদিযমানস্স পরমসম্বাধেন চ যোনিমুখেন তাল়চ্ছিগ্গল়েন ৰিয নিকড্ঢিযমানস্স মহানাগস্স নরকসত্তস্স ৰিয চ সঙ্ঘাতপব্বতেহি ৰিচুণ্ণিযমানস্স দুক্খমুপ্পজ্জতি. ইদং ৰিজাযনমূলকং দুক্খং.

যং পন জাতস্স তরুণৰণসদিসস্স সুকুমারসরীরস্স হত্থগহণন্হাপনধোৰনচোল়পরিমজ্জনাদিকালে সূচিমুখখুরধারাৰিজ্ঝনফালনসদিসং দুক্খমুপ্পজ্জতি. ইদং মাতুকুচ্ছিতো বহি নিক্খমনমূলকং দুক্খং.

যং ততো পরং পৰত্তিযং অত্তনাৰ অত্তানং ৰধেন্তস্স অচেলকৰতাদিৰসেন আতাপনপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তস্স কোধৰসেন অভুঞ্জন্তস্স উব্বন্ধন্তস্স চ দুক্খং হোতি. ইদং অত্তুপক্কমমূলকং দুক্খং.

যং পন পরতো ৰধবন্ধনাদীনি অনুভৰন্তস্স উপ্পজ্জতি. ইদং পরূপক্কমমূলকংদুক্খন্তি. ইতি ইমস্স সব্বস্সাপি দুক্খস্স অযং জাতি ৰত্থুমেৰ হোতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘জাযেথ নো চে নরকেসু সত্তো, তত্থগ্গিদাহাদিকমপ্পসয্হং;

লভেথ দুক্খং নু কুহিং পতিট্ঠং, ইচ্চাহ দুক্খাতি মুনীধ জাতিং.

‘‘দুক্খং তিরচ্ছেসু কসাপতোদ-

দণ্ডাভিঘাতাদিভৰং অনেকং;

যং তং কথং তত্থ ভৰেয্য জাতিং,

ৰিনা তহিং জাতি ততোপি দুক্খা.

‘‘পেতেসু দুক্খং পন খুপ্পিপাসা-

ৰাতাতপাদিপ্পভৰং ৰিচিত্তং;

যস্মা অজাতস্স ন তত্থ অত্থি,

তস্মাপি দুক্খং মুনি জাতিমাহ.

‘‘তিব্বন্ধকারে চ অসয্হসীতে,

লোকন্তরে যং অসুরেসু দুক্খং;

ন তং ভৰে তত্থ ন চস্স জাতি,

যতো অযং জাতি ততোপি দুক্খা.

‘‘যঞ্চাপি গূথনরকে ৰিয মাতুগব্ভে,

সত্তো ৰসং চিরমতো বহি নিক্খমঞ্চ;

পপ্পোতি দুক্খমতিঘোরমিদম্পি নত্থি,

জাতিং ৰিনা ইতিপি জাতি অযঞ্হি দুক্খা.

‘‘কিং ভাসিতেন বহুনা ননু যং কুহিঞ্চি,

অত্থীধ কিঞ্চিদপি দুক্খমিদং কদাচি;

নেৰত্থি জাতিৰিরহে যদতো মহেসী,

দুক্খাতি সব্বপঠমং ইমমাহ জাতি’’ন্তি.

জরাপি দুক্খাতি এত্থ দুৰিধা জরা সঙ্খতলক্খণঞ্চ, খণ্ডিচ্চাদিসম্মতো সন্ততিযং একভৰপরিযাপন্নখন্ধপুরাণভাৰো চ. সা ইধ অধিপ্পেতা. সা পনেসা দুক্খা সঙ্খারদুক্খভাৰতো চেৰ দুক্খৰত্থুতো চ. যং হিদং অঙ্গপচ্চঙ্গসিথিলীভাৰইন্দ্রিযৰিকারৰিরূপতা যোব্বনৰিনাসবলূপঘাতসতিমতিৰিপ্পৰাসপরপরিভৰাদিঅনেকপ্পচ্চযং কাযিকচেতসিকং দুক্খমুপ্পজ্জতি, জরা তস্স ৰত্থু. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘অঙ্গানং সিথিলীভাৰা, ইন্দ্রিযানং ৰিকারতো;

যোব্বনস্স ৰিনাসেন, বলস্স উপঘাততো.

‘‘ৰিপ্পৰাসা সতাদীনং, পুত্তদারেহি অত্তনো;

অপ্পসাদনীযতো চেৰ, ভিয্যো বালত্তপত্তিযা.

‘‘পপ্পোতি দুক্খং যং মচ্চো, কাযিকং মানসং তথা;

সব্বমেতং জরাহেতু, যস্মা তস্মা জরা দুখা’’তি.

জরাদুক্খানন্তরং ব্যাধিদুক্খে ৰত্তব্বেপি কাযিকদুক্খগহণেনেৰ ব্যাধিদুক্খং গহিতং হোতীতি ন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

মরণম্পি দুক্খন্তি এত্থাপি দুৰিধং মরণং – সঙ্খতলক্খণঞ্চ, যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘জরামরণং দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৭১). একভৰপরিযাপন্নজীৰিতিন্দ্রিযপ্পবন্ধৰিচ্ছেদো চ, যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘নিচ্চং মরণতো ভয’’ন্তি (সু. নি. ৫৮১). তং ইধ অধিপ্পেতং. জাতিপচ্চযমরণং উপক্কমমরণং সরসমরণং আযুক্খযমরণং পুঞ্ঞক্খযমরণন্তিপি তস্সেৰ নামং. পুন খণিকমরণং সম্মুতিমরণং সমুচ্ছেদমরণন্তি অযম্পেত্থ ভেদো ৰেদিতব্বো. পৰত্তে রূপারূপধম্মানং ভেদো খণিকমরণং নাম. ‘‘তিস্সো মতো, ফুস্সো মতো’’তি ইদং পরমত্থতো সত্তস্স অভাৰা, ‘‘সস্সং মতং, রুক্খো মতো’’তি ইদং জীৰিতিন্দ্রিযস্স অভাৰা সম্মুতিমরণং নাম. খীণাসৰস্স অপ্পটিসন্ধিকা কালকিরিযা সমুচ্ছেদমরণং নাম. বাহিরকং সম্মুতিমরণং ঠপেত্ৰা ইতরং সম্মুতিমরণঞ্চ সমুচ্ছেদমরণঞ্চ যথাৰুত্তপবন্ধৰিচ্ছেদেনেৰ সঙ্গহিতং. দুক্খস্স পন ৰত্থুভাৰতো দুক্খং. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘পাপস্স পাপকম্মাদিনিমিত্তমনুপস্সতো;

ভদ্দস্সাপসহন্তস্স, ৰিযোগং পিযৰত্থুকং;

মীযমানস্স যং দুক্খং, মানসং অৰিসেসতো.

‘‘সব্বেসঞ্চাপি যং সন্ধিবন্ধনচ্ছেদনাদিকং;

ৰিতুজ্জমানমম্মানং, হোতি দুক্খং সরীরজং.

‘‘অসয্হমপ্পটিকারং, দুক্খস্সেতস্সিদং যতো;

মরণং ৰত্থু তেনেতং, দুক্খমিচ্চেৰ ভাসিত’’ন্তি.

সোকাদীসু সোকো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স অন্তোনিজ্ঝানলক্খণো চিত্তসন্তাপো. দুক্খো পন দুক্খদুক্খতো দুক্খৰত্থুতো চ. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘সত্তানং হদযং সোকো, ৰিসসল্লংৰ তুজ্জতি;

অগ্গিতত্তোৰ নারাচো, ভুসংৰ দহতে পুন.

‘‘সমাৰহতি ব্যাধিঞ্চ, জরামরণভেদনং;

দুক্খম্পি ৰিৰিধং যস্মা, তস্মা দুক্খোতি ৰুচ্চতী’’তি.

পরিদেৰো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স ৰচীপলাপো. দুক্খো পন সঙ্খারদুক্খভাৰতো দুক্খৰত্থুতো চ. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘যং সোকসল্লৰিহতো পরিদেৰমানো, কণ্ঠোট্ঠতালুতলসোসজমপ্পসয্হং;

ভিয্যোধিমত্তমধিগচ্ছতিযেৰ দুক্খং, দুক্খোতি তেন ভগৰা পরিদেৰমাহা’’তি.

দুক্খং নাম কাযপীল়নলক্খণং কাযিকদুক্খং. দুক্খং পন দুক্খদুক্খতো মানসদুক্খাৰহনতো চ. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘পীল়েতি কাযিকমিদং, দুক্খং দুক্খঞ্চ মানসং ভিয্যো;

জনযতি যস্মা তস্মা, দুক্খন্তি ৰিসেসতো ৰুত্ত’’ন্তি.

দোমনস্সং নাম চিত্তপীল়নলক্খণং মানসং দুক্খং. দুক্খং পন দুক্খদুক্খতো কাযিকদুক্খাৰহনতো চ. চেতোদুক্খসমপ্পিতা হি কেসে পকিরিয কন্দন্তি, উরানি পটিপিসন্তি, আৰট্টন্তি, ৰিৰট্টন্তি, উদ্ধংপাদং পপতন্তি, সত্থং আহরন্তি, ৰিসং খাদন্তি, রজ্জুযা উব্বন্ধন্তি, অগ্গিং পৰিসন্তীতি নানপ্পকারকং দুক্খমনুভৰন্তি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘পীল়েতি যতো চিত্তং, কাযস্স চ পীল়নং সমাৰহতি;

দুক্খন্তি দোমনস্সং, ৰিদোমনস্সা ততো আহূ’’তি.

উপাযাসো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স অধিমত্তচেতোদুক্খপ্পভাৰিতো দোসোযেৰ. ‘‘সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নো একো ধম্মো’’তি একে. দুক্খো পন সঙ্খারদুক্খভাৰতো চিত্তপরিদহনতো কাযৰিসাদনতো চ. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘চিত্তস্স চ পরিদহনা, কাযস্স ৰিসাদনা চ অধিমত্তং;

যং দুক্খমুপাযাসো, জনেতি দুক্খো ততো ৰুত্তো’’তি.

এত্থ চ মন্দগ্গিনা অন্তোভাজনে পাকো ৰিয সোকো, তিক্খগ্গিনা পচ্চমানস্স ভাজনতো বহিনিক্খমনং ৰিয পরিদেৰো, বহিনিক্খন্তাৰসেসস্স নিক্খমিতুম্পি অপ্পহোন্তস্স অন্তোভাজনেযেৰ যাৰ পরিক্খযা পাকো ৰিয উপাযাসো দট্ঠব্বো.

অপ্পিযসম্পযোগো নাম অপ্পিযেহি সত্তসঙ্খারেহি সমোধানং. দুক্খো পন দুক্খৰত্থুতো. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘দিস্ৰাৰ অপ্পিযে দুক্খং, পঠমং হোতি চেতসি;

তদুপক্কমসম্ভূতমথ কাযে যতো ইধ.

‘‘ততো দুক্খদ্ৰযস্সাপি, ৰত্থুতো সো মহেসিনা;

দুক্খো ৰুত্তোতি ৰিঞ্ঞেয্যো, অপ্পিযেহি সমাগমো’’তি.

পিযৰিপ্পযোগো নাম পিযেহি সত্তসঙ্খারেহি ৰিনাভাৰো. দুক্খো পন দুক্খৰত্থুতো. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘ঞাতিধনাদিৰিযোগা, সোকসরসমপ্পিতা ৰিতুজ্জন্তি;

বালা যতো ততোযং, দুক্খোতি মতো পিযৰিযোগো’’তি.

ইচ্ছিতালাভে অলব্ভনেয্যৰত্থূসু ইচ্ছাৰ যম্পিচ্ছং ন লভতি, তম্পি দুক্খন্তি ৰুত্তা. যেনপি ধম্মেন অলব্ভনেয্যং ৰত্থুং ইচ্ছন্তো ন লভতি, তম্পি অলব্ভনেয্যৰত্থুম্হি ইচ্ছনং দুক্খন্তি অত্থো. দুক্খং পন দুক্খৰত্থুতো. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘তং তং পত্থযমানানং, তস্স তস্স অলাভতো;

যং ৰিঘাতমযং দুক্খং, সত্তানং ইধ জাযতি.

‘‘অলব্ভনেয্যৰত্থূনং, পত্থনা তস্স কারণং;

যস্মা তস্মা জিনো দুক্খং, ইচ্ছিতালাভমব্রৰী’’তি.

সঙ্খিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধাতি এত্থ পন সঙ্খিত্তেনাতি দেসনং সন্ধায ৰুত্তং. দুক্খঞ্হি এত্তকানি দুক্খসতানীতি ৰা এত্তকানি দুক্খসহস্সানীতি ৰা সঙ্খিপিতুং ন সক্কা, দেসনা পন সক্কা. তস্মা ‘‘দুক্খং নাম ন অঞ্ঞং কিঞ্চি, সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি দেসনং সঙ্খিপন্তো এৰমাহ. পঞ্চাতি গণনপরিচ্ছেদো. উপাদানক্খন্ধাতি উপাদানগোচরা খন্ধা.

জাতিপ্পভুতিকং দুক্খং, যং ৰুত্তমিধ তাদিনা;

অৰুত্তং যঞ্চ তং সব্বং, ৰিনা এতেন ৰিজ্জতি.

যস্মা তস্মা উপাদানক্খন্ধা সঙ্খেপতো ইমে;

দুক্খাতি ৰুত্তা দুক্খন্ত-দেসকেন মহেসিনা.

তথা হি ইন্ধনমিৰ পাৰকো, লক্খমিৰ পহরণানি, গোরূপং ৰিয ডংসমকসাদযো, খেত্তমিৰ লাযকা, গামং ৰিয গামঘাতকা, উপাদানক্খন্ধপঞ্চকমেৰ জাতিআদযো নানপ্পকারেহি ৰিবাধেন্তা তিণলতাদীনি ৰিয ভূমিযং, পুপ্ফফলপল্লৰানি ৰিয রুক্খেসু উপাদানক্খন্ধেসুযেৰ নিব্বত্তন্তি. উপাদানক্খন্ধানঞ্চ আদিদুক্খং জাতি, মজ্ঝেদুক্খং জরা, পরিযোসানদুক্খং মরণং, মারণন্তিকদুক্খাভিঘাতেন পরিডয্হনদুক্খং সোকো, তদসহনতো লালপ্পনদুক্খং পরিদেৰো, ততো ধাতুক্খোভসঙ্খাতঅনিট্ঠফোট্ঠব্বসমাযোগতো কাযস্স আবাধনদুক্খং দুক্খং, তেন আবাধিযমানানং পুথুজ্জনানং তত্থ পটিঘুপ্পত্তিতো চেতোবাধনদুক্খং দোমনস্সং, সোকাদিৰুদ্ধিযা জনিতৰিসাদানং অনুত্থুননদুক্খং উপাযাসো, মনোরথৰিঘাতপ্পত্তানং ইচ্ছাৰিঘাতদুক্খং ইচ্ছিতালাভোতি এৰং নানপ্পকারতো উপপরিক্খিযমানা উপাদানক্খন্ধাৰ দুক্খাতি যদেতং একমেকং দস্সেত্ৰা ৰুচ্চমানং অনেকেহিপি কপ্পেহি ন সক্কা অনৰসেসতো ৰত্তুং, তং সব্বম্পি দুক্খং একজলবিন্দুম্হি সকলসমুদ্দজলরসং ৰিয যেসু কেসুচি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সঙ্খিপিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সঙ্খিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি ভগৰতা ৰুত্তমেৰ থেরো অৰোচাতি.

তত্থ কতমা জাতীতিআদীসু পদভাজনীযেসু তত্থাতি দুক্খসচ্চনিদ্দেসে ৰুত্তেসু জাতিআদীসু. যা তেসং তেসং সত্তানন্তি সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধারণনিদ্দেসো. যা দেৰদত্তস্স জাতি, যা সোমদত্তস্স জাতীতি এৰঞ্হি দিৰসম্পি কথিযমানে নেৰ সত্তা পরিযাদানং গচ্ছন্তি, ন সব্বং অপরত্থদীপনং সিজ্ঝতি, ইমেহি পন দ্ৰীহি পদেহি ন কোচি সত্তো অপরিযাদিন্নো হোতি, ন কিঞ্চি অপরত্থদীপনং ন সিজ্ঝতি. তম্হি তম্হীতি অযং গতিজাতিৰসেন অনেকেসং সত্তনিকাযানং সাধারণনিদ্দেসো. সত্তনিকাযেতি সত্তানং নিকাযে, সত্তঘটাযং সত্তসমূহেতি অত্থো. জাতীতি জাযনৰসেন. ইদমেত্থ সভাৰপচ্চত্তং. সঞ্জাতীতি সঞ্জাযনৰসেন. উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং. ওক্কন্তীতি ওক্কমনৰসেন. জাযনট্ঠেন ৰা জাতি, সা অপরিপুণ্ণাযতনৰসেন ৰুত্তা. সঞ্জাযনট্ঠেন সঞ্জাতি, সা পরিপুণ্ণাযতনৰসেন ৰুত্তা. ওক্কমনট্ঠেন ওক্কন্তি, সা অণ্ডজজলাবুজৰসেন ৰুত্তা. তে হি অণ্ডকোসং ৰত্থিকোসঞ্চ ওক্কমন্তি, ওক্কমন্তা পৰিসন্তা ৰিয পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. অভিনিব্বত্তনট্ঠেন অভিনিব্বত্তি, সা সংসেদজওপপাতিকৰসেন ৰুত্তা. তে হি পাকটা এৰ হুত্ৰা নিব্বত্তন্তি, অযং তাৰ সম্মুতিকথা.

ইদানি খন্ধানং পাতুভাৰো, আযতনানং পটিলাভোতি পরমত্থকথা হোতি. খন্ধা এৰ হি পরমত্থতো পাতুভৰন্তি, ন সত্তা. এত্থ চ খন্ধানন্তি একৰোকারভৰে একস্স, চতুৰোকারভৰে চতুন্নং, পঞ্চৰোকারভৰে পঞ্চন্নম্পি গহণং ৰেদিতব্বং. পাতুভাৰোতি উপ্পত্তি. আযতনানন্তি তত্র তত্র উপ্পজ্জমানাযতনৰসেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. পটিলাভোতি সন্ততিযং পাতুভাৰোযেৰ. পাতুভৰন্তানেৰ হি তানি পটিলদ্ধানি নাম হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি জাতীতি অযং জাতি নাম কথীযতি.

জরানিদ্দেসে জরাতি সভাৰপচ্চত্তং. জীরণতাতি আকারনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা, পচ্ছিমা দ্ৰে পকতিনিদ্দেসা. অযঞ্হি জরাতি ইমিনা পদেন সভাৰতো দীপিতা, তেনস্সা ইদং সভাৰপচ্চত্তং. জীরণতাতি ইমিনা আকারতো, তেনস্সাযং আকারনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তি ইমিনা কালাতিক্কমে দন্তনখানং খণ্ডিতভাৰকরণকিচ্চতো. পালিচ্চন্তি ইমিনা কেসলোমানং পলিতভাৰকরণকিচ্চতো. ৰলিত্তচতাতি ইমিনা মংসং মিলাপেত্ৰা তচে ৰলিভাৰকরণকিচ্চতো দীপিতা. তেনস্সা ইমে তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. তেহি ইমেসং ৰিকারানং দস্সনৰসেন পাকটীভূতা পাকটজরা দস্সিতা. যথেৰ হি উদকস্স ৰা ৰাতস্স ৰা অগ্গিনো ৰা তিণরুক্খাদীনং সম্ভগ্গপলিভগ্গতায ৰা ঝামতায ৰা গতমগ্গো পাকটো হোতি, ন চ সো গতমগ্গো তানেৰ উদকাদীনি, এৰমেৰ জরায দন্তাদীসু খণ্ডিচ্চাদিৰসেন গতমগ্গো পাকটো চক্খুং উম্মীলেত্ৰাপি গয্হতি, ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৰ জরা. ন হি জরা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা হোতি.

আযুনো সংহানি ইন্দ্রিযানং পরিপাকোতি ইমেহি পন পদেহি কালাতিক্কমেযেৰ অভিব্যত্তায আযুক্খযচক্খাদিইন্দ্রিযপরিপাকসঙ্খাতায পকতিযা দীপিতা, তেনস্সিমে দ্ৰে পকতিনিদ্দেসাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ যস্মা জরং পত্তস্স আযু হাযতি, তস্মা জরা ‘‘আযুনো সংহানী’’তি ফলূপচারেন ৰুত্তা. যস্মা চ দহরকালে সুপ্পসন্নানি সুখুমম্পি অত্তনো ৰিসযং সুখেনেৰ গণ্হনসমত্থানি চক্খাদীনি ইন্দ্রিযানি জরং পত্তস্স পরিপক্কানি আলুল়িতানি অৰিসদানি ওল়ারিকম্পি অত্তনো ৰিসযং গহেতুং অসমত্থানি হোন্তি, তস্মা ‘‘ইন্দ্রিযানং পরিপাকো’’তি ফলূপচারেনেৰ ৰুত্তা.

সা পনেসা এৰং নিদ্দিট্ঠা সব্বাপি জরা পাকটা পটিচ্ছন্নাতি দুৰিধা হোতি. তত্থ দন্তাদীসু খণ্ডাদিভাৰদস্সনতো রূপধম্মেসু জরা পাকটজরা নাম. অরূপধম্মেসু পন জরা তাদিসস্স ৰিকারস্স অদস্সনতো পটিচ্ছন্নজরা নাম. তত্র য্ৰাযং খণ্ডাদিভাৰো দিস্সতি, সো তাদিসানং দন্তাদীনং ৰণ্ণোযেৰ. তং চক্খুনা দিস্ৰা মনোদ্ৰারেন চিন্তেত্ৰা ‘‘ইমে দন্তা জরায পহটা’’তি জরং জানাতি, উদকট্ঠানে বদ্ধানি গোসিঙ্গাদীনি ওলোকেত্ৰা হেট্ঠা উদকস্স অত্থিভাৰজাননং ৰিয. পুন অযং জরা সৰীচি অৰীচীতি এৰম্পি দুৰিধা হোতি. তত্থ মণিকনকরজতপৰাল়চন্দসূরিযাদীনং মন্দদসকাদীসু পাণীনং ৰিয, পুপ্ফফলপল্লৰাদীসু অপাণীনং ৰিয চ অন্তরন্তরা ৰণ্ণৰিসেসাদীনং দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা জরা অৰীচিজরা নাম, নিরন্তরজরাতি অত্থো. ততো অঞ্ঞেসু পন যথাৰুত্তেসু অন্তরন্তরা ৰণ্ণৰিসেসাদীনং সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা জরা সৰীচিজরা নাম.

তত্থ সৰীচিজরা উপাদিণ্ণকঅনুপাদিণ্ণকৰসেন এৰং ৰেদিতব্বা – দহরকুমারকানঞ্হি পঠমমেৰ খীরদন্তা নাম উট্ঠহন্তি, ন তে থিরা. তেসু পন পতিতেসু পুন দন্তা উট্ঠহন্তি. তে পঠমমেৰ সেতা হোন্তি, জরাৰাতেন পহটকালে কাল়কা হোন্তি. কেসা পঠমমেৰ তম্বা হোন্তি, ততো কাল়কা, ততো সেতা. ছৰি পন সলোহিতিকা হোতি. ৰড্ঢন্তানং ৰড্ঢন্তানং ওদাতানং ওদাতভাৰো, কাল়কানং কাল়কভাৰো পঞ্ঞাযতি. জরাৰাতেন পন পহটকালে ৰলিং গণ্হাতি. সব্বম্পি সস্সং ৰপিতকালে সেতং হোতি, পচ্ছা নীলং. জরাৰাতেন পন পহটকালে পণ্ডুকং হোতি. অম্বঙ্কুরেনাপি দীপেতুং ৰট্টতি.

মরণনিদ্দেসে চুতীতি চৰনৰসেন ৰুত্তং. একচতুপঞ্চক্খন্ধানং সামঞ্ঞৰচনমেতং. চৰনতাতি ভাৰৰচনেন লক্খণনিদস্সনং. ভেদোতি চুতিখন্ধানং ভঙ্গুপ্পত্তিপরিদীপনং. অন্তরধানন্তি ঘটস্স ৰিয ভিন্নস্স ভিন্নানং চুতিখন্ধানং যেন কেনচি পরিযাযেন ঠানাভাৰপরিদীপনং. মচ্চু মরণন্তি মচ্চুসঙ্খাতং মরণং, ন খণিকমরণং. কালো নাম অন্তকো, তস্স কিরিযাতি কালকিরিযা. এত্তাৰতা চ সম্মুতিযা মরণং দীপিতং.

ইদানি পরমত্থেন দীপেতুং খন্ধানং ভেদোতিআদিমাহ. পরমত্থেন হি খন্ধাযেৰ ভিজ্জন্তি, ন সত্তো নাম কোচি মরতি. খন্ধেসু পন ভিজ্জমানেসু সত্তো মরতি, ভিন্নেসু মতোতি ৰোহারো হোতি. এত্থ চ চতুৰোকারপঞ্চৰোকারৰসেন খন্ধানং ভেদো, একৰোকারৰসেন কল়েৰরস্স নিক্খেপো, চতুৰোকারৰসেন ৰা খন্ধানং ভেদো, সেসদ্ৰযৰসেন কল়েৰরস্স নিক্খেপো ৰেদিতব্বো. কস্মা? ভৰদ্ৰযেপি রূপকাযসঙ্খাতস্স কল়েৰরস্স সম্ভৰতো. যস্মা ৰা চাতুমহারাজিকাদীসুপি খন্ধা ভিজ্জন্তেৰ, ন কিঞ্চি নিক্খিপতি, তস্মা তেসং ৰসেন খন্ধানং ভেদো, মনুস্সাদীসু কল়েৰরস্স নিক্খেপো. এত্থ চ কল়েৰরস্স নিক্খেপকরণতো মরণং ‘‘কল়েৰরস্স নিক্খেপো’’তি ৰুত্তং.

জীৰিতিন্দ্রিযস্সুপচ্ছেদোতি ইমিনা ইন্দ্রিযবদ্ধস্সেৰ মরণং নাম হোতি, অনিন্দ্রিযবদ্ধস্স মরণং নাম নত্থীতি দস্সেতি. ‘‘সস্সং মতং, রুক্খো মতো’’তি ইদং পন ৰোহারমত্তমেৰ, অত্থতো পন এৰরূপানি ৰচনানি সস্সাদীনং খযৰযভাৰমেৰ দীপেন্তি.

অপিচ ইমানি জাতিজরামরণানি নাম ইমেসং সত্তানং ৰধকপচ্চামিত্তা ৰিয ওতারং গৰেসন্তানি ৰিচরন্তি. যথা হি পুরিসস্স তীসু পচ্চামিত্তেসু ওতারাপেক্খেসু ৰিচরন্তেসু একো ৰদেয্য ‘‘অহং অসুকঅরঞ্ঞস্স নাম ৰণ্ণং কথেত্ৰা এতং আদায তত্থ গমিস্সামি, এত্থ ময্হং দুক্করং নত্থী’’তি. দুতিযো ৰদেয্য ‘‘অহং তৰ এতং গহেত্ৰা গতকালে পোথেত্ৰা দুব্বলং করিস্সামি, এত্থ ময্হং দুক্করং নত্থী’’তি. ততিযো ৰদেয্য ‘‘তযা এতস্মিং পোথেত্ৰা দুব্বলে কতে তিণ্হেন অসিনা সীসচ্ছেদনং নাম ময্হং ভারো হোতূ’’তি তে এৰং ৰত্ৰা তথা করেয্যুং. তত্থ পঠমপচ্চামিত্তস্স অরঞ্ঞৰণ্ণং কথেত্ৰা তং আদায তত্থ গতকালো ৰিয সুহজ্জঞাতিমণ্ডলতো নিক্কড্ঢিত্ৰা যত্থ কত্থচি নিব্বত্তাপনং নাম জাতিযা কিচ্চং, দুতিযস্স পোথেত্ৰা দুব্বলকরণং ৰিয নিব্বত্তক্খন্ধেসু নিপতিত্ৰা পরাধীনমঞ্চপরাযণভাৰকরণং জরায কিচ্চং, ততিযস্স তিণ্হেন অসিনা সীসচ্ছেদনং ৰিয জীৰিতক্খযপাপনং মরণস্স কিচ্চন্তি ৰেদিতব্বং.

অপিচেত্থ জাতিদুক্খং সাদীনৰমহাকন্তারপ্পৰেসো ৰিয দট্ঠব্বং, জরাদুক্খং তত্থ অন্নপানরহিতস্স দুব্বলং ৰিয, মরণদুক্খং দুব্বলস্স ইরিযাপথপৰত্তনে ৰিহতপরক্কমস্স ৰাল়াদীহি অনযব্যসনাপাদনং ৰিয দট্ঠব্বন্তি.

সোকনিদ্দেসে ৰিযসতীতি ব্যসনং, হিতসুখং খিপতি ৰিদ্ধংসেতীতি অত্থো. ঞাতীনং ব্যসনং ঞাতিব্যসনং, চোররোগভযাদীহি ঞাতিক্খযো ঞাতিৰিনাসোতি অত্থো. তেন ঞাতিব্যসনেন. ফুট্ঠস্সাতি অজ্ঝোত্থটস্স অভিভূতস্স, সমন্নাগতস্সাতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – ভোগানং ব্যসনং ভোগব্যসনং, রাজচোরাদিৰসেন ভোগক্খযো ভোগৰিনাসোতি অত্থো. রোগোযেৰ ব্যসনং রোগব্যসনং. রোগো হি আরোগ্যং ৰিযসতি ৰিনাসেতীতি ব্যসনং. সীলস্স ব্যসনং সীলব্যসনং. দুস্সীল্যস্সেতং নামং. সম্মাদিট্ঠিং ৰিনাসযমানা উপ্পন্না দিট্ঠি এৰ ব্যসনং দিট্ঠিব্যসনং. এত্থ চ পুরিমানি দ্ৰে অনিপ্ফন্নানি, পচ্ছিমানি তীণি নিপ্ফন্নানি তিলক্খণব্ভাহতানি. পুরিমানি চ তীণি নেৰ কুসলানি ন অকুসলানি, সীলদিট্ঠিব্যসনদ্ৰযং অকুসলং.

অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেনাতি গহিতেসু ৰা যেন কেনচি অগ্গহিতেসু ৰা মিত্তামচ্চব্যসনাদীসু যেন কেনচি. সমন্নাগতস্সাতি সমনুবন্ধস্স অপরিমুচ্চমানস্স. অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন দুক্খধম্মেনাতি যেন কেনচি সোকদুক্খস্স উপ্পত্তিহেতুনা. সোকোতি সোচনকৰসেন সোকো. ইদং তেহি কারণেহি উপ্পজ্জনকসোকস্স সভাৰপচ্চত্তং. সোচনাতি সোচনাকারো. সোচিতত্তন্তি সোচিতভাৰো. অন্তোসোকোতি অব্ভন্তরসোকো. দুতিযপদং উপসগ্গেন ৰড্ঢিতং. সো হি অব্ভন্তরং সুক্খাপেন্তো ৰিয পরিসুক্খাপেন্তো ৰিয উপ্পজ্জতীতি ‘‘অন্তোসোকো অন্তোপরিসোকো’’তি ৰুচ্চতি. চেতসো পরিজ্ঝাযনাতি চিত্তস্স পরিজ্ঝাযনাকারো. সোকো হি উপ্পজ্জমানো অগ্গি ৰিয চিত্তং ঝাপেতি দহতি, ‘‘চিত্তং মে ঝামং, ন মে কিঞ্চি পটিভাতী’’তি ৰদাপেতি. দুক্খিতো মনো দুম্মনো, তস্স ভাৰো দোমনস্সং. অনুপৰিট্ঠট্ঠেন সোকোৰ সল্লন্তি সোকসল্লং.

পরিদেৰনিদ্দেসে ‘‘ময্হং ধীতা, ময্হং পুত্তো’’তি এৰং আদিস্স আদিস্স দেৰন্তি রোদন্তি এতেনাতি আদেৰো. তং তং ৰণ্ণং পরিকিত্তেত্ৰা পরিকিত্তেত্ৰা দেৰন্তি এতেনাতি পরিদেৰো. ততো পরানি দ্ৰে দ্ৰে পদানি পুরিমদ্ৰযস্সেৰ আকারভাৰনিদ্দেসৰসেন ৰুত্তানি. ৰাচাতি ৰচনং. পলাপোতি তুচ্ছং নিরত্থকৰচনং. উপড্ঢভণিতঅঞ্ঞভণিতাদিৰসেন ৰিরূপো পলাপোতি ৰিপ্পলাপো. লালপ্পোতি পুনপ্পুনং লপনং. লালপ্পনাকারো লালপ্পনা. লালপ্পিতস্স ভাৰো লালপ্পিতত্তং.

দুক্খনিদ্দেসে কাযনিস্সিতত্তা কাযিকং. অমধুরট্ঠেন অসাতং. কাযিকপদেন চেতসিকঅসাতং পটিক্খিপতি, অসাতপদেন কাযিকসাতং. তদেৰ দুক্খযতীতি দুক্খং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং দুক্খিতং করোতীতি অত্থো. দুক্খমত্তা ৰা দুক্খং. কাযসম্ফস্সজন্তি কাযসম্ফস্সে জাতং. অসাতং দুক্খং ৰেদযিতন্তি অসাতং ৰেদযিতং ন সাতং, দুক্খং ৰেদযিতং ন সুখং. পরতো তীণি পদানি ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰুত্তানি. অসাতা ৰেদনা ন সাতা, দুক্খা ৰেদনা ন সুখাতি অযমেৰ পনেত্থ অত্থো. যং কাযিকং অসাতং দুক্খং ৰেদযিতং, যা কাযসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৰেদনা, ইদং ৰুচ্চতি দুক্খন্তি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা.

দোমনস্সনিদ্দেসে দুট্ঠু মনোতি দুম্মনো, হীনৰেদনত্তা ৰা কুচ্ছিতং মনোতি দুম্মনো, দুম্মনস্স ভাৰো দোমনস্সং. চিত্তনিস্সিতত্তা চেতসিকং. চেতোসম্ফস্সজন্তি চিত্তসম্ফস্সে জাতং.

উপাযাসনিদ্দেসে আযাসনট্ঠেন আযাসো. সংসীদনৰিসীদনাকারপ্পৰত্তস্স চিত্তকিলমথস্সেতং নামং. বলৰআযাসো উপাযাসো. আযাসিতভাৰো আযাসিতত্তং. উপাযাসিতভাৰো উপাযাসিতত্তং.

অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসে ইধাতি ইমস্মিং লোকে. যস্সাতি যে অস্স. অনিট্ঠাতি অপরিযেসিতা. পরিযেসিতা ৰা হোন্তু অপরিযেসিতা ৰা, নামমেৰেতং অমনাপারম্মণানং. মনস্মিং ন কমন্তি ন পৰিসন্তীতি অকন্তা. মনস্মিং ন অপ্পিযন্তি, ন ৰা মনং ৰড্ঢেন্তীতি অমনাপা. রূপাতিআদি তেসং সভাৰনিদস্সনং. অনত্থং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অনত্থকামা. অহিতং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অহিতকামা. অফাসুং দুক্খৰিহারং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অফাসুকামা. চতূহি যোগেহি খেমং নিব্ভযং ৰিৰট্টং ন কামেন্তি, সভযং ৰট্টমেৰ নেসং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অযোগক্খেমকামা. অপিচ সদ্ধাদীনং ৰুদ্ধিসঙ্খাতস্স অত্থস্স অকামনতো, তেসংযেৰ হানিসঙ্খাতস্স অনত্থস্স চ কামনতো অনত্থকামা. সদ্ধাদীনংযেৰ উপাযভূতস্স হিতস্স অকামনতো, সদ্ধাহানিআদীনং উপাযভূতস্স অহিতস্স চ কামনতো অহিতকামা. ফাসুৰিহারস্স অকামনতো, অফাসুৰিহারস্স চ কামনতো অফাসুকামা. যস্স কস্সচি নিব্ভযস্স অকামনতো, ভযস্স চ কামনতো অযোগক্খেমকামাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

সঙ্গতীতি গন্ত্ৰা সংযোগো. সমাগমোতি আগতেহি সংযোগো. সমোধানন্তি ঠাননিসজ্জাদীসু সহভাৰো. মিস্সীভাৰোতি সব্বকিচ্চানং সহকরণং. অযং সত্তৰসেন যোজনা. সঙ্খারৰসেন পন যং লব্ভতি, তং গহেতব্বং. সো পন অপ্পিযসম্পযোগো অত্থতো একো ধম্মো নাম নত্থি, কেৰলং অপ্পিযসম্পযুত্তানং দুৰিধস্সাপি দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো দুক্খোতি ৰুত্তো.

পিযৰিপ্পযোগনিদ্দেসো ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বো. মাতা ৰাতিআদি পনেত্থ অত্থকামে সরূপেন দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ মমাযতীতি মাতা, পিযাযতীতি পিতা. ভজতীতি ভাতা, তথা ভগিনী. মেত্তাযন্তীতি মিত্তা, মিনন্তি ৰা সব্বগুয্হেসু অন্তো পক্খিপন্তীতি মিত্তা. কিচ্চকরণীযেসু সহভাৰট্ঠেন অমা হোন্তীতি অমচ্চা. ‘‘অযং অম্হাকং অজ্ঝত্তিকো’’তি এৰং জানন্তি, ঞাযন্তীতি ৰা ঞাতী. লোহিতেন সম্বন্ধাতি সালোহিতা. পিতুপক্খিকা ঞাতী, মাতুপক্খিকা সালোহিতা. মাতাপিতুপক্খিকা ৰা ঞাতী, সস্সুসসুরপক্খিকা সালোহিতা. অযম্পি পিযৰিপ্পযোগো অত্থতো একো ধম্মো নাম নত্থি, কেৰলং পিযৰিপ্পযুত্তানং দুৰিধস্সাপি দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো দুক্খোতি ৰুত্তো. ইদমেত্থ সব্বঅট্ঠকথাৰচনং. সচ্চানং পন তথলক্খণত্তা সম্পযোগৰিপ্পযোগৰচনেহি অপ্পিযপিযৰত্থূনিযেৰ ৰিসেসিতানীতি ৰত্তুং যুজ্জতীতি.

ইচ্ছিতালাভনিদ্দেসে জাতিধম্মানন্তি জাতিসভাৰানং জাতিপকতিকানং. ইচ্ছা উপ্পজ্জতীতি তণ্হা উপ্পজ্জতি. অহো ৰতাতি পত্থনা. অস্সামাতি ভৰেয্যাম. ন খো পনেতং ইচ্ছায পত্তব্বন্তি যং এতং ‘‘অহো ৰত মযং ন জাতিধম্মা অস্সাম, ন চ ৰত নো জাতি আগচ্ছেয্যা’’তি এৰং পহীনসমুদযেসু সাধূসু ৰিজ্জমানং অজাতিধম্মত্তং পরিনিব্বুতেসু চ ৰিজ্জমানং জাতিযা অনাগমনং ইচ্ছিতং, তং ইচ্ছন্তস্সাপি মগ্গভাৰনায ৰিনা অপ্পত্তব্বতো, অনিচ্ছন্তস্সাপি চ ভাৰনায পত্তব্বতো ন ইচ্ছায পত্তব্বং নাম হোতি. ইদম্পীতি এতম্পি. উপরি সেসানি উপাদায অপিসদ্দো.

উপাদানক্খন্ধনিদ্দেসে সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স তে কতমে ইতি চেতি অত্থো. রূপমেৰ উপাদানক্খন্ধোতি রূপুপাদানক্খন্ধো. এসেৰ নযো সেসেসুপি.

দুক্খসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমুদযসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৪. সমুদযসচ্চনিদ্দেসে যাযং তণ্হাতি যা অযং তণ্হা. পোনোভৰিকাতি পুনব্ভৰকরণং পুনোভৰো, পুনোভৰো সীলমস্সাতি পোনোভৰিকা. অপিচ পুনব্ভৰং দেতি, পুনব্ভৰায সংৰত্ততি, পুনপ্পুনং ভৰে নিব্বত্তেতীতি পোনোভৰিকা. সা পনেসা পুনব্ভৰস্স দাযিকাপি অত্থি অদাযিকাপি, পুনব্ভৰায সংৰত্তনিকাপি অত্থি অসংৰত্তনিকাপি, দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৰেপক্কমত্তাপি. সা তিপ্পকারাপি পোনোভৰিকাতি নামং লভতি. পোনব্ভৰিকাতিপি পাঠো, সোযেৰত্থো. অভিনন্দনসঙ্খাতেন নন্দিরাগেন সহ গতাতি নন্দিরাগসহগতা. নন্দিরাগেন সদ্ধিং অত্থতো একত্তমেৰ গতাতি ৰুত্তং হোতি. তত্র তত্রাভিনন্দিনীতি যত্র যত্র অত্তভাৰো নিব্বত্ততি, তত্র তত্র অভিনন্দিনী. রূপাদীসু ৰা আরম্মণেসু তত্র তত্রাভিনন্দিনী, রূপাভিনন্দিনী সদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বধম্মাভিনন্দিনীতি অত্থো. তত্র তত্রাভিনন্দীতিপি পাঠো, তত্র তত্র অভিনন্দযতীতি অত্থো. সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স সা কতমা ইতি চেতি অত্থো. কামতণ্হাতি কামে তণ্হা, পঞ্চকামগুণিকরাগস্সেতং অধিৰচনং. ভৰতণ্হাতি ভৰে তণ্হা. ভৰপত্থনাৰসেন উপ্পন্নস্স সস্সতদিট্ঠিসহগতস্স রাগস্স রূপারূপভৰরাগস্স চ ঝাননিকন্তিযা চ এতং অধিৰচনং. ৰিভৰতণ্হাতি ৰিভৰে তণ্হা. উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতরাগস্সেতং অধিৰচনং.

ইদানি তস্সা তণ্হায ৰত্থুং ৰিত্থারতো দস্সেতুং সা খো পনেসাতিআদিমাহ. তত্থ উপ্পজ্জতীতি জাযতি. নিৰিসতীতি পুনপ্পুনং পৰত্তিৰসেন পতিট্ঠাতি. উপ্পজ্জমানা কত্থ উপ্পজ্জতি, নিৰিসমানা কত্থ নিৰিসতীতি সম্বন্ধো. যং লোকে পিযরূপং সাতরূপন্তি যং লোকস্মিং পিযসভাৰঞ্চেৰ মধুরসভাৰঞ্চ. চক্খু লোকেতিআদীসু লোকস্মিঞ্হি চক্খুআদীসু মমত্তেন অভিনিৰিট্ঠা সত্তা সম্পত্তিযং পতিট্ঠিতা অত্তনো চক্খুং আদাসাদীসু নিমিত্তগ্গহণানুসারেন ৰিপ্পসন্নং পঞ্চপসাদং সুৰণ্ণৰিমানে উগ্ঘাটিতমণিসীহপঞ্জরং ৰিয মঞ্ঞন্তি, সোতং রজতপনাল়িকং ৰিয পামঙ্গসুত্তকং ৰিয চ মঞ্ঞন্তি, তুঙ্গনাসাতি লদ্ধৰোহারং ঘানং ৰট্টেত্ৰা ঠপিতহরিতালৰট্টিং ৰিয মঞ্ঞন্তি, জিৰ্হং রত্তকম্বলপটলং ৰিয মুদুসিনিদ্ধমধুররসদং মঞ্ঞন্তি, কাযং সাললট্ঠিং ৰিয সুৰণ্ণতোরণং ৰিয চ মঞ্ঞন্তি, মনং অঞ্ঞেসং মনেন অসদিসং উল়ারং মঞ্ঞন্তি, রূপং সুৰণ্ণকণিকারপুপ্ফাদিৰণ্ণং ৰিয, সদ্দং মত্তকরৰীককোকিলমন্দধমিতমণিৰংসনিগ্ঘোসং ৰিয, অত্তনা পটিলদ্ধানি চতুসমুট্ঠানিকগন্ধারম্মণাদীনি ‘‘কস্সঞ্ঞস্স এৰরূপানি অত্থী’’তি মঞ্ঞন্তি, তেসং এৰং মঞ্ঞমানানং তানি চক্খাদীনি পিযরূপানি চেৰ সাতরূপানি চ হোন্তি. অথ নেসং তত্থ অনুপ্পন্না চেৰ তণ্হা উপ্পজ্জতি, উপ্পন্না চ পুনপ্পুনং পৰত্তিৰসেন নিৰিসতি. তস্মা থেরো ‘‘চক্খু লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পজ্জমানাতি যদা উপ্পজ্জতি, তদা এত্থ উপ্পজ্জতীতি অত্থো.

সমুদযসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিরোধসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৫.

নিরোধসচ্চনিদ্দেসে যো তস্সাযেৰ তণ্হাযাতি এত্থ ‘‘যো তস্সেৰ দুক্খস্সা’’তি ৰত্তব্বে যস্মা সমুদযনিরোধেনেৰ দুক্খং নিরুজ্ঝতি, নো অঞ্ঞথা. যথাহ –

‘‘যথাপি মূলে অনুপদ্দৰে দল়্হে, ছিন্নোপি রুক্খো পুনরেৰ রূহতি;

এৰম্পি তণ্হানুসযে অনূহতে, নিব্বত্ততী দুক্খমিদং পুনপ্পুন’’ন্তি. (ধ. প. ৩৩৮);

তস্মা তং দুক্খনিরোধং দস্সেন্তো সমুদযনিরোধেন দস্সেতুং এৰমাহ. সীহসমানৰুত্তিনো হি তথাগতা, তে দুক্খং নিরোধেন্তা দুক্খনিরোধঞ্চ দস্সেন্তা হেতুম্হি পটিপজ্জন্তি, ন ফলে. সুৰানৰুত্তিনো পন অঞ্ঞতিত্থিযা, তে দুক্খং নিরোধেন্তা দুক্খনিরোধঞ্চ দস্সেন্তা অত্তকিলমথানুযোগেন চেৰ তস্সেৰ চ দেসনায ফলে পটিপজ্জন্তি, ন হেতুম্হীতি. সীহসমানৰুত্তিতায সত্থা হেতুম্হি পটিপজ্জন্তো ‘‘যো তস্সাযেৰা’’তিআদিমাহ. ধম্মসেনাপতিপি সত্থারা ৰুত্তক্কমেনেৰাহ.

তত্থ তস্সাযেৰ তণ্হাযাতি যা সা তণ্হা ‘‘পোনোভৰিকা’’তি ৰত্ৰা কামতণ্হাদিৰসেন ৰিভত্তা উপ্পত্তিনিৰেসনৰসেন চ হেট্ঠা পকাসিতা, তস্সাযেৰ তণ্হায. অসেসৰিরাগনিরোধোতি ৰিরাগো ৰুচ্চতি মগ্গো, ‘‘ৰিরাগা ৰিমুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.২৪৫; সং. নি. ৩.১২; মহাৰ. ২৩) হি ৰুত্তং. ৰিরাগেন নিরোধো ৰিরাগনিরোধো, অনুসযসমুগ্ঘাততো অসেসো ৰিরাগনিরোধো অসেসৰিরাগনিরোধো. অথ ৰা ৰিরাগোতি হি পহানং ৰুচ্চতি, তস্মা অসেসো ৰিরাগো অসেসো নিরোধোতি এৰম্পেত্থ যোজনা দট্ঠব্বা. অত্থতো পন সব্বানেৰ পনেতানি অসেসৰিরাগনিরোধোতিআদীনি নিব্বানস্সেৰ ৰেৰচনানি. পরমত্থতো হি দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চন্তি নিব্বানং ৰুচ্চতি. যস্মা পন তং আগম্ম তণ্হা অসেসা ৰিরজ্জতি নিরুজ্ঝতি, তস্মা তং ‘‘তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধো’’তি ৰুচ্চতি. নিব্বানঞ্চ আগম্ম তণ্হা চজীযতি পটিনিস্সজ্জীযতি মুচ্চতি ন অল্লীযতি, কামগুণালযেসু চেত্থ একোপি আলযো নত্থি, তস্মা নিব্বানং চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযোতি ৰুচ্চতি. একমেৰ হি নিব্বানং, নামানি পনস্স সব্বসঙ্খতানং নামপটিপক্খৰসেন অনেকানি হোন্তি. সেয্যথিদং – অসেসৰিরাগো অসেসনিরোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো তণ্হাক্খযো অনুপ্পাদো অপ্পৰত্তং অনিমিত্তং অপ্পণিহিতং অনাযূহনং অপ্পটিসন্ধি অনুপপত্তি অগতি অজাতং অজরং অব্যাধি অমতং অসোকং অপরিদেৰং অনুপাযাসং অসংকিলিট্ঠন্তিআদীনি.

ইদানি মগ্গেন ছিন্নায নিব্বানং আগম্ম অপ্পৰত্তিপ্পত্তাযপি চ তণ্হায যেসু ৰত্থূসু তস্সা উপ্পত্তি দস্সিতা, তত্থেৰ অভাৰং দস্সেতুং সা খো পনেসাতিআদিমাহ. তত্থ যথা পুরিসো খেত্তে জাতং তিত্তকালাবুৰল্লিং দিস্ৰা অগ্গতো পট্ঠায মূলং পরিযেসিত্ৰা ছিন্দেয্য, সা অনুপুব্বেন মিলাযিত্ৰা অপ্পঞ্ঞত্তিং গচ্ছেয্য, ততো তস্মিং খেত্তে তিত্তকালাবু নিরুদ্ধা পহীনাতি ৰুচ্চেয্য, এৰমেৰ খেত্তে তিত্তকালাবু ৰিয চক্খাদীসু তণ্হা. সা অরিযমগ্গেন মূলচ্ছিন্না নিব্বানং আগম্ম অপ্পৰত্তিং গচ্ছতি. এৰং গতা পন তেসু ৰত্থূসু খেত্তে তিত্তকালাবু ৰিয ন পঞ্ঞাযতি. যথা চ অটৰিতো চোরে আনেত্ৰা নগরস্স দক্খিণদ্ৰারে ঘাতেয্যুং, ততো অটৰিযং চোরা মতাতি ৰা মারিতাতি ৰা ৰুচ্চেয্যুং, এৰমেৰ অটৰিযং চোরা ৰিয যা চক্খাদীসু তণ্হা, সা দক্খিণদ্ৰারে চোরা ৰিয নিব্বানং আগম্ম নিরুদ্ধত্তা নিব্বানে নিরুদ্ধা. এৰং নিরুদ্ধা পন তেসু ৰত্থূসু অটৰিযং চোরা ৰিয ন পঞ্ঞাযতি. তেনস্সা তত্থেৰ নিরোধং দস্সেন্তো ‘‘চক্খু লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতী’’তিআদিমাহ. অথ ৰা তণ্হুপ্পাদৰত্থুস্স পরিঞ্ঞাতত্তা পরিঞ্ঞাতৰত্থুস্মিং পুন ন উপ্পজ্জনতো অনুপ্পাদনিরোধৰসেন তণ্হুপ্পাদৰত্থুস্মিংযেৰ নিরুজ্ঝতীতি ৰুচ্চতি. এত্থ চ উপ্পজ্জনপটিপক্খৰসেন পহীযতীতি ৰুত্তং, নিৰিসনপটিপক্খৰসেন নিরুজ্ঝতীতি.

নিরোধসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৬.

মগ্গসচ্চনিদ্দেসে অযমেৰাতি অঞ্ঞমগ্গপটিক্খেপনত্থং নিযমনং (ৰিভ. অট্ঠ. ২০৫). অরিযোতি তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসেহি আরকত্তা, অরিযভাৰকরত্তা, অরিযফলপটিলাভকরত্তা চ অরিযো. অট্ঠ অঙ্গানি অস্সাতি অট্ঠঙ্গিকো. স্ৰাযং চতুরঙ্গিকা ৰিয সেনা, পঞ্চঙ্গিকং ৰিয তূরিযং অঙ্গমত্তমেৰ হোতি, অঙ্গৰিনিমুত্তো নত্থি.

ইদানি অঙ্গমত্তমেৰ মগ্গো অঙ্গৰিনিমুত্তো নত্থীতি দস্সেন্তো সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধীতিআদিমাহ. তত্থ সম্মা দস্সনলক্খণা সম্মাদিট্ঠি. সম্মা অভিনিরোপনলক্খণো সম্মাসঙ্কপ্পো. সম্মা পরিগ্গহলক্খণা সম্মাৰাচা. সম্মা সমুট্ঠাপনলক্খণো সম্মাকম্মন্তো. সম্মা ৰোদাপনলক্খণো সম্মাআজীৰো. সম্মা পগ্গহলক্খণো সম্মাৰাযামো. সম্মা উপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি. সম্মা সমাধানলক্খণো সম্মাসমাধি. তেসু একেকস্স তীণি তীণি কিচ্চানি হোন্তি. সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি তাৰ অঞ্ঞেহিপি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিং মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি, নিরোধঞ্চ আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ পস্সতি তপ্পটিচ্ছাদকমোহৰিধমনৰসেন অসম্মোহতো. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি তথেৰ মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনি চ পজহন্তি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং করোন্তি. ৰিসেসতো পনেত্থ সম্মাসঙ্কপ্পো সহজাতধম্মে সম্মা অভিনিরোপেতি, সম্মাৰাচা সম্মা পরিগ্গণ্হাতি, সম্মাকম্মন্তো সম্মা সমুট্ঠাপেতি, সম্মাআজীৰো সম্মা ৰোদাপেতি, সম্মাৰাযামো সম্মা পগ্গণ্হাতি, সম্মাসতি সম্মা উপট্ঠাপেতি, সম্মাসমাধি সম্মা সমাদহতি.

অপিচেসা সম্মাদিট্ঠি নাম পুব্বভাগে নানাক্খণা নানারম্মণা হোতি, মগ্গকালে একক্খণা একারম্মণা. কিচ্চতো পন ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীনি চত্তারি নামানি লভতি. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি পুব্বভাগে নানাক্খণা নানারম্মণা হোন্তি, মগ্গকালে একক্খণা একারম্মণা. তেসু সম্মাসঙ্কপ্পো কিচ্চতো নেক্খম্মসঙ্কপ্পোতিআদীনি তীণি নামানি লভতি. সম্মাৰাচাদযো তযো পুব্বভাগে ৰিরতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপি, মগ্গক্খণে পন ৰিরতিযোযেৰ. সম্মাৰাযামো সম্মাসতীতি ইদম্পি দ্ৰযং কিচ্চতো সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৰসেন চত্তারি নামানি লভতি. সম্মাসমাধি পন পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধিযেৰ.

ইতি ইমেসু অট্ঠসু ধম্মেসু ভগৰতা নিব্বানাধিগমায পটিপন্নস্স যোগিনো বহূপকারত্তা পঠমং সম্মাদিট্ঠি দেসিতা. অযঞ্হি ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞাসত্থ’’ন্তি (ধ. স. ১৬, ২০, ২৯) চ ৰুত্তা. তস্মা এতায পুব্বভাগে ৰিপস্সনাঞাণসঙ্খাতায সম্মাদিট্ঠিযা অৰিজ্জন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা কিলেসচোরে ঘাতেন্তো খেমেন যোগাৰচরো নিব্বানং পাপুণাতি. তস্মা পঠমং সম্মাদিট্ঠি দেসিতা.

সম্মাসঙ্কপ্পো পন তস্সা বহূপকারো. তস্মা তদনন্তরং ৰুত্তো. যথা হি হেরঞ্ঞিকো হত্থেন পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা চক্খুনা কহাপণং ওলোকেন্তো ‘‘অযং কূটো অযং ছেকো’’তি জানাতি, এৰং যোগাৰচরোপি পুব্বভাগে ৰিতক্কেন ৰিতক্কেত্ৰা ৰিতক্কেত্ৰা ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ওলোকযমানো ‘‘ইমে ধম্মা কামাৰচরা, ইমে রূপাৰচরাদযো’’তি জানাতি. যথা ৰা পন পুরিসেন কোটিযং গহেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা দিন্নং মহারুক্খং তচ্ছকো ৰাসিযা তচ্ছেত্ৰা কম্মে উপনেতি, এৰং ৰিতক্কেন ৰিতক্কেত্ৰা ৰিতক্কেত্ৰা দিন্নধম্মে যোগাৰচরো পঞ্ঞায ‘‘ইমে ধম্মা কামাৰচরা, ইমে রূপাৰচরা’’তিআদিনা নযেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কম্মে উপনেতি. তস্মা সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাদিট্ঠানন্তরং ৰুত্তো.

স্ৰাযং যথা সম্মাদিট্ঠিযা, এৰং সম্মাৰাচাযপি উপকারকো. যথাহ – ‘‘পুব্বে খো, গহপতি, ৰিতক্কেত্ৰা ৰিচারেত্ৰা পচ্ছা ৰাচং ভিন্দতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩). তস্মা তদনন্তরং সম্মাৰাচা ৰুত্তা.

যস্মা পন ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ করিস্সামা’’তি পঠমং ৰাচায সংৰিদহিত্ৰা লোকে কম্মন্তে পযোজেন্তি, তস্মা ৰাচা কাযকম্মস্স উপকারিকাতি সম্মাৰাচায অনন্তরং সম্মাকম্মন্তো ৰুত্তো.

চতুব্বিধং পন ৰচীদুচ্চরিতং, তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং পহায উভযং সুচরিতং পূরেন্তস্সেৰ যস্মা আজীৰট্ঠমকসীলং পূরতি, ন ইতরস্স, তস্মা তদুভযানন্তরং সম্মাআজীৰো ৰুত্তো.

এৰং ৰিসুদ্ধাজীৰেন পন ‘‘পরিসুদ্ধো মে আজীৰো’’তি এত্তাৰতা পরিতোসং কত্ৰা সুত্তপ্পমত্তেন ৰিহরিতুং ন যুত্তং, অথ খো সব্বইরিযাপথেসু ইদং ৰীরিযমারভিতব্বন্তি দস্সেতুং তদনন্তরং সম্মাৰাযামো ৰুত্তো.

ততো আরদ্ধৰীরিযেনাপি কাযাদীসু চতূসু ৰত্থূসু সতি সূপট্ঠিতা কাতব্বাতি দস্সেতুং তদনন্তরং সম্মাসতি ৰুত্তা.

যস্মা পন এৰং সূপট্ঠিতায সতিযা সমাধিস্স উপকারানুপকারানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসিত্ৰা পহোতি একত্তারম্মণে চিত্তং সমাধাতুং, তস্মা সম্মাসতিঅনন্তরং সম্মাসমাধি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বোতি.

সম্মাদিট্ঠিনিদ্দেসে ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদিনা চতুসচ্চকম্মট্ঠানং দস্সিতং. তত্থ পুরিমানি দ্ৰে সচ্চানি ৰট্টং, পচ্ছিমানি দ্ৰে ৰিৰট্টং. তেসু ভিক্খুনো ৰট্টে কম্মট্ঠানাভিনিৰেসো হোতি, ৰিৰট্টে নত্থি অভিনিৰেসো. পুরিমানি হি দ্ৰে সচ্চানি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং, তণ্হা সমুদযো’’তি এৰং সঙ্খেপেন চ, ‘‘কতমে পঞ্চক্খন্ধা? রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা নযেন ৰিত্থারেন চ আচরিযসন্তিকে উগ্গণ্হিত্ৰা ৰাচায পুনপ্পুনং পরিৰত্তেন্তো যোগাৰচরো কম্মং করোতি. ইতরেসু পন দ্ৰীসু সচ্চেসু ‘‘নিরোধসচ্চং ইট্ঠং কন্তং মনাপং, মগ্গসচ্চং ইট্ঠং কন্তং মনাপ’’ন্তি এৰং সৰনেনেৰ কম্মং করোতি. সো এৰং কম্মং করোন্তো চত্তারি সচ্চানি একপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি. দুক্খং পরিঞ্ঞাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, সমুদযং পহানপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি. নিরোধং সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, মগ্গং ভাৰনাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি. দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন…পে… মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতি.

এৰমস্স পুব্বভাগে দ্ৰীসু সচ্চেসু উগ্গহপরিপুচ্ছাসৰনধারণসম্মসনপটিৰেধো হোতি, দ্ৰীসু সৰনপটিৰেধোযেৰ. অপরভাগে তীসু কিচ্চতো পটিৰেধো হোতি নিরোধে আরম্মণপটিৰেধো. তত্থ সব্বম্পি পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, সৰনধারণসম্মসনঞাণং লোকিযং কামাৰচরং. পচ্চৰেক্খণা পন পত্তসচ্চস্স হোতি, অযঞ্চ আদিকম্মিকো. তস্মা সা ইধ ন ৰুত্তা. ইমস্স চ ভিক্খুনো পুব্বে পরিগ্গহতো ‘‘দুক্খং পরিজানামি, সমুদযং পজহামি, নিরোধং সচ্ছিকরোমি, মগ্গং ভাৰেমী’’তি আভোগসমন্নাহারমনসিকারপচ্চৰেক্খণা নত্থি, পরিগ্গহতো পট্ঠায হোতি. অপরভাগে পন দুক্খং পরিঞ্ঞাতমেৰ হোতি…পে… মগ্গো ভাৰিতোৰ হোতি.

তত্থ দ্ৰে সচ্চানি দুদ্দসত্তা গম্ভীরানি, দ্ৰে গম্ভীরত্তা দুদ্দসানি. দুক্খসচ্চঞ্হি উপ্পত্তিতো পাকটং, খাণুকণ্টকপ্পহারাদীসু ‘‘অহো দুক্খ’’ন্তি ৰত্তব্বতম্পি আপজ্জতি. সমুদযসচ্চং খাদিতুকামতাভুঞ্জিতুকামতাদিৰসেন উপ্পত্তিতো পাকটং. লক্খণপটিৰেধতো পন উভযম্পি গম্ভীরং. ইতি তানি দুদ্দসত্তা গম্ভীরানি. ইতরেসং পন দ্ৰিন্নং দস্সনত্থায পযোগো ভৰগ্গগ্গহণত্থং হত্থপসারণং ৰিয, অৰীচিফুসনত্থং পাদপসারণং ৰিয, সতধা ভিন্নস্স ৰালস্স কোটিযা কোটিপটিপাদনং ৰিয চ হোতি. ইতি তানি গম্ভীরত্তা দুদ্দসানি. এৰং দুদ্দসত্তা গম্ভীরেসু গম্ভীরত্তা চ দুদ্দসেসু চতূসু সচ্চেসু উগ্গহাদিৰসেন পুব্বভাগঞাণুপ্পত্তিং সন্ধায ইদং ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পটিৰেধক্খণে পন একমেৰ তং ঞাণং হোতি.

অপরে পনাহু – চতুব্বিধং সচ্চেসু ঞাণং সুতমযঞাণং ৰৰত্থানঞাণং সম্মসনঞাণং অভিসমযঞাণন্তি. তত্থ কতমং সুতমযঞাণং? সংখিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা চত্তারি সচ্চানি সুত্ৰা জানাতি ‘‘ইদং দুক্খং, অযং সমুদযো, অযং নিরোধো, অযং মগ্গো’’তি. ইদং সুতমযঞাণং. কতমং ৰৰত্থানঞাণং? সো সুতানং অত্থং উপপরিক্খতি ধম্মতো চ লক্খণতো চ, ‘‘ইমে ধম্মা ইমস্মিং সচ্চে পরিযাপন্না, ইমস্স সচ্চস্স ইদং লক্খণ’’ন্তি সন্নিট্ঠানং করোতি. ইদং ৰৰত্থানঞাণং. কতমং সম্মসনঞাণং? সো এৰং যথানুপুব্বং চত্তারি সচ্চানি ৰৰত্থপেত্ৰা অথ দুক্খমেৰ গহেত্ৰা যাৰ গোত্রভুঞাণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো সম্মসতি. ইদং সম্মসনঞাণং. কতমং অভিসমযঞাণং? লোকুত্তরমগ্গক্খণে একেন ঞাণেন চত্তারি সচ্চানি অপুব্বং অচরিমং অভিসমেতি ‘‘দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন, সমুদযং পহানাভিসমযেন, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতী’’তি. ইদং অভিসমযঞাণন্তি.

সম্মাসঙ্কপ্পনিদ্দেসে কামতো নিস্সটোতি নেক্খম্মসঙ্কপ্পো. ব্যাপাদতো নিস্সটোতি অব্যাপাদসঙ্কপ্পো. ৰিহিংসায নিস্সটোতি অৰিহিংসাসঙ্কপ্পো. তত্থ নেক্খম্মৰিতক্কো কামৰিতক্কস্স পদঘাতং পদচ্ছেদং করোন্তো উপ্পজ্জতি, অব্যাপাদৰিতক্কো ব্যাপাদৰিতক্কস্স, অৰিহিংসাৰিতক্কো ৰিহিংসাৰিতক্কস্স. তথা নেক্খম্মঅব্যাপাদঅৰিহিংসাৰিতক্কা কামব্যাপাদৰিহিংসাৰিতক্কানং পচ্চনীকা হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তি.

তত্থ যোগাৰচরো কামৰিতক্কস্স পদঘাতনত্থং কামৰিতক্কং ৰা সম্মসতি অঞ্ঞং ৰা পন কিঞ্চি সঙ্খারং. অথস্স ৰিপস্সনাক্খণে ৰিপস্সনাসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো তদঙ্গৰসেন কামৰিতক্কস্স পদঘাতং পদচ্ছেদং করোন্তো উপ্পজ্জতি, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গং পাপেতি. অথস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো সমুচ্ছেদৰসেন কামৰিতক্কস্স পদঘাতং পদচ্ছেদং করোন্তো উপ্পজ্জতি. ব্যাপাদৰিতক্কস্সপি পদঘাতনত্থং ব্যাপাদৰিতক্কং ৰা অঞ্ঞং ৰা সঙ্খারং, ৰিহিংসাৰিতক্কস্স পদঘাতনত্থং ৰিহিংসাৰিতক্কং ৰা অঞ্ঞং ৰা সঙ্খারং সম্মসতি. অথস্স ৰিপস্সনাক্খণেতি সব্বং পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং.

কামৰিতক্কাদীনং পন তিণ্ণম্পি পাল়িযং ৰিভত্তেসু অট্ঠতিংসারম্মণেসু এককম্মট্ঠানম্পি অপচ্চনীকং নাম নত্থি. একন্ততো পন কামৰিতক্কস্স তাৰ অসুভেসু পঠমজ্ঝানমেৰ পচ্চনীকং, ব্যাপাদৰিতক্কস্স মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানানি, ৰিহিংসআৰিতক্কস্স করুণায তিকচতুক্কজ্ঝানানি. তস্মা অসুভপরিকম্মং কত্ৰা ঝানং সমাপন্নস্স সমাপত্তিক্খণে ঝানসম্পযুত্তো ৰিতক্কো ৰিক্খম্ভনৰসেন কামৰিতক্কস্স পচ্চনীকো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেন্তস্স ৰিপস্সনাক্খণে ৰিপস্সনাসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো তদঙ্গৰসেন কামৰিতক্কস্স পচ্চনীকো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গং পাপেন্তস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো সমুচ্ছেদৰসেন কামৰিতক্কস্স পচ্চনীকো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. এৰং উপ্পন্নো নেক্খম্মসঙ্কপ্পোতি ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বো.

মেত্তায পন পরিকম্মং কত্ৰা, করুণায পরিকম্মং কত্ৰা ঝানং সমাপন্নস্সাতি সব্বং পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. এৰং উপ্পন্নো অব্যাপাদসঙ্কপ্পোতি ৰুচ্চতি, অৰিহিংসাসঙ্কপ্পোতি ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বো. এৰমেতে নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদযো ৰিপস্সনাঝানৰসেন উপ্পত্তীনং নানত্তা পুব্বভাগে নানা, মগ্গক্খণে পন ইমেসু তীসু ঠানেসু উপ্পন্নস্স অকুসলসঙ্কপ্পস্স পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানো একোৰ কুসলসঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাসঙ্কপ্পো নাম.

সম্মাৰাচানিদ্দেসেপি যস্মা অঞ্ঞেনেৰ চিত্তেন মুসাৰাদা ৰিরমতি, অঞ্ঞেন অঞ্ঞেন পিসুণাৰাচাদীহি, তস্মা চতস্সোপেতা ৰেরমণিযো পুব্বভাগে নানা, মগ্গক্খণে পন মিচ্ছাৰাচাসঙ্খাতায চতুব্বিধায অকুসলদুস্সীল্যচেতনায পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ সম্মাৰাচাসঙ্খাতা কুসলৰেরমণি উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাৰাচা নাম.

সম্মাকম্মন্তনিদ্দেসেপি যস্মা অঞ্ঞেনেৰ চিত্তেন পাণাতিপাতা ৰিরমতি, অঞ্ঞেন অদিন্নাদানা, অঞ্ঞেন মিচ্ছাচারা, তস্মা তিস্সোপেতা ৰেরমণিযো পুব্বভাগে নানা, মগ্গক্খণে পন মিচ্ছাকম্মন্তসঙ্খাতায তিৰিধায অকুসলদুস্সীল্যচেতনায পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ সম্মাকম্মন্তসঙ্খাতা কুসলৰেরমণি উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাকম্মন্তো নাম.

সম্মাআজীৰনিদ্দেসে ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. অরিযসাৰকোতি অরিযস্স বুদ্ধস্স সাৰকো. মিচ্ছাআজীৰং পহাযাতি পাপকং আজীৰং পজহিত্ৰা. সম্মাআজীৰেনাতি বুদ্ধপ্পসত্থেন কুসলআজীৰেন. জীৰিকং কপ্পেতীতি জীৰিতপ্পৰত্তিং পৰত্তেতি. ইধাপি যস্মা অঞ্ঞেনেৰ চিত্তেন কাযদ্ৰারৰীতিক্কমা ৰিরমতি, অঞ্ঞেনেৰ ৰচীদ্ৰারৰীতিক্কমা, তস্মা পুব্বভাগে নানাক্খণেসু উপ্পজ্জতি, মগ্গক্খণে পন দ্ৰীসু দ্ৰারেসু সত্তন্নং কম্মপথানং ৰসেন উপ্পন্নায মিচ্ছাআজীৰদুস্সীল্যচেতনায পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ সম্মাআজীৰসঙ্খাতা কুসলৰেরমণি উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাআজীৰো নাম.

সম্মাৰাযামনিদ্দেসে ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে পটিপন্নকো ভিক্খু. অনুপ্পন্নানন্তি অনিব্বত্তানং. পাপকানন্তি লামকানং. অকুসলানং ধম্মানন্তি অকোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. অনুপ্পাদাযাতি ন উপ্পাদনত্থায. ছন্দং জনেতীতি কত্তুকম্যতাসঙ্খাতং কুসলচ্ছন্দং জনেতি উপ্পাদেতি. ৰাযমতীতি পযোগং জনেতি পরক্কমং করোতি. ৰীরিযং আরভতীতি কাযিকং চেতসিকং ৰীরিযং করোতি. চিত্তং পগ্গণ্হাতীতি তেনেৰ সহজাতৰীরিযেন চিত্তং উক্খিপতি. পদহতীতি পধানৰীরিযং করোতি. পটিপাটিযা পনেতানি চত্তারিপি পদানি আসেৰনাভাৰনাবহুলীকম্মসাতচ্চকিরিযাহি যোজেতব্বানি.

উপ্পন্নানন্তি অনুপ্পন্নানন্তি অৰত্তব্বতং আপন্নানং. পহানাযাতি পজহনত্থায. অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানন্তি অনিব্বত্তানং কোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. উপ্পাদাযাতি উপ্পাদনত্থায. উপ্পন্নানন্তি নিব্বত্তানং. ঠিতিযাতি ঠিতত্থায. অসম্মোসাযাতি অনস্সনত্থং. ভিয্যোভাৰাযাতি পুনপ্পুনং ভাৰায. ৰেপুল্লাযাতি ৰিপুলভাৰায. ভাৰনাযাতি ৰড্ঢিযা. পারিপূরিযাতি পরিপূরণত্থায.

এতে পন সম্মাৰাযামসঙ্খাতা চত্তারো সম্মপ্পধানা পুব্বভাগে লোকিযা, মগ্গক্খণে লোকুত্তরা. মগ্গক্খণে পন একমেৰ ৰীরিযং চতুকিচ্চসাধনৰসেন চত্তারি নামানি লভতি. তত্থ লোকিযা কস্সপসংযুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘চত্তারোমে, আৰুসো, সম্মপ্পধানা; কতমে চত্তারো? ইধাৰুসো, ভিক্খু ‘অনুপ্পন্না মে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং করোতি, ‘উপ্পন্না মে পাপকা অকুসলা ধম্মা অপ্পহীযমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং করোতি, ‘অনুপ্পন্না মে কুসলা ধম্মা অনুপ্পজ্জমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং করোতি, ‘উপ্পন্না মে কুসলা ধম্মা নিরুজ্ঝমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং করোতী’’তি (সং. নি. ২.১৪৫);

তত্থ চ অনুপ্পন্নাতি অসমুদাচারৰসেন ৰা অননুভূতারম্মণৰসেন ৰা অনুপ্পন্না. অঞ্ঞথা হি অনমতগ্গে সংসারে অনুপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা নাম নত্থি, অনুপ্পন্না পন উপ্পজ্জমানাপি এতেযেৰ উপ্পজ্জন্তি, পহীযমানাপি এতেযেৰ পহীযন্তি.

তত্থ একচ্চস্স ৰত্তগন্থধুতঙ্গসমাধিৰিপস্সনানৰকম্মভৰানং অঞ্ঞতরৰসেন কিলেসা ন সমুদাচরন্তি. কথং? একচ্চো হি ৰত্তসম্পন্নো হোতি, অসীতি খন্ধকৰত্তানি চুদ্দস মহাৰত্তানি চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণপানীযমাল়কউপোসথাগারআগন্তুকগমিকৰত্তানি চ করোন্তস্সেৰ কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স ৰত্তানি ৰিস্সজ্জেত্ৰা ভিন্নৰত্তস্স চরতো অযোনিসোমনসিকারং সতিৰোস্সগ্গঞ্চ আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো গন্থযুত্তো হোতি, একম্পি নিকাযং গণ্হাতি দ্ৰেপি তযোপি চত্তারোপি পঞ্চপি. তস্স তেপিটকং বুদ্ধৰচনং অত্থৰসেন পাল়িৰসেন অনুসন্ধিৰসেন পুব্বাপরৰসেন গণ্হন্তস্স সজ্ঝাযন্তস্স চিন্তেন্তস্স ৰাচেন্তস্স দেসেন্তস্স পকাসেন্তস্স কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স গন্থকম্মং পহায কুসীতস্স চরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো পন ধুতঙ্গধরো হোতি, তেরস ধুতঙ্গগুণে সমাদায ৰত্ততি, তস্স ধুতঙ্গগুণে পরিহরন্তস্স কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স ধুতঙ্গানি ৰিস্সজ্জেত্ৰা বাহুল্লায আৰত্তস্স চরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো অট্ঠসু সমাপত্তীসু চিণ্ণৰসী হোতি, তস্স পঠমজ্ঝানাদীসু আৰজ্জনৰসীআদীনং ৰসেন ৰিহরন্তস্স কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স পরিহীনজ্ঝানস্স ৰা ৰিস্সট্ঠজ্ঝানস্স ৰা ভস্সাদীসু অনুযুত্তস্স ৰিহরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো পন ৰিপস্সকো হোতি, সত্তসু ৰা অনুপস্সনাসু (পটি. ম. ৩.৩৫) অট্ঠারসসু ৰা মহাৰিপস্সনাসু (পটি. ম. ১.২২) কম্মং করোন্তো ৰিহরতি, তস্স এৰং ৰিহরতো কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স ৰিপস্সনাকম্মং পহায কাযদল়্হীবহুলস্স ৰিহরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো নৰকম্মিকো হোতি, উপোসথাগারভোজনসালাদীনি করোতি, তস্স তেসং উপকরণানি চিন্তেন্তস্স কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স নৰকম্মে নিট্ঠিতে ৰা ৰিস্সট্ঠে ৰা অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো পন ব্রহ্মলোকতো আগতো সুদ্ধসত্তো হোতি, তস্স অনাসেৰনায কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স লদ্ধাসেৰনস্স অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম. এৰং তাৰ অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্নতা ৰেদিতব্বা.

কথং অননুভূতারম্মণৰসেন? ইধেকচ্চো অননুভূতপুব্বং মনাপিকাদিভেদং আরম্মণং লভতি, তস্স তত্থ অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম রাগাদযো কিলেসা উপ্পজ্জন্তি. এৰং অননুভূতারম্মণৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম. এৰং অনুপ্পন্নানং অকুসলানং উপ্পাদে সতি অত্তনো অনত্থং পস্সিত্ৰা তেসং অনুপ্পাদায সতিপট্ঠানভাৰনানুযোগেন পঠমং সম্মপ্পধানং ভাৰেতি, উপ্পন্নেসু পন তেসু তেসং অপ্পহানতো অত্তনো অনত্থং পস্সিত্ৰা তেসং পহানায দুতিযং তথেৰ সম্মপ্পধানং ভাৰেতি.

অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি সমথৰিপস্সনা চেৰ মগ্গো চ. তেসং অনুপ্পাদে অত্তনো অনত্থং পস্সিত্ৰা তেসং উপ্পাদনত্থায তথেৰ ততিযং সম্মপ্পধানং ভাৰেতি. উপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি সমথৰিপস্সনাৰ. মগ্গো পন সকিং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝমানো অনত্থায সংৰত্তনকো নাম নত্থি. সো হি ফলস্স পচ্চযং দত্ৰাৰ নিরুজ্ঝতি. তাসং সমথৰিপস্সনানং নিরোধতো অত্তনো অনত্থং পস্সিত্ৰা তাসং ঠিতিযা তথেৰ চতুত্থং সম্মপ্পধানং ভাৰেতি. লোকুত্তরমগ্গক্খণে পন একমেৰ ৰীরিযং.

যে এৰং অনুপ্পন্না উপ্পজ্জেয্যুং, তে যথা নেৰ উপ্পজ্জন্তি, এৰং তেসং অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদকিচ্চং, উপ্পন্নানঞ্চ পহানকিচ্চং সাধেতি. উপ্পন্নাতি চেত্থ চতুব্বিধং উপ্পন্নং ৰত্তমানুপ্পন্নং ভূতাপগতুপ্পন্নং ওকাসকতুপ্পন্নং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নন্তি. তত্থ সব্বম্পি উপ্পাদজরাভঙ্গসমঙ্গিসঙ্খাতং ৰত্তমানুপ্পন্নং নাম. আরম্মণরসং অনুভৰিত্ৰা নিরুদ্ধং অনুভূতাপগতসঙ্খাতং কুসলাকুসলং উপ্পাদাদিত্তযমনুপ্পত্ৰা নিরুদ্ধং ভুত্ৰাপগতসঙ্খাতং সেসসঙ্খতঞ্চ ভূতাপগতুপ্পন্নং নাম. ‘‘যানিস্স তানি পুব্বে কতানি কম্মানী’’তি এৰমাদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮) নযেন ৰুত্তং কম্মং অতীতম্পি সমানং অঞ্ঞং ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং কত্ৰা ঠিতত্তা তথা কতোকাসঞ্চ ৰিপাকং অনুপ্পন্নম্পি সমানং এৰং কতে ওকাসে একন্তেন উপ্পজ্জনতো ওকাসকতুপ্পন্নং নাম. তাসু তাসু ভূমীসু অসমূহতং অকুসলং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম.

এত্থ চ ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৰেদিতব্বং – ভূমীতি হি ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু খন্ধেসু উপ্পত্তিরহং কিলেসজাতং. তেন হি সা ভূমিলদ্ধা নাম হোতীতি তস্মা ভূমিলদ্ধন্তি ৰুচ্চতি. সা চ খো ন আরম্মণৰসেন. আরম্মণৰসেন হি সব্বেপি অতীতানাগতে পরিঞ্ঞাতেপি চ খীণাসৰানং খন্ধে আরব্ভ কিলেসা উপ্পজ্জন্তি. যদি চ তং ভূমিলদ্ধং নাম সিযা, তস্স অপ্পহেয্যতো ন কোচি ভৰমূলং পজহেয্য. ৰত্থুৰসেন পন ভূমিলদ্ধং ৰেদিতব্বং. যত্থ যত্থ হি ৰিপস্সনায অপরিঞ্ঞাতা খন্ধা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থ উপ্পাদতো পভুতি তেসু ৰট্টমূলং কিলেসজাতং অনুসেতি. তং অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং.

তত্থ চ যস্স যেসু খন্ধেসু অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযিতা কিলেসা, তস্স তে এৰ খন্ধা তেসং কিলেসানং ৰত্থু, ন অঞ্ঞেসং সন্তকা খন্ধা. অতীতক্খন্ধেসু চ অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং অতীতক্খন্ধাৰ ৰত্থু, ন ইতরে. এস নযো অনাগতাদীসু. তথা কামাৰচরক্খন্ধেসু অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং কামাৰচরক্খন্ধা এৰ ৰত্থু, ন ইতরে. এস নযো রূপারূপাৰচরেসু. সোতাপন্নাদীসু পন যস্স যস্স অরিযপুগ্গলস্স খন্ধেসু তং তং ৰট্টমূলং কিলেসজাতং তেন তেন মগ্গেন পহীনং, তস্স তস্স তে তে খন্ধা পহীনানং তেসং তেসং ৰট্টমূলকানং কিলেসানং অৰত্থুতো ভূমীতি সঙ্খং ন লভন্তি. পুথুজ্জনস্স সব্বসো ৰট্টমূলকিলেসানং অপ্পহীনত্তা যংকিঞ্চি করিযমানং কম্মং কুসলমকুসলং ৰা হোতি, ইচ্চস্স কম্মকিলেসপচ্চযাৰ ৰট্টং ৰট্টতি, তস্স তস্সেৰ তং ৰট্টমূলং রূপক্খন্ধেযেৰ, ন ৰেদনাদীসু. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেযেৰ ৰা, ন রূপক্খন্ধাদীসূতি ন ৰত্তব্বং. কস্মা? অৰিসেসেন পঞ্চসুপি খন্ধেসু অনুসযিতত্তা. কথং? পথৰীরসাদি ৰিয রুক্খে. যথা হি মহারুক্খে পথৰীতলং অধিট্ঠায পথৰীরসঞ্চ আপোরসঞ্চ নিস্সায তপ্পচ্চযা মূলখন্ধসাখাপসাখাপল্লৰপলাসপুপ্ফফলেহি ৰড্ঢিত্ৰা নভং পূরেত্ৰা যাৰ কপ্পাৰসানা বীজপরম্পরায রুক্খপৰেণিং সন্তানযমানে ঠিতে তং পথৰীরসাদিমূলেযেৰ, ন খন্ধাদীসু. ফলেযেৰ ৰা, ন মূলাদীসূতি ন ৰত্তব্বং. কস্মা? অৰিসেসেন সব্বেসু মূলাদীসু অনুগতত্তাতি. যথা পন তস্সেৰ রুক্খস্স পুপ্ফফলাদীসু নিব্বিন্নো কোচি পুরিসো চতূসু দিসাসু মণ্ডূককণ্টকং নাম ৰিসকণ্টকং আকোটেয্য, অথ সো রুক্খো তেন ৰিসসম্ফস্সেন ফুট্ঠো পথৰীরসআপোরসানং পরিযাদিন্নত্তা অপ্পসৰধম্মতং আগম্ম পুন সন্তানং নিব্বত্তেতুং ন সক্কুণেয্য, এৰমেৰ খন্ধপ্পৰত্তিযং নিব্বিন্নো কুলপুত্তো তস্স পুরিসস্স চতূসু দিসাসু রুক্খে ৰিসযোজনং ৰিয অত্তনো সন্তানে চতুমগ্গভাৰনং আরভতি. অথস্স সো খন্ধসন্তানো তেন চতুমগ্গৰিসসম্ফস্সেন সব্বসো ৰট্টমূলকিলেসানং পরিযাদিন্নত্তা কিরিযসভাৰমত্তং উপগতকাযকম্মাদিসব্বকম্মপ্পভেদো হুত্ৰা আযতিং পুনব্ভৰানভিনিব্বত্তনধম্মতং আগম্ম ভৰন্তরসন্তানং নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি, কেৰলং চরিমৰিঞ্ঞাণনিরোধেন নিরিন্ধনো ৰিয জাতৰেদো অনুপাদানো পরিনিব্বাযতি. এৰং ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৰেদিতব্বং.

অপরম্পি চতুব্বিধং উপ্পন্নং সমুদাচারুপ্পন্নং আরম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নং অৰিক্খম্ভিতুপ্পন্নং অসমূহতুপ্পন্নন্তি. তত্থ ৰত্তমানুপ্পন্নমেৰ সমুদাচারুপ্পন্নং. চক্খাদীনং পন আপাথগতে আরম্মণে পুব্বভাগে অনুপ্পজ্জমানম্পি কিলেসজাতং আরম্মণস্স অধিগ্গহিতত্তা এৰ অপরভাগে একন্তেন উপ্পত্তিতো আরম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি. সমথৰিপস্সনানং অঞ্ঞতরৰসেন অৰিক্খম্ভিতং কিলেসজাতং চিত্তসন্ততিমনারূল়্হম্পি উপ্পত্তিনিৰারকস্স হেতুনো অভাৰা অৰিক্খম্ভিতুপ্পন্নং নাম. সমথৰিপস্সনাৰসেন পন ৰিক্খম্ভিতম্পি অরিযমগ্গেন অসমূহতত্তা উপ্পত্তিধম্মতং অনতীতত্তা অসমূহতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি. তিৰিধম্পি চেতং আরম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতাসমূহতুপ্পন্নং ভূমিলদ্ধেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং.

ইচ্চেতস্মিং ৰুত্তপ্পভেদে উপ্পন্নে যদেতং ৰত্তমানভূতাপগতোকাসকতসমুদাচারসঙ্খাতং উপ্পন্নং, তং অমগ্গৰজ্ঝত্তা কেনচি মগ্গঞাণেন পহাতব্বং ন হোতি. যং পনেতং ভূমিলদ্ধারম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতাসমূহতসঙ্খাতং উপ্পন্নং, তস্স তং উপ্পন্নভাৰং নাসযমানং যস্মা তং তং লোকিযলোকুত্তরঞাণং উপ্পজ্জতি, তস্মা তং সব্বম্পি পহাতব্বং হোতীতি. এৰং যে মগ্গো কিলেসে পজহতি, তে সন্ধায ‘‘উপ্পন্নান’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

অথ মগ্গক্খণে কথং অনুপ্পন্নানং কুসলানং উপ্পাদায ভাৰনা হোতি, কথঞ্চ উপ্পন্নানং ঠিতিযাতি? মগ্গপ্পৰত্তিযা এৰ. মগ্গো হি পৰত্তমানো পুব্বে অনুপ্পন্নপুব্বত্তা অনুপ্পন্নো নাম ৰুচ্চতি. অনাগতপুব্বঞ্হি ঠানং আগন্ত্ৰা অননুভূতপুব্বং ৰা আরম্মণং অনুভৰিত্ৰা ৰত্তারো ভৰন্তি ‘‘অনাগতট্ঠানং আগতম্হ, অননুভূতং আরম্মণং অনুভৰামা’’তি. যাৰস্স পৰত্তি, অযমেৰ ঠিতি নামাতি ঠিতিযা ভাৰেতীতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. এৰমেতস্স ভিক্খুনো ইদং লোকুত্তরমগ্গক্খণে একমেৰ ৰীরিযং ‘‘অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদাযা’’তিআদীনি চত্তারি নামানি লভতি. অযং লোকুত্তরমগ্গক্খণে সম্মপ্পধানকথা. এৰমেত্থ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা সম্মপ্পধানা নিদ্দিট্ঠাতি.

সম্মাসতিনিদ্দেসে কাযেতি রূপকাযে. রূপকাযো হি ইধ অঙ্গপচ্চঙ্গানং কেসাদীনঞ্চ ধম্মানং সমূহট্ঠেন হত্থিকাযরথকাযাদযো ৰিয কাযোতি অধিপ্পেতো. যথা চ সমূহট্ঠেন, এৰং কুচ্ছিতানং আযট্ঠেন. কুচ্ছিতানঞ্হি পরমজেগুচ্ছানং সো আযোতিপি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. তত্রাযং ৰচনত্থো – আযন্তি ততোতি আযো. কে আযন্তি? কুচ্ছিতা কেসাদযো. ইতি কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো.

কাযানুপস্সীতি কাযং অনুপস্সনসীলো, কাযং ৰা অনুপস্সমানো. কাযেতি চ ৰত্ৰাপি পুন কাযানুপস্সীতি দুতিযং কাযগ্গহণং অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানঘনৰিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থং কতন্তি ৰেদিতব্বং. তেন ন কাযে ৰেদনানুপস্সী চিত্তধম্মানুপস্সী ৰা, অথ খো কাযানুপস্সীযেৰাতি কাযসঙ্খাতে ৰত্থুস্মিং কাযানুপস্সনাকারস্সেৰ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ন কাযে অঙ্গপচ্চঙ্গৰিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, নাপি কেসলোমাদিৰিনিমুত্তইত্থিপুরিসানুপস্সী. যোপি চেত্থ কেসলোমাদিকো ভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতো কাযো, তত্থাপি ন ভূতুপাদাযৰিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, অথ খো রথসম্ভারানুপস্সকো ৰিয অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহানুপস্সী, নগরাৰযৰানুপস্সকো ৰিয কেসলোমাদিসমূহানুপস্সী, কদলিক্খন্ধপত্তৰট্টিৰিনিভুজ্জকো ৰিয রিত্তমুট্ঠিৰিনিৰেঠকো ৰিয চ ভূতুপাদাযসমূহানুপস্সীযেৰাতি সমূহৰসেনেৰ কাযসঙ্খাতস্স ৰত্থুনো নানপ্পকারতো দস্সনেন ঘনৰিনিব্ভোগো দস্সিতো হোতি. ন হেত্থ যথাৰুত্তসমূহৰিনিমুত্তো কাযো ৰা ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অঞ্ঞো ৰা কোচি ধম্মো দিস্সতি, যথাৰুত্তধম্মসমূহমত্তেযেৰ পন তথা তথা সত্তা মিচ্ছাভিনিৰেসং করোন্তি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘যং পস্সতি ন তং দিট্ঠং, যং দিট্ঠং তং ন পস্সতি;

অপস্সং বজ্ঝতে মূল়্হো, বজ্ঝমানো ন মুচ্চতী’’তি.

ঘনৰিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থন্তি ৰুত্তং. আদিসদ্দেন চেত্থ অযম্পি অত্থো ৰেদিতব্বো – অযঞ্হি এতস্মিং কাযে কাযানুপস্সীযেৰ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সী. কিং ৰুত্তং হোতি? যথা অনুদকভূতাযপি মরীচিযা উদকানুপস্সিনো হোন্তি, ন এৰং অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভভূতেযেৰ ইমস্মিং কাযে নিচ্চসুখত্তসুভভাৰানুপস্সী, অথ খো কাযানুপস্সী

অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভাকারসমূহানুপস্সীযেৰাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা য্ৰাযং মহাসতিপট্ঠানে ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা…পে… সো সতোৰ অস্সসতী’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৪; ম. নি. ১.১০৭) নযেন অস্সাসপস্সাসাদি চুণ্ণকজাতঅট্ঠিকপরিযোসানো কাযো ৰুত্তো, যো চ পরতো সতিপট্ঠানকথাযং ‘‘ইধেকচ্চো পথৰীকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, আপোকাযং, তেজোকাযং, ৰাযোকাযং, কেসকাযং, লোমকাযং, ছৰিকাযং, চম্মকাযং, মংসকাযং, রুহিরকাযং, ন্হারুকাযং, অট্ঠিকাযং, অট্ঠিমিঞ্জকায’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৩৫) কাযো ৰুত্তো, তস্স সব্বস্স ইমস্মিংযেৰ কাযে অনুপস্সনতো কাযে কাযানুপস্সীতি এৰম্পি অত্থো দট্ঠব্বো.

অথ ৰা কাযে অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা এৰং গহেতব্বস্স কস্সচি অননুপস্সনতো তস্স তস্সেৰ পন কেসলোমাদিকস্স নানাধম্মসমূহস্স অনুপস্সনতো কাযে কেসাদিধম্মসমূহসঙ্খাতকাযানুপস্সীতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. অপিচ ‘‘ইমস্মিং কাযে অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো’’তিআদিনা অনুক্কমেন পরতো আগতনযস্স সব্বস্সেৰ অনিচ্চলক্খণাদিনো আকারসমূহসঙ্খাতস্স কাযস্স অনুপস্সনতোপি কাযে কাযানুপস্সীতি এৰম্পি অত্থো দট্ঠব্বো. অযং পন চতুসতিপট্ঠানসাধারণো অত্থো.

কাযে কাযানুপস্সীতি অস্সাসপস্সাসকাযাদিকে বহুধা ৰুত্তে কাযে একেককাযানুপস্সী. ৰিহরতীতি চতূসু ইরিযাপথৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমাযোগপরিদীপনমেতং, একং ইরিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপতমানং অত্তানং হরতি পৰত্তেতীতি অত্থো. আতাপীতি কাযপরিগ্গাহকৰীরিযসমাযোগপরিদীপনমেতং. সো হি যস্মা তস্মিং সমযে যং তং ৰীরিযং তীসু ভৰেসু কিলেসানং আতাপনতো আতাপোতি ৰুচ্চতি, তেন সমন্নাগতো হোতি, তস্মা ‘‘আতাপী’’তি ৰুচ্চতি. সম্পজানোতি কাযপরিগ্গাহকেন সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন ঞাণেন সমন্নাগতো. সতিমাতি কাযপরিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. অযং পন যস্মা সতিযা আরম্মণং পরিগ্গহেত্ৰা পঞ্ঞায অনুপস্সতি. ন হি সতিৰিরহিতস্স অনুপস্সনা নাম অত্থি. তেনেৰাহ – ‘‘সতিঞ্চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সব্বত্থিকং ৰদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). তস্মা এত্থ ‘‘কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তি এত্তাৰতা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানকম্মট্ঠানং ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা যস্মা অনাতাপিনো অন্তোসঙ্খেপো অন্তরাযকরো হোতি, অসম্পজানো উপাযপরিগ্গহে অনুপাযপরিৰজ্জনে চ সম্মুয্হতি, মুট্ঠস্সতি উপাযাপরিচ্চাগে অনুপাযাপরিগ্গহে চ অসমত্থো হোতি, তেনস্স তং কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি, তস্মা যেসং ধম্মানং আনুভাৰেন তং সম্পজ্জতি, তেসং দস্সনত্থং ‘‘আতাপী সম্পজানো সতিমা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

ইতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং সম্পযোগঙ্গঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি পহানঙ্গং দস্সেতুং ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি ৰুত্তং. তত্থ ৰিনেয্যাতি তদঙ্গৰিনযেন ৰা ৰিক্খম্ভনৰিনযেন ৰা ৰিনযিত্ৰা. লোকেতি য্ৰাযং কাযো পুব্বে পরিগ্গহিতো, স্ৰেৰ ইধ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো নাম. তস্মিং লোকে অভিজ্ঝং দোমনস্সঞ্চ পজহিত্ৰাতি অত্থো. যস্মা পনস্স ন কাযমত্তেযেৰ অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীযতি, ৰেদনাদীসুপি পহীযতিযেৰ, তস্মা ‘‘পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো’’তি (ৰিভ. ৩৬২) ৰিভঙ্গে ৰুত্তং. লোকসঙ্খাতত্তাযেৰ তেসং ধম্মানং অত্থুদ্ধারৰসেনেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যং পনাহ – ‘‘তত্থ কতমো লোকো (ৰিভ. ৫৩৮), স্ৰেৰ কাযো লোকো’’তি অযমেৰেত্থ অত্থো. অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি চ সমাসেত্ৰা ৰুত্তং. সংযুত্তঙ্গুত্তরপাঠন্তরেসু পন ৰিসুং কত্ৰা পঠন্তি. সা পন অভিজ্ঝাযন্তি পত্থযন্তি এতায, সযং ৰা অভিজ্ঝাযতি, অভিজ্ঝাযনমত্তমেৰ ৰা এসাতি অভিজ্ঝা. যস্মা পনেত্থ অভিজ্ঝাগহণেন কামচ্ছন্দো, দোমনস্সগহণেন ব্যাপাদো সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্মা নীৰরণপরিযাপন্নবলৰধম্মদ্ৰযদস্সনেন নীৰরণপ্পহানং ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং.

ৰিসেসেন পনেত্থ অভিজ্ঝাৰিনযেন কাযসম্পত্তিমূলকস্স অনুরোধস্স, দোমনস্সৰিনযেন কাযৰিপত্তিমূলকস্স ৰিরোধস্স, অভিজ্ঝাৰিনযেন চ কাযে অভিরতিযা, দোমনস্সৰিনযেন কাযভাৰনায অনভিরতিযা, অভিজ্ঝাৰিনযেন কাযে অভূতানং সুভসুখভাৰাদীনং পক্খেপস্স, দোমনস্সৰিনযেন কাযে ভূতানং অসুভাসুখভাৰাদীনং অপনযনস্স পহানং ৰুত্তং. তেন যোগাৰচরস্স যোগানুভাৰো যোগসমত্থতা চ দীপিতা হোতি. যোগানুভাৰো হি এস, যদযং অনুরোধৰিরোধৰিপ্পমুত্তো অরতিরতিসহো অভূতপক্খেপভূতাপনযনৰিরহিতো চ হোতি. অনুরোধৰিরোধৰিপ্পমুত্তো চেস অরতিরতিসহো অভূতং অপক্খিপন্তো ভূতঞ্চ অনপনেন্তো যোগসমত্থো হোতীতি.

অপরো নযো – ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এত্থ অনুপস্সনায কম্মট্ঠানং ৰুত্তং. ‘‘ৰিহরতী’’তি এত্থ ৰুত্তৰিহারেন কম্মট্ঠানিকস্স কাযপরিহরণং. ‘‘আতাপী’’তিআদীসু আতাপেন সম্মপ্পধানং, সতিসম্পজঞ্ঞেন সব্বত্থককম্মট্ঠানং, কম্মট্ঠানপরিহরণূপাযো ৰা. সতিযা ৰা কাযানুপস্সনাৰসেন পটিলদ্ধসমথো, সম্পজঞ্ঞেন ৰিপস্সনা, অভিজ্ঝাদোমনস্সৰিনযেন ভাৰনাফলং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সীতিআদীসু চ ৰেদনাদীনং পুন ৰচনে পযোজনং কাযানুপস্সনাযং ৰুত্তনযেনেৰ যথাযোগং যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং. অযং পন অসাধারণত্থো – সুখাদীসু অনেকপ্পভেদাসু ৰেদনাসু ৰিসুং ৰিসুং অনিচ্চাদিতো একেকৰেদনানুপস্সীতি, সরাগাদিকে সোল়সপ্পভেদে চিত্তে ৰিসুং ৰিসুং অনিচ্চাদিতো একেকচিত্তানুপস্সীতি, কাযৰেদনাচিত্তানি ঠপেত্ৰা সেসতেভূমকধম্মেসু ৰিসুং ৰিসুং অনিচ্চাদিতো একেকধম্মানুপস্সীতি, সতিপট্ঠানসুত্তন্তে (দী. নি. ২.৩৮২; ম. নি. ১.১১৫) ৰুত্তনযেন নীৰরণাদিধম্মানুপস্সীতি ৰা. এত্থ চ ‘‘কাযে’’তি একৰচনং সরীরস্স একত্তা, ‘‘চিত্তে’’তি একৰচনং চিত্তস্স সভাৰভেদাভাৰতো জাতিগ্গহণেন কতন্তি ৰেদিতব্বং. যথা চ ৰেদনাদযো অনুপস্সিতব্বা, তথা অনুপস্সন্তো ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী, চিত্তে চিত্তানুপস্সী, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি ৰেদিতব্বো. কথং তাৰ ৰেদনা অনুপস্সিতব্বা? সুখা তাৰ ৰেদনা দুক্খতো, দুক্খা ৰেদনা সল্লতো, অদুক্খমসুখা ৰেদনা অনিচ্চতো অনুপস্সিতব্বা. যথাহ –

‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;

অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো;

স ৰে সম্মদ্দসো ভিক্খু, পরিজানাতি ৰেদনা’’তি. (সং. নি. ৪.২৫৩);

সব্বা এৰ চেতা দুক্খতোপি অনুপস্সিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যংকিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৰদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯). সুখদুক্খতোপি চ অনুপস্সিতব্বা. যথাহ – ‘‘সুখা ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা. দুক্খা ৰেদনা ঠিতিদুক্খা ৰিপরিণামসুখা. অদুক্খমসুখা ৰেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). অপিচ অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনাৰসেনাপি অনুপস্সিতব্বা.

চিত্তধম্মেসুপি চিত্তং তাৰ আরম্মণাধিপতিসহজাতভূমিকম্মৰিপাককিরিযাদিনানত্তভেদানং অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনানং সরাগাদিসোল়সভেদানঞ্চ ৰসেন অনুপস্সিতব্বং, ধম্মা সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানং সুঞ্ঞতাধম্মস্স অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনানং সন্তাসন্তাদীনঞ্চ ৰসেন অনুপস্সিতব্বা. কামঞ্চেত্থ যস্স কাযসঙ্খাতে লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীনং, তস্স ৰেদনাদিলোকেসুপি তং পহীনমেৰ, নানাপুগ্গলৰসেন পন নানাক্খণিকসতিপট্ঠানভাৰনাৰসেন চ সব্বত্থ ৰুত্তং. যতো ৰা একত্থ পহীনং, সেসেসুপি পহীনং হোতি. তেনেৰস্স তত্থ পহানদস্সনত্থম্পি এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

ইতি ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানা পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি. অঞ্ঞেনেৰ হি চিত্তেন কাযং পরিগ্গণ্হাতি, অঞ্ঞেন ৰেদনং, অঞ্ঞেন চিত্তং, অঞ্ঞেন ধম্মে পরিগ্গণ্হাতি. লোকুত্তরমগ্গক্খণে পন একচিত্তেযেৰ লব্ভন্তি. আদিতো হি কাযং পরিগ্গণ্হিত্ৰা আগতস্স ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি কাযানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো কাযানুপস্সী নাম. ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরিযমগ্গং পত্তস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তা সতি কাযানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো কাযানুপস্সী নাম. ৰেদনং পরিগ্গণ্হিত্ৰা চিত্তং পরিগ্গণ্হিত্ৰা ধম্মে পরিগ্গণ্হিত্ৰা আগতস্স ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি ধম্মানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ধম্মানুপস্সী নাম. ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরিযমগ্গং পত্তস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তা সতি ধম্মানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ধম্মানুপস্সী নাম. এৰং তাৰ দেসনা পুগ্গলে তিট্ঠতি. কাযে পন ‘‘সুভ’’ন্তি ৰিপল্লাসপ্পহানা কাযপরিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি কাযানুপস্সনা নাম. ৰেদনায ‘‘সুখা’’তি ৰিপল্লাসপ্পহানা ৰেদনাপরিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি ৰেদনানুপস্সনা নাম. চিত্তে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৰিপল্লাসপ্পহানা চিত্তপরিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি চিত্তানুপস্সনা নাম. ধম্মেসু ‘‘অত্তা’’তি ৰিপল্লাসপ্পহানা ধম্মপরিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি ধম্মানুপস্সনা নাম. ইতি একাৰ মগ্গসম্পযুত্তা সতি চতুকিচ্চসাধকত্তেন চত্তারি নামানি লভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘লোকুত্তরমগ্গক্খণে পন একচিত্তেযেৰ লব্ভন্তী’’তি.

সম্মাসমাধিনিদ্দেসে ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি কামেহি ৰিৰিচ্চিত্ৰা ৰিনা হুত্ৰা অপক্কমিত্ৰা. যো পনাযমেত্থ এৰকারো, সো নিযমত্থোতি ৰেদিতব্বো. যস্মা চ নিযমত্থো, তস্মা পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরণসমযে অৰিজ্জমানানম্পি কামানং তস্স পঠমজ্ঝানস্স পটিপক্খভাৰং কামপরিচ্চাগেনেৰ চস্স অধিগমং দীপেতি. কথং? ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি এৰঞ্হি নিযমে কযিরমানে ইদং পঞ্ঞাযতি – নূনিমস্স ঝানস্স কামা পটিপক্খভূতা, যেসু সতি ইদং ন পৰত্ততি, অন্ধকারে সতি পদীপোভাসো ৰিয, তেসং পরিচ্চাগেনেৰ চস্স অধিগমো হোতি ওরিমতীরপরিচ্চাগেন পারিমতীরস্স ৰিয. তস্মা নিযমং করোতীতি.

তত্থ সিযা, কস্মা পনেস পুব্বপদেযেৰ ৰুত্তো, ন উত্তরপদে, কিং অকুসলেহি ধম্মেহি অৰিৰিচ্চাপি ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যাতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং. তংনিস্সরণতো হি পুব্বপদে এস ৰুত্তো. কামধাতুসমতিক্কমনতো হি কামরাগপটিপক্খতো চ ইদং ঝানং কামানমেৰ নিস্সরণং. যথাহ – ‘‘কামানমেতং নিস্সরণং যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি (ইতিৰু. ৭২). উত্তরপদেপি পন যথা ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১) এত্থ এৰকারো আনেত্ৰা ৰুচ্চতি, এৰং ৰত্তব্বো. ন হি সক্কা ইতো অঞ্ঞেহিপি নীৰরণসঙ্খাতেহি অকুসলেহি ধম্মেহি অৰিৰিচ্চ ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুং. তস্মা ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চেৰ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি এৰং পদদ্ৰযেপি এস দট্ঠব্বো. পদদ্ৰযেপি চ কিঞ্চাপি ৰিৰিচ্চাতি ইমিনা সাধারণৰচনেন তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিৰেকা চিত্তকাযউপধিৰিৰেকা চ সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তথাপি পুব্বভাগে কাযৰিৰেকচিত্তৰিৰেকৰিক্খম্ভনৰিৰেকা দট্ঠব্বা, লোকুত্তরমগ্গক্খণে কাযৰিৰেকচিত্তৰিৰেকসমুচ্ছেদৰিৰেকপটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকনিস্সরণৰিৰেকা.

কামেহীতি ইমিনা পন পদেন যে চ মহানিদ্দেসে ‘‘কতমে ৰত্থুকামা মনাপিকা রূপা’’তিআদিনা (মহানি. ১) নযেন ৰত্থুকামা ৰুত্তা, যে চ তত্থেৰ ৰিভঙ্গে চ ‘‘ছন্দো কামো, রাগো কামো, ছন্দরাগো কামো, সঙ্কপ্পো কামো, রাগো কামো, সঙ্কপ্পরাগো কামো’’তি (মহানি. ১; ৰিভ. ৫৬৪) এৰং কিলেসকামা ৰুত্তা, তে সব্বেপি সঙ্গহিতা ইচ্চেৰ দট্ঠব্বা. এৰঞ্হি সতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি ৰত্থুকামেহিপি ৰিৰিচ্চেৰাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন কাযৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি.

ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি কিলেসকামেহি সব্বাকুসলেহি ৰা ৰিৰিচ্চাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন চিত্তৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি. পুরিমেন চেত্থ ৰত্থুকামেহি ৰিৰেকৰচনতো এৰ কামসুখপরিচ্চাগো, দুতিযেন কিলেসকামেহি ৰিৰেকৰচনতো নেক্খম্মসুখপরিগ্গহো ৰিভাৰিতো হোতি. এৰং ৰত্থুকামকিলেসকামৰিৰেকৰচনতোযেৰ চ এতেসং পঠমেন সংকিলেসৰত্থুপ্পহানং, দুতিযেন সংকিলেসপ্পহানং. পঠমেন লোলভাৰস্স হেতুপরিচ্চাগো, দুতিযেন বালভাৰস্স. পঠমেন চ পযোগসুদ্ধি, দুতিযেন আসযপোসনং ৰিভাৰিতং হোতীতি ৰিঞ্ঞাতব্বং. এস তাৰ নযো কামেহীতি এত্থ ৰুত্তকামেসু ৰত্থুকামপক্খে.

কিলেসকামপক্খে পন ছন্দোতি চ রাগোতি চ এৰমাদীহি অনেকভেদো কামচ্ছন্দোৰ কামোতি অধিপ্পেতো. সো চ অকুসলপরিযাপন্নোপি সমানো ‘‘তত্থ কতমে কামা, ছন্দো কামো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫৬৪) নযেন ৰিভঙ্গে উপরি ঝানঙ্গপটিপক্খতো ৰিসুং ৰুত্তো, কিলেসকামত্তা ৰা পুরিমপদে ৰুত্তো, অকুসলপরিযাপন্নত্তা দুতিযপদে. অনেকভেদতো চস্স কামতোতি অৰত্ৰা কামেহীতি ৰুত্তং. অঞ্ঞেসম্পি চ ধম্মানং অকুসলভাৰে ৰিজ্জমানে ‘‘তত্থ কতমে অকুসলা ধম্মা, কামচ্ছন্দো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫৬৪) নযেন ৰিভঙ্গে উপরি ঝানঙ্গপচ্চনীকপটিপক্খভাৰদস্সনতো নীৰরণানেৰ ৰুত্তানি. নীৰরণানি হি ঝানঙ্গপচ্চনীকানি, তেসং ঝানঙ্গানেৰ পটিপক্খানি ৰিদ্ধংসকানি ৰিনাসকানীতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি ‘‘সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো, পীতি ব্যাপাদস্স, ৰিতক্কো থিনমিদ্ধস্স, সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স, ৰিচারো ৰিচিকিচ্ছাযা’’তি পেটকে ৰুত্তং.

এৰমেত্থ ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি ইমিনা কামচ্ছন্দস্স ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি. ‘‘ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি ইমিনা পঞ্চন্নম্পি নীৰরণানং. অগহিতগ্গহণেন পন পঠমেন কামচ্ছন্দস্স, দুতিযেন সেসনীৰরণানং. তথা পঠমেন তীসু অকুসলমূলেসু পঞ্চকামগুণভেদৰিসযস্স লোভস্স, দুতিযেন আঘাতৰত্থুভেদাদিৰিসযানং দোসমোহানং. ওঘাদীসু ৰা ধম্মেসু পঠমেন কামোঘকামযোগকামাসৰকামুপাদানঅভিজ্ঝাকাযগন্থ কামরাগসঞ্ঞোজনানং, দুতিযেন অৰসেসওঘযোগাসৰউপাদানগন্থসংযোজনানং. পঠমেন তণ্হায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ, দুতিযেন অৰিজ্জায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ. অপিচ পঠমেন লোভসম্পযুত্তঅট্ঠচিত্তুপ্পাদানং, দুতিযেন সেসানং চতুন্নং অকুসলচিত্তুপ্পাদানং ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

এত্তাৰতা চ পঠমস্স ঝানস্স পহানঙ্গং দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযোগঙ্গং দস্সেতুং সৰিতক্কং সৰিচারন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আরম্মণে চিত্তস্স অভিনিরোপনলক্খণো ৰিতক্কো. আরম্মণানুমজ্জনলক্খণো ৰিচারো. সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৰিপ্পযোগে ওল়ারিকট্ঠেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ ঘণ্ডাভিঘাতো ৰিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৰিতক্কো, সুখুমট্ঠেন অনুমজ্জনসভাৰেন চ ঘণ্ডানুরৰো ৰিয অনুপ্পবন্ধো ৰিচারো. ৰিপ্ফারৰা চেত্থ ৰিতক্কো পঠমুপ্পত্তিকালে পরিপ্ফন্দনভূতো চিত্তস্স, আকাসে উপ্পতিতুকামস্স পক্খিনো পক্খৰিক্খেপো ৰিয, পদুমাভিমুখপাতো ৰিয চ গন্ধানুবন্ধচেতসো ভমরস্স. সন্তৰুত্তি ৰিচারো নাতিপরিপ্ফন্দনভূতো চিত্তস্স, আকাসে উপ্পতিতস্স পক্খিনো পক্খপ্পসারণং ৰিয, পরিব্ভমনং ৰিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমরস্স পদুমস্স উপরিভাগে.

দুকনিপাতট্ঠকথাযং পন ‘‘আকাসে গচ্ছতো মহাসকুণস্স উভোহি পক্খেহি ৰাতং গহেত্ৰা পক্খে সন্নিসীদাপেত্ৰা গমনং ৰিয আরম্মণে চেতসো অভিনিরোপনভাৰেন পৰত্তো ৰিতক্কো, ৰাতগ্গহণত্থং পক্খে ফন্দাপযমানস্স গমনং ৰিয অনুমজ্জনভাৰেন পৰত্তো ৰিচারো’’তি ৰুত্তং. তং অনুপ্পবন্ধেন পৰত্তিযং যুজ্জতি. সো পন তেসং ৰিসেসো পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পাকটো হোতি. অপিচ মলগ্গহিতং কংসভাজনং একেন হত্থেন দল়্হং গহেত্ৰা ইতরেন হত্থেন চুণ্ণতেলৰালণ্ডুপকেন পরিমজ্জন্তস্স দল়্হগ্গহণহত্থো ৰিয ৰিতক্কো, পরিমজ্জনহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা কুম্ভকারস্স দণ্ডপ্পহারেন চক্কং ভমযিত্ৰা ভাজনং করোন্তস্স উপ্পীল়নহত্থো ৰিয ৰিতক্কো, ইতো চিতো চ সংসরণহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা মণ্ডলং করোন্তস্স মজ্ঝে সন্নিরুজ্ঝিত্ৰা ঠিতকণ্টকো ৰিয অভিনিরোপনো ৰিতক্কো, বহি পরিব্ভমনকণ্টকো ৰিয অনুমজ্জনো ৰিচারো. ইতি ইমিনা চ ৰিতক্কেন ইমিনা চ ৰিচারেন সহ ৰত্ততি রুক্খো ৰিয পুপ্ফেন ফলেন চাতি ইদং ঝানং ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তি ৰুচ্চতি.

ৰিৰেকজন্তি এত্থ ৰিৰিত্তি ৰিৰেকো, নীৰরণৰিগমোতি অত্থো. ৰিৰিত্তোতি ৰা ৰিৰেকো, নীৰরণৰিৰিত্তো ঝানসম্পযুত্তধম্মরাসীতি অত্থো. তস্মা ৰিৰেকা, তস্মিং ৰা ৰিৰেকে জাতন্তি ৰিৰেকজং. পীতিসুখন্তি এত্থ পীণযতীতি পীতি, সা সম্পিযাযনলক্খণা. সা পনেসা খুদ্দিকা পীতি, খণিকা পীতি, ওক্কন্তিকা পীতি, উব্বেগা পীতি, ফরণা পীতীতি পঞ্চৰিধা হোতি.

তত্থ খুদ্দিকা পীতি সরীরে লোমহংসনমত্তমেৰ কাতুং সক্কোতি. খণিকা পীতি খণে খণে ৰিজ্জুপ্পাদসদিসা হোতি. ওক্কন্তিকা পীতি সমুদ্দতীরং ৰীচি ৰিয কাযং ওক্কমিত্ৰা ওক্কমিত্ৰা ভিজ্জতি. উব্বেগা পীতি বলৰতী হোতি কাযং উদ্ধগ্গং কত্ৰা আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণপ্পত্তা. ফরণা পীতি অতিবলৰতী হোতি. তায হি উপ্পন্নায সকলসরীরং ধমিত্ৰা পূরিতৰত্থি ৰিয মহতা উদকোঘেন পক্খন্দপব্বতকুচ্ছি ৰিয চ অনুপরিফুটং হোতি. সা পনেসা পঞ্চৰিধা পীতি গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী দুৰিধং পস্সদ্ধিং পরিপূরেতি কাযপস্সদ্ধিঞ্চ চিত্তপস্সদ্ধিঞ্চ. পস্সদ্ধি গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী দুৰিধম্পি সুখং পরিপূরেতি কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চ. সুখং গব্ভং গণ্হন্তং পরিপাকং গচ্ছন্তং তিৰিধং সমাধিং পরিপূরেতি – খণিকসমাধিং, উপচারসমাধিং, অপ্পনাসমাধিঞ্চাতি. তাসু চ যা অপ্পনাসমাধিস্স মূলং হুত্ৰা ৰড্ঢমানা সমাধিসম্পযোগং গতা ফরণা পীতি, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা পীতীতি.

ইতরং পন সুখযতীতি সুখং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং সুখিতং করোতীতি অত্থো. সুখনং ৰা সুখং, সুট্ঠু ৰা খাদতি, খণতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং, সোমনস্সৰেদনাযেতং নামং. তং সাতলক্খণং. সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৰিপ্পযোগে ইট্ঠারম্মণপটিলাভতুট্ঠি পীতি, পটিলদ্ধরসানুভৰনং সুখং. যত্থ পীতি, তত্থ সুখং. যত্থ সুখং, তত্থ ন নিযমতো পীতি. সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহিতা পীতি, ৰেদনাক্খন্ধসঙ্গহিতং সুখং. কন্তারখিন্নস্স ৰনন্তুদকদস্সনসৰনেসু ৰিয পীতি, ৰনচ্ছাযাপৰেসনউদকপরিভোগেসু ৰিয সুখং. তস্মিং তস্মিং সমযে পাকটভাৰতো চেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইতি অযঞ্চ পীতি ইদঞ্চ সুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানে অত্থীতি ইদং ঝানং ‘‘পীতিসুখ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা পীতি চ সুখঞ্চ পীতিসুখং ধম্মৰিনযাদযো ৰিয. ৰিৰেকজং পীতিসুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানে অত্থীতি এৰম্পি ৰিৰেকজং পীতিসুখং. যথেৰ হি ঝানং, এৰং পীতিসুখম্পেত্থ ৰিৰেকজমেৰ হোতি. তঞ্চস্স অত্থীতি তস্মা অলোপসমাসং কত্ৰা একপদেনেৰ ‘‘ৰিৰেকজংপীতিসুখ’’ন্তিপি ৰত্তুং যুজ্জতি.

পঠমন্তি গণনানুপুব্বতা পঠমং, পঠমং উপ্পন্নন্তিপি পঠমং. ঝানন্তি দুৰিধং ঝানং আরম্মণূপনিজ্ঝানঞ্চ লক্খণূপনিজ্ঝানঞ্চ. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো পথৰীকসিণাদিআরম্মণং উপনিজ্ঝাযন্তীতি ‘‘আরম্মণূপনিজ্ঝান’’ন্তি সঙ্খ্যং গতা. ৰিপস্সনামগ্গফলানি পন লক্খণূপনিজ্ঝানং নাম. তত্থ ৰিপস্সনা অনিচ্চাদিলক্খণস্স উপনিজ্ঝানতো লক্খণূপনিজ্ঝানং, ৰিপস্সনায কতকিচ্চস্স মগ্গেন ইজ্ঝনতো মগ্গো লক্খণূপনিজ্ঝানং, ফলং পন নিরোধসচ্চং তথলক্খণং উপনিজ্ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং. তেসু ইধ পুব্বভাগে আরম্মণূপনিজ্ঝানং, লোকুত্তরমগ্গক্খণে লক্খণূপনিজ্ঝানং অধিপ্পেতং, তস্মা আরম্মণূপনিজ্ঝানতো লক্খণূপনিজ্ঝানতো পচ্চনীকজ্ঝাপনতো চ ‘‘ঝান’’ন্তি ৰেদিতব্বং. উপসম্পজ্জাতি উপগন্ত্ৰা, পাপুণিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. উপসম্পাদযিত্ৰা ৰা, নিপ্ফাদেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিহরতীতি তদনুরূপেন ইরিযাপথৰিহারেন ইরিযতি, ৰুত্তপ্পকারঝানসমঙ্গী হুত্ৰা অত্তভাৰস্স ৰুত্তিং অভিনিপ্ফাদেতি.

ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি এত্থ ৰিতক্কস্স চ ৰিচারস্স চাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰূপসমা সমতিক্কমা, দুতিযজ্ঝানক্খণে অপাতুভাৰাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ কিঞ্চাপি দুতিযজ্ঝানে সব্বেপি পঠমজ্ঝানধম্মা ন সন্তি, অঞ্ঞেযেৰ হি পঠমজ্ঝানে ফস্সাদযো, অঞ্ঞে ইধাতি. ওল়ারিকস্স পন ওল়ারিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পরেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং অধিগমো হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’’তি এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অজ্ঝত্তন্তি ইধ নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং, তস্মা অত্তনি জাতং, অত্তসন্তানে নিব্বত্তন্তি অত্থো.

সম্পসাদনন্তি সম্পসাদনং ৰুচ্চতি সদ্ধা. সম্পসাদনযোগতো ঝানম্পি সম্পসাদনং নীলৰণ্ণযোগতো নীলৰত্থং ৰিয. যস্মা ৰা তং ঝানং সম্পসাদনসমন্নাগতত্তা ৰিতক্কৰিচারক্খোভৰূপসমনেন চ চেতো সম্পসাদযতি, তস্মাপি সম্পসাদনন্তি ৰুত্তং. ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে সম্পসাদনং চেতসোতি এৰং পদসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো, পুরিমস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে চেতসোতি এতং একোদিভাৰেন সদ্ধিং যোজেতব্বং.

তত্রাযং অত্থযোজনা – একো উদেতীতি একোদি, ৰিতক্কৰিচারেহি অনজ্ঝারূল়্হত্তা অগ্গো সেট্ঠো হুত্ৰা উদেতীতি অত্থো. সেট্ঠোপি হি লোকে একোতি ৰুচ্চতি. ৰিতক্কৰিচারৰিরহিতো ৰা একো অসহাযো হুত্ৰা ইতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. অথ ৰা সম্পযুত্তধম্মে উদাযতীতি উদি, উট্ঠপেতীতি অত্থো. সেট্ঠট্ঠেন একো চ সো উদি চাতি একোদি. সমাধিস্সেতং অধিৰচনং. ইতি ইমং একোদিং ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি ইদং দুতিযং ঝানং একোদিভাৰং. সো পনাযং একোদি যস্মা চেতসো, ন সত্তস্স ন জীৰস্স. তস্মা এতং ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তি ৰুত্তং.

ননু চাযং সদ্ধা পঠমজ্ঝানেপি অত্থি, অযঞ্চ একোদিনামকো সমাধি. অথ কস্মা ইদমেৰ ‘‘সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তি চ ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – অদুঞ্হি পঠমজ্ঝানং ৰিতক্কৰিচারক্খোভেন ৰীচিতরঙ্গসমাকুলমিৰ জলং ন সুপ্পসন্নং হোতি, তস্মা সতিযাপি সদ্ধায ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি ন ৰুত্তং. ন সুপ্পসন্নত্তাযেৰ চেত্থ সমাধিপি ন সুট্ঠু পাকটো. তস্মা ‘‘একোদিভাৰ’’ন্তিপি ন ৰুত্তং. ইমস্মিং পন ঝানে ৰিতক্কৰিচারপলিবোধাভাৰেন লদ্ধোকাসা বলৰতী সদ্ধা, বলৰসদ্ধাসহাযপটিলাভেনেৰ চ সমাধিপি পাকটো, তস্মা ইদমেৰ এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

অৰিতক্কং অৰিচারন্তি ভাৰনায পহীনত্তা এতস্মিং, এতস্স ৰা ৰিতক্কো নত্থীতি অৰিতক্কং. ইমিনাৰ নযেন অৰিচারং. এত্থাহ – ‘‘ননু চ ‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’তি ইমিনাপি অযমত্থো সিদ্ধো. অথ কস্মা পুন ৰুত্তং ‘অৰিতক্কং অৰিচার’ন্তি’’? ৰুচ্চতে – এৰমেতং, সিদ্ধোৰাযমত্থো, ন পনেতং তদত্থদীপকং, ননু অৰোচুম্হ ‘‘ওল়ারিকস্স পন ওল়ারিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পরেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং সমধিগমো হোতীতি দস্সনত্থং ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি এৰং ৰুত্ত’’ন্তি.

অপিচ ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা ইদং সম্পসাদনং, ন কিলেসকালুস্সিযস্স. ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমা একোদিভাৰং, ন উপচারজ্ঝানমিৰ নীৰরণপ্পহানা, ন পঠমজ্ঝানমিৰ চ অঙ্গপাতুভাৰাতি এৰং সম্পসাদনএকোদিভাৰানং হেতুপরিদীপকমিদং ৰচনং. তথা ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা ইদং অৰিতক্কঅৰিচারং, ন ততিযচতুত্থজ্ঝানানি ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি ৰিয চ অভাৰাতি এৰং অৰিতক্কঅৰিচারভাৰস্স হেতুপরিদীপকঞ্চ. ন ৰিতক্কৰিচারাভাৰমত্তপরিদীপকং, ৰিতক্কৰিচারাভাৰমত্তপরিদীপকমেৰ পন ‘‘অৰিতক্কং অৰিচার’’ন্তি ইদং ৰচনং. তস্মা পুরিমং ৰত্ৰাপি পুন ৰত্তব্বমেৰাতি.

সমাধিজন্তি পঠমজ্ঝানসমাধিতো, সম্পযুত্তসমাধিতো ৰা জাতন্তি অত্থো. তত্থ কিঞ্চাপি পঠমজ্ঝানম্পি সম্পযুত্তসমাধিতো জাতং, অথ খো অযমেৰ সমাধি ‘‘সমাধী’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি ৰিতক্কৰিচারক্খোভৰিরহেন অতিৰিয অচলত্তা সুপ্পসন্নত্তা চ. তস্মা ইমস্স ৰণ্ণভণনত্থং ইদমেৰ ‘‘সমাধিজ’’ন্তি ৰুত্তং. পীতিসুখন্তি ইদং ৰুত্তনযমেৰ. দুতিযন্তি গণনানুপুব্বতা দুতিযং, ইদং দুতিযং উপ্পন্নন্তিপি দুতিযং.

পীতিযা চ ৰিরাগাতি ৰিরাগো নাম ৰুত্তপ্পকারায পীতিযা জিগুচ্ছনং ৰা সমতিক্কমো ৰা, উভিন্নং পন অন্তরা চসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, সো ৰূপসমং ৰা সম্পিণ্ডেতি ৰিতক্কৰিচারৰূপসমং ৰা. তত্থ যদা ৰূপসমমেৰ সম্পিণ্ডেতি, তদা পীতিযা ৰিরাগা চ, কিঞ্চ ভিয্যো ৰূপসমা চাতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৰিরাগো জিগুচ্ছনত্থো হোতি, তস্মা পীতিযা জিগুচ্ছনা চ সমতিক্কমা চাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো. যদা পন ৰিতক্কৰিচারৰূপসমং সম্পিণ্ডেতি, তদা পীতিযা চ ৰিরাগা, কিঞ্চ ভিয্যো ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমাতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৰিরাগো সমতিক্কমনত্থো হোতি, তস্মা পীতিযা চ সমতিক্কমা, ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো.

কামঞ্চেতে ৰিতক্কৰিচারা দুতিযজ্ঝানেযেৰ ৰূপসন্তা, ইমস্স পন ঝানস্স মগ্গপরিদীপনত্থং ৰণ্ণভণনত্থঞ্চেতং ৰুত্তং. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি হি ৰুত্তে ইদং পঞ্ঞাযতি ‘‘নূন ৰিতক্কৰিচারৰূপসমো মগ্গো ইমস্স ঝানস্সা’’তি. যথা চ ততিযে অরিযমগ্গে অপ্পহীনানম্পি সক্কাযদিট্ঠাদীনং ‘‘পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানা’’তি (দী. নি. ১.৩৭৩; ম. নি. ২.১৩৩; সং. নি. ৫.১৮৪; অ. নি. ৩.৮৮) এৰং পহানং ৰুচ্চমানং ৰণ্ণভণনং হোতি, তদধিগমায উস্সুক্কানং উস্সাহজনকং, এৰমেৰ ইধ অৰূপসন্তানম্পি ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমো ৰুচ্চমানো ৰণ্ণভণনং হোতি. তেনাযমত্থো ৰুত্তো ‘‘পীতিযা চ সমতিক্কমা ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমা’’তি.

উপেক্খকো চ ৰিহরতীতি এত্থ উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা, সমং পস্সতি অপক্খপতিতা হুত্ৰা পস্সতীতি অত্থো. তায ৰিসদায ৰিপুলায থামগতায সমন্নাগতত্তা ততিযজ্ঝানসমঙ্গী ‘‘উপেক্খকো’’তি ৰুচ্চতি.

উপেক্খা পন দসৰিধা হোতি ছল়ঙ্গুপেক্খা ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা ৰীরিযুপেক্খা সঙ্খারুপেক্খা ৰেদনুপেক্খা ৰিপস্সনুপেক্খা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা ঝানুপেক্খা পারিসুদ্ধুপেক্খাতি.

তত্থ যা ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, খীণাসৰো ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো, উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো’’তি (অ. নি. ৬.১) এৰমাগতা খীণাসৰস্স ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠানিট্ঠছল়ারম্মণাপাথে পরিসুদ্ধপকতিভাৰাৰিজহনাকারভূতা উপেক্খা, অযং ছল়ঙ্গুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ১.৫৫৬; ম. নি. ১.৭৭) এৰমাগতা সত্তেসু মজ্ঝত্তাকারভূতা উপেক্খা, অযং ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তি (ম. নি. ২.২৪৭) এৰমাগতা সহজাতধম্মানং মজ্ঝত্তাকারভূতা উপেক্খা, অযং বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘কালেন কালং উপেক্খানিমিত্তং মনসিকরোতী’’তি (অ. নি. ৩.১০৩) এৰমাগতা অনচ্চারদ্ধনাতিসিথিলৰীরিযসঙ্খাতা উপেক্খা, অযং ৰীরিযুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘কতি সঙ্খারুপেক্খা সমথৰসেন উপ্পজ্জন্তি, কতি সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তি? অট্ঠ সঙ্খারুপেক্খা সমথৰসেন উপ্পজ্জন্তি, দস সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৫৭) এৰমাগতা নীৰরণাদিপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাগহণে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা, অযং সঙ্খারুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি উপেক্খাসহগত’’ন্তি (ধ. স. ১৫০) এৰমাগতা অদুক্খমসুখসঞ্ঞিতা উপেক্খা, অযং ৰেদনুপেক্খা নাম.

যা ‘‘যদত্থি যং ভূতং, তং পজহতি, উপেক্খং পটিলভতী’’তি (ম. নি. ৩.৭১; অ. নি. ৭.৫৫) এৰমাগতা ৰিচিননে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা, অযং ৰিপস্সনুপেক্খা নাম.

যা পন ছন্দাদীসু যেৰাপনকেসু আগতা সহজাতানং সমৰাহিতভূতা উপেক্খা, অযং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘উপেক্খকো চ ৰিহরতী’’তি (ধ. স. ১৬৩; দী. নি. ১.২৩০) এৰমাগতা অগ্গসুখেপি তস্মিং অপক্খপাতজননী উপেক্খা, অযং ঝানুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝান’’ন্তি (ধ. স. ১৬৫; দী. নি. ১.২৩২) এৰমাগতা সব্বপচ্চনীকপরিসুদ্ধা পচ্চনীকৰূপসমনেপি অব্যাপারভূতা উপেক্খা, অযং পারিসুদ্ধুপেক্খা নাম.

তত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খা চ ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা চ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা চ তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা চ ঝানুপেক্খা চ পারিসুদ্ধুপেক্খা চ অত্থতো একা, তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰ হোতি. তেন তেন অৰত্থাভেদেন পনস্সাযং ভেদো. একস্সাপি সতো সত্তস্স কুমারযুৰত্থেরসেনাপতিরাজাদিৰসেন ভেদো ৰিয, তস্মা তাসু যত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খা, ন তত্থ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খাদযো. যত্থ ৰা পন বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা, ন তত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খাদযো হোন্তীতি ৰেদিতব্বা.

যথা চেতাসং অত্থতো একীভাৰো, এৰং সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনুপেক্খানম্পি. পঞ্ঞা এৰ হি সা, কিচ্চৰসেন দ্ৰিধা ভিন্না. যথা হি পুরিসস্স সাযং গেহং পৰিট্ঠং সপ্পং অজপদদণ্ডং গহেত্ৰা পরিযেসমানস্স তং থুসকোট্ঠকে নিপন্নং দিস্ৰা ‘‘সপ্পো নু খো, নো’’তি অৰলোকেন্তস্স সোৰত্থিকত্তযং দিস্ৰা নিব্বেমতিকস্স ‘‘সপ্পো, ন সপ্পো’’তি ৰিচিননে মজ্ঝত্ততা উপ্পজ্জতি, এৰমেৰ যা আরদ্ধৰিপস্সকস্স ৰিপস্সনাঞাণেন লক্খণত্তযে দিট্ঠে সঙ্খারানং অনিচ্চভাৰাদিৰিচিননে মজ্ঝত্ততা উপ্পজ্জতি, অযং ৰিপস্সনুপেক্খা. যথা পন তস্স পুরিসস্স অজপদদণ্ডেন গাল়্হং সপ্পং গহেত্ৰা ‘‘কিন্তাহং ইমং সপ্পং অৰিহেঠেন্তো অত্তানঞ্চ ইমিনা অডংসাপেন্তো মুঞ্চেয্য’’ন্তি মুঞ্চনাকারমেৰ পরিযেসতো গহণে মজ্ঝত্ততা হোতি, এৰমেৰ যা লক্খণত্তযস্স দিট্ঠত্তা আদিত্তে ৰিয তযো ভৰে পস্সতো সঙ্খারগহণে মজ্ঝত্ততা, অযং সঙ্খারুপেক্খা. ইতি ৰিপস্সনুপেক্খায সিদ্ধায সঙ্খারুপেক্খাপি সিদ্ধাৰ হোতি. ইমিনা পনেসা ৰিচিননগহণেসু মজ্ঝত্তসঙ্খাতেন কিচ্চেন দ্ৰিধা ভিন্নাতি. ৰীরিযুপেক্খা পন ৰেদনুপেক্খা চ অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অৰসেসাহি চ অত্থতো ভিন্না এৰাতি. আহ চেত্থ –

‘‘মজ্ঝত্তব্রহ্মবোজ্ঝঙ্গছল়ঙ্গঝানসুদ্ধিযো;

ৰিপস্সনা চ সঙ্খারৰেদনা ৰীরিযং ইতি.

ৰিত্থারতো দসোপেক্খা, ছ মজ্ঝত্তাদিতো ততো;

দুৰে পঞ্ঞা ততো দ্ৰীহি, চতস্সোৰ ভৰন্তিমা’’তি.

ইতি ইমাসু উপেক্খাসু ঝানুপেক্খা ইধ অধিপ্পেতা. সা মজ্ঝত্তলক্খণা. এত্থাহ – ‘‘ননু চাযং অত্থতো তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰ হোতি, সা চ পঠমদুতিযজ্ঝানেসুপি অত্থি, তস্মা তত্রপি ‘উপেক্খকো চ ৰিহরতী’তি এৰমযং ৰত্তব্বা সিযা, সা কস্মা ন ৰুত্তা’’তি? অপরিব্যত্তকিচ্চতো. অপরিব্যত্তঞ্হি তস্স তত্থ কিচ্চং ৰিতক্কাদীহি অভিভূতত্তা, ইধ পনাযং ৰিতক্কৰিচারপীতীহি অনভিভূতত্তা উক্খিত্তসিরা ৰিয হুত্ৰা পরিব্যত্তকিচ্চা জাতা, তস্মা ৰুত্তাতি.

ইদানি সতো চ সম্পজানোতি এত্থ সরতীতি সতো. সম্পজানাতীতি সম্পজানো. ইতি পুগ্গলেন সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ ৰুত্তং. তত্থ সরণলক্খণা সতি. অসম্মোহলক্খণং সম্পজঞ্ঞং. তত্থ কিঞ্চাপি ইদং সতিসম্পজঞ্ঞং পুরিমজ্ঝানেসুপি অত্থি, মুট্ঠস্সতিস্স হি অসম্পজানস্স উপচারমত্তম্পি ন সম্পজ্জতি, পগেৰ অপ্পনা. ওল়ারিকত্তা পন তেসং ঝানানং ভূমিযং ৰিয পুরিসস্স চিত্তস্স গতি সুখা হোতি, অব্যত্তং তত্থ সতিসম্পজঞ্ঞকিচ্চং. ওল়ারিকঙ্গপ্পহানেন পন সুখুমত্তা ইমস্স ঝানস্স পুরিসস্স খুরধারাযং ৰিয সতিসম্পজঞ্ঞকিচ্চপরিগ্গহিতা এৰ চিত্তস্স গতি ইচ্ছিতব্বাতি ইধেৰ ৰুত্তং. কিঞ্চ ভিয্যো – যথা ধেনুপগো ৰচ্ছো ধেনুতো অপনীতো অরক্খিযমানো পুনদেৰ ধেনুং উপগচ্ছতি, এৰমিদং ততিযজ্ঝানসুখং পীতিতো অপনীতম্পি সতিসম্পজঞ্ঞারক্খেন অরক্খিযমানং পুনদেৰ পীতিং উপগচ্ছেয্য, পীতিসম্পযুত্তমেৰ সিযা. সুখে ৰাপি সত্তা সারজ্জন্তি, ইদঞ্চ অতিমধুরং সুখং ততো পরং সুখাভাৰা. সতিসম্পজঞ্ঞানুভাৰেন পনেত্থ সুখে অসারজ্জনা হোতি, নো অঞ্ঞথাতি ইমম্পি অত্থৰিসেসং দস্সেতুং ইদং ইধেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

ইদানি সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতীতি এত্থ কিঞ্চাপি ততিযজ্ঝানসমঙ্গিনো সুখপটিসংৰেদনাভোগো নত্থি, এৰং সন্তেপি যস্মা তস্স নামকাযেন সম্পযুত্তং সুখং, যং ৰা তং নামকাযসম্পযুত্তং সুখং, তংসমুট্ঠানেনস্স যস্মা অতিপণীতেন রূপেন রূপকাযো ফুট্ঠো, যস্স ফুট্ঠত্তা ঝানা ৰুট্ঠিতোপি সুখং পটিসংৰেদেয্য, তস্মা এতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেহী’’তি আহ.

ইদানি যং তং অরিযা আচিক্খন্তি উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারীতি এত্থ যংঝানহেতু যংঝানকারণা তং ততিযজ্ঝানসমঙ্গিপুগ্গলং বুদ্ধাদযো অরিযা আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি পকাসেন্তি, পসংসন্তীতি অধিপ্পাযো. কিন্তি? উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারীতি. তং ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি এৰমেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.

কস্মা পন তং তে এৰং পসংসন্তীতি? পসংসারহতো. অযঞ্হি যস্মা অতিমধুরসুখে সুখপারমিপ্পত্তেপি ততিযজ্ঝানে উপেক্খকো, ন তত্থ সুখাভিসঙ্গেন আকড্ঢীযতি. যথা চ পীতি ন উপ্পজ্জতি, এৰং উপট্ঠিতস্সতিতায সতিমা. যস্মা চ অরিযকন্তং অরিযজনসেৰিতমেৰ চ অসংকিলিট্ঠং সুখং নামকাযেন পটিসংৰেদেতি, তস্মা পসংসারহো হোতি. ইতি পসংসারহতো নং অরিযা তে এৰং পসংসারহহেতুভূতে গুণে পকাসেন্তা ‘‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’’তি এৰং পসংসন্তীতি ৰেদিতব্বং. ততিযন্তি গণনানুপুব্বতা ততিযং, ততিযং উপ্পন্নন্তিপি ততিযং.

সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানাতি কাযিকসুখস্স চ কাযিকদুক্খস্স চ পহানা. পুব্বেৰাতি তঞ্চ খো পুব্বেৰ, ন চতুত্থজ্ঝানক্খণে. সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাতি চেতসিকসুখস্স চেতসিকদুক্খস্স চাতি ইমেসম্পি দ্ৰিন্নং পুব্বেৰ অত্থঙ্গমা, পহানা ইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. কদা পন নেসং পহানং হোতি? চতুন্নং ঝানানং উপচারক্খণে. সোমনস্সঞ্হি চতুত্থস্স ঝানস্স উপচারক্খণেযেৰ পহীযতি, দুক্খদোমনস্সসুখানি পঠমদুতিযততিযানং উপচারক্খণেসু. এৰমেতেসং পহানক্কমেন অৰুত্তানং ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে (ৰিভ. ২১৯ আদযো) পন ইন্দ্রিযানং উদ্দেসক্কমেনেৰ ইধাপি ৰুত্তানং সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সানং পহানং ৰেদিতব্বং.

যদি পনেতানি তস্স তস্স ঝানস্স উপচারক্খণেযেৰ পহীযন্তি, অথ কস্মা ‘‘কত্থ চুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এত্থ চুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতি. কত্থ চুপ্পন্নং দোমনস্সিন্দ্রিযং, সুখিন্দ্রিযং, সোমনস্সিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এত্থ চুপ্পন্নং সোমনস্সিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতী’’তি (সং. নি. ৫.৫১০) এৰং ঝানেস্ৰেৰ নিরোধো ৰুত্তোতি? অতিসযনিরোধত্তা. অতিসযনিরোধো হি তেসং পঠমজ্ঝানাদীসু, ন নিরোধোযেৰ. নিরোধোযেৰ পন উপচারক্খণে, নাতিসযনিরোধো. তথা হি নানাৰজ্জনে পঠমজ্ঝানূপচারে নিরুদ্ধস্সাপি দুক্খিন্দ্রিযস্স ডংসমকসাদিসম্ফস্সেন ৰা ৰিসমাসনূপতাপেন ৰা সিযা উপ্পত্তি, ন ত্ৰেৰ অন্তোঅপ্পনাযং. উপচারে ৰা নিরুদ্ধম্পেতং ন সুট্ঠু নিরুদ্ধং হোতি পটিপক্খেন অৰিহতত্তা. অন্তোঅপ্পনাযং পন পীতিফরণেন সব্বো কাযো সুখোক্কন্তো হোতি, সুখোক্কন্তকাযস্স চ সুট্ঠু নিরুদ্ধং হোতি দুক্খিন্দ্রিযং পটিপক্খেন ৰিহতত্তা. নানাৰজ্জনেযেৰ চ দুতিযজ্ঝানূপচারে পহীনস্সাপি দোমনস্সিন্দ্রিযস্স, যস্মা এতং ৰিতক্কৰিচারপচ্চযেপি কাযকিলমথে চিত্তূপঘাতে চ সতি উপ্পজ্জতি, ৰিতক্কৰিচারাভাৰে নেৰ উপ্পজ্জতি. যত্থ পন উপ্পজ্জতি, তত্থ ৰিতক্কৰিচারভাৰে. অপ্পহীনাযেৰ চ দুতিযজ্ঝানূপচারে ৰিতক্কৰিচারাতি তত্থস্স সিযা উপ্পত্তি, নত্ৰেৰ দুতিযজ্ঝানে পহীনপচ্চযত্তা. তথা ততিযজ্ঝানূপচারে পহীনস্সাপি সুখিন্দ্রিযস্স পীতিসমুট্ঠানপণীতরূপফুট্ঠকাযস্স সিযা উপ্পত্তি, নত্ৰেৰ ততিযজ্ঝানে. ততিযজ্ঝানে হি সুখস্স পচ্চযভূতা পীতি সব্বসো নিরুদ্ধা হোতি. তথা চতুত্থজ্ঝানূপচারে পহীনস্সাপি সোমনস্সিন্দ্রিযস্স আসন্নত্তা, অপ্পনাপ্পত্তায উপেক্খায অভাৰেন সম্মা অনতিক্কন্তত্তা চ সিযা উপ্পত্তি, নত্ৰেৰ চতুত্থজ্ঝানে. তস্মা এৰ চ ‘‘এত্থুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতী’’তি তত্থ তত্থ অপরিসেসগ্গহণং কতন্তি.

এত্থাহ – ‘‘অথেৰং তস্স তস্স ঝানস্সূপচারে পহীনাপি এতা ৰেদনা ইধ কস্মা সমাহরী’’তি? সুখগ্গহণত্থং. যা হি অযং ‘‘অদুক্খমসুখ’’ন্তি এত্থ অদুক্খমসুখা ৰেদনা ৰুত্তা, সা সুখুমা দুব্বিঞ্ঞেয্যা ন সক্কা সুখেন গহেতুং, তস্মা যথা নাম দুট্ঠস্স যথা তথা ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা গহেতুং অসক্কুণেয্যস্স গোণস্স গহণত্থং গোপো একস্মিং ৰজে সব্বা গাৰো সমাহরতি, অথেকেকং নীহরন্তো পটিপাটিযা আগতং ‘‘অযং সো গণ্হথ ন’’ন্তি তম্পি গাহাপেতি, এৰমেৰং সুখগ্গহণত্থং সব্বাপি এতা সমাহরি. এৰঞ্হি সমাহটা এতা দস্সেত্ৰা ‘‘যং নেৰ সুখং, ন দুক্খং, ন সোমনস্সং, ন দোমনস্সং, অযং অদুক্খমসুখাৰেদনা’’তি সক্কা হোতি এসা গাহযিতুং.

অপিচ অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা পচ্চযদস্সনত্থঞ্চাপি এতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. সুখদুক্খপ্পহানাদযো হি তস্সা পচ্চযা. যথাহ – ‘‘চত্তারো খো, আৰুসো, পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা. ইধাৰুসো, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইমে খো আৰুসো, চত্তারো পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮). যথা ৰা অঞ্ঞত্থ পহীনাপি সক্কাযদিট্ঠিআদযো ততিযমগ্গস্স ৰণ্ণভণনত্থং তত্থ পহীনাতি ৰুত্তা, এৰং ৰণ্ণভণনত্থম্পেতস্স ঝানস্সেতা ইধ ৰুত্তাতিপি ৰেদিতব্বা. পচ্চযঘাতেন ৰা এত্থ রাগদোসানং অতিদূরভাৰং দস্সেতুম্পেতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. এতাসু হি সুখং সোমনস্সস্স পচ্চযো, সোমনস্সং রাগস্স, দুক্খং দোমনস্সস্স, দোমনস্সং দোসস্স. সুখাদিঘাতেন চ সপ্পচ্চযা রাগদোসা হতাতি অতিদূরে হোন্তীতি.

অদুক্খমসুখন্তি দুক্খাভাৰেন অদুক্খং. সুখাভাৰেন অসুখং. এতেনেত্থ দুক্খসুখপটিপক্খভূতং ততিযৰেদনং দীপেতি, ন দুক্খসুখাভাৰমত্তং. ততিযৰেদনা নাম অদুক্খমসুখা, উপেক্খাতিপি ৰুচ্চতি. সা ইট্ঠানিট্ঠৰিপরীতানুভৰনলক্খণা. উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিন্তি উপেক্খায জনিতসতিপারিসুদ্ধিং. ইমস্মিঞ্হি ঝানে সুপরিসুদ্ধা সতি, যা চ তস্সা সতিযা পারিসুদ্ধি, সা উপেক্খায কতা, ন অঞ্ঞেন. তস্মা এতং ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধি’’ন্তি ৰুচ্চতি. যায চ উপেক্খায এত্থ সতিযা পারিসুদ্ধি হোতি, সা অত্থতো তত্রমজ্ঝত্ততাতি ৰেদিতব্বা. ন কেৰলঞ্চেত্থ তায সতিযেৰ পরিসুদ্ধা, অপিচ খো সব্বেপি সম্পযুত্তধম্মা, সতিসীসেন পন দেসনা ৰুত্তা.

তত্থ কিঞ্চাপি অযং উপেক্খা হেট্ঠাপি তীসু ঝানেসু ৰিজ্জতি, যথা পন দিৰা সূরিযপ্পভাভিভৰা সোম্মভাৰেন চ অত্তনো উপকারকত্তেন ৰা সভাগায রত্তিযা অলাভা দিৰা ৰিজ্জমানাপি চন্দলেখা অপরিসুদ্ধা হোতি অপরিযোদাতা, এৰমযম্পি তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাচন্দলেখা ৰিতক্কাদিপচ্চনীকধম্মতেজাভিভৰা সভাগায চ উপেক্খাৰেদনারত্তিযা অলাভা ৰিজ্জমানাপি পঠমজ্ঝানাদিভেদে অপরিসুদ্ধা হোতি. তস্সা চ অপরিসুদ্ধায দিৰা অপরিসুদ্ধচন্দলেখায পভা ৰিয সহজাতাপি সতিআদযো অপরিসুদ্ধাৰ হোন্তি. তস্মা তেসু একম্পি ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধি’’ন্তি ন ৰুত্তং. ইধ পন ৰিতক্কাদিপচ্চনীকতেজাভিভৰাভাৰা সভাগায চ উপেক্খাৰেদনারত্তিযা পটিলাভা অযং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাচন্দলেখা অতিৰিয পরিসুদ্ধা. তস্সা পরিসুদ্ধত্তা পরিসুদ্ধচন্দলেখায পভা ৰিয সহজাতাপি সতিআদযো পরিসুদ্ধা হোন্তি পরিযোদাতা. তস্মা ইদমেৰ ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধি’’ন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. চতুত্থন্তি গণনানুপুব্বতা চতুত্থং, চতুত্থং উপ্পন্নন্তিপি চতুত্থং.

ইমানি চত্তারি ঝানানি পুব্বভাগেপি নানা, মগ্গক্খণেপি. পুব্বভাগে সমাপত্তিৰসেন নানা, মগ্গক্খণে নানামগ্গৰসেন. একস্স হি পঠমমগ্গো পঠমজ্ঝানিকো হোতি, দুতিযমগ্গাদযোপি পঠমজ্ঝানিকা ৰা দুতিযাদীসু অঞ্ঞতরজ্ঝানিকা ৰা. একস্স পঠমমগ্গো দুতিযাদীনং অঞ্ঞতরজ্ঝানিকো হোতি, দুতিযাদযোপি দুতিযাদীনং অঞ্ঞতরজ্ঝানিকা ৰা পঠমজ্ঝানিকা ৰা. এৰং চত্তারোপি মগ্গা ঝানৰসেন সদিসা ৰা অসদিসা ৰা একচ্চসদিসা ৰা হোন্তি. অযং পনস্স ৰিসেসো পাদকজ্ঝাননিযমেন হোতি. পঠমজ্ঝানলাভিনো হি পঠমজ্ঝানা ৰুট্ঠায ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নমগ্গো পঠমজ্ঝানিকো হোতি, মগ্গঙ্গবোজ্ঝঙ্গানি পনেত্থ পরিপুণ্ণানেৰ হোন্তি. দুতিযজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো দুতিযজ্ঝানিকো হোতি, মগ্গঙ্গানি পনেত্থ সত্ত হোন্তি. ততিযজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো ততিযজ্ঝানিকো, মগ্গঙ্গানি পনেত্থ সত্ত, বোজ্ঝঙ্গানি ছ হোন্তি. এস নযো চতুত্থজ্ঝানতো পট্ঠায যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা. আরুপ্পে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং উপ্পজ্জতি, তঞ্চ খো লোকুত্তরং, ন লোকিযন্তি ৰুত্তং. এত্থ কথন্তি? এত্থপি পঠমজ্ঝানাদীসু যতো ৰুট্ঠায সোতাপত্তিমগ্গং পটিলভিত্ৰা অরূপসমাপত্তিং ভাৰেত্ৰা যো আরুপ্পে উপ্পন্নো, তংঝানিকাৰ তস্স তত্থ তযো মগ্গা উপ্পজ্জন্তি. এৰং পাদকজ্ঝানমেৰ নিযমেতি. কেচি পন থেরা ‘‘ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তী’’তি ৰদন্তি. কেচি ‘‘পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতী’’তি ৰদন্তি. কেচি ‘‘ৰুট্ঠানগামিনী ৰিপস্সনা নিযমেতী’’তি ৰদন্তি.

তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – ৰিপস্সনানিযমেন হি সুক্খৰিপস্সকস্স উপ্পন্নমগ্গোপি, সমাপত্তিলাভিনো ঝানং পাদকং অকত্ৰা উপ্পন্নমগ্গোপি, পঠমজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা পকিণ্ণকসঙ্খারে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গোপি পঠমজ্ঝানিকোৰ হোতি, সব্বেসু সত্ত বোজ্ঝঙ্গানি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি পঞ্চ ঝানঙ্গানি হোন্তি. তেসঞ্হি পুব্বভাগৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতাপি উপেক্খাসহগতাপি হুত্ৰা ৰুট্ঠানকালে সঙ্খারুপেক্খাভাৰং পত্তা সোমনস্সসহগতাৰ হোতি.

পঞ্চকনযে দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানানি পাদকানি কত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গেসু যথাক্কমেনেৰ ঝানং চতুরঙ্গিকং তিৰঙ্গিকং দুৰঙ্গিকঞ্চ হোতি, সব্বেসু পন সত্ত মগ্গঙ্গানি হোন্তি, চতুত্থে ছ বোজ্ঝঙ্গানি. অযং ৰিসেসো পাদকজ্ঝাননিযমেন চেৰ ৰিপস্সনানিযমেন চ হোতি. তেসম্পি হি পুব্বভাগৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতাপি উপেক্খাসহগতাপি হোতি, ৰুট্ঠানগামিনী সোমনস্সসহগতাৰ.

পঞ্চমজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা নিব্বত্তিতমগ্গে পন উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাৰসেন দ্ৰে ঝানঙ্গানি, বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গানি ছ সত্ত চেৰ. অযম্পি ৰিসেসো উভযনিযমৰসেন হোতি. ইমস্মিঞ্হি নযে পুব্বভাগৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতা ৰা উপেক্খাসহগতা ৰা হোতি, ৰুট্ঠানগামিনী উপেক্খাসহগতাৰ হোতি. অরূপজ্ঝানানি পাদকানি কত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গেপি এসেৰ নযো. ইধ পন চতুক্কনযে অৰিতক্কৰিচারমত্তস্স দুতিযজ্ঝানস্স অভাৰা তং অপনেত্ৰা সেসানং ৰসেন যোজেতব্বং. এৰং পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায যে কেচি সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা নিব্বত্তিতমগ্গস্স আসন্নপদেসে ৰুট্ঠিতসমাপত্তি অত্তনা সদিসভাৰং করোতি ভূমিৰণ্ণো ৰিয গোধাৰণ্ণস্স.

দুতিযত্থেরৰাদে পন যতো যতো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায যে যে সমাপত্তিধম্মে সম্মসিত্ৰা মগ্গো নিব্বত্তিতো হোতি, তংতংসমাপত্তিসদিসোৰ হোতি. তত্রাপি চ ৰিপস্সনানিযমো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

ততিযত্থেরৰাদে অত্তনো অজ্ঝাসযানুরূপেন যং যং ঝানং পাদকং কত্ৰা যে যে ঝানধম্মে সম্মসিত্ৰা মগ্গো নিব্বত্তিতো, তংতংঝানসদিসোৰ হোতি. পাদকজ্ঝানং পন সম্মসিতজ্ঝানং ৰা ৰিনা অজ্ঝাসযমত্তেনেৰ তং ন ইজ্ঝতি. এত্থাপি চ ৰিপস্সনানিযমো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

অযং ৰুচ্চতি সম্মাসমাধীতি যা ইমেসু চতূসু ঝানেসু একগ্গতা, অযং পুব্বভাগে লোকিযো, অপরভাগে লোকুত্তরো সম্মাসমাধি নাম ৰুচ্চতি. এৰং লোকিযলোকুত্তরৰসেন ধম্মসেনাপতি মগ্গসচ্চং দেসেতি. তত্থ লোকিযমগ্গে সব্বানেৰ মগ্গঙ্গানি যথানুরূপং ছসু আরম্মণেসু অঞ্ঞতরারম্মণানি হোন্তি. লোকুত্তরমগ্গে পন চতুসচ্চপ্পটিৰেধায পৰত্তস্স অরিযসাৰকস্স নিব্বানারম্মণং অৰিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতকং পঞ্ঞাচক্খু সম্মাদিট্ঠি, তথা সম্পন্নদিট্ঠিস্স তংসম্পযুত্তো তিৰিধমিচ্ছাসঙ্কপ্পসমুগ্ঘাতকো চেতসো নিব্বানপদাভিনিরোপনো সম্মাসঙ্কপ্পো, তথা পস্সন্তস্স ৰিতক্কেন্তস্স চ তংসম্পযুত্তাৰ চতুব্বিধৰচীদুচ্চরিতসমুগ্ঘাতিকা মিচ্ছাৰাচায ৰিরতি সম্মাৰাচা, তথা ৰিরমন্তস্স তংসম্পযুত্তাৰ তিৰিধমিচ্ছাকম্মন্তসমুচ্ছেদিকা মিচ্ছাকম্মন্তা ৰিরতি সম্মাকম্মন্তো, তেসংযেৰ চস্স ৰাচাকম্মন্তানং ৰোদানভূতা তংসম্পযুত্তাৰ কুহনাদিসমুচ্ছেদিকা মিচ্ছাআজীৰা ৰিরতি সম্মাআজীৰো, তস্সাযেৰস্স সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰসঙ্খাতায সীলভূমিযং পতিট্ঠমানস্স তদনুরূপো তংসম্পযুত্তোৰ কোসজ্জসমুচ্ছেদকো, অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অকুসলকুসলানং অনুপ্পাদপ্পহানুপ্পাদট্ঠিতিসাধকো চ ৰীরিযারম্ভো সম্মাৰাযামো, এৰং ৰাযমন্তস্স তংসম্পযুত্তোৰ মিচ্ছাসতিৰিনিদ্ধুনকো, কাযাদীসু কাযানুপস্সনাদিসাধকো চ চেতসো অসম্মোসো সম্মাসতি. এৰং অনুত্তরায সতিযা সুৰিহিতচিত্তারক্খস্স তংসম্পযুত্তাৰ মিচ্ছাসমাধিৰিদ্ধংসিকা চিত্তেকগ্গতা সম্মাসমাধি. এস লোকুত্তরো অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো.

যো সহ লোকিযেন মগ্গেন দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদাতি সঙ্খ্যং গতো, সো খো পনেস মগ্গো সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পানং ৰিজ্জায সেসধম্মানং চরণেন সঙ্গহিতত্তা ৰিজ্জা চেৰ চরণঞ্চ. তথা তেসং দ্ৰিন্নং ৰিপস্সনাযানেন ইতরেসং সমথযানেন সঙ্গহিতত্তা সমথো চেৰ ৰিপস্সনা চ. তেসং দ্ৰিন্নং পঞ্ঞাক্খন্ধেন তদনন্তরানং তিণ্ণং সীলক্খন্ধেন অৰসেসানং তিণ্ণং সমাধিক্খন্ধেন অধিপঞ্ঞাঅধিসীলঅধিচিত্তসিক্খাহি চ সঙ্গহিতত্তা খন্ধত্তযঞ্চেৰ সিক্খত্তযঞ্চ হোতি. যেন সমন্নাগতো অরিযসাৰকো দস্সনসমত্থেহি চক্খূহি গমনসমত্থেহি চ পাদেহি সমন্নাগতো অদ্ধিকো ৰিয ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো হুত্ৰা ৰিপস্সনাযানেন কামসুখল্লিকানুযোগং সমথযানেন অত্তকিলমথানুযোগন্তি অন্তদ্ৰযং পরিৰজ্জেত্ৰা মজ্ঝিমপটিপদং পটিপন্নো পঞ্ঞাক্খন্ধেন মোহক্খন্ধং, সীলক্খন্ধেন দোসক্খন্ধং, সমাধিক্খন্ধেন চ লোভক্খন্ধং পদালেন্তো অধিপঞ্ঞাসিক্খায পঞ্ঞাসম্পদং, অধিসীলসিক্খায সীলসম্পদং, অধিচিত্তসিক্খায সমাধিসম্পদন্তি তিস্সো সম্পত্তিযো পত্ৰা অমতং নিব্বানং সচ্ছিকরোতি. আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণং সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মরতনৰিচিত্তং সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং অরিযভূমিং ওক্কন্তো হোতীতি.

মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সচ্চপকিণ্ণকৰণ্ণনা

চতূসু পন সচ্চেসু বাধনলক্খণং দুক্খসচ্চং, পভৰলক্খণং সমুদযসচ্চং, সন্তিলক্খণং নিরোধসচ্চং, নিয্যানলক্খণং মগ্গসচ্চং, অপিচ পৰত্তিপৰত্তকনিৰত্তিনিৰত্তকলক্খণানি পটিপাটিযা. তথা সঙ্খততণ্হাঅসঙ্খতদস্সনলক্খণানি চ.

কস্মা পন চত্তারেৰ অরিযসচ্চানি ৰুত্তানি অনূনানি অনধিকানীতি চে? অঞ্ঞস্স অসম্ভৰতো অঞ্ঞতরস্স চ অনপনেয্যভাৰতো. ন হি এতেহি অঞ্ঞং অধিকং ৰা, এতেসং ৰা একম্পি অপনেতব্বং সম্ভোতি. যথাহ –

‘‘ইধ, ভিক্খৰে, আগচ্ছেয্য সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ‘নেতং দুক্খং অরিযসচ্চং, অঞ্ঞং দুক্খং অরিযসচ্চং. যং সমণেন গোতমেন দেসিতং, অহমেতং দুক্খং অরিযসচ্চং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং দুক্খং অরিযসচ্চং পঞ্ঞপেস্সামী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তিআদি.

যথা চাহ –

‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৰে, সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰং ৰদেয্য ‘নেতং দুক্খং পঠমং অরিযসচ্চং, যং সমণেন গোতমেন দেসিতং, অহমেতং দুক্খং পঠমং অরিযসচ্চং পচ্চক্খায অঞ্ঞং দুক্খং পঠমং অরিযসচ্চং পঞ্ঞপেস্সামী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তিআদি (সং. নি. ৫.১০৮৬).

অপিচ পৰত্তিমাচিক্খন্তো ভগৰা সহেতুকং আচিক্খি, নিৰত্তিঞ্চ সউপাযং. ইতি পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতূনং এতপ্পরমতো চত্তারেৰ ৰুত্তানি. তথা পরিঞ্ঞেয্যপহাতব্বসচ্ছিকাতব্বভাৰেতব্বানং, তণ্হাৰত্থুতণ্হাতণ্হানিরোধতণ্হানিরোধূপাযানং, আলযআলযরামতাআলযসমুগ্ঘাতআলযসমুগ্ঘাতূপাযানঞ্চ ৰসেনাপি চত্তারেৰ ৰুত্তানীতি.

এত্থ চ ওল়ারিকত্তা সব্বসত্তসাধারণত্তা চ সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি দুক্খসচ্চং পঠমং ৰুত্তং. তস্সেৰ হেতুদস্সনত্থং তদনন্তরং সমুদযসচ্চং, হেতুনিরোধা ফলনিরোধোতি ঞাপনত্থং ততো নিরোধসচ্চং, তদধিগমূপাযদস্সনত্থং অন্তে মগ্গসচ্চং. ভৰসুখস্সাদগধিতানং ৰা সত্তানং সংৰেগজননত্থং পঠমং দুক্খমাহ. তং নেৰ অকতং আগচ্ছতি, ন ইস্সরনিম্মানাদিতো হোতি, ইতো পন হোতীতি ঞাপনত্থং তদনন্তরং সমুদযং. ততো সহেতুকেন দুক্খেন অভিভূতত্তা সংৰিগ্গমানসানং দুক্খনিস্সরণগৰেসীনং নিস্সরণদস্সনেন অস্সাসজননত্থং নিরোধং. ততো নিরোধাধিগমনত্থং নিরোধসম্পাপকং মগ্গন্তি অযমেতেসং কমো.

এতেসু পন ভারো ৰিয দুক্খসচ্চং দট্ঠব্বং, ভারাদানমিৰ সমুদযসচ্চং, ভারনিক্খেপনমিৰ নিরোধসচ্চং, ভারনিক্খেপনূপাযো ৰিয মগ্গসচ্চং. রোগো ৰিয ৰা দুক্খসচ্চং, রোগনিদানমিৰ সমুদযসচ্চং, রোগৰূপসমো ৰিয নিরোধসচ্চং, ভেসজ্জমিৰ মগ্গসচ্চং. দুব্ভিক্খমিৰ ৰা দুক্খসচ্চং, দুব্বুট্ঠি ৰিয সমুদযসচ্চং, সুভিক্খমিৰ নিরোধসচ্চং, সুৰুট্ঠি ৰিয মগ্গসচ্চং. অপিচ ৰেরীৰেরমূলৰেরসমুগ্ঘাতৰেরসমুগ্ঘাতূপাযেহি, ৰিসরুক্খরুক্খমূলমূলূপচ্ছেদতদুপচ্ছেদূপাযেহি, ভযভযমূলনিব্ভযতদধিগমূপাযেহি, ওরিমতীরমহোঘপারিমতীরতংসম্পাপকৰাযামেহি চ যোজেত্ৰাপেতানি উপমাতো ৰেদিতব্বানীতি.

সব্বানেৰ পনেতানি সচ্চানি পরমত্থেন ৰেদককারকনিব্বুতগমকাভাৰতো সুঞ্ঞানীতি ৰেদিতব্বানি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘দুক্খমেৰ হি ন কোচি দুক্খিতো, কারকো ন কিরিযাৰ ৰিজ্জতি;

অত্থি নিব্বুতি ন নিব্বুতো পুমা, মগ্গমত্থি গমকো ন ৰিজ্জতী’’তি.

অথ ৰা –

ধুৰসুভসুখত্তসুঞ্ঞং, পুরিমদ্ৰযমত্তসুঞ্ঞমমতপদং;

ধুৰসুখঅত্তৰিরহিতো, মগ্গো ইতি সুঞ্ঞতা তেসু.

নিরোধসুঞ্ঞানি ৰা তীণি, নিরোধো চ সেসত্তযসুঞ্ঞো. ফলসুঞ্ঞো ৰা এত্থ হেতু সমুদযে দুক্খস্স অভাৰতো, মগ্গে চ নিরোধস্স, ন ফলেন সগব্ভো পকতিৰাদীনং পকতি ৰিয. হেতুসুঞ্ঞঞ্চ ফলং দুক্খসমুদযানং নিরোধমগ্গানঞ্চ অসমৰাযা, ন হেতুসমৰেতং হেতুফলং সমৰাযৰাদীনং দ্ৰিঅণুকাদি ৰিয. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘তযমিধ নিরোধসুঞ্ঞং, তযেন তেনাপি নিব্বুতী সুঞ্ঞা;

সুঞ্ঞো ফলেন হেতু, ফলম্পি তংহেতুনা সুঞ্ঞ’’ন্তি.

সব্বানেৰ সচ্চানি অঞ্ঞমঞ্ঞসভাগানি অৰিতথতো অত্তসুঞ্ঞতো দুক্করপটিৰেধতো চ. যথাহ –

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আনন্দ, কতমং নু খো দুক্করতরং ৰা দুরভিসম্ভৰতরং ৰা, যো দূরতোৰ সুখুমেন তাল়চ্ছিগ্গল়েন অসনং অতিপাতেয্য পোঙ্খানুপোঙ্খং অৰিরাধিতং, যো ৰা সত্তধা ভিন্নস্স ৰালস্স কোটিযা কোটিং পটিৰিজ্ঝেয্যাতি? এতদেৰ, ভন্তে, দুক্করতরঞ্চেৰ দুরভিসম্ভৰতরঞ্চ; যো ৰা সত্তধা ভিন্নস্স ৰালস্স কোটিযা কোটিং পটিৰিজ্ঝেয্যাতি; অথ খো তে, আনন্দ, দুপ্পটিৰিজ্ঝতরং পটিৰিজ্ঝন্তি, যে ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পটিৰিজ্ঝন্তি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পটিৰিজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১১১৫);

ৰিসভাগানি সলক্খণৰৰত্থানতো. পুরিমানি চ দ্ৰে সভাগানি দুরৰগাহত্থেন গম্ভীরত্তা লোকিযত্তা সাসৰত্তা চ, ৰিসভাগানি ফলহেতুভেদতো পরিঞ্ঞেয্যপহাতব্বতো চ. পচ্ছিমানিপি দ্ৰে সভাগানি গম্ভীরত্তেন দুরৰগাহত্তা লোকুত্তরত্তা অনাসৰত্তা চ, ৰিসভাগানি ৰিসযৰিসযীভেদতো সচ্ছিকাতব্বভাৰেতব্বতো চ. পঠমততিযানি চাপি সভাগানি ফলাপদেসতো, ৰিসভাগানি সঙ্খতাসঙ্খততো. দুতিযচতুত্থানি চাপি সভাগানি হেতুঅপদেসতো, ৰিসভাগানি একন্তকুসলাকুসলতো. পঠমচতুত্থানি চাপি সভাগানি সঙ্খততো, ৰিসভাগানি লোকিযলোকুত্তরতো. দুতিযততিযানি চাপি সভাগানি নেৰসেক্খনাসেক্খভাৰতো, ৰিসভাগানি সারম্মণানারম্মণতো.

‘‘ইতি এৰং পকারেহি, নযেহি চ ৰিচক্খণো;

ৰিজঞ্ঞা অরিযসচ্চানং, সভাগৰিসভাগত’’ন্তি.

সব্বমেৰ চেত্থ দুক্খং একৰিধং পৰত্তিভাৰতো, দুৰিধং নামরূপতো, তিৰিধং কামরূপারূপূপপত্তিভৰভেদতো, চতুব্বিধং চতুআহারভেদতো, পঞ্চৰিধং পঞ্চুপাদানক্খন্ধভেদতো. সমুদযোপি একৰিধো পৰত্তকভাৰতো, দুৰিধো দিট্ঠিসম্পযুত্তাসম্পযুত্ততো, তিৰিধো কামভৰৰিভৰতণ্হাভেদতো, চতুব্বিধো চতুমগ্গপ্পহেয্যতো, পঞ্চৰিধো রূপাভিনন্দনাদিভেদতো, ছব্বিধো ছতণ্হাকাযভেদতো. নিরোধোপি একৰিধো অসঙ্খতধাতুভাৰতো, পরিযাযতো পন দুৰিধো সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসতো, তিৰিধো ভৰত্তযৰূপসমতো, চতুব্বিধো চতুমগ্গাধিগমনীযতো, পঞ্চৰিধো পঞ্চাভিনন্দনৰূপসমতো, ছব্বিধো ছতণ্হাকাযক্খযভেদতো. মগ্গোপি একৰিধো ভাৰেতব্বতো, দুৰিধো সমথৰিপস্সনাভেদতো, দস্সনভাৰনাভেদতো ৰা, তিৰিধো খন্ধত্তযভেদতো. অযঞ্হি সপ্পদেসত্তা নগরং ৰিয রজ্জেন নিপ্পদেসেহি তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতো. যথাহ –

‘‘ন খো, আৰুসো ৰিসাখ, অরিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন তযো খন্ধা সঙ্গহিতা, তীহি চ খো, আৰুসো ৰিসাখ, খন্ধেহি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো. যা, চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাচা যো চ সম্মাকম্মন্তো যো চ সম্মাআজীৰো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা. যো চ সম্মাৰাযামো যা চ সম্মাসতি যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা. যা চ সম্মাদিট্ঠি যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২).

চতুব্বিধো সোতাপত্তিমগ্গাদিৰসেন.

অপিচ সব্বানেৰ সচ্চানি একৰিধানি অৰিতথত্তা, অভিঞ্ঞেয্যত্তা ৰা. দুৰিধানি লোকিযলোকুত্তরতো, সঙ্খতাসঙ্খততো ৰা. তিৰিধানি দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বতো অপ্পহাতব্বতো নেৰপহাতব্বনাপহাতব্বতো চ. চতুব্বিধানি পরিঞ্ঞেয্যপহাতব্বসচ্ছিকাতব্বভাৰেতব্বতোতি.

‘‘এৰং অরিযসচ্চানং, দুব্বোধানং বুধো ৰিধিং;

অনেকভেদতো জঞ্ঞা, হিতায চ সুখায চা’’তি.

সচ্চপকিণ্ণকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইদানি ধম্মসেনাপতি ভগৰতা দেসিতক্কমেনেৰ অন্তে সচ্চচতুক্কং নিদ্দিসিত্ৰা ‘‘তং ঞাতট্ঠেন ঞাণ’’ন্তিআদিনা সচ্চচতুক্কৰসেন সুতমযে ঞাণং নিগমেত্ৰা দস্সেতি. এৰং ‘‘সোতাৰধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তি পুব্বে ৰুত্তং সব্বং নিগমেত্ৰা দস্সেতীতি.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গট্ঠকথায

সুতমযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সীলমযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৭. সীলমযঞাণনিদ্দেসে পঞ্চাতি গণনপরিচ্ছেদো. সীলানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. পরিযন্তপারিসুদ্ধিসীলন্তিআদি পঞ্চন্নং সরূপতো দস্সনং. পরিযন্তপারিসুদ্ধীতিআদীসু যথা নীলৰণ্ণযোগতো ৰত্থম্পি নীলমস্স অত্থীতি নীলন্তি ৰুচ্চতি, এৰং গণনৰসেন পরিযন্তো পরিচ্ছেদো অস্সা অত্থীতি পরিযন্তা, উপসম্পন্নসীলে পত্তো অনুপসম্পন্নসীলস্স অৰসানসব্ভাৰতো ৰা পরিযন্তো অৰসানং অস্সা অত্থীতি পরিযন্তা. সপরিযন্তাতি ৰা ৰত্তব্বে সকারলোপো কতোতি ৰেদিতব্বো ‘‘দকং দকাসযা পৰিসন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৮; অ. নি. ৪.৩৩) এত্থ উকারলোপো ৰিয. পরিসুদ্ধভাৰো পারিসুদ্ধি, পরিযন্তা চ সা পারিসুদ্ধি চাতি পরিযন্তপারিসুদ্ধি, পরিযন্তপারিসুদ্ধিসঙ্খাতং সীলং পরিযন্তপারিসুদ্ধিসীলং. ৰুত্তপটিপক্খেন ন পরিযন্তাতি অপরিযন্তা, নত্থি এতিস্সা পরিযন্তোতিপি অপরিযন্তা, ৰুদ্ধো এতিস্সা পরিযন্তোতিপি অপরিযন্তা. সমাদানতো পভুতি অখণ্ডিতত্তা খণ্ডিতাপি কতপটিকম্মত্তা চিত্তুপ্পাদমত্তকেনাপি মলেন ৰিরহিতত্তা চ পরিসুদ্ধজাতিমণি ৰিয সুধন্তসুপরিকম্মকতসুৰণ্ণং ৰিয চ পরিসুদ্ধত্তা অরিযমগ্গস্স পদট্ঠানভূতা অনূনট্ঠেন পরিপূণ্ণা. দিট্ঠিযা পহীনত্তা দিট্ঠিপরামাসেন অগ্গহিতত্তা অপরামট্ঠা.অযং তে সীলে দোসোতি কেনচি চোদকেন পরামসিতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৰা অপরামট্ঠা. অরহত্তফলক্খণে সব্বদরথপটিপ্পস্সদ্ধিযা পটিপ্পস্সদ্ধি. অনুপসম্পন্নানন্তি অনৰসেসসমাদানৰসেন সীলসম্পদায ভুসং সম্পন্নাতি উপসম্পন্না, ন উপসম্পন্না অনুপসম্পন্না. তেসং অনুপসম্পন্নানং.

পরিযন্তসিক্খাপদানন্তি এত্থ সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা, কোট্ঠাসট্ঠেন পদানি, সিক্খিতব্বকোট্ঠাসানীতি অত্থো. অপিচ সীলে পতিট্ঠিতেন উপরিপত্তব্বত্তা সব্বে কুসলা ধম্মা সিক্খা, সীলানি তাসং সিক্খানং পতিট্ঠট্ঠেন পদানীতি সিক্খানং পদত্তা সিক্খাপদানি, পরিযন্তানি সিক্খাপদানি এতেসন্তি পরিযন্তসিক্খাপদা. তেসং পরিযন্তসিক্খাপদানং. এত্থ চ দ্ৰে পরিযন্তা সিক্খাপদপরিযন্তো চ কালপরিযন্তো চ. কতমো সিক্খাপদপরিযন্তো? উপাসকোপাসিকানং যথাসমাদানৰসেন একং ৰা দ্ৰে ৰা তীণি ৰা চত্তারি ৰা পঞ্চ ৰা অট্ঠ ৰা দস ৰা সিক্খাপদানি হোন্তি, সিক্খমানসামণেরসামণেরীনং দস সিক্খাপদানি. অযং সিক্খাপদপরিযন্তো. কতমো কালপরিযন্তো? উপাসকোপাসিকা দানং দদমানা পরিৰেসনপরিযন্তং সীলং সমাদিযন্তি, ৰিহারগতা ৰিহারপরিযন্তং সীলং সমাদিযন্তি, একং ৰা দ্ৰে ৰা তযো ৰা ভিয্যো ৰা রত্তিন্দিৰানি পরিচ্ছেদং কত্ৰা সীলং সমাদিযন্তি. অযং কালপরিযন্তো. ইমেসু দ্ৰীসু পরিযন্তেসু সিক্খাপদং পরিযন্তং কত্ৰা সমাদিন্নং সীলং ৰীতিক্কমনেন ৰা মরণেন ৰা পটিপ্পস্সম্ভতি, কালং পরিযন্তং কত্ৰা সমাদিন্নং তংতংকালাতিক্কমেন পটিপ্পস্সম্ভতি.

অপরিযন্তসিক্খাপদানন্তি –

‘‘নৰ কোটিসহস্সানি, অসীতি সতকোটিযো;

পঞ্ঞাস সতসহস্সানি, ছত্তিংস চ পুনাপরে.

‘‘এতে সংৰরৰিনযা, সম্বুদ্ধেন পকাসিতা;

পেয্যালমুখেন নিদ্দিট্ঠা, সিক্খা ৰিনযসংৰরে’’তি. –

এৰং গণনৰসেন পরিযন্তানম্পি সিক্খাপদানং অনৰসেসসমাদানভাৰৰসেন লাভযসঞাতিঅঙ্গজীৰিতহেতু অদিট্ঠপরিযন্তভাৰৰসেন উপরি রক্খিতব্বসীলপরিচ্ছেদাভাৰৰসেন চ নত্থি এতেসং পরিযন্তোতি অপরিযন্তানি. অপরিযন্তানি সিক্খাপদানি এতেসন্তি অপরিযন্তসিক্খাপদা. তেসং অপরিযন্তসিক্খাপদানং, ৰুদ্ধপরিযন্তসিক্খাপদানন্তি ৰা অত্থো.

পুথুজ্জনকল্যাণকানন্তিআদীসু

‘‘পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;

পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি’’. –

ৰুত্তপুথুজ্জনলক্খণানতিক্কমেপি –

‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;

অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. –

ৰুত্তপুথুজ্জনদ্ৰযে কল্যাণধম্মসমাগমেন অন্ধপুথুজ্জনভাৰং অতিক্কম্ম কল্যাণপুথুজ্জনভাৰে ঠিতানং পুথুজ্জনকল্যাণকানং কল্যাণপুথুজ্জনানন্তি ৰুত্তং হোতি. পুথুজ্জনেসু ৰা কল্যাণকানং পুথুজ্জনকল্যাণকানং.

কুসলধম্মে যুত্তানন্তি এত্থ কুসলসদ্দো তাৰ আরোগ্যানৰজ্জছেকসুখৰিপাকেসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) আরোগ্যে দিস্সতি. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কাযসমাচারো কুসলো? যো খো, মহারাজ, কাযসমাচারো অনৰজ্জো’’তি (ম. নি. ২.৩৬১) চ ‘‘পুন চপরং, ভন্তে, এতদানুত্তরিযং যথা ভগৰা ধম্মং দেসেতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি চ (দী. নি. ৩.১৪৫) এৰমাদীসু অনৰজ্জে. ‘‘কুসলো ত্ৰং রথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গানং (ম. নি. ২.৮৭), কুসলা নচ্চগীতস্স সিক্খিতা চাতুরিত্থিযো’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৯৪) ছেকে. ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু (দী. নি. ৩.৮০). কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তিআদীসু (ধ. স. ৪৩১) সুখৰিপাকে. স্ৰাযমিধ আরোগ্যেপি অনৰজ্জেপি সুখৰিপাকেপি ৰট্টতি.

ৰচনত্থো পনেত্থ কুচ্ছিতে পাপকে ধম্মে সলযন্তি চলযন্তি কম্পেন্তি ৰিদ্ধংসেন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতেন ৰা আকারেন সযন্তি পৰত্তন্তীতি কুসা, তে কুসে লুনন্তি ছিন্দন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতানং ৰা সানতো তনুকরণতো কুসং ঞাণং. তেন কুসেন লাতব্বা গহেতব্বা পৰত্তেতব্বাতি কুসলা, যথা ৰা কুসা উভযভাগগতং হত্থপ্পদেসং লুনন্তি, এৰমিমেপি উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৰেন উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং লুনন্তি, তস্মা কুসা ৰিয লুনন্তীতি কুসলা. অপিচ আরোগ্যট্ঠেন অনৰজ্জট্ঠেন কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন ৰা কুসলা. ইধ পন যস্মা ৰিপস্সনাকুসলমেৰ অধিপ্পেতং, তস্মা সেসে ৰিহায তস্সেৰ দস্সনত্থং ‘‘কুসলধম্মে’’তি একৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিপস্সনাকুসলধম্মে সাতচ্চকিরিযতায সক্কচ্চকারিতায চ যুত্তানন্তি অত্থো.

সেক্খপরিযন্তে পরিপূরকারীনন্তি এত্থ তীসু সিক্খাসু জাতাতিপি সেক্খা, সত্তন্নং সেক্খানং এতেতিপি সেক্খা, সযমেৰ সিক্খন্তীতিপি সেক্খা. সোতাপত্তিমগ্গফলসকদাগামিমগ্গফলঅনাগামিমগ্গফলঅরহত্তমগ্গধম্মা. তে সেক্খা ধম্মা পরিযন্তে অৰসানে এতস্স, তে ৰা সেক্খা ধম্মা পরিযন্তো পরিচ্ছেদো এতস্সাতি সেক্খপরিযন্তো. তস্মিং সেক্খপরিযন্তে ধম্মেতি সম্বন্ধো. পরিপূরং পরিপুণ্ণতং করোন্তীতি পরিপূরকারিনো, পরিপূরকারো পরিপূরকিরিযা এতেসং অত্থীতি ৰা পরিপূরকারিনো. তেসং সোতাপত্তিমগ্গস্স পুব্বভাগভূতে সেক্খপরিযন্তে পটিপদাধম্মে ৰিপস্সনাপারিপূরিযা পরিপূরকারীনং. কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খানন্তি এত্থ কাযেতি সরীরে. সরীরঞ্হি অসুচিসঞ্চযতো কুচ্ছিতানঞ্চ কেসাদীনং চক্খুরোগাদীনঞ্চ রোগসতানং আযভূতত্তা কাযোতি ৰুচ্চতি. জীৰিতেতি জীৰিতিন্দ্রিযে. তঞ্হি জীৰন্তি তেনাতি জীৰিতন্তি ৰুচ্চতি. নত্থি এতেসং অপেক্খাতি অনপেক্খা, নিস্সিনেহাতি অত্থো. তেসং তস্মিং কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খানং.

ইদানি তেসং তেসু অনপেক্খত্তস্স কারণং দস্সেন্তো পরিচ্চত্তজীৰিতানন্তি আহ. ভগৰতো আচরিযস্স ৰা সকজীৰিতপরিচ্চাগেনেৰ হি তে কিলমমানেপি কাযে ৰিনস্সমানেপি জীৰিতে অনপেক্খা হোন্তীতি. সত্তন্নং সেক্খানন্তি সিক্খন্তীতি সেক্খাতি লদ্ধনামানং সোতাপত্তিমগ্গট্ঠাদীনং সত্তন্নং অরিযপুগ্গলানং. তথাগতসাৰকানন্তি তথাগতস্স সাৰকানং. অট্ঠপি হি অরিযপুগ্গলা সৰনন্তে অরিযায জাতিযা জাতত্তা ভগৰতো দেসনং অনুসিট্ঠিং অৰেচ্চপ্পসাদযোগেন সক্কচ্চং সুণন্তীতি সাৰকা. তেসুপি অরহত্তফলট্ঠেযেৰ ৰিসেসেত্ৰা দস্সেন্তো খীণাসৰানন্তি আহ, অরহত্তমগ্গঞাণেন পরিক্খীণসব্বাসৰানন্তি অত্থো. পচ্চেকবুদ্ধানন্তি তং তং কারণং পটিচ্চ একোৰ অনাচরিযকো চতুসচ্চং বুজ্ঝিতৰাতি পচ্চেকবুদ্ধো. তাদিসানং পচ্চেকবুদ্ধানং.

তথাগতানন্তি এত্থ অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো – তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথা কারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.

কথং ভগৰা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্না পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা. কিং ৰুত্তং হোতি? যেনাভিনীহারেন পুরিমকা ভগৰন্তো আগতা, তেনেৰ অম্হাকম্পি ভগৰা আগতো. অথ ৰা যথা পুরিমকা ভগৰন্তো দানসীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৰীরিযখন্তিসচ্চাধিট্ঠানমেত্তুপেক্খাসঙ্খাতা দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা অঙ্গপরিচ্চাগং নযনধনরজ্জপুত্তদারপরিচ্চাগন্তি ইমে পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজিত্ৰা, পুব্বযোগপুব্বচরিযধম্মক্খানঞাতত্থচরিযাদযো পূরেত্ৰা বুদ্ধিচরিযায কোটিং পত্ৰা আগতা, তথা অম্হাকম্পি ভগৰা আগতো. যথা চ পুরিমকা ভগৰন্তো চত্তারো সতিপট্ঠানে চত্তারো সম্মপ্পধানে চত্তারো ইদ্ধিপাদে পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰেত্ৰা ব্রূহেত্ৰা আগতা, তথা অম্হাকম্পি ভগৰা আগতোতি তথাগতো.

‘‘যথেৰ দীপঙ্করবুদ্ধআদযো, সব্বঞ্ঞুভাৰং মুনযো ইধাগতা;

তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো, তথাগতো ৰুচ্চতি তেন চক্খুমা’’তি.

কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতা পুরিমকা ভগৰন্তো গতা. কথঞ্চ তে গতা? তে হি সম্পতিজাতা সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠায উত্তরেনমুখা সত্তপদৰীতিহারেন গতা. যথাহ ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠহিত্ৰা উত্তরাভিমুখো সত্তপদৰীতিহারেন গচ্ছতি সেতম্হি ছত্তে অনুধারযমানে, সব্বা চ দিসা অনুৰিলোকেতি, আসভিঞ্চ ৰাচং ভাসতি ‘অগ্গোহমস্মি লোকস্স, জেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি (ম. নি. ৩.২০৭; দী. নি. ২.৩১). তঞ্চস্স গমনং তথং অহোসি অৰিতথং অনেকেসং ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন. যঞ্হি সো সম্পতিজাতো সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহি, ইদমস্স চতুরিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, উত্তরমুখভাৰো পনস্স সব্বলোকুত্তরভাৰস্স পুব্বনিমিত্তং, সত্তপদৰীতিহারো সত্তবোজ্ঝঙ্গরতনপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, ‘‘সুৰণ্ণদণ্ডা ৰীতিপতন্তি চামরা’’তি (সু. নি. ৬৯৩) এত্থ ৰুত্তচামরুক্খেপো পন সব্বতিত্থিযনিম্মথনস্স পুব্বনিমিত্তং, সেতচ্ছত্তধারণং অরহত্তফলৰিমুত্তিৰরৰিমলসেতচ্ছত্তপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, সব্বাদিসানুৰিলোকনং সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, আসভিৰাচাভাসনং পন অপ্পটিৰত্তিযৰরধম্মচক্কপ্পৰত্তনস্স পুব্বনিমিত্তং. তথাযং ভগৰাপি গতো. তঞ্চস্স গমনং তথং অহোসি অৰিতথং তেসংযেৰ ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন. তেনাহু পোরাণা –

‘‘মুহুত্তজাতোৰ গৰংপতী যথা, সমেহি পাদেহি ফুসী ৰসুন্ধরং;

সো ৰিক্কমী সত্ত পদানি গোতমো, সেতঞ্চ ছত্তং অনুধারযুং মরূ.

‘‘গন্ত্ৰান সো সত্ত পদানি গোতমো, দিসা ৰিলোকেসি সমা সমন্ততো;

অট্ঠঙ্গুপেতং গিরমব্ভুদীরযি, সীহো যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি.

এৰং তথা গতোতি তথাগতো.

অথ ৰা যথা পুরিমকা ভগৰন্তো, অযম্পি ভগৰা তথেৰ নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং…পে… পঠমজ্ঝানেন নীৰরণে…পে… অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং…পে… অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসে পহায গতো. এৰম্পি তথা গতোতি তথাগতো.

কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? পথৰীধাতুযা কক্খল়ত্তলক্খণং তথং অৰিতথং, আপোধাতুযা পগ্ঘরণলক্খণং, তেজোধাতুযা উণ্হত্তলক্খণং, ৰাযোধাতুযা ৰিত্থম্ভনলক্খণং, আকাসধাতুযা অসম্ফুট্ঠলক্খণং, ৰিঞ্ঞাণধাতুযা ৰিজাননলক্খণং.

রূপস্স রুপ্পনলক্খণং, ৰেদনায ৰেদযিতলক্খণং, সঞ্ঞায সঞ্জাননলক্খণং, সঙ্খারানং অভিসঙ্খরণলক্খণং, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননলক্খণং.

ৰিতক্কস্স অভিনিরোপনলক্খণং, ৰিচারস্স অনুমজ্জনলক্খণং, পীতিযা ফরণলক্খণং, সুখস্স সাতলক্খণং, চিত্তেকগ্গতায অৰিক্খেপলক্খণং, ফস্সস্স ফুসনলক্খণং.

সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমোক্খলক্খণং, ৰীরিযিন্দ্রিযস্স পগ্গহলক্খণং, সতিন্দ্রিযস্স উপট্ঠানলক্খণং, সমাধিন্দ্রিযস্স অৰিক্খেপলক্খণং, পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স পজাননলক্খণং.

সদ্ধাবলস্স অস্সদ্ধিযে অকম্পিযলক্খণং, ৰীরিযবলস্স কোসজ্জে, সতিবলস্স মুট্ঠস্সচ্চে, সমাধিবলস্স উদ্ধচ্চে, পঞ্ঞাবলস্স অৰিজ্জায অকম্পিযলক্খণং.

সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপট্ঠানলক্খণং, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পৰিচযলক্খণং, ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পগ্গহলক্খণং, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ফরণলক্খণং, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপসমলক্খণং, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স অৰিক্খেপলক্খণং, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পটিসঙ্খানলক্খণং.

সম্মাদিট্ঠিযা দস্সনলক্খণং, সম্মাসঙ্কপ্পস্স অভিনিরোপনলক্খণং, সম্মাৰাচায পরিগ্গহলক্খণং, সম্মাকম্মন্তস্স সমুট্ঠানলক্খণং, সম্মাআজীৰস্স ৰোদানলক্খণং, সম্মাৰাযামস্স পগ্গহলক্খণং, সম্মাসতিযা উপট্ঠানলক্খণং, সম্মাসমাধিস্স অৰিক্খেপলক্খণং.

অৰিজ্জায অঞ্ঞাণলক্খণং, সঙ্খারানং চেতনালক্খণং, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননলক্খণং, নামস্স নমনলক্খণং, রূপস্স রুপ্পনলক্খণং, সল়াযতনস্স আযতনলক্খণং, ফস্সস্স ফুসনলক্খণং, ৰেদনায ৰেদযিতলক্খণং, তণ্হায হেতুলক্খণং, উপাদানস্স গহণলক্খণং, ভৰস্স আযূহনলক্খণং, জাতিযা নিব্বত্তিলক্খণং, জরায জীরণলক্খণং, মরণস্স চুতিলক্খণং.

ধাতূনং সুঞ্ঞতালক্খণং, আযতনানং আযতনলক্খণং, সতিপট্ঠানানং উপট্ঠানলক্খণং, সম্মপ্পধানানং পদহনলক্খণং, ইদ্ধিপাদানং ইজ্ঝনলক্খণং, ইন্দ্রিযানং অধিপতিলক্খণং, বলানং অকম্পিযলক্খণং, বোজ্ঝঙ্গানং নিয্যানলক্খণং, মগ্গস্স হেতুলক্খণং.

সচ্চানং তথলক্খণং, সমথস্স অৰিক্খেপলক্খণং, ৰিপস্সনায অনুপস্সনালক্খণং, সমথৰিপস্সনানং একরসলক্খণং, যুগনদ্ধানং অনতিৰত্তনলক্খণং.

সীলৰিসুদ্ধিযা সংৰরলক্খণং, চিত্তৰিসুদ্ধিযা অৰিক্খেপলক্খণং, দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযা দস্সনলক্খণং.

খযে ঞাণস্স সমুচ্ছেদলক্খণং, অনুপ্পাদে ঞাণস্স পস্সদ্ধিলক্খণং.

ছন্দস্স মূললক্খণং, মনসিকারস্স সমুট্ঠানলক্খণং, ফস্সস্স সমোধানলক্খণং, ৰেদনায সমোসরণলক্খণং, সমাধিস্স পমুখলক্খণং, সতিযা আধিপতেয্যলক্খণং, পঞ্ঞায ততুত্তরিলক্খণং, ৰিমুত্তিযা সারলক্খণং, অমতোগধস্স নিব্বানস্স পরিযোসানলক্খণং তথং অৰিতথং. এতং তথলক্খণং ঞাণগতিযা আগতো অৰিরজ্ঝিত্ৰা পত্তো অনুপ্পত্তোতি তথাগতো. এৰং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.

কথং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. তানি চ ভগৰা অভিসম্বুদ্ধোতি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতোতি ৰুচ্চতি. অভিসম্বোধত্থো হি এত্থ গতসদ্দো.

অপিচ জরামরণস্স জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো…পে… সঙ্খারানং অৰিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো. তথা অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো…পে… জাতিযা জরামরণস্স পচ্চযট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো. তং সব্বং ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো. তস্মাপি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো. এৰং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.

কথং তথদস্সিতায তথাগতো? ভগৰা যং সদেৰকে লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছন্তং রূপারম্মণং নাম অত্থি, তং সব্বাকারেন জানাতি পস্সতি. এৰং জানতা পস্সতা চ তেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৰসেন ৰা দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানকপদৰসেন ৰা ‘‘কতমং তং রূপং রূপাযতনং? যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেরসহি ৰারেহি দ্ৰিপঞ্ঞাসায নযেহি ৰিভজ্জমানং তথমেৰ হোতি, ৰিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসুপি আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা ‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং জানামি, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৰিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪). এৰং তথদস্সিতায তথাগতো. তত্থ তথদস্সীঅত্থে তথাগতোতি পদসম্ভৰো ৰেদিতব্বো.

কথং তথৰাদিতায তথাগতো? যং রত্তিং ভগৰা বোধিমণ্ডে অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো চতুন্নং মারানং মত্থকং মদ্দিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ রত্তিং যমকসালানমন্তরে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি, এত্থন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণে কালে পঠমবোধিযাপি মজ্ঝিমবোধিযাপি পচ্ছিমবোধিযাপি যং ভগৰতা ভাসিতং সুত্তং গেয্যং…পে… ৰেদল্লং, তং সব্বং অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ অনৰজ্জং অনুপৰজ্জং অনূনমনধিকং সব্বাকারপরিপুণ্ণং রাগমদনিম্মদনং দোসমোহমদনিম্মদনং, নত্থি তত্থ ৰালগ্গমত্তম্পি পক্খলিতং, সব্বং তং একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৰিয, একনাল়িকায মিতং ৰিয, একতুলায তুলিতং ৰিয, চ তথমেৰ হোতি. যথাহ ‘‘যঞ্চ, চুন্দ, রত্তিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তরে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথমেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮). গদঅত্থো হি এত্থ গতসদ্দো. এৰং তথৰাদিতায তথাগতো.

অপিচ আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. তথো অৰিপরীতো আগদো অস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি এৰমেতস্মিং অত্থে পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.

কথং তথাকারিতায তথাগতো? ভগৰতো হি ৰাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সাপি ৰাচা, তস্মা যথাৰাদী তথাকারী যথাকারী তথাৰাদী চ হোতি. এৰংভূতস্স চস্স যথা ৰাচা, কাযোপি তথা গতো পৰত্তোতি অত্থো. যথা চ কাযো, ৰাচাপি তথা গতা পৰত্তাতি তথাগতো. তেনেৰাহ – ‘‘যথাৰাদী, ভিক্খৰে, তথাগতো তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. ইতি যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি. এৰং তথাকারিতায তথাগতো.

কথং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো? উপরি ভৰগ্গং হেট্ঠা অৰীচিং পরিযন্তং কত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায ৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেন, ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি, অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো রাজাধিরাজা দেৰানং অতিদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা. তেনাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থু দসো ৰসৰত্তী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).

তত্থেৰং পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা – অগদো ৰিয অগদো. কো পনেস? দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৰো ভিসক্কো দিব্বাগদেন সপ্পে ৰিয সব্বপরপ্পৰাদিনো সদেৰকঞ্চ লোকং অভিভৰতি. ইতি সব্বলোকাভিভৰনে তথো অৰিপরীতো দেসনাৰিলাসমযো চেৰ পুঞ্ঞমযো চ অগদো অস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি ৰেদিতব্বো. এৰং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.

অপিচ তথায গতোতিপি তথাগতো, তথং গতোতিপি তথাগতোতি. গতোতি অৰগতো অতীতো পত্তো পটিপন্নোতি অত্থো. তত্থ সকলং লোকং তীরণপরিঞ্ঞায তথায গতো অৰগতোতি তথাগতো, লোকসমুদযং পহানপরিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো, লোকনিরোধং সচ্ছিকিরিযায তথায গতো পত্তোতি তথাগতো, লোকনিরোধগামিনিপটিপদং তথং গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. তেন যং ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘লোকো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকস্মা তথাগতো ৰিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো. লোকনিরোধো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো লোকনিরোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিরোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, লোকনিরোধগামিনীপটিপদা তথাগতস্স ভাৰিতা. যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… অনুৰিচরিতং মনসা, সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩). তস্স এৰম্পি অত্থো ৰেদিতব্বো. ইদম্পি চ তথাগতস্স তথাগতভাৰদীপনে মুখমত্তমেৰ. সব্বাকারেন পন তথাগতোৰ তথাগতস্স তথাগতভাৰং ৰণ্ণেয্য. যস্মা পন সব্ববুদ্ধা তথাগতগুণেনাপি সমসমা, তস্মা সব্বেসং ৰসেন তথাগতানন্তি আহ.

অরহন্তানন্তি কিলেসেহি আরকত্তা, অরীনং অরানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰা তথাগতো অরহং. আরকা হি সো সব্বকিলেসেহি সুৰিদূরৰিদূরে ঠিতো মগ্গেন সৰাসনানং কিলেসানং পহীনত্তাতি অরহং.

সো ততো আরকা নাম, যস্স যেনাসমঙ্গিতা;

অসমঙ্গী চ দোসেহি, নাথো তেনারহং মতো.

তে চানেন কিলেসারযো মগ্গেন হতাতি অরীনং হতত্তাপি অরহং.

যস্মা রাগাদিসঙ্খাতা, সব্বেপি অরযো হতা;

পঞ্ঞাসত্থেন নাথেন, তস্মাপি অরহং মতো.

যঞ্চেতং অৰিজ্জাভৰতণ্হামযনাভিপুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খারানং জরামরণনেমি আসৰসমুদযমযেন অক্খেন ৰিজ্ঝিত্ৰা তিভৰরথে সমাযোজিতং অনাদিকালপ্পৰত্তং সংসারচক্কং, তস্সানেন বোধিমণ্ডে ৰীরিযপাদেহি সীলপথৰিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকরং ঞাণফরসুং গহেত্ৰা সব্বে অরা হতাতি অরানং হতত্তাপি অরহং.

অরা সংসারচক্কস্স, হতা ঞাণাসিনা যতো;

লোকনাথেন তেনেস, অরহন্তি পৰুচ্চতি.

অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চ চীৰরাদিপচ্চযে অরহতি পূজাৰিসেসঞ্চ. তেনেৰ চ উপ্পন্নে তথাগতে যে কেচি মহেসক্খা দেৰমনুস্সা, ন তে অঞ্ঞত্থ পূজং করোন্তি. তথা হি ব্রহ্মা সহম্পতি সিনেরুমত্তেন রতনদামেন তথাগতং পূজেসি, যথাবলঞ্চ অঞ্ঞে দেৰা মনুস্সা চ বিম্বিসারকোসলরাজাদযো. পরিনিব্বুতম্পি চ ভগৰন্তং উদ্দিস্স ছন্নৰুতিকোটিধনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অসোকমহারাজা সকলজম্বুদীপে চতুরাসীতি ৰিহারসহস্সানি পতিট্ঠাপেসি, কো পন ৰাদো অঞ্ঞেসং পূজাৰিসেসানন্তি পচ্চযাদীনং অরহত্তাপি অরহং.

পূজাৰিসেসং সহ পচ্চযেহি, যস্মা অযং অরহতি লোকনাথো;

অত্থানুরূপং অরহন্তি লোকে, তস্মা জিনো অরহতি নামমেতং.

যথা চ লোকে যে কেচি পণ্ডিতমানিনো বালা অসিলোকভযেন রহো পাপং করোন্তি, এৰমেস ন কদাচি করোতীতি পাপকরণে রহাভাৰতোপি অরহং.

যস্মা নত্থি রহো নাম, পাপকম্মেসু তাদিনো;

রহাভাৰেন তেনেস, অরহং ইতি ৰিস্সুতো.

এৰং সব্বথাপি –

আরকত্তা হতত্তা চ, কিলেসারীন সো মুনি;

হতসংসারচক্কারো, পচ্চযাদীন চারহো;

ন রহো করোতি পাপানি, অরহং তেন ৰুচ্চতীতি.

যস্মা পন সব্ববুদ্ধা অরহত্তগুণেনাপি সমসমা, তস্মা সব্বেসং ৰসেন ‘‘অরহন্তান’’ন্তি আহ.

সম্মাসম্বুদ্ধানন্তি সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো. তথা হেস সব্বধম্মে সম্মা সম্বুদ্ধো, অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধো, পরিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পরিঞ্ঞেয্যতো, পহাতব্বে ধম্মে পহাতব্বতো, সচ্ছিকাতব্বে ধম্মে সচ্ছিকাতব্বতো, ভাৰেতব্বে ধম্মে ভাৰেতব্বতো. তেনেৰাহ –

‘‘অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৰেতব্বঞ্চ ভাৰিতং;

পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্রাহ্মণা’’তি. (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৬৩);

অথ ৰা চক্খু দুক্খসচ্চং, তস্স মূলকারণভাৰেন সমুট্ঠাপিকা পুরিমতণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৰত্তি নিরোধসচ্চং, নিরোধপ্পজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চন্তি এৰং একেকপদুদ্ধারেনাপি সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো. এস নযো সোতঘানজিৰ্হাকাযমনেসু. এতেনেৰ নযেন রূপাদীনি ছ আযতনানি, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা, চক্খুসম্ফস্সাদযো ছ ফস্সা, চক্খুসম্ফস্সজাদযো ছ ৰেদনা, রূপসঞ্ঞাদযো ছ সঞ্ঞা, রূপসঞ্চেতনাদযো ছ চেতনা, রূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা, রূপৰিতক্কাদযো ছ ৰিতক্কা, রূপৰিচারাদযো ছ ৰিচারা, রূপক্খন্ধাদযো পঞ্চক্খন্ধা, দস কসিণানি, দস অনুস্সতিযো, উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাদিৰসেন দস সঞ্ঞা, কেসাদযো দ্ৰত্তিংসাকারা, দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো, কামভৰাদযো নৰ ভৰা, পঠমাদীনি চত্তারি ঝানানি, মেত্তাভাৰনাদযো চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা, চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো, পটিলোমতো জরামরণাদীনি, অনুলোমতো অৰিজ্জাদীনি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি চ যোজেতব্বানি. তত্রাযং একপদযোজনা – জরামরণং দুক্খসচ্চং, জাতি সমুদযসচ্চং, উভিন্নং নিস্সরণং নিরোধসচ্চং, নিরোধপ্পজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চন্তি এৰং একেকপদুদ্ধারেন সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো অনুবুদ্ধো পটিৰিদ্ধো. যং ৰা পন কিঞ্চি অত্থি নেয্যং নাম, সব্বস্স সম্মা সম্বুদ্ধত্তা ৰিমোক্খন্তিকঞাণৰসেন সম্মাসম্বুদ্ধো. তস্স পন ৰিভাগো উপরি আৰি ভৰিস্সতীতি. যস্মা পন সব্ববুদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধগুণেনাপি সমসমা, তস্মা সব্বেসং ৰসেন ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধান’’ন্তি আহ.

৩৮. ইদানি পরিযন্তপারিসুদ্ধিঅপরিযন্তপারিসুদ্ধিসীলদ্ৰযে একেকমেৰ সীলং পঞ্চধা ভিন্দিত্ৰা দস্সেতুং অত্থি সীলং পরিযন্তং, অত্থি সীলং অপরিযন্তন্তিআদিমাহ. ইতরেসু পন তীসু সীলেসু তথাৰিধো ভেদো নত্থীতি. তত্থ লাভপরিযন্তন্তি লাভেন পরিযন্তো ভেদো এতস্সাতি লাভপরিযন্তং. এৰং সেসানিপি. যসোতি পনেত্থ পরিৰারো. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. একচ্চোতি একো. লাভহেতূতি লাভোযেৰ হেতু লাভহেতু, তস্মা লাভহেতুতোতি ৰুত্তং হোতি. হেত্ৰত্থে নিস্সক্কৰচনং. ‘‘লাভপচ্চযা লাভকারণা’’তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. হেতুমেৰ হি পটিচ্চ এতং ফলমেতীতি পচ্চযোতি চ, ফলুপ্পত্তিং কারযতীতি কারণন্তি চ ৰুচ্চতি.

যথাসমাদিন্নন্তি যং যং সমাদিন্নং গহিতং. ৰীতিক্কমতীতি অজ্ঝাচরতি. এৰরূপানীতি এৰংসভাৰানি, ৰুত্তপ্পকারানীতি অধিপ্পাযো. সীলানীতি গহট্ঠসীলানি ৰা হোন্তু পব্বজিতসীলানি ৰা, যেসং আদিম্হি ৰা অন্তে ৰা একং ভিন্নং, তানি পরিযন্তে ছিন্নসাটকো ৰিয খণ্ডানি. যেসং ৰেমজ্ঝে একং ভিন্নং, তানি মজ্ঝে ৰিনিৰিদ্ধসাটকো ৰিয ছিদ্দানি. যেসং পটিপাটিযা দ্ৰে ৰা তীণি ৰা ভিন্নানি, তানি পিট্ঠিযা ৰা কুচ্ছিযা ৰা উট্ঠিতেন দীঘৰট্টাদিসণ্ঠানেন ৰিসভাগৰণ্ণেন কাল়রত্তাদীনং অঞ্ঞতরসরীরৰণ্ণা গাৰী ৰিয সবলানি. যেসং অন্তরন্তরা একেকানি ভিন্নানি, তানি অন্তরন্তরা ৰিসভাগৰণ্ণবিন্দুৰিচিত্রা গাৰী ৰিয কম্মাসানি. অৰিসেসেন ৰা সব্বানিপি সত্তৰিধেন মেথুনসংযোগেন কোধূপনাহাদীহি চ পাপধম্মেহি উপহতত্তা খণ্ডানি ছিদ্দানি সবলানি কম্মাসানীতি. তানিযেৰ তণ্হাদাসব্যতো মোচেত্ৰা ভুজিস্সভাৰাকরণেন ন ভুজিস্সানি. বুদ্ধাদীহি ৰিঞ্ঞূহি ন পসত্থত্তা ন ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানি. তণ্হাদিট্ঠীহি পরামট্ঠত্তা, কেনচি ৰা ‘‘অযং তে সীলেসু দোসো’’তি পরামট্ঠুং সক্কুণেয্যতায পরামট্ঠানি. উপচারসমাধিং অপ্পনাসমাধিং ৰা, অথ ৰা মগ্গসমাধিং ফলসমাধিং ৰা ন সংৰত্তযন্তীতি অসমাধিসংৰত্তনিকানি. ন সমাধিসংৰত্তনিকানীতিপি পাঠো.

কেচি পন ‘‘খণ্ডানীতি কুসলানং ধম্মানং অপ্পতিট্ঠাভূতত্তা, ছিদ্দানীতিপি এৰং. সবলানীতি ৰিৰণ্ণকরণত্তা, কম্মাসানীতিপি এৰং. ন ভুজিস্সানীতি তণ্হাদাসব্যং গতত্তা. ন ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানীতি কুসলেহি গরহিতত্তা. পরামট্ঠানীতি তণ্হায গহিতত্তা. অসমাধিসংৰত্তনিকানীতি ৰিপ্পটিসারৰত্থুভূতত্তা’’তি এৰমত্থং ৰণ্ণযন্তি.

ন অৰিপ্পটিসারৰত্থুকানীতি ৰিপ্পটিসারাৰহত্তা অৰিপ্পটিসারস্স পতিট্ঠা ন হোন্তীতি অত্থো. ন পামোজ্জৰত্থুকানীতি অৰিপ্পটিসারজায দুব্বলপীতিযা ন ৰত্থুভূতানি তস্সা অনাৰহত্তা. এৰং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. ন পীতিৰত্থুকানীতি দুব্বলপীতিজায বলৰপীতিযা ন ৰত্থুভূতানি. ন পস্সদ্ধিৰত্থুকানীতি বলৰপীতিজায কাযচিত্তপস্সদ্ধিযা ন ৰত্থুভূতানি. ন সুখৰত্থুকানীতি পস্সদ্ধিজস্স কাযিকচেতসিকসুখস্স ন ৰত্থুভূতানি. ন সমাধিৰত্থুকানীতি সুখজস্স সমাধিস্স ন ৰত্থুভূতানি. ন যথাভূতঞাণদস্সনৰত্থুকানীতি সমাধিপদট্ঠানস্স যথাভূতঞাণদস্সনস্স ন ৰত্থুভূতানি.

ন একন্তনিব্বিদাযাতিআদীসু -কারমেৰ আহরিত্ৰা ‘‘ন ৰিরাগাযা’’তিআদিনা নযেন সেসপদেহিপি যোজেতব্বং. ন ৰিরাগাযাতিআদীসু সনকারো ৰা পাঠো. তত্থ একন্তনিব্বিদাযাতি একন্তেন ৰট্টে নিব্বিন্দনত্থায ন সংৰত্তন্তীতি সম্বন্ধো. এৰং সেসেসুপি যোজেতব্বং. ৰিরাগাযাতি ৰট্টে ৰিরজ্জনত্থায. নিরোধাযাতি ৰট্টস্স নিরোধনত্থায. উপসমাযাতি নিরোধিতস্স পুন অনুপ্পত্তিৰসেন ৰট্টস্স উপসমনত্থায. অভিঞ্ঞাযাতি ৰট্টস্স অভিজাননত্থায. সম্বোধাযাতি কিলেসনিদ্দাৰিগমেন ৰট্টতো পবুজ্ঝনত্থায. নিব্বানাযাতি অমতনিব্বানত্থায.

যথাসমাদিন্নং সিক্খাপদং ৰীতিক্কমাযাতি যথাসমাদিন্নস্স সিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমনত্থায. ৰিভত্তিৰিপল্লাসৰসেন পনেত্থ উপযোগৰচনং কতং. চিত্তম্পি ন উপ্পাদেতীতি চিত্তুপ্পাদসুদ্ধিযা সীলস্স অতিৰিসুদ্ধভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন পন চিত্তুপ্পাদমত্তেন সীলং ভিজ্জতি. কিং সো ৰীতিক্কমিস্সতীতি কিমত্থং ৰীতিক্কমং করিস্সতি, নেৰ ৰীতিক্কমং করিস্সতীতি অত্থো. অখণ্ডানীতিআদীনি হেট্ঠা ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বানি. ন খণ্ডানীতিপি পাঠো. ‘‘একন্তনিব্বিদাযা’’তিআদীসু একন্তেন ৰট্টে নিব্বিন্দনত্থাযাতিআদিনা নযেন যোজেতব্বং. এত্থ পন নিব্বিদাযাতি ৰিপস্সনা. ৰিরাগাযাতি মগ্গো. নিরোধায উপসমাযাতি নিব্বানং. অভিঞ্ঞায সম্বোধাযাতি মগ্গো. নিব্বানাযাতি নিব্বানমেৰ. একস্মিং ঠানে ৰিপস্সনা, দ্ৰীসু মগ্গো, তীসু নিব্বানং ৰুত্তন্তি এৰং অৰত্থানকথা ৰেদিতব্বা. পরিযাযেন পন সব্বানিপেতানি মগ্গৰেৰচনানিপি নিব্বানৰেৰচনানিপি হোন্তিযেৰ.

৩৯. ইদানি পরিযন্তাপরিযন্তৰসেন ৰিজ্জমানপভেদং দস্সেত্ৰা পুন ধম্মৰসেন জাতিৰসেন পচ্চযৰসেন সম্পযুত্তৰসেন সীলস্স পভেদং দস্সেতুং কিং সীলন্তিআদিমাহ. তত্থ সমুট্ঠাতি এতেনাতি সমুট্ঠানং. পচ্চযস্সেতং নামং. কিং সমুট্ঠানমস্সাতি কিংসমুট্ঠানং. কতিনং ধম্মানং সমোধানং সমৰাযো অস্সাতি কতিধম্মসমোধানং.

চেতনা সীলন্তি পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তস্স, ৰত্তপটিপত্তিং ৰা পূরেন্তস্স চেতনা. চেতসিকং সীলন্তি পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তস্স ৰিরতি. অপিচ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীনি পজহন্তস্স সত্তকম্মপথচেতনা. চেতসিকং সীলং নাম ‘‘অভিজ্ঝং লোকে পহায ৰিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৰিহরতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৭) নযেন ৰুত্তা অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিধম্মা. সংৰরো সীলন্তি এত্থ পঞ্চৰিধো সংৰরো ৰেদিতব্বো – পাতিমোক্খসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি. তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) অযং পাতিমোক্খসংৰরো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৰরো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা;)

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১) –

অযং ঞাণসংৰরো. পচ্চযপটিসেৰনম্পি এত্থেৰ সমোধানং গচ্ছতি. যো পনাযং ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো, অযং খন্তিসংৰরো নাম. যো চাযং ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো, অযং ৰীরিযসংৰরো নাম. আজীৰপারিসুদ্ধিপি এত্থেৰ সমোধানং গচ্ছতি. ইতি অযং পঞ্চৰিধোপি সংৰরো, যা চ পাপভীরুকানং কুলপুত্তানং সম্পত্তৰত্থুতো ৰিরতি, সব্বমেতং সংৰরসীলন্তি ৰেদিতব্বং. অৰীতিক্কমো সীলন্তি সমাদিন্নসীলস্স কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো. ইদং তাৰ কিং সীলন্তি পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনং.

কতি সীলানীতি পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে কুসলসীলং অকুসলসীলং অব্যাকতসীলন্তি এত্থ যস্মা লোকে তেসং তেসং সত্তানং পকতি সীলন্তি ৰুচ্চতি, যং সন্ধায ‘‘অযং সুখসীলো, অযং দুক্খসীলো, অযং কলহসীলো, অযং মণ্ডনসীলো’’তি ভণন্তি. তস্মা তেন পরিযাযেন অত্থুদ্ধারৰসেন অকুসলসীলমপি সীলন্তি ৰুত্তং. তং পন ‘‘সুত্ৰান সংৰরে পঞ্ঞা’’তি (পটি. ম. ১.৩৭) ৰচনতো ইধাধিপ্পেতসীলং ন হোতীতি.

যস্মা পন চেতনাদিভেদস্স সীলস্স সম্পযুত্তচিত্তং সমুট্ঠানং, তস্মা কুসলচিত্তসমুট্ঠানং কুসলসীলন্তিআদিমাহ.

সংৰরসমোধানং সীলন্তি সংৰরসম্পযুত্তখন্ধা. তে হি সংৰরেন সমাগতা মিস্সীভূতাতি সংৰরসমোধানন্তি ৰুত্তা. এৰং অৰীতিক্কমসমোধানং সীলম্পি ৰেদিতব্বং. তথাভাৰে জাতচেতনা সমোধানং সীলন্তি সংৰরভাৰে অৰীতিক্কমভাৰে জাতচেতনাসম্পযুত্তা খন্ধা. যস্মা চ তীসুপি চেতেসু তংসম্পযুত্তা ধম্মা অধিপ্পেতা, তস্মা চেতনাসমোধানেন চেতসিকানম্পি সঙ্গহিতত্তা চেতসিকসমোধানসীলং ৰিসুং ন নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. হেট্ঠা চেতনাদযো ধম্মা ‘‘সীল’’ন্তি ৰুত্তা. ন কেৰলং তে এৰ সীলং, তংসম্পযুত্তা ধম্মাপি সীলমেৰাতি দস্সনত্থং অযং তিকো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

৪০. ইদানি যস্মা চেতনাচেতসিকা সংৰরাৰীতিক্কমাযেৰ হোন্তি ন ৰিসুং, তস্মা সংৰরাৰীতিক্কমেযেৰ যাৰ অরহত্তমগ্গা সাধারণক্কমেন যোজেন্তো পাণাতিপাতং সংৰরট্ঠেন সীলং, অৰীতিক্কমট্ঠেন সীলন্তিআদিমাহ. পাণাতিপাতা ৰেরমণিআদযো হি যস্মা অত্তনো অত্তনো পচ্চনীকং সংৰরন্তি, তং ন ৰীতিক্কমন্তি চ, তস্মা সংৰরণতো অৰীতিক্কমনতো চ সংৰরট্ঠেন সীলং অৰীতিক্কমট্ঠেন সীলং নাম হোতি. তত্থ পাণাতিপাতং সংৰরট্ঠেনাতি পাণাতিপাতস্স পিদহনট্ঠেন সীলং. কিং তং? পাণাতিপাতা ৰেরমণী. সা চ তং সংৰরন্তীযেৰ তং ন ৰীতিক্কমতীতি অৰীতিক্কমট্ঠেন সীলং. এৰমেৰ অদিন্নাদানা ৰেরমণিআদযো অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিযো যোজেতব্বা.

পাণাতিপাতন্তিআদীসু পন দসসু অকুসলকম্মপথেসু পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো. পাণৰধো পাণঘাতোতি ৰুত্তং হোতি. পাণোতি চেত্থ ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা ৰধকচেতনা পাণাতিপাতো. সো গুণৰিরহিতেসু তিরচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাসরীরে মহাসাৰজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায. পযোগসমত্তেপি ৰত্থুমহন্ততায. গুণৰন্তেসু মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে পাণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাগুণে মহাসাৰজ্জো. সরীরগুণানং পন সমভাৰে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৰজ্জো, তিব্বতায মহাসাৰজ্জোতি ৰেদিতব্বো. তস্স পঞ্চ সম্ভারা – পাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৰধকচিত্তং, উপক্কমো, তেন মরণন্তি.

অদিন্নস্স আদানং অদিন্নাদানং, পরসংহরণং, থেয্যং, চোরিকাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পরপরিগ্গহিতং, যত্থ পরো যথাকামকারিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডারহো অনুপৰজ্জো চ হোতি, তস্মিং পরপরিগ্গহিতে পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পরসন্তকে অপ্পসাৰজ্জং, পণীতে মহাসাৰজ্জং. কস্মা? ৰত্থুপণীততায. ৰত্থুসমত্তে সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৰত্থুস্মিং মহাসাৰজ্জং, তং তং গুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৰত্থুস্মিং অপ্পসাৰজ্জং. তস্স পঞ্চ সম্ভারা – পরপরিগ্গহিতং, পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিতা থেয্যচিত্তং, উপক্কমো, তেন হরণন্তি.

কামেসূতি মেথুনসমাচারেসু. মিচ্ছাচারোতি একন্তনিন্দিতো লামকাচারো. লক্খণতো পন অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা অগমনীযট্ঠানৰীতিক্কমচেতনা কামেসু মিচ্ছাচারো.

তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম পুরিসানং তাৰ মাতুরক্খিতা, পিতুরক্খিতা, মাতাপিতুরক্খিতা, ভাতুরক্খিতা, ভগিনিরক্খিতা, ঞাতিরক্খিতা, গোত্তরক্খিতা, ধম্মরক্খিতা, সারক্খা, সপরিদণ্ডাতি মাতুরক্খিতাদযো দস, ধনক্কীতা, ছন্দৰাসিনী, ভোগৰাসিনী, পটৰাসিনী, ওদপত্তকিনী, ওভতচুম্বটা, দাসী চ, ভরিযা চ, কম্মকারী চ ভরিযা চ, ধজাহটা মুহুত্তিকাতি ধনক্কীতাদযো দসাতি ৰীসতি ইত্থিযো. ইত্থীসু পন দ্ৰিন্নং সারক্খসপরিদণ্ডানং দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৰাদসন্নং ইত্থীনং অঞ্ঞে পুরিসা, ইদং অগমনীযট্ঠানং নাম.

সো পনেস মিচ্ছাচারো সীলাদিগুণরহিতে অগমনীযট্ঠানে অপ্পসাৰজ্জো, সীলাদিগুণসম্পন্নে মহাসাৰজ্জো. তস্স চত্তারো সম্ভারা – অগমনীযৰত্থু, তস্মিং সেৰনচিত্তং, সেৰনপযোগো, মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিঅধিৰাসনন্তি.

মুসাতি ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্স অত্থভঞ্জকো ৰচীপযোগো, কাযপযোগো ৰা. ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পরৰিসংৰাদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. অপরো নযো – মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থু. ৰাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৰিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৰত্থুং তথতো পরং ৰিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. সো যমত্থং ভঞ্জতি, তস্স অপ্পতায অপ্পসাৰজ্জো, মহন্ততায মহাসাৰজ্জো. অপিচ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায নত্থীতিআদিনযপ্পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো, সক্খিনা হুত্ৰা অত্থভঞ্জনত্থং ৰুত্তো মহাসাৰজ্জো. পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৰা সপ্পিং ৰা লভিত্ৰা হসাধিপ্পাযেন ‘‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’’তি পূরণকথানযেন পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো, অদিট্ঠংযেৰ পন দিট্ঠন্তিআদিনা নযেন ৰদন্তানং মহাসাৰজ্জো. তস্স চত্তারো সম্ভারা – অতথং ৰত্থু, ৰিসংৰাদনচিত্তং, তজ্জো ৰাযামো, পরস্স তদত্থৰিজাননন্তি.

যায ৰাচায যস্স তং ৰাচং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৰং, পরস্স চ সুঞ্ঞভাৰং করোতি, সা পিসুণা ৰাচা. যায পন অত্তানম্পি পরম্পি ফরুসং করোতি, যা ৰাচা সযম্পি ফরুসা নেৰ কণ্ণসুখা ন হদযসুখা ৰা, অযং ফরুসা ৰাচা. যেন সম্ফং পলপতি নিরত্থকং, সো সম্ফপ্পলাপো. তেসং মূলভূতা চেতনাপি পিসুণাৰাচাদিনামমেৰ লভতি. সা এৰ চ ইধ অধিপ্পেতাতি.

তত্থ সংকিলিট্ঠচিত্তস্স পরেসং ৰা ভেদায অত্তনো পিযকম্যতায ৰা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পিসুণা ৰাচা. সা যস্স ভেদং করোতি, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা. তস্সা চত্তারো সম্ভারা – ভিন্দিতব্বো পরো, ‘‘ইতি ইমে নানা ভৰিস্সন্তী’’তি ভেদপুরেক্খারতা ৰা ‘‘ইতি অহং পিযো ভৰিস্সামি ৰিস্সাসিকো’’তি পিযকম্যতা ৰা, তজ্জো ৰাযামো, তস্স তদত্থৰিজাননন্তি. পরে পন অভিন্নে কম্মপথভেদো নত্থি, ভিন্নেযেৰ হোতি.

পরস্স মম্মচ্ছেদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফরুসচেতনা ফরুসা ৰাচা. মম্মচ্ছেদকোপি পন পযোগো চিত্তসণ্হতায ফরুসা ৰাচা ন হোতি. মাতাপিতরো হি কদাচি পুত্তকে এৰম্পি ৰদন্তি ‘‘চোরা ৰো খণ্ডাখণ্ডিকং করোন্তূ’’তি. উপ্পলপত্তম্পি চ নেসং উপরি পতন্তং ন ইচ্ছন্তি. আচরিযুপজ্ঝাযা চ কদাচি নিস্সিতকে এৰং ৰদন্তি ‘‘কিং ইমে অহিরিকা অনোত্তপ্পিনো, নিদ্ধমথ নে’’তি. অথ চ নেসং আগমাধিগমসম্পত্তিং ইচ্ছন্তি. যথা চ চিত্তসণ্হতায ফরুসা ৰাচা ন হোতি, এৰং ৰচনসণ্হতায অফরুসা ৰাচাপি ন হোতি. ন হি মারাপেতুকামস্স ‘‘ইমং সুখং সযাপেথা’’তি ৰচনং অফরুসা ৰাচা হোতি, চিত্তফরুসতায পনেসা ফরুসা ৰাচাৰ. সা যং সন্ধায পৰত্তিতা, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা. তস্সা তযো সম্ভারা – অক্কোসিতব্বো পরো, কুপিতচিত্তং, অক্কোসনাতি.

অনত্থৰিঞ্ঞাপিকা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা সম্ফপ্পলাপো. সো আসেৰনমন্দতায অপ্পসাৰজ্জো, আসেৰনমহন্ততায মহাসাৰজ্জো. তস্স দ্ৰে সম্ভারা – ভারতযুদ্ধসীতাহরণাদিনিরত্থককথাপুরেক্খারতা, তথারূপিকথাকথনঞ্চাতি. পরে পন তং কথং অগণ্হন্তে কম্মপথভেদো নত্থি, পরেন সম্ফপ্পলাপে গহিতেযেৰ হোতি.

অভিজ্ঝাযতীতি অভিজ্ঝা, পরভণ্ডাভিমুখী হুত্ৰা তন্নিন্নতায পৰত্ততীতি অত্থো. সা ‘‘অহো ৰত ইদং মমস্সা’’তি এৰং পরভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণা, অদিন্নাদানং ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ. তস্স দ্ৰে সম্ভারা – পরভণ্ডং, অত্তনো পরিণামনঞ্চাতি. পরভণ্ডৰত্থুকে হি লোভে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি, যাৰ ‘‘অহো ৰত ইদং মমস্সা’’তি অত্তনো ন পরিণামেতি.

হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি ব্যাপাদো. সো পরৰিনাসায মনোপদোসলক্খণো, ফরুসা ৰাচা ৰিয অপ্পসাৰজ্জো মহাসাৰজ্জো চ. তস্স দ্ৰে সম্ভারা – পরসত্তো চ, তস্স চ ৰিনাসচিন্তাতি. পরসত্তৰত্থুকে হি কোধে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি, যাৰ ‘‘অহো ৰতাযং উচ্ছিজ্জেয্য ৰিনস্সেয্যা’’তি তস্স ৰিনাসং ন চিন্তেতি.

যথাভুচ্চগহণাভাৰেন মিচ্ছা পস্সতীতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সা ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা নযেন ৰিপরীতদস্সনলক্খণা, সম্ফপ্পলাপো ৰিয অপ্পসাৰজ্জা, মহাসাৰজ্জা চ. অপিচ অনিযতা অপ্পসাৰজ্জা, নিযতা মহাসাৰজ্জা. তস্সা দ্ৰে সম্ভারা – ৰত্থুনো চ গহিতাকারৰিপরীততা, যথা চ তং গণ্হাতি, তথাভাৰেন তস্সূপট্ঠানন্তি. তত্থ নত্থিকাহেতুকঅকিরিযদিট্ঠীহি এৰ কম্মপথভেদো হোতি, ন অঞ্ঞদিট্ঠীহি.

ইমেসং পন দসন্নং অকুসলকম্মপথানং ধম্মতো, কোট্ঠাসতো, আরম্মণতো, ৰেদনাতো, মূলতোতি পঞ্চহাকারেহি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

তত্থ ধম্মতোতি এতেসু হি সত্ত পটিপাটিযা চেতনাধম্মাৰ হোন্তি, অভিজ্ঝাদযো তযো চেতনাসম্পযুত্তা.

কোট্ঠাসতোতি পটিপাটিযা সত্ত, মিচ্ছাদিট্ঠি চাতি ইমে অট্ঠ কম্মপথা এৰ হোন্তি, নো মূলানি. অভিজ্ঝাব্যাপাদা কম্মপথা চেৰ মূলানি চ. অভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা লোভো অকুসলমূলং হোতি, ব্যাপাদো দোসো অকুসলমূলং.

আরম্মণতোতি পাণাতিপাতো জীৰিতিন্দ্রিযারম্মণতো সঙ্খারারম্মণো. অদিন্নাদানং সত্তারম্মণং ৰা সঙ্খারারম্মণং ৰা. মিচ্ছাচারো ফোট্ঠব্বৰসেন সঙ্খারারম্মণো, সত্তারম্মণোতিপি একে. মুসাৰাদো সত্তারম্মণো ৰা সঙ্খারারম্মণো ৰা. তথা পিসুণা ৰাচা. ফরুসা ৰাচা সত্তারম্মণাৰ সম্ফপ্পলাপো দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতৰসেন সত্তারম্মণো ৰা সঙ্খারারম্মণো ৰা. তথা অভিজ্ঝা. ব্যাপাদো সত্তারম্মণোৰ. মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মৰসেন সঙ্খারারম্মণাৰ.

ৰেদনাতোতি পাণাতিপাতো দুক্খৰেদনো হোতি. কিঞ্চাপি হি রাজানো চোরং দিস্ৰা হসমানাপি ‘‘গচ্ছথ ভণে, মারেথ ন’’ন্তি ৰদন্তি, সন্নিট্ঠাপকচেতনা পন নেসং দুক্খসম্পযুত্তাৰ হোতি. অদিন্নাদানং তিৰেদনং. তঞ্হি পরভণ্ডং দিস্ৰা হট্ঠতুট্ঠস্স গণ্হতো সুখৰেদনং হোতি, ভীততসিতস্স গণ্হতো দুক্খৰেদনং, তথা ৰিপাকনিস্সন্দফলানি পচ্চৰেক্খন্তস্স. গহণকালে মজ্ঝত্তভাৰে ঠিতস্স পন গণ্হতো অদুক্খমসুখৰেদনং হোতি. মিচ্ছাচারো সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনো, সন্নিট্ঠাপকচিত্তে পন মজ্ঝত্তৰেদনো ন হোতি. মুসাৰাদো অদিন্নাদানে ৰুত্তনযেনেৰ তিৰেদনো, তথা পিসুণা ৰাচা. ফরুসা ৰাচা দুক্খৰেদনা. সম্ফপ্পলাপো তিৰেদনো. পরেসু হি সাধুকারং দেন্তেসু চেলাদীনি উক্খিপন্তেসু হট্ঠতুট্ঠস্স সীতাহরণভারতযুদ্ধাদীনি কথনকালে সো সুখৰেদনো হোতি, পঠমং দিন্নৰেতনেন একেন পচ্ছা আগন্ত্ৰা ‘‘আদিতো পট্ঠায কথেহী’’তি ৰুত্তে ‘‘নিরৰসেসং যথানুসন্ধিকং পকিণ্ণককথং কথেস্সামি নু খো, নো’’তি দোমনস্সিতস্স কথনকালে দুক্খৰেদনো হোতি, মজ্ঝত্তস্স কথযতো অদুক্খমসুখৰেদনো হোতি. অভিজ্ঝা সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনা, তথা মিচ্ছাদিট্ঠি. ব্যাপাদো দুক্খৰেদনো.

মূলতোতি পাণাতিপাতো দোসমোহৰসেন দ্ৰিমূলকো হোতি, অদিন্নাদানং দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা, মিচ্ছাচারো লোভমোহৰসেন, মুসাৰাদো দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা. তথা পিসুণা ৰাচা সম্ফপ্পলাপো চ. ফরুসা ৰাচা দোসমোহৰসেন, অভিজ্ঝা মোহৰসেন একমূলা, তথা ব্যাপাদো. মিচ্ছাদিট্ঠি লোভমোহৰসেন দ্ৰিমূলাতি.

অকুসলকম্মপথকথা নিট্ঠিতা.

পাণাতিপাতাদীহি পন ৰিরতিযো, অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিযো চাতি ইমে দস কুসলকম্মপথা নাম. পাণাতিপাতাদীহি এতায ৰিরমন্তি, সযং ৰা ৰিরমতি, ৰিরমণমত্তমেৰ ৰা এতন্তি ৰিরতি. যা পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তস্স কুসলচিত্তসম্পযুত্তা ৰিরতি, সা পভেদতো তিৰিধা হোতি সম্পত্তৰিরতি সমাদানৰিরতি সমুচ্ছেদৰিরতীতি. তত্থ অসমাদিন্নসিক্খাপদানং অত্তনো জাতিৰযবাহুসচ্চাদীনি পচ্চৰেক্খিত্ৰা ‘‘অযুত্তং অম্হাকং এৰরূপং পাপং কাতু’’ন্তি সম্পত্তৰত্থুং অৰীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৰিরতি সম্পত্তৰিরতি নাম. সমাদিন্নসিক্খাপদানং পন সিক্খাপদসমাদানে চ ততুত্তরি চ অত্তনো জীৰিতম্পি পরিচ্চজিত্ৰা ৰত্থুং অৰীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৰিরতি সমাদানৰিরতি নাম. অরিযমগ্গসম্পযুত্তা পন ৰিরতি সমুচ্ছেদৰিরতি নাম, যস্সা উপ্পত্তিতো পভুতি অরিযপুগ্গলানং ‘‘পাণং ঘাতেস্সামা’’তিআদিচিত্তম্পি ন উপ্পজ্জতীতি.

ইদানি অকুসলকম্মপথানং ৰিয ইমেসং কুসলকম্মপথানং ধম্মতো, কোট্ঠাসতো, আরম্মণতো, ৰেদনাতো, মূলতোতি পঞ্চহাকারেহি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

তত্থ ধম্মতোতি এতেসুপি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাপি ৰট্টন্তি ৰিরতিযোপি, অন্তে তযো চেতনাসম্পযুত্তাৰ.

কোট্ঠাসতোতি পটিপাটিযা সত্ত কম্মপথা এৰ, নো মূলানি, অন্তে তযো কম্মপথা চেৰ মূলানি চ. অনভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা অলোভো কুসলমূলং হোতি, অব্যাপাদো অদোসো কুসলমূলং, সম্মাদিট্ঠি অমোহো কুসলমূলং.

আরম্মণতোতি পাণাতিপাতাদীনং আরম্মণানেৰ এতেসং আরম্মণানি. ৰীতিক্কমিতব্বতোযেৰ হি ৰেরমণী নাম হোতি. যথা পন নিব্বানারম্মণো অরিযমগ্গো কিলেসে পজহতি, এৰং জীৰিতিন্দ্রিযাদিআরম্মণাপেতে কম্মপথা পাণাতিপাতাদীনি দুস্সীল্যানি পজহন্তীতি.

ৰেদনাতোতি সব্বে সুখৰেদনা ৰা হোন্তি মজ্ঝত্তৰেদনা ৰা. কুসলং পত্ৰা হি দুক্খা ৰেদনা নাম নত্থি.

মূলতোতি পটিপাটিযা সত্ত ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স অলোভঅদোসঅমোহৰসেন তিমূলা হোন্তি. ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স অলোভাদোসৰসেন দ্ৰিমূলা. অনভিজ্ঝা ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স অদোসঅমোহৰসেন দ্ৰিমূলা. ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স অদোসৰসেন একমূলা. অলোভো পন অত্তনাৰ অত্তনো মূলং ন হোতি. অব্যাপাদেপি এসেৰ নযো. সম্মাদিট্ঠি অলোভাদোসৰসেন দ্ৰিমূলাৰাতি.

কুসলকম্মপথকথা নিট্ঠিতা.

৪১.

এৰং দসকুসলকম্মপথৰসেন সীলং দস্সেত্ৰা ইদানি নেক্খম্মাদীনং অরহত্তমগ্গপরিযোসানানং সত্ততিংসধম্মানং ৰসেন দস্সেতুং নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং সংৰরট্ঠেন সীলং, অৰীতিক্কমট্ঠেন সীলন্তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং সংৰরতি ন ৰীতিক্কমতি, তস্মা নেক্খম্মং সীলন্তি অধিপ্পাযো. পচ্চত্তত্থে ৰা করণৰচনং, নেক্খম্মন্তি অত্থো. এস নযো সেসেসু. পাল়িযং পন নেক্খম্মঅব্যাপাদে দস্সেত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সেসং সঙ্খিপিত্ৰা অন্তে অরহত্তমগ্গোযেৰ দস্সিতো.

এৰং সংৰরঅৰীতিক্কমৰসেন সীলং দস্সেত্ৰা ইদানি তেসংযেৰ দ্ৰিন্নং পভেদদস্সনত্থং পঞ্চ সীলানি পাণাতিপাতস্স পহানং সীলন্তিআদিমাহ. এত্থ চ পাণাতিপাতস্স পহানং সীলং, পাণাতিপাতা ৰেরমণী সীলং, পাণাতিপাতস্স পটিপক্খচেতনা সীলং, পাণাতিপাতস্স সংৰরো সীলং, পাণাতিপাতস্স অৰীতিক্কমো সীলন্তি যোজনা কাতব্বা. পহানন্তি চ কোচি ধম্মো নাম নত্থি অঞ্ঞত্র ৰুত্তপ্পকারানং পাণাতিপাতাদীনং অনুপ্পাদমত্ততো. যস্মা পন তং তং পহানং তস্স তস্স কুসলস্স ধম্মস্স পতিট্ঠানট্ঠেন উপধারণং হোতি, ৰিপ্পকিণ্ণসভাৰাকরণেন চ সমোধানং, তস্মা পুব্বে ৰুত্তেনেৰ উপধারণসমোধানসঙ্খাতেন সীলনট্ঠেন সীলন্তি ৰুত্তং. ইতরে চত্তারো ধম্মা ততো ততো ৰেরমণিৰসেন তস্স তস্স সংৰরৰসেন তদুভযসম্পযুত্তচেতনাৰসেন তং তং অৰীতিক্কমন্তস্স অৰীতিক্কমৰসেন চ চেতসো পৰত্তিসভাৰং সন্ধায ৰুত্তা.

অথ ৰা পহানম্পি ধম্মতো অত্থিযেৰ. কথং? পহীযতে অনেন পাণাতিপাতাদিপটিপক্খো, পজহতি ৰা তং পটিপক্খন্তি পহানং. কিং তং? সব্বেপি কুসলা খন্ধা. অঞ্ঞে পন আচরিযা ‘‘নেক্খম্মাদীসুপি ‘ৰেরমণী সীল’ন্তি ৰচনমত্তং গহেত্ৰা সব্বকুসলেসুপি নিযতযেৰাপনকভূতা ৰিরতি নাম অত্থী’’তি ৰদন্তি, ন তথা ইধাতি. এৰমিমেহি পহানাদীহি পঞ্চহি পদেহি ৰিসেসেত্ৰা পরিযন্তাপরিযন্তসীলদ্ৰযে অপরিযন্তসীলমেৰ ৰুত্তং. তস্মা এৰ হি এৰরূপানি সীলানি চিত্তস্স অৰিপ্পটিসারায সংৰত্তন্তি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকরোন্তো সিক্খতীতি ৰুত্তং.

তত্থ অৰিপ্পটিসারায সংৰত্তন্তীতি ‘‘সংৰরো অৰিপ্পটিসারত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৬) চ ‘‘অৰিপ্পটিসারত্থানি খো, আনন্দ, কুসলানি সীলানি অৰিপ্পটিসারানিসংসানী’’তি (অ. নি. ১০.১; ১১.১) চ ৰচনতো অৰিপ্পটিসারত্থায সংৰত্তন্তি. ‘‘অৰিপ্পটিসারো পামোজ্জত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৬) চ ‘‘যোনিসো মনসিকরোতো পামোজ্জং জাযতী’’তি (পটি. ম. ১.৭৪) চ ৰচনতো পামোজ্জায সংৰত্তন্তি. ‘‘পামোজ্জং পীতত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৬) চ ‘‘পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তি (অ. নি. ৫.২৬; সং. নি. ৫.৩৭৬; দী. নি. ৩.৩২২) চ ৰচনতো পীতিযা সংৰত্তন্তি. ‘‘পীতি পস্সদ্ধত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৬) চ ‘‘পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতী’’তি (অ. নি. ৫.২৬; সং. নি. ৫.৩৭৬; দী. নি. ৩.৩২২) চ ৰচনতো পস্সদ্ধিযা সংৰত্তন্তি. ‘‘পস্সদ্ধি সুখত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৬) চ ‘‘পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতী’’তি (অ. নি. ৫.২৬; সং. নি. ৫.৩৭৬; দী. নি. ৩.৩২২) চ ৰচনতো সোমনস্সায সংৰত্তন্তি. চেতসিকং সুখঞ্হি সোমনস্সন্তি ৰুচ্চতি. আসেৰনাযাতি ভুসা সেৰনা আসেৰনা. কস্স আসেৰনা? অনন্তরং সোমনস্সৰচনেন সুখস্স ৰুত্তত্তা সুখং সিদ্ধং. ‘‘সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (অ. নি. ৫.২৬; সং. নি. ৫.৩৭৬; দী. নি. ৩.৩২২) চ ৰচনতো তেন সুখেন সমাধি সিদ্ধো হোতি. এৰং সিদ্ধস্স সমাধিস্স আসেৰনা. তস্স সমাধিস্স আসেৰনায সংৰত্তন্তি, পগুণবলৰভাৰায সংৰত্তন্তীতি অত্থো. ভাৰনাযাতি তস্সেৰ সমাধিস্স ৰুদ্ধিযা. বহুলীকম্মাযাতি তস্সেৰ সমাধিস্স পুনপ্পুনং কিরিযায. অৰিপ্পটিসারাদিপৰত্তিযা মূলকারণং হুত্ৰা সমাধিস্স সদ্ধিন্দ্রিযাদিঅলঙ্কারসাধনেন অলঙ্কারায সংৰত্তন্তি. অৰিপ্পটিসারাদিকস্স সমাধিসম্ভারস্স সাধনেন পরিক্খারায সংৰত্তন্তি. ‘‘যে চ খো ইমে পব্বজিতেন জীৰিতপরিক্খারা সমুদানেতব্বা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯২) ৰিয হি এত্থ সম্ভারত্থো পরিক্খারসদ্দো. ‘‘রথো সীলপরিক্খারো, ঝানক্খো চক্কৰীরিযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৫৪) পন অলঙ্কারত্থো. ‘‘সত্তহি নগরপরিক্খারেহি সুপরিক্খতং হোতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৬৭) পরিৰারত্থো. ইধ পন অলঙ্কারপরিৰারানং ৰিসুং আগতত্তা সম্ভারত্থোতি ৰুত্তং. সম্ভারত্থো চ পচ্চযত্থোতি. মূলকারণভাৰেনেৰ সমাধিসম্পযুত্তফস্সাদিধম্মসম্পত্তিসাধনেন পরিৰারায সংৰত্তন্তি. সমাধিস্স ৰিপস্সনায চ পদট্ঠানভাৰপাপনেন ৰসীভাৰপাপনেন চ পরিপুণ্ণভাৰসাধনতো পারিপূরিযা সংৰত্তন্তি.

এৰং সীলূপনিস্সযেন সব্বাকারপরিপূরং সমাধিং দস্সেত্ৰা ইদানি ‘‘সমাহিতে চিত্তে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, যথাভূতং জানং পস্সং নিব্বিন্দতি, নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতী’’তি (পটি. ম. ১.৭৩; দী. নি. ৩.৩৫৯) ৰচনতো সীলমূলকানি সমাধিপদট্ঠানানি যথাভূতঞাণদস্সনাদীনি দস্সেন্তো একন্তনিব্বিদাযাতিআদিমাহ. নিব্বিদায হি দস্সিতায তস্সা পদট্ঠানভূতং যথাভূতঞাণদস্সনং দস্সিতমেৰ হোতি. তস্মিঞ্হি অসিদ্ধে নিব্বিদা ন সিজ্ঝতীতি. তানি পন ৰুত্তত্থানেৰ. যথাভূতঞাণদস্সনং পনেত্থ সপ্পচ্চযনামরূপপরিগ্গহো.

এৰং অমতমহানিব্বানপরিযোসানং সীলপ্পযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স সীলস্স অধিসীলসিক্খাভাৰং তম্মূলকা চ অধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসিক্খা দস্সেতুকামো এৰরূপানং সীলানং সংৰরপারিসুদ্ধি অধিসীলন্তিআদিমাহ. তত্থ সংৰরোযেৰ পারিসুদ্ধি সংৰরপারিসুদ্ধি. এৰরূপানং অপরিযন্তভূতানং ৰিৰট্টনিস্সিতানং সীলানং সংৰরপারিসুদ্ধি ৰিৰট্টনিস্সিতত্তা সেসসীলতো অধিকং সীলন্তি অধিসীলন্তি ৰুচ্চতি. সংৰরপারিসুদ্ধিযা ঠিতং চিত্তন্তি এদিসায সীলসংৰরপারিসুদ্ধিযা পতিট্ঠিতং চিত্তং সুট্ঠু অৰিপ্পটিসারাদীনং আৰহনতো ন ৰিক্খেপং গচ্ছতি, সমাধিস্মিং পতিট্ঠাতীতি অত্থো. অৰিক্খেপোযেৰ পারিসুদ্ধি অৰিক্খেপপারিসুদ্ধি. সো সব্বমলৰিরহিতো নিব্বেধভাগিযো সমাধি সেসসমাধিতো অধিকত্তা অধিচিত্তন্তি ৰুচ্চতি. চিত্তসীসেন হেত্থ সমাধি নিদ্দিট্ঠো. সংৰরপারিসুদ্ধিং সম্মা পস্সতীতি পরিসুদ্ধং সীলসংৰরং ঞাতপরিঞ্ঞাৰসেন তীরণপরিঞ্ঞাৰসেন চ সম্মা পস্সতি, এৰমেৰ অৰিক্খেপপারিসুদ্ধিসঙ্খাতং পরিসুদ্ধং সমাধিং সম্মা পস্সতি. এৰং পস্সতো চস্স দস্সনসঙ্খাতা পারিসুদ্ধি দস্সনপারিসুদ্ধি. সাযেৰ সেসপঞ্ঞায অধিকত্তা অধিপঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. যো তত্থাতি যো তত্থ সংৰরঅৰিক্খেপদস্সনেসু. সংৰরট্ঠোতি সংৰরভাৰো. এৰমেৰ অৰিক্খেপট্ঠদস্সনট্ঠা চ ৰেদিতব্বা. অধিসীলমেৰ সিক্খা অধিসীলসিক্খা. এৰং ইতরাপি ৰেদিতব্বা.

এৰং তিস্সো সিক্খাযো দস্সেত্ৰা ইদানি তাসং পারিপূরিক্কমং দস্সেতুং ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৰজ্জন্তো সিক্খতীতিআদিমাহ. তস্সত্থো – পচ্চেকং পরিপূরেতুং আৰজ্জন্তোপি সিক্খতি নাম, আৰজ্জেত্ৰা ‘‘অযং নাম সিক্খা’’তি জানন্তোপি সিক্খতি নাম, জানিত্ৰা পুনপ্পুনং পস্সন্তোপি সিক্খতি নাম, পস্সিত্ৰা যথাদিট্ঠং পচ্চৰেক্খন্তোপি সিক্খতি নাম, পচ্চৰেক্খিত্ৰা তত্থেৰ চিত্তং অচলং কত্ৰা পতিট্ঠপেন্তোপি সিক্খতি নাম, তংতংসিক্খাসম্পযুত্তসদ্ধাৰীরিযসতিসমাধিপঞ্ঞাহি সকসককিচ্চং করোন্তোপি সিক্খতি নাম, অভিঞ্ঞেয্যাভিজাননাদিকালেপি তং তং কিচ্চং করোন্তো তিস্সোপি সিক্খাযো সিক্খতি নামাতি. পুন পঞ্চ সীলানীতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসানন্তিআদীসু পন অরহন্তানং সুট্ঠু ৰিপ্পটিসারাদিঅভাৰতো আসেৰনাদিভাৰতো চ তানি পদানি যুজ্জন্তেৰ. একন্তনিব্বিদাযাতিআদীনি পন সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানানি ৰিয মগ্গক্খণেযেৰ যোজেতব্বানি.

৪২.

সংৰরপারিসুদ্ধিং সম্মা পস্সতি, অৰিক্খেপপারিসুদ্ধিং সম্মা পস্সতীতি ইদং পন ৰচনদ্ৰযং ফলসমাপত্তত্থায ৰিপস্সনাৰসেন যোজেতব্বং, দুতিযৰচনং পন নিরোধসমাপত্তত্থায ৰিপস্সনাৰসেনাপি যুজ্জতি. আৰজ্জন্তো সিক্খতীতিআদীসু পঞ্চসু ৰচনেসু অরহতো সিক্খিতব্বাভাৰেপি অসেক্খসীলক্খন্ধাদিসভাৰতো ‘‘সিক্খতী’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো সিক্খতীতিআদীনি পন মগ্গক্খণঞ্ঞেৰ সন্ধায ৰুত্তানি. অঞ্ঞানিপি উপচারপ্পনাৰিপস্সনামগ্গৰসেন ৰুত্তানি ৰচনানি যথাযোগং যোজেতব্বানীতি.

সীলমযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সমাধিভাৰনামযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৪৩. সমাধিভাৰনামযঞাণনিদ্দেসে আদিতো তাৰ এককতো পট্ঠায যাৰ দসকা সমাধিপ্পভেদং দস্সেন্তো একো সমাধীতিআদিমাহ. তত্থ চিত্তস্স একগ্গতাতি নানারম্মণৰিক্খেপাভাৰতো একং আরম্মণং অগ্গং উত্তমং অস্সাতি একগ্গো, একগ্গস্স ভাৰো একগ্গতা. সা পন একগ্গতা চিত্তস্স, ন সত্তস্সাতি দস্সনত্থং ‘‘চিত্তস্সা’’তি ৰুত্তং. দুকে লোকিযোতি লোকো ৰুচ্চতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন ৰট্টং, তস্মিং পরিযাপন্নভাৰেন লোকে নিযুত্তোতি লোকিযো. লোকুত্তরোতি উত্তিণ্ণোতি উত্তরো, লোকে অপরিযাপন্নভাৰেন লোকতো উত্তরোতি লোকুত্তরো. তিকে সৰিতক্কো চ সো সৰিচারো চাতি সৰিতক্কসৰিচারো. এৰং অৰিতক্কঅৰিচারো. ৰিতক্কৰিচারেসু ৰিচারোৰ মত্তা পমাণং এতস্সাতি ৰিচারমত্তো, ৰিচারতো উত্থরি ৰিতক্কেন সদ্ধিং সম্পযোগং ন গচ্ছতীতি অত্থো. অৰিতক্কো চ সো ৰিচারমত্তো চাতি অৰিতক্কৰিচারমত্তো. তীসুপি ৰিচ্ছেদং কত্ৰাপি পঠন্তি. চতুক্কপঞ্চকা ৰুত্তত্থা. ছক্কে পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সতিযেৰ অনুস্সতি, পৰত্তিতব্বট্ঠানম্হিযেৰ ৰা পৰত্তত্তা সদ্ধাপব্বজিতস্স কুলপুত্তস্স অনুরূপা সতীতিপি অনুস্সতি, বুদ্ধং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি বউদ্ধানুস্সতি. অরহতাদিবুদ্ধগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. তস্সা বুদ্ধানুস্সতিযা ৰসেন চিত্তস্স একগ্গতাযেৰ উদ্ধচ্চসঙ্খাতস্স ৰিক্খেপস্স পটিপক্খভাৰতো ন ৰিক্খেপোতি অৰিক্খেপো. ধম্মং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি ধম্মানুস্সতি. স্ৰাক্খাততাদিধম্মগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. সঙ্ঘং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি. সুপ্পটিপন্নতাদিসঙ্ঘগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. সীলং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সীলানুস্সতি. অত্তনো অখণ্ডতাদিসীলগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. চাগং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি চাগানুস্সতি. অত্তনো মুত্তচাগতাদিচাগগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. দেৰতা আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি দেৰতানুস্সতি. দেৰতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৰা অত্তনো সদ্ধাদিগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং.

সত্তকে সমাধিকুসলতাতি একৰিধাদিভেদেন অনেকভেদে সমাধিম্হি ‘‘অযমেৰংৰিধো সমাধি, অযমেৰংৰিধো সমাধী’’তি ছেকভাৰো. সমাধিপরিচ্ছেদকপঞ্ঞাযেতং অধিৰচনং. সমাধিউপ্পাদনৰিধানেপি ছেকভাৰো সমাধিকুসলতা.

সমাধিস্স সমাপত্তিকুসলতাতি উপ্পাদিতস্স সমাধিস্স সমাপজ্জনে ছেকভাৰো. এতেন সমাপজ্জনৰসিতা ৰুত্তা হোতি.

সমাধিস্স ঠিতিকুসলতাতি সমাপন্নস্স সমাধিস্স সন্ততিৰসেন যথারুচি ঠপনে ছেকভাৰো. এতেন অধিট্ঠানৰসিতা ৰুত্তা হোতি. অথ ৰা নিমিত্তগ্গহণেন চস্স পুন তে আকারে সম্পাদযতো অপ্পনামত্তমেৰ ইজ্ঝতি, ন চিরট্ঠানং. চিরট্ঠানং পন সমাধিপরিপন্থানং ধম্মানং সুৰিসোধিতত্তা হোতি. যো হি ভিক্খু কামাদীনৰপচ্চৰেক্খণাদীহি কামচ্ছন্দং ন সুট্ঠু ৰিক্খম্ভেত্ৰা, কাযপস্সদ্ধিৰসেন কাযদুট্ঠুল্লং ন সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধং কত্ৰা, আরম্ভধাতুমনসিকারাদিৰসেন থিনমিদ্ধং ন সুট্ঠু পটিৰিনোদেত্ৰা, সমথনিমিত্তমনসিকারাদিৰসেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ন সুট্ঠু সমূহতং কত্ৰা, অঞ্ঞেপি সমাধিপরিপন্থে ধম্মে ন সুট্ঠু ৰিসোধেত্ৰা ঝানং সমাপজ্জতি, সো অৰিসোধিতং আসযং পৰিট্ঠভমরো ৰিয, অসুদ্ধং উয্যানং পৰিট্ঠরাজা ৰিয চ খিপ্পমেৰ নিক্খমতি. যো পন সমাধিপরিপন্থে ধম্মে সুট্ঠু ৰিসোধেত্ৰা ঝানং সমাপজ্জতি, সো সুৰিসোধিতং আসযং পৰিট্ঠভমরো ৰিয, সুপরিসুদ্ধং উয্যানং পৰিট্ঠরাজা ৰিয চ সকলম্পি দিৰসভাগং অন্তোসমাপত্তিযংযেৰ হোতি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘কামেসু ছন্দং পটিঘং ৰিনোদযে, উদ্ধচ্চথীনং ৰিচিকিচ্ছপঞ্চমং;

ৰিৰেকপামোজ্জকরেন চেতসা, রাজাৰ সুদ্ধন্তগতো তহিং রমে’’তি .

তস্মা ‘‘চিরট্ঠিতিকামেন পারিপন্থিকধম্মে সোধেত্ৰা ঝানং সমাপজ্জিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তত্তা তং ৰিধিং সম্পাদেত্ৰা সমাধিস্স চিরট্ঠিতিকরণে ছেকভাৰোতি ৰুত্তং হোতি.

সমাধিস্স ৰুট্ঠানকুসলতাতি সন্ততিৰসেন যথারুচি পৰত্তস্স সমাধিস্স যথাপরিচ্ছিন্নকালেযেৰ ৰুট্ঠানেন সমাধিস্স ৰুট্ঠানে ছেকভাৰো. ‘‘যস্স হি ধম্মং পুরিসো ৰিজঞ্ঞা’’তিআদীসু (জা. ১.১০.১৫২) ৰিয নিস্সক্কত্থে ৰা সামিৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বন্তি. এতেন ৰুট্ঠানৰসিতা ৰুত্তা হোতি.

সমাধিস্স কল্লতাকুসলতাতি অগিলানভাৰো অরোগভাৰো কল্লতা. গিলানো হি অকল্লকোতি ৰুচ্চতি. ৰিনযেপি ৰুত্তং ‘‘নাহং, ভন্তে, অকল্লকো’’তি (পারা. ১৫১). অনঙ্গণসুত্তৰত্থসুত্তেসু (ম. নি. ১.৫৭ আদযো, ৭০ আদযো) ৰুত্তানং ঝানপটিলাভপচ্চনীকানং পাপকানং ইচ্ছাৰচরানং অভাৰেন চ অভিজ্ঝাদীনং চিত্তস্স উপক্কিলেসানং ৰিগমেন চ সমাধিস্স অগিলানভাৰকরণে ছেকভাৰো সমাধিস্স কল্লতাকুসলতা, কিলেসগেলঞ্ঞরহিতভাৰে কুসলতাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা কল্লতাতি কম্মঞ্ঞতা কম্মঞ্ঞতাপরিযাযত্তা কল্লৰচনস্স. ‘‘যা চিত্তস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’’তি (ধ. স. ১১৬২) হি ৰুত্তং ‘‘কল্লচিত্তং মুদুচিত্তং ৰিনীৰরণচিত্ত’’ন্তি (দী. নি. ১.২৯৮; ম. নি. ২.৩৯৫; মহাৰ. ২৬) চ. এত্থ কল্লসদ্দো কম্মঞ্ঞত্থো. তস্মা কসিণানুলোমতো কসিণপটিলোমতো কসিণানুলোমপটিলোমতো ঝানানুলোমতো ঝানপটিলোমতো ঝানানুলোমপটিলোমতো ঝানুক্কন্তিকতো কসিণুক্কন্তিকতো ঝানকসিণুক্কন্তিকতো অঙ্গসঙ্কন্তিতো আরম্মণসঙ্কন্তিতো অঙ্গারম্মণসঙ্কন্তিতো অঙ্গৰৰত্থানতো আরম্মণৰৰত্থানতোতি ইমেহি চুদ্দসহি আকারেহি, অঙ্গারম্মণৰৰত্থানতোতি ইমিনা সহ পঞ্চদসহি ৰা আকারেহি চিত্তপরিদমনেন সমাধিস্স কম্মঞ্ঞভাৰকরণে কুসলভাৰোতি ৰুত্তং হোতি.

সমাধিস্স গোচরকুসলতাতি সমাধিস্স গোচরেসু কসিণাদীসু আরম্মণেসু তং তং ঝানং সমাপজ্জিতুকামতায যথারুচি আৰজ্জনকরণৰসেন তেসু আরম্মণেসু ছেকভাৰো. এতেন কসিণাৰজ্জনৰসেন আৰজ্জনৰসিতা ৰুত্তা হোতি. অথ ৰা তস্মিং তস্মিং দিসাভাগে কসিণফরণৰসেন এৰং ফুট্ঠস্স কসিণস্স চিরট্ঠানৰসেন চ সমাধিস্স গোচরেসু ছেকভাৰো.

সমাধিস্স অভিনীহারকুসলতাতি একত্তনযেন হেট্ঠাহেট্ঠাসমাধিং উপরূপরিসমাধিভাৰূপনযনেন অভিনীহরণে অভিনিন্নামনে ছেকভাৰো. উপচারজ্ঝানঞ্হি ৰসিপ্পত্তং পঠমজ্ঝানত্থায ৰিপস্সনত্থায ৰা অভিনীহরতি, এৰং পঠমজ্ঝানাদীনি দুতিযজ্ঝানাদিঅত্থায ৰিপস্সনত্থায ৰা, চতুত্থজ্ঝানং অরূপসমাপত্তত্থায অভিঞ্ঞত্থায ৰিপস্সনত্থায ৰা, আকাসানঞ্চাযতনাদযো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদিঅত্থায ৰিপস্সনত্থায ৰা অভিনীহরতীতি এৰং সমাধিস্স তত্থ তত্থ অভিনীহারকুসলতা. যস্মা পন কুসলতা নাম পঞ্ঞা, সা সমাধি ন হোতি, তস্মা সমাধিপরিণাযকপঞ্ঞাৰসেন সত্তৰিধো সমাধি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

কেচি পন আচরিযা ‘‘সমাধিকুসলতাতি যেন মনসিকারেন চিত্তং ন ৰিক্খিপতি, তত্থ কুসলতা. সমাপত্তিকুসলতাতি যেন মনসিকারেন সমাপজ্জন্তস্স ঝানঙ্গানি পাতুভৰন্তি, তত্থ কুসলতা. ঠিতিকুসলতাতি যেন মনসিকারেন অপ্পিতো সমাধি ন ৰিক্খিপতি, তত্থ কুসলতা. ৰুট্ঠানকুসলতাতি নীৰরণৰুট্ঠানং জানাতি পঠমজ্ঝানে, অঙ্গৰুট্ঠানং জানাতি তীসু ঝানেসু, আরম্মণৰুট্ঠানং জানাতি অরূপসমাপত্তীসু, ৰিক্খেপৰুট্ঠানং জানাতি ৰিসযাধিমত্তেসু, সচ্ছন্দৰুট্ঠানং জানাতি পরিযন্তকালে চ অৰসানকরণীযকালে চ. কল্লতাকুসলতাতি চিত্তফাসুতায সরীরফাসুতায আহারফাসুতায সেনাসনফাসুতায পুগ্গলফাসুতায চ সমাধিস্স কল্লতা হোতীতি জানাতি. গোচরকুসলতাতি আরম্মণস্স পরিচ্ছেদং কাতুং জানাতি, দিসাফরণং কাতুং জানাতি, ৰড্ঢেতুং জানাতি. অভিনীহারকুসলতাতি তত্থ তত্থ সম্মা মনসিকারেন চিত্তং অভিনীহরতি অভিনিন্নামেতি, উপচারে ৰসিপ্পত্তে পঠমজ্ঝানে অভিনীহরতি, এৰং উপরূপরিঝানেসু অভিঞ্ঞাসু অরূপসমাপত্তীসু ৰিপস্সনাসু চ অভিনীহরতি. এৰং তত্থ তত্থ অভিনীহারকুসলতা’’তি এৰমেতেসং পদানং অত্থং ৰণ্ণযন্তি.

অট্ঠকং ৰুত্তত্থমেৰ. নৰকে রূপাৰচরোতি ‘‘কতমে ধম্মা রূপাৰচরা? হেট্ঠতো ব্রহ্মপারিসজ্জং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো অকনিট্ঠে দেৰে অন্তোকরিত্ৰা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৯) নযেন ৰুত্তেসু রূপাৰচরধম্মেসু পরিযাপন্নো. তত্রাযং ৰচনত্থো – রূপক্খন্ধসঙ্খাতং রূপং এত্থ অৰচরতি, ন কামোতি রূপাৰচরো. রূপক্খন্ধোপি হি রূপন্তি ৰুচ্চতি ‘‘রূপক্খন্ধো রূপ’’ন্তিআদীসু (যম. ১.খন্ধযমক.২) ৰিয. সো পন ব্রহ্মপারিসজ্জব্রহ্মপুরোহিতমহাব্রহ্মানং পরিত্তাভঅপ্পমাণাভআভস্সরানং পরিত্তসুভঅপ্পমাণসুভসুভকিণ্হানং অসঞ্ঞসত্তৰেহপ্ফলানং অৰিহাতপ্পসুদস্সসুদস্সীঅকনিট্ঠানঞ্চ ৰসেন সোল়সৰিধো পদেসো. সো রূপাৰচরসঙ্খাতো পদেসো উত্তরপদলোপং কত্ৰা ‘‘রূপ’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মিং রূপে অৰচরতীতি রূপাৰচরো. রূপভৰো ৰা রূপং, তস্মিং অৰচরতীতি রূপাৰচরং. কিঞ্চাপি হি এসো সমাধি কামভৰেপি অৰচরতি, যথা পন সঙ্গামে অৰচরণতো সঙ্গামাৰচরোতি লদ্ধনামো নাগো নগরে চরন্তোপি সঙ্গামাৰচরোতি ৰুচ্চতি, থলচরা জলচরা চ পাণিনো অথলে অজলে চ ঠিতাপি থলচরা জলচরাতি ৰুচ্চন্তি, এৰমযং অঞ্ঞত্থ অৰচরন্তোপি রূপাৰচরোতি ৰুত্তো. অপিচ রূপভৰসঙ্খাতে রূপে পটিসন্ধিং অৰচারেতীতিপি রূপাৰচরো. হীনোতি লামকো. হীনুত্তমানং মজ্ঝে ভৰো মজ্ঝো. মজ্ঝিমোতিপি পাঠো, সোযেৰত্থো. পধানভাৰং নীতো পণীতো, উত্তমোতি অত্থো. এতে পন আযূহনৰসেন ৰেদিতব্বা. যস্স হি আযূহনক্খণে ছন্দো ৰা হীনো হোতি ৰীরিযং ৰা চিত্তং ৰা ৰীমংসা ৰা, সো হীনো নাম. যস্স তে ধম্মা মজ্ঝিমা, সো মজ্ঝিমো. যস্স পণীতা, সো পণীতো. উপ্পাদিতমত্তো ৰা হীনো, নাতিসুভাৰিতো মজ্ঝিমো, অতিসুভাৰিতো ৰসিপ্পত্তো পণীতো. অরূপাৰচরো রূপাৰচরে ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো.

সুঞ্ঞতো সমাধীতিআদীসু ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’’তি ৰিপস্সনাপটিপাটিযা ৰিপস্সন্তস্স অনত্তানুপস্সনায মগ্গৰুট্ঠানে জাতে যস্মা সা ৰিপস্সনা অত্তৰিরহিতেসু সঙ্খারেসু সুঞ্ঞতো পৰত্তা, তস্মা সুঞ্ঞতা নাম হোতি. তায সিদ্ধো অরিযমগ্গসমাধি সুঞ্ঞতো সমাধি নাম হোতি, সুঞ্ঞতৰসেন পৰত্তসমাধীতি অত্থো. ৰিপস্সনায পৰত্তাকারেন হি সো পৰত্ততি. অনিচ্চানুপস্সনায মগ্গৰুট্ঠানে জাতে যস্মা সা ৰিপস্সনা নিচ্চনিমিত্তপটিপক্খৰসেন পৰত্তা, তস্মা অনিমিত্তা নাম হোতি. তায সিদ্ধো অরিযমগ্গসমাধি অনিমিত্তো সমাধি নাম হোতি, নিচ্চনিমিত্তৰিরহিতো সমাধীতি অত্থো. ৰিপস্সনায পৰত্তাকারেন হি সো পৰত্ততি. দুক্খানুপস্সনায মগ্গৰুট্ঠানে জাতে যস্মা সা ৰিপস্সনা পণিধিপটিপক্খৰসেন পৰত্তা, তস্মা অপ্পণিহিতা নাম হোতি. তায সিদ্ধো অরিযমগ্গসমাধি অপ্পণিহিতো সমাধি নাম হোতি, পণিধিৰিরহিতো সমাধীতি অত্থো. ৰিপস্সনায পৰত্তাকারেন হি সো পৰত্ততি. তাদিসা এৰ তযো ফলসমাধযোপি এতেহিযেৰ তীহি সমাধীহি গহিতা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. লোকুত্তরসমাধীনং পন পণীতত্তা হীনাদিভেদো ন উদ্ধটো.

দসকে উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাৰসেনাতিআদীসু ভস্তা ৰিয ৰাযুনা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা যথানুক্কমং সমুগ্গতেন সূনভাৰেন উদ্ধুমাতত্তা উদ্ধুমাতং, উদ্ধুমাতমেৰ উদ্ধুমাতকং, পটিকূলত্তা ৰা কুচ্ছিতং উদ্ধুমাতন্তি উদ্ধুমাতকং. তথারূপস্স ছৰসরীরস্সেতং অধিৰচনং. ৰিনীলং ৰুচ্চতি ৰিপরিভিন্নৰণ্ণং, ৰিনীলমেৰ ৰিনীলকং, পটিকূলত্তা ৰা কুচ্ছিতং ৰিনীলন্তি ৰিনীলকং. মংসুস্সদট্ঠানেসু রত্তৰণ্ণস্স, পুব্বসন্নিচযট্ঠানেসু সেতৰণ্ণস্স, যেভুয্যেন চ নীলৰণ্ণস্স নীলট্ঠানে নীলসাটকপারুতস্সেৰ ছৰসরীরস্সেতং অধিৰচনং. পরিভিন্নট্ঠানেসু ৰিস্সন্দমানপুব্বং ৰিপুব্বং, ৰিপুব্বমেৰ ৰিপুব্বকং, পটিকূলত্তা ৰা কুচ্ছিতং ৰিপুব্বন্তি ৰিপুব্বকং. তথারূপস্স ছৰসরীরস্সেতং অধিৰচনং. ৰিচ্ছিদ্দং ৰুচ্চতি দ্ৰিধা ছিন্দনেন অপধারিতং, ৰিচ্ছিদ্দমেৰ ৰিচ্ছিদ্দকং, পটিকূলত্তা ৰা কুচ্ছিতং ৰিচ্ছিদ্দন্তি ৰিচ্ছিদ্দকং. ৰেমজ্ঝে ছিন্নস্স ছৰসরীরস্সেতং অধিৰচনং. ইতো চ এত্তো চ ৰিৰিধাকারেন সোণসিঙ্গালাদীহি খাযিতন্তি ৰিক্খাযিতং, ৰিখাযিতন্তি ৰত্তব্বে ৰিক্খাযিতন্তি ৰুত্তং. ৰিক্খাযিতমেৰ ৰিক্খাযিতকং, পটিকূলত্তা ৰা কুচ্ছিতং ৰিক্খাযিতন্তি ৰিক্খাযিতকং. তথারূপস্স ছৰসরীরস্সেতং অধিৰচনং. ৰিৰিধং খিত্তং ৰিক্খিত্তং, ৰিক্খিত্তমেৰ ৰিক্খিত্তকং, পটিকূলত্তা ৰা কুচ্ছিতং ৰিক্খিত্তন্তি ৰিক্খিত্তকং. অঞ্ঞেন হত্থং অঞ্ঞেন পাদং অঞ্ঞেন সীসন্তি এৰং ততো ততো খিত্তস্স ছৰসরীরস্সেতং অধিৰচনং. হতঞ্চ তং পুরিমনযেনেৰ ৰিক্খিত্তকঞ্চাতি হতৰিক্খিত্তকং. কাকপদাকারেন অঙ্গপচ্চঙ্গেসু সত্থেন হনিত্ৰা ৰুত্তনযেন ৰিক্খিত্তস্স ছৰসরীরস্সেতং অধিৰচনং. লোহিতং কিরতি ৰিক্খিপতি ইতো চিতো চ পগ্ঘরতীতি লোহিতকং. পগ্ঘরিতলোহিতমক্খিতস্স ছৰসরীরস্সেতং অধিৰচনং. পুল়ৰা ৰুচ্চন্তি কিমযো, পুল়ৰে কিরতীতি পুল়ৰকং. কিমিপরিপুণ্ণস্স ছৰসরীরস্সেতং অধিৰচনং. অট্ঠিযেৰ অট্ঠিকং, পটিকূলত্তা ৰা কুচ্ছিতং অট্ঠীতি অট্ঠিকং. অট্ঠিসঙ্খলিকাযপি একট্ঠিকস্সপি এতং অধিৰচনং. ইমানি চ পন উদ্ধুমাতকাদীনি নিস্সায উপ্পন্ননিমিত্তানম্পি নিমিত্তেসু পটিলদ্ধজ্ঝানানম্পি এতানেৰ নামানি. ইধ পন উদ্ধুমাতকনিমিত্তে পটিকূলাকারগাহিকা অপ্পনাৰসেন উপ্পন্না সঞ্ঞা উদ্ধুমাতকসঞ্ঞা, তস্সা উদ্ধুমাতকসঞ্ঞায ৰসেন উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাৰসেন. সেসেসুপি এসেৰ নযো. পঞ্চপঞ্ঞাস সমাধীতি এককাদিৰসেন ৰুত্তা.

৪৪. এৰং এককাদিৰসেন সমাধিপ্পভেদং দস্সেত্ৰা ইদানি অঞ্ঞেনপি পরিযাযেন সমাধিং দস্সেতুকামো অপিচাতি অঞ্ঞং পরিযাযারম্ভং দস্সেত্ৰা পঞ্চৰীসতীতিআদিমাহ. তত্থ সমাধিস্স সমাধিট্ঠাতি সমাধিস্স সমাধিভাৰে সভাৰা, যেহি সভাৰেহি সো সমাধি হোতি, তে তস্মিং অত্থা নাম. পরিগ্গহট্ঠেন সমাধীতি সদ্ধাদীহি ইন্দ্রিযেহি পরিগ্গহিতত্তা তস্মা পরিগ্গহিতসভাৰেন সমাধি. তানেৰ চ ইন্দ্রিযানি অঞ্ঞমঞ্ঞপরিৰারানি হোন্তি, ভাৰনাপারিপূরিযা পরিপুণ্ণানি চ হোন্তি. তস্মা পরিৰারট্ঠেন পরিপূরট্ঠেন সমাধি. তেসংযেৰ সমাধিৰসেন একারম্মণমপেক্খিত্ৰা একগ্গট্ঠেন, নানারম্মণৰিক্খেপাভাৰমপেক্খিত্ৰা অৰিক্খেপট্ঠেন, লোকুত্তরস্সেৰ মহতা ৰীরিযবলপগ্গহেন পত্তব্বত্তা লোকুত্তরমগ্গস্সেৰ চ পরিহানিৰসেন ৰিসারাভাৰতো হেট্ঠা গহিতপগ্গহট্ঠঅৰিসারট্ঠা ইধ ন গহিতাতি ৰেদিতব্বা. কিলেসকালুস্সিযস্সাভাৰেন অনাৰিলট্ঠেন সমাধি. অৰিকম্পত্তা অনিঞ্জনট্ঠেন সমাধি. ৰিক্খম্ভনৰসেন সমুচ্ছেদৰসেন ৰা কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা আরম্মণে চ অধিমুত্তত্তা ৰিমুত্তট্ঠেন সমাধি.

একত্তুপট্ঠানৰসেন চিত্তস্স ঠিতত্তাতি সমাধিযোগেনেৰ একারম্মণে ভুসং পতিট্ঠানৰসেন চিত্তস্স আরম্মণে নিচ্চলভাৰেন পতিট্ঠিতত্তা. অট্ঠসু যুগলেসু এসতি নেসতি, আদিযতি নাদিযতি, পটিপজ্জতি ন পটিপজ্জতীতি ইমানি তীণি যুগলানি অপ্পনাৰীথিতো পুব্বভাগে উপচারস্স মুদুমজ্ঝাধিমত্ততাৰসেন ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি, ঝাযতি ঝাপেতীতি ইদং অপ্পনাৰীথিযং উপচারৰসেন ৰেদিতব্বং. এসিতত্তা নেসিতত্তা, আদিন্নত্তা অনাদিন্নত্তা, পটিপন্নত্তা নপ্পটিপন্নত্তা, ঝাতত্তা ন ঝাপিতত্তাতি ইমানি চত্তারি যুগলানি অপ্পনাৰসেন ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.

তত্থ সমং এসতীতি সমাধীতিআদীসু সমন্তি অপ্পনং. সা হি পচ্চনীকধম্মে সমেতি নাসেতীতি সমা, পচ্চনীকৰিসমাভাৰতো ৰা সমভূতাতি সমা. তং সমং এসতি অজ্ঝাসযৰসেন গৰেসতি. ইতিসদ্দো কারণত্থো, যস্মা সমং এসতি, তস্মা সমাধীতি অত্থো. ৰিসমং নেসতীতি তং তং ঝানপচ্চনীকসঙ্খাতং ৰিসমং ন এসতি. মুদুভূতো হি পুব্বভাগসমাধি আদিভূতত্তা সমং এসতি, ৰিসমং নেসতি নাম. মজ্ঝিমভূতো থিরভূতত্তা সমং আদিযতি, ৰিসমং নাদিযতি নাম. অধিমত্তভূতো অপ্পনাৰীথিযা আসন্নভূতত্তা সমং পটিপজ্জতি, ৰিসমং নপ্পটিপজ্জতি নাম. সমং ঝাযতীতি ভাৰনপুংসকৰচনং, সমং হুত্ৰা ঝাযতি, সমেন ৰা আকারেন ঝাযতীতি অত্থো. অপ্পনাৰীথিযঞ্হি সমাধি পচ্চনীকধম্মৰিগমেন সন্তত্তা, সন্তায অপ্পনায অনুকূলভাৰেন চ ঠিতত্তা সমেনাকারেন পৰত্ততি. ঝাযতীতি চ পজ্জলতীতি অত্থো ‘‘এতে মণ্ডলমাল়ে দীপা ঝাযন্তি (দী. নি. ১.১৫৯) সব্বরত্তিং, সব্বরত্তিযো চ তেলপ্পদীপো ঝাযতি, তেলপ্পদীপো চেত্থ ঝাযেয্যা’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৫৫-২৫৬) ৰিয. সমং জাযতীতিপি পাঠো, সমেনাকারেন উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ঝাযতি ঝাপেতীতি যুগলত্তা পন পুরিমপাঠোৰ সুন্দরতরো. ঝাপেতীতি চ দহতীতি অত্থো. সো হি সমাধিপচ্চনীকধম্মে দূরতরকরণেন দহতি নাম. এসনানেসনাদীনং পন অপ্পনায সিদ্ধত্তা ‘‘এসিতত্তা নেসিতত্তা’’তিআদীহি অপ্পনাসমাধি ৰুত্তো. সমং ঝাতত্তাতি সমং জলিতত্তা. সমং জাতত্তাতিপি পাঠো. ইতি ইমেসং অট্ঠন্নং যুগলানং ৰসেন সোল়স, পুরিমা চ নৰাতি ইমে পঞ্চৰীসতি সমাধিস্স সমাধিট্ঠা.

সমো চ হিতো চ সুখো চাতি সমাধীতি ইদং পন পঞ্চৰীসতিযা আকারেহি সাধিতস্স সমাধিস্স অত্থসাধনত্থং ৰুত্তং. তত্থ সমোতি সমসদ্দস্স, সংসদ্দস্স ৰা অত্থো. সো হি পচ্চনীকক্খোভৰিসমৰিরহিতত্তা সমো. হিতোতি আধিসদ্দস্স অত্থো, আরম্মণে আহিতো নিচ্চলভাৰকরণেন পতিট্ঠাপিতোতি অধিপ্পাযো. উভযেন সমো চ আহিতো চাতি সমাধীতি ৰুত্তং হোতি. সুখোতি সন্তট্ঠেন সুখো. ‘‘যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৰেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৰুত্তা ভগৰতা’’তি (ম. নি. ২.৮৮) চ ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা’’তি চ ৰুত্তত্তা তেন সন্তত্থেন সুখসদ্দেন উপেক্খাসহগতসমাধিপি গহিতো হোতি. অনিযামেন হি সব্বসমাধযো ইধ ৰুচ্চন্তি. তেন চ সুখসদ্দেন আহিতভাৰস্স কারণং ৰুত্তং হোতি. যস্মা সন্তো, তস্মা একারম্মণে আহিতোতি অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বোতি.

সমাধিভাৰনামযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ধম্মট্ঠিতিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৪৫. ধম্মট্ঠিতিঞাণনিদ্দেসে অৰিজ্জাসঙ্খারানং উপ্পাদট্ঠিতীতিআদীসু তিট্ঠন্তি এতায সঙ্খারাতি ঠিতি. কা সা? অৰিজ্জা. সা হি সঙ্খারানং উপ্পাদায নিব্বত্তিযা ঠিতি কারণন্তি উপ্পাদট্ঠিতি. উপ্পন্নানং পৰত্তিযাপি কারণন্তি পৰত্তট্ঠিতি. কিঞ্চাপি হি জনকপচ্চযস্স জননক্খণেযেৰ কিচ্চানুভাৰো হোতি, তেন পন জনিতানংযেৰ পৰত্তত্তা সকক্খণে পৰত্তিযাপি কারণং নাম হোতি, সন্ততিৰসেন ৰা পৰত্তিযা কারণন্তি অত্থো. পৰত্তন্তি চ নপুংসকে ভাৰৰচনমেতং, তস্মা পৰত্তং পৰত্তীতি অত্থতো একং. পৰত্তিসদ্দস্স পন পাকটত্তা তেন যোজেত্ৰা অত্থো ৰুত্তো. ভাৰেপি ঠিতিসদ্দস্স সিজ্ঝনতো ন ইধ ভাৰে ঠিতিসদ্দো, কারণে ঠিতিসদ্দোতি দস্সনত্তং নিমিত্তট্ঠিতীতি ৰুত্তং, নিমিত্তভূতা ঠিতীতি অত্থো, কারণভূতাতি ৰুত্তং হোতি. ন কেৰলং নিমিত্তমত্তং হোতি, অথ খো সঙ্খারজননে সব্যাপারা ৰিয হুত্ৰা আযূহতি ৰাযমতীতি পচ্চযসমত্থতং দস্সেন্তো আযূহনট্ঠিতীতি আহ, আযূহনভূতা ঠিতীতি অত্থো. যস্মা অৰিজ্জা সঙ্খারে উপ্পাদযমানা উপ্পাদে সংযোজেতি নাম, ঘটেতীতি অত্থো. সঙ্খারে পৰত্তযমানা পৰত্তিযং পলিবুন্ধতি নাম, বন্ধতীতি অত্থো. তস্মা সঞ্ঞোগট্ঠিতি পলিবোধট্ঠিতীতি ৰুত্তা. সঞ্ঞোগভূতা ঠিতি, পলিবোধভূতা ঠিতীতি অত্থো. যস্মা অৰিজ্জাৰ সঙ্খারে উপ্পাদযমানা উপ্পাদায পৰত্তিযা চ মূলকারণট্ঠেন সমুদযো নাম, সমুদযভূতা ঠিতীতি সমুদযট্ঠিতি, মূলকারণভূতা ঠিতীতি অত্থো. অৰিজ্জাৰ সঙ্খারানং উপ্পাদে জনকপচ্চযত্তা, পৰত্তিযং উপত্থম্ভকপচ্চযত্তা হেতুট্ঠিতি পচ্চযট্ঠিতীতি ৰুত্তা, হেতুভূতা ঠিতি, পচ্চযভূতা ঠিতীতি অত্থো. জনকপচ্চযো হি হেতূতি, উপত্থম্ভকো পচ্চযোতি ৰুচ্চতি. এৰং সেসেসুপি যোজেতব্বং.

ভৰো জাতিযা, জাতি জরামরণস্সাতি এত্থ পন উপ্পাদট্ঠিতি সঞ্ঞোগট্ঠিতি হেতুট্ঠিতীতি উপ্পাদৰসেন যোজিতানি পদানি জাতিজরামরণৰন্তানং খন্ধানং ৰসেন পরিযাযেন ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. কেচি পন ‘‘উপ্পাদায ঠিতি উপ্পাদট্ঠিতী’’তি এৰমাদিনা নযেনেত্থ অত্থং ৰণ্ণযন্তি. অৰিজ্জা পচ্চযোতি অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযভাৰং অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং. অৰিজ্জাযপি পচ্চযসম্ভূতত্তা তস্সা অপি পচ্চযপরিগ্গহণদস্সনত্থং উভোপেতে ধম্মা পচ্চযসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞাতি ৰুত্তং. এৰং সেসেসুপি যোজেতব্বং. জাতি পচ্চযো, জরামরণং পচ্চযসমুপ্পন্নন্তি পন পরিযাযেন ৰুত্তং. অতীতম্পি অদ্ধানন্তি অতিক্কন্তম্পি কালং. অনাগতম্পি অদ্ধানন্তি অপ্পত্তম্পি কালং. উভযত্থাপি অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৰচনং.

৪৬. ইদানি নৰাকারৰারানন্তরং তে নৰাকারে ৰিহায হেতুপটিচ্চপচ্চযপদেহেৰ যোজেত্ৰা অৰিজ্জা হেতু, সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্নাতিআদযো তযো ৰারা নিদ্দিট্ঠা. নৰাকারৰারে জনকউপত্থম্ভকৰসেন পচ্চযো ৰুত্তো. ইধ পন হেতুৰারস্স পচ্চযৰারস্স চ ৰিসুং আগতত্তা হেতূতি জনকপচ্চযত্তং, পচ্চযোতি উপত্থম্ভকপচ্চযত্তং ৰেদিতব্বং একেকস্সাপি অৰিজ্জাদিকস্স পচ্চযস্স উভযথা সম্ভৰতো. পটিচ্চৰারে অৰিজ্জা পটিচ্চাতি অত্তনো উপ্পাদে সঙ্খারানং অৰিজ্জাপেক্খত্তা সঙ্খারেহি অৰিজ্জা পটিমুখং এতব্বা গন্তব্বাতি পটিচ্চা. এতেন অৰিজ্জায সঙ্খারুপ্পাদনসমত্থতা ৰুত্তা হোতি. সঙ্খারা পটিচ্চসমুপ্পন্নাতি সঙ্খারা অৰিজ্জং পটিচ্চ তদভিমুখং পৰত্তনতো পটিমুখং কত্ৰা ন ৰিহায সমং উপ্পন্না. এৰং সেসেসুপি লিঙ্গানুরূপেন যোজেতব্বং. অৰিজ্জা পটিচ্চাতি উস্সুক্কৰসেন ৰা পাঠো, অত্থো পনেত্থ অৰিজ্জা অত্তনো পচ্চযে পটিচ্চ পৰত্তাতি পাঠসেসৰসেন যোজেতব্বো. এৰং সেসেসুপি. চতূসুপি চ এতেসু ৰারেসু দ্ৰাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং পচ্চযস্সেৰ ৰসেন ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স নিদ্দিসিতব্বত্তা অৰিজ্জাদীনং একাদসন্নংযেৰ অঙ্গানং ৰসেন ধম্মট্ঠিতিঞাণং নিদ্দিট্ঠং, জরামরণস্স পন অন্তে ঠিতত্তা তস্স ৰসেন ন নিদ্দিট্ঠং. জরামরণস্সাপি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসানং পচ্চযত্তা জরামরণং তেসং পচ্চযং কত্ৰা উপপরিক্খমানস্স তস্সাপি জরামরণস্স ৰসেন ধম্মট্ঠিতিঞাণং যুজ্জতেৰ.

৪৭. ইদানি তানেৰ দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি ৰীসতিআকারৰসেন ৰিভজিত্ৰা চতুসঙ্খেপতিযদ্ধতিসন্ধিযো দস্সেত্ৰা ধম্মট্ঠিতিঞাণং নিদ্দিসিতুকামো পুরিমকম্মভৰস্মিন্তিআদিমাহ. তত্থ পুরিমকম্মভৰস্মিন্তি পুরিমে কম্মভৰে, অতীতজাতিযং কম্মভৰে করিযমানেতি অত্থো. মোহো অৰিজ্জাতি যো তদা দুক্খাদীসু মোহো, যেন মূল়্হো কম্মং করোতি, সা অৰিজ্জা. আযূহনা সঙ্খারাতি তং কম্মং করোন্তস্স পুরিমচেতনাযো, যথা ‘‘দানং দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা মাসম্পি সংৰচ্ছরম্পি দানূপকরণানি সজ্জেন্তস্স উপ্পন্না পুরিমচেতনাযো. পটিগ্গাহকানং পন হত্থে দক্খিণং পতিট্ঠাপযতো চেতনা ভৰোতি ৰুচ্চতি. একাৰজ্জনেসু ৰা ছসু জৰনেসু চেতনা আযূহনা সঙ্খারা নাম, সত্তমজৰনে চেতনা ভৰো. যা কাচি ৰা পন চেতনা ভৰো, তংসম্পযুত্তা আযূহনা সঙ্খারা নাম.

নিকন্তি তণ্হাতি যা কম্মং করোন্তস্স তস্স ফলে উপপত্তিভৰে নিকামনা পত্থনা, সা তণ্হা নাম. উপগমনং উপাদানন্তি যং কম্মভৰস্স পচ্চযভূতং ‘‘ইমস্মিং নাম কম্মে কতে কামা সম্পজ্জন্তী’’তি ৰা ‘‘ইদং কত্ৰা অসুকস্মিং নাম ঠানে কামে সেৰিস্সামী’’তি ৰা ‘‘অত্তা উচ্ছিন্নো সুউচ্ছিন্নো হোতী’’তি ৰা ‘‘সুখী হোতিং ৰিগতপরিল়াহো’’তি ৰা ‘‘সীলব্বতং সুখেন পরিপূরতী’’তি ৰা পৰত্তং উপগমনং দল়্হগহণং, ইদং উপাদানং নাম. চেতনা ভৰোতি আযূহনাৰসানে ৰুত্তা চেতনা ভৰো নাম. পুরিমকম্মভৰস্মিন্তি অতীতজাতিযা কম্মভৰে করিযমানে পৰত্তা. ইধ পটিসন্ধিযা পচ্চযাতি পচ্চুপ্পন্নপটিসন্ধিযা পচ্চযভূতা.

ইধ পটিসন্ধি ৰিঞ্ঞাণন্তি যং পচ্চুপ্পন্নভৰস্স ভৰন্তরপটিসন্ধানৰসেন উপ্পন্নত্তা পটিসন্ধীতি ৰুচ্চতি, তং ৰিঞ্ঞাণং. ওক্কন্তি নামরূপন্তি যা গব্ভে রূপারূপধম্মানং ওক্কন্তি আগন্ত্ৰা পৰিসনং ৰিয, ইদং নামরূপং. পসাদো আযতনন্তি যো পসন্নভাৰো, ইদং আযতনং. জাতিগ্গহণেন একৰচনং কতং. এতেন চক্খাদীনি পঞ্চাযতনানি ৰুত্তানি. ‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯) এত্থ ভৰঙ্গচিত্তং অধিপ্পেতন্তি ৰচনতো ইধাপি মনাযতনস্স ৰিপাকভূতত্তা, তস্স চ কিলেসকালুস্সিযাভাৰেন পসন্নত্তা পসাদৰচনেন মনাযতনম্পি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ফুট্ঠো ফস্সোতি যো আরম্মণং ফুট্ঠো ফুসন্তো উপ্পন্নো, অযং ফস্সো. ৰেদযিতং ৰেদনাতি যং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেন ৰা সল়াযতনপচ্চযেন ৰা ফস্সেন সহ উপ্পন্নং ৰিপাকৰেদযিতং, অযং ৰেদনা. ইধুপপত্তিভৰস্মিং পুরেকতস্স কম্মস্স পচ্চযাতি পচ্চুপ্পন্নে ৰিপাকভৰে অতীতজাতিযং কতস্স কম্মস্স পচ্চযেন পৰত্তন্তীতি অত্থো.

ইধ পরিপক্কত্তা আযতনানন্তি পরিপক্কাযতনস্স কম্মকরণকালে মোহাদযো দস্সিতা. আযতিং পটিসন্ধিযাতি অনাগতে পটিসন্ধিযা. আযতিং পটিসন্ধি ৰিঞ্ঞাণন্তিআদীনি ৰুত্তত্থানি.

কথং পন দ্ৰাদসহি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেহি ইমে ৰীসতি আকারা গহিতা হোন্তীতি? অৰিজ্জা সঙ্খারাতি ইমে দ্ৰে অতীতহেতুযো সরূপতো ৰুত্তা. যস্মা পন অৰিদ্ৰা পরিতস্সতি, পরিতস্সিতো উপাদিযতি, তস্সুপাদানপচ্চযা ভৰো, তস্মা তেহি দ্ৰীহি গহিতেহি তণ্হুপাদানভৰাপি গহিতাৰ হোন্তি. পচ্চুপ্পন্নে ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনা সরূপতো ৰুত্তাযেৰ. তণ্হুপাদানভৰা পচ্চুপ্পন্নহেতুযো সরূপতো ৰুত্তা. ভৰে পন গহিতে তস্স পুব্বভাগা তংসম্পযুত্তা ৰা সঙ্খারা গহিতাৰ হোন্তি, তণ্হুপাদানগ্গহণেন চ তংসম্পযুত্তা. যায ৰা মূল়্হো কম্মং করোতি, সা অৰিজ্জা গহিতাৰ হোতি. অনাগতে জাতি জরামরণন্তি দ্ৰে সরূপেন ৰুত্তানি, জাতিজরামরণগ্গহণেনেৰ পন ৰিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ অনাগতফলানি গহিতানেৰ হোন্তি. তেসংযেৰ হি জাতিজরামরণানীতি এৰং দ্ৰাদসহি অঙ্গেহি ৰীসতি আকারা গহিতা হোন্তি.

‘‘অতীতে হেতৰো পঞ্চ, ইদানি ফলপঞ্চকং;

ইদানি হেতৰো পঞ্চ, আযতিং ফলপঞ্চক’’ন্তি. –

গাথায অযমেৰত্থো ৰুত্তো. ইতিমেতি ইতি ইমে. ইতি ইমেতি ৰা পাঠো.

চতুসঙ্খেপেতি চতুরো রাসী. অতীতে পঞ্চ হেতুধম্মা একো হেতুসঙ্খেপো, পচ্চুপ্পন্নে পঞ্চ ফলধম্মা একো ফলসঙ্খেপো, পচ্চুপ্পন্নে পঞ্চ হেতুধম্মা একো হেতুসঙ্খেপো, অনাগতে পঞ্চ ফলধম্মা একো ফলসঙ্খেপো.

তযো অদ্ধেতি তযো কালে. পঠমপঞ্চকৰসেন অতীতকালো, দুতিযততিযপঞ্চকৰসেন পচ্চুপ্পন্নকালো, চতুত্থপঞ্চকৰসেন অনাগতকালো ৰেদিতব্বো.

তিসন্ধিন্তি তযো সন্ধযো অস্সাতি তিসন্ধি, তং তিসন্ধিং. অতীতহেতুপচ্চুপ্পন্নফলানমন্তরা একো হেতুফলসন্ধি, পচ্চুপ্পন্নফলঅনাগতহেতূনমন্তরা একো ফলহেতুসন্ধি, পচ্চুপ্পন্নহেতুঅনাগতফলানমন্তরা একো হেতুফলসন্ধি.

পটিচ্চসমুপ্পাদপাল়িযং সরূপতো আগতৰসেন পন অৰিজ্জাসঙ্খারা একো সঙ্খেপো, ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনা দুতিযো, তণ্হুপাদানভৰা ততিযো, জাতিজরামরণং চতুত্থো. অৰিজ্জাসঙ্খারাতি দ্ৰে অঙ্গানি অতীতকালানি, ৰিঞ্ঞাণাদীনি ভৰাৰসানানি অট্ঠ পচ্চুপ্পন্নকালানি, জাতিজরামরণন্তি দ্ৰে অনাগতকালানি. সঙ্খারৰিঞ্ঞাণানং অন্তরা একো হেতুফলসন্ধি, ৰেদনাতণ্হানমন্তরা একো ফলহেতুসন্ধি, ভৰজাতীনমন্তরা একো হেতুফলসন্ধি.

ৰীসতিযা আকারেহীতি ৰীসতিযা কোট্ঠাসেহি. চতুসঙ্খেপে চ তযো অদ্ধে চ তিসন্ধিং পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৰীসতিযা আকারেহি জানাতীতি সম্বন্ধো.

জানাতীতি সুতানুসারেন ভাৰনারম্ভঞাণেন জানাতি. পস্সতীতি ঞাতমেৰ চক্খুনা দিট্ঠং ৰিয হত্থতলে আমলকং ৰিয চ ফুটং কত্ৰা ঞাণেনেৰ পস্সতি. অঞ্ঞাতীতি দিট্ঠমরিযাদেনেৰ আসেৰনং করোন্তো ঞাণেনেৰ জানাতি. মরিযাদত্থো হি এত্থ আকারো. পটিৰিজ্ঝতীতি ভাৰনাপারিপূরিযা নিট্ঠং পাপেন্তো ঞাণেনেৰ পটিৰেধং করোতি. সলক্খণৰসেন ৰা জানাতি, সরসৰসেন পস্সতি, পচ্চুপট্ঠানৰসেন অঞ্ঞাতি, পদট্ঠানৰসেন পটিৰিজ্ঝতি.

তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি পচ্চযধম্মা ৰেদিতব্বা. পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মাতি তেহি তেহি পচ্চযেহি নিব্বত্তধম্মা. কথমিদং জানিতব্বন্তি চে? ভগৰতো ৰচনেন. ভগৰতা হি পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মদেসনাসুত্তে

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো, জাতিপচ্চযা, ভিক্খৰে, জরামরণং, উপ্পাদা ৰা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৰা তথাগতানং ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতা, তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি, অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা অভিসমেত্ৰা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞাপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতি ‘পস্সথা’তি চাহ. জাতিপচ্চযা, ভিক্খৰে, জরামরণং, ভৰপচ্চযা, ভিক্খৰে, জাতি…পে… অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা. উপ্পাদা ৰা তথাগতানং…পে… উত্তানীকরোতি ‘পস্সথা’তি চাহ. অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা. ইতি খো, ভিক্খৰে, যা তত্রত থতা অৰিতথতা অনঞ্ঞথতা ইদপ্পচ্চযতা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (সং. নি. ২.২০) –

এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেন্তেন তথতাদীহি ৰেৰচনেহি পচ্চযধম্মাৰ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৰুত্তা. তস্মা জরামরণাদীনং পচ্চযলক্খণো পটিচ্চসমুপ্পাদো, দুক্খানুবন্ধনরসো কুম্মগ্গপচ্চুপট্ঠানো, অযম্পি সপচ্চযত্তা অত্তনো ৰিসেসপচ্চযপদট্ঠানো.

উপ্পাদা ৰা অনুপ্পাদা ৰাতি উপ্পাদে ৰা অনুপ্পাদে ৰা, তথাগতেসু উপ্পন্নেসুপি অনুপ্পন্নেসুপীতি অত্থো. ঠিতাৰ সা ধাতূতি ঠিতোৰ সো পচ্চযসভাৰো, ন কদাচি জাতিজরামরণস্স পচ্চযো ন হোতীতি অত্থো. ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতাতি জাতিপচ্চযোযেৰ. জাতিপচ্চযেন হি জরামরণসঙ্খাতো পচ্চযসমুপ্পন্নধম্মো তদাযত্ততায তিট্ঠতি, জাতিপচ্চযোৰ জরামরণধম্মং নিযমেতি, তস্মা জাতি ‘‘ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তি ৰুচ্চতি. জাতিযেৰ ইমস্স জরামরণস্স পচ্চযোতি ইদপ্পচ্চযো, ইদপ্পচ্চযোৰ ইদপ্পচ্চযতা. তন্তি তং পচ্চযং. অভিসম্বুজ্ঝতীতি ঞাণেন অভিসম্বুজ্ঝতি. অভিসমেতীতি ঞাণেন অভিসমাগচ্ছতি. আচিক্খতীতি কথেতি. দেসেতীতি দস্সেতি. পঞ্ঞাপেতীতি জানাপেতি. পট্ঠপেতীতি ঞাণমুখে ঠপেতি. ৰিৰরতীতি ৰিৰরিত্ৰা দস্সেতি. ৰিভজতীতি ৰিভাগতো দস্সেতি. উত্তানীকরোতীতি পাকটং করোতি. ইতি খোতি এৰং খো. যা তত্রাতি যা তেসু ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তিআদীসু. সো পনাযং পটিচ্চসমুপ্পাদো তেহি তেহি পচ্চযেহি অনূনাধিকেহেৰ তস্স তস্স ধম্মস্স সম্ভৰতো তথতাতি, সামগ্গিং উপগতেসু পচ্চযেসু মুহুত্তম্পি ততো নিব্বত্তনধম্মানং অসম্ভৰাভাৰতো অৰিতথতাতি, অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহি অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতো অনঞ্ঞথতাতি, যথাৰুত্তানং এতেসং জরামরণাদীনং পচ্চযতো ৰা পচ্চযসমূহতো ৰা ইদপ্পচ্চযতাতি ৰুত্তো. তত্রাযং ৰচনত্থো – ইমেসং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতা, ইদপ্পচ্চযানং ৰা সমূহো ইদপ্পচ্চযতা. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৰেদিতব্বন্তি.

ধম্মট্ঠিতিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সম্মসনঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৪৮. সম্মসনঞাণনিদ্দেসে যং কিঞ্চীতি অনৰসেসপরিযাদানং. রূপন্তি অতিপ্পসঙ্গনিযমনং. এৰং পদদ্ৰযেনাপি রূপস্স অসেসপরিগ্গহো কতো হোতি. অথস্স অতীতাদিনা ৰিভাগং আরভতি. তঞ্হি কিঞ্চি অতীতং কিঞ্চি অনাগতাদিভেদন্তি. এস নযো ৰেদনাদীসুপি. তত্থ রূপং তাৰ অদ্ধাসন্ততিসমযখণৰসেন চতুধা অতীতং নাম হোতি, তথা অনাগতপচ্চুপ্পন্নং. তত্থ অদ্ধাৰসেন তাৰ একস্স একস্মিং ভৰে পটিসন্ধিতো পুব্বে অতীতং, চুতিতো উদ্ধং অনাগতং, উভিন্নমন্তরে পচ্চুপ্পন্নং. সন্ততিৰসেন সভাগএকউতুসমুট্ঠানং একাহারসমুট্ঠানঞ্চ পুব্বাপরিযভাৰেন ৰত্তমানম্পি পচ্চুপ্পন্নং, ততো পুব্বে ৰিসভাগউতুআহারসমুট্ঠানং অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. চিত্তজং একৰীথিএকজৰনএকসমাপত্তিসমুট্ঠানং পচ্চুপ্পন্নং, ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং, কম্মসমুট্ঠানস্স পাটিযেক্কং সন্ততিৰসেন অতীতাদিভেদো নত্থি, তেসঞ্ঞেৰ পন উতুআহারচিত্তসমুট্ঠানানং উপত্থম্ভনৰসেন তস্স অতীতাদিভাৰো ৰেদিতব্বো. সমযৰসেন একমুহুত্তপুব্বণ্হসাযন্হরত্তিন্দিৰাদীসু সমযেসু সন্তানৰসেন পৰত্তমানং তং তং সমযং পচ্চুপ্পন্নং নাম, ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. খণৰসেন উপ্পাদাদিখণত্তযপরিযাপন্নং পচ্চুপ্পন্নং, ততো পুব্বে অনাগতং, পচ্ছা অতীতং. অপিচ অতিক্কন্তহেতুপচ্চযকিচ্চং অতীতং, নিট্ঠিতহেতুকিচ্চমনিট্ঠিতপচ্চযকিচ্চং পচ্চুপ্পন্নং, উভযকিচ্চমসম্পত্তং অনাগতং. সকিচ্চক্খণে ৰা পচ্চুপ্পন্নং, ততো পুব্বে অনাগতং, পচ্ছা অতীতং. এত্থ চ খণাদিকথাৰ নিপ্পরিযাযা সেসা সপরিযাযা.

অজ্ঝত্তন্তি পঞ্চসুপি খন্ধেসু ইধ নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং, তস্মা অত্তনো সন্তানে পৰত্তং পাটিপুগ্গলিকং রূপং অজ্ঝত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ততো বহিভূতং পন ইন্দ্রিযবদ্ধং ৰা অনিন্দ্রিযবদ্ধং ৰা রূপং বহিদ্ধা নাম. ওল়ারিকন্তি চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযরূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বসঙ্খাতা পথৰীতেজোৰাযো চাতি দ্ৰাদসৰিধং রূপং ঘট্টনৰসেন গহেতব্বতো ওল়ারিকং. সেসং পন আপোধাতু ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিযং হদযৰত্থু ওজা আকাসধাতু কাযৰিঞ্ঞত্তি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি রূপস্স লহুতা মুদুতা কম্মঞ্ঞতা উপচযো সন্ততি জরতা অনিচ্চতাতি সোল়সৰিধং রূপং ঘট্টনৰসেন অগহেতব্বতো সুখুমং. হীনং ৰা পণীতং ৰাতি এত্থ হীনপণীতভাৰো পরিযাযতো নিপ্পরিযাযতো চ. তত্থ অকনিট্ঠানং রূপতো সুদস্সীনং রূপং হীনং, তদেৰ সুদস্সানং রূপতো পণীতং. এৰং যাৰ নরকসত্তানং রূপং, তাৰ পরিযাযতো হীনপণীততা ৰেদিতব্বা. নিপ্পরিযাযতো পন যত্থ অকুসলৰিপাকং উপ্পজ্জতি, তং হীনং. যত্থ কুসলৰিপাকং, তং পণীতং. যং দূরে সন্তিকে ৰাতি এত্থ যং সুখুমং, তদেৰ দুপ্পটিৰিজ্ঝসভাৰত্তা দূরে. যং ওল়ারিকং, তদেৰ সুপ্পটিৰিজ্ঝসভাৰত্তা সন্তিকে.

সব্বং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থেতি একং সম্মসনং, দুক্খতো ৰৰত্থেতি একং সম্মসনং, অনত্ততো ৰৰত্থেতি একং সম্মসনন্তি এত্থ অযং ভিক্খু ‘‘যং কিঞ্চি রূপ’’ন্তি এৰং অনিযমনিদ্দিট্ঠং সব্বম্পি রূপং অতীতত্তিকেন চেৰ চতূহি অজ্ঝত্তাদিদুকেহি চাতি একাদসহি ওকাসেহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সব্বং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থেতি অনিচ্চন্তি সম্মসতি. কথং? পরতো ৰুত্তনযেন. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি (পটি. ম. ১.৪৮). তস্মা এস যং অতীতং রূপং, তং যস্মা অতীতেযেৰ খীণং, নযিমং ভৰং সম্পত্তন্তি অনিচ্চং খযট্ঠেন, যং অনাগতং রূপং অনন্তরভৰে নিব্বত্তিস্সতি, তম্পি তত্থেৰ খীযিস্সতি, ন ততো পরং ভৰং গমিস্সতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন, যং পচ্চুপ্পন্নং রূপং, তং ইধেৰ খীযতি, ন ইতো গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন, যং অজ্ঝত্তং রূপং, তম্পি অজ্ঝত্তমেৰ খীযতি, ন বহিদ্ধাভাৰং গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন, যং বহিদ্ধা ওল়ারিকং সুখুমং হীনং পণীতং দূরে সন্তিকে, তম্পি এত্থেৰ খীযতি, ন দূরভাৰং গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি সম্মসতি. ইদং সব্বম্পি ‘‘অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি এতস্স ৰসেন একং সম্মসনং, পভেদতো পন একাদসৰিধং হোতি.

সব্বমেৰ চেতং দুক্খং ভযট্ঠেনাতি সম্মসতি. ভযট্ঠেনাতি সপ্পটিভযতায. যঞ্হি অনিচ্চং, তং ভযাৰহং হোতি সীহোপমসুত্তে (অ. নি. ৪.৩৩; সং. নি. ৩.৭৮) দেৰানং ৰিয. ইতি ইদম্পি ‘‘দুক্খং ভযট্ঠেনা’’তি এতস্স ৰসেন একং সম্মসনং, পভেদতো পন একাদসৰিধং হোতি.

যথা চ দুক্খং, এৰং সব্বম্পি তং অনত্তা অসারকট্ঠেনাতি সম্মসতি. অসারকট্ঠেনাতি ‘‘অত্তা নিৰাসী কারকো ৰেদকো সযংৰসী’’তি এৰং পরিকপ্পিতস্স অত্তসারস্স অভাৰেন. যঞ্হি অনিচ্চং দুক্খং, অত্তনোপি অনিচ্চতং ৰা উদযব্বযপীল়নং ৰা ৰারেতুং ন সক্কোতি, কুতো তস্স কারকাদিভাৰো. তেনাহ – ‘‘রূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্যা’’তিআদি (সং. নি. ৩.৫৯). ইতি ইদং ‘‘অনত্তা অসারকট্ঠেনা’’তি এতস্স ৰসেন একং সম্মসনং, পভেদতো পন একাদসৰিধং হোতি. এসেৰ নযো ৰেদনাদীসু. ইতি একেকস্মিং খন্ধে একাদস একাদস কত্ৰা পঞ্চসু খন্ধেসু পঞ্চপঞ্ঞাস সম্মসনানি হোন্তি, অনিচ্চতো পঞ্চপঞ্ঞাস, দুক্খতো পঞ্চপঞ্ঞাস, অনত্ততো পঞ্চপঞ্ঞাসাতি তিৰিধানুপস্সনাৰসেন সব্বানি পঞ্চসট্ঠিসতসম্মসনানি হোন্তি.

কেচি পন ‘‘সব্বং রূপং, সব্বং ৰেদনং, সব্বং সঞ্ঞং, সব্বে সঙ্খারে, সব্বং ৰিঞ্ঞাণন্তি পদম্পি পক্খিপিত্ৰা একেকস্মিং খন্ধে দ্ৰাদস দ্ৰাদস কত্ৰা পঞ্চসু সট্ঠি, অনুপস্সনাতো অসীতিসতসম্মসনানী’’তি ৰদন্তি.

অতীতাদিৰিভাগে পনেত্থ সন্ততিৰসেন খণাদিৰসেন চ ৰেদনায অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নভাৰো ৰেদিতব্বো. তত্থ সন্ততিৰসেন একৰীথিএকজৰনএকসমাপত্তিপরিযাপন্না একৰিধৰিসযসমাযোগপ্পৰত্তা চ পচ্চুপ্পন্না, ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. খণাদিৰসেন খণত্তযপরিযাপন্না পুব্বন্তাপরন্তমজ্ঝগতা সকিচ্চঞ্চ কুরুমানা ৰেদনা পচ্চুপ্পন্না, ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদো নিযকজ্ঝত্তৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো.

ওল়ারিকসুখুমভাৰো ‘‘অকুসলা ৰেদনা ওল়ারিকা, কুসলাব্যাকতা ৰেদনা সুখুমা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪) নযেন ৰিভঙ্গে ৰুত্তেন জাতিসভাৰপুগ্গললোকিযলোকুত্তরৰসেন ৰেদিতব্বো. জাতিৰসেন তাৰ অকুসলা ৰেদনা সাৰজ্জকিরিযহেতুতো, কিলেসসন্তাপভাৰতো চ অৰূপসন্তৰুত্তীতি কুসলৰেদনায ওল়ারিকা, সব্যাপারতো সউস্সাহতো সৰিপাকতো কিলেসসন্তাপভাৰতো সাৰজ্জতো চ ৰিপাকাব্যাকতায ওল়ারিকা, সৰিপাকতো কিলেসসন্তাপভাৰতো সব্যাবজ্ঝতো সাৰজ্জতো চ কিরিযাব্যাকতায ওল়ারিকা. কুসলাব্যাকতা পন ৰুত্তৰিপরিযাযতো অকুসলায ৰেদনায সুখুমা. দ্ৰেপি কুসলাকুসলা ৰেদনা সব্যাপারতো সউস্সাহতো সৰিপাকতো চ যথাযোগং দুৰিধাযপি অব্যাকতায ওল়ারিকা, ৰুত্তৰিপরিযাযেন দুৰিধাপি অব্যাকতা তাহি সুখুমা. এৰং তাৰ জাতিৰসেন ওল়ারিকসুখুমতা ৰেদিতব্বা.

সভাৰৰসেন পন দুক্খা ৰেদনা নিরস্সাদতো সৰিপ্ফারতো খোভকরণতো উব্বেজনীযতো অভিভৰনতো চ ইতরাহি দ্ৰীহি ওল়ারিকা, ইতরা পন দ্ৰে সাততো সন্ততো পণীততো মনাপতো মজ্ঝত্ততো চ যথাযোগং দুক্খায সুখুমা. উভো পন সুখদুক্খা সৰিপ্ফারতো উব্বেজনীযতো খোভকরণতো পাকটতো চ অদুক্খমসুখায ওল়ারিকা, সা ৰুত্তৰিপরিযাযেন তদুভযতো সুখুমা. এৰং সভাৰৰসেন ওল়ারিকসুখুমতা ৰেদিতব্বা.

পুগ্গলৰসেন পন অসমাপন্নস্স ৰেদনা নানারম্মণে ৰিক্খিত্তভাৰতো সমাপন্নস্স ৰেদনায ওল়ারিকা, ৰিপরিযাযেন ইতরা সুখুমা. এৰং পুগ্গলৰসেন ওল়ারিকসুখুমতা ৰেদিতব্বা.

লোকিযলোকুত্তরৰসেন পন সাসৰা ৰেদনা লোকিযা, সা আসৰুপ্পত্তিহেতুতো ওঘনিযতো যোগনিযতো গন্থনিযতো নীৰরণিযতো উপাদানিযতো সংকিলেসিকতো পুথুজ্জনসাধারণতো চ অনাসৰায ওল়ারিকা, অনাসৰা চ ৰিপরিযাযেন সাসৰায সুখুমা. এৰং লোকিযলোকুত্তরৰসেন ওল়ারিকসুখুমতা ৰেদিতব্বা.

তত্থ জাতিআদিৰসেন সম্ভেদো পরিহরিতব্বো. অকুসলৰিপাককাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা হি ৰেদনা জাতিৰসেন অব্যাকতত্তা সুখুমাপি সমানা সভাৰাদিৰসেন ওল়ারিকা হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অব্যাকতা ৰেদনা সুখুমা, দুক্খা ৰেদনা ওল়ারিকা. সমাপন্নস্স ৰেদনা সুখুমা, অসমাপন্নস্স ৰেদনা ওল়ারিকা. অনাসৰা ৰেদনা সুখুমা, সাসৰা ৰেদনা ওল়ারিকা’’তি (ৰিভ. ১১).

যথা চ দুক্খা ৰেদনা, এৰং সুখাদযোপি. তাপি হি জাতিৰসেন ওল়ারিকা, সভাৰাদিৰসেন সুখুমা হোন্তি. তস্মা যথা জাতিআদিৰসেন সম্ভেদো ন হোতি, তথা ৰেদনানং ওল়ারিকসুখুমতা ৰেদিতব্বা. সেয্যথিদং, অব্যাকতা জাতিৰসেন কুসলাকুসলাহি সুখুমা. তত্থ কতমা অব্যাকতা? কিং দুক্খা? কিং সুখা? কিং সমাপন্নস্স? কিং অসমাপন্নস্স? কিং সাসৰা? কিং অনাসৰাতি? এৰং সভাৰাদিভেদো ন পরামসিতব্বো. এস নযো সব্বত্থ.

অপিচ ‘‘তং তং ৰা পন ৰেদনং উপাদাযুপাদায ৰেদনা ওল়ারিকা সুখুমা দট্ঠব্বা’’তি ৰচনতো অকুসলাদীসুপি লোভসহগতায দোসসহগতা ৰেদনা অগ্গি ৰিয নিস্সযদহনতো ওল়ারিকা, লোভসহগতা সুখুমা. দোসসহগতাপি নিযতা ওল়ারিকা, অনিযতা সুখুমা. নিযতাপি কপ্পট্ঠিতিকা ওল়ারিকা, ইতরা সুখুমা. কপ্পট্ঠিতিকাসুপি অসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, ইতরা সুখুমা. লোভসহগতা পন দিট্ঠিসম্পযুত্তা ওল়ারিকা, ইতরা সুখুমা. সাপি নিযতা কপ্পট্ঠিতিকা অসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, ইতরা সুখুমা. অৰিসেসেন চ অকুসলা বহুৰিপাকা ওল়ারিকা, অপ্পৰিপাকা সুখুমা. কুসলা পন অপ্পৰিপাকা ওল়ারিকা, বহুৰিপাকা সুখুমা.

অপিচ কামাৰচরকুসলা ওল়ারিকা, রূপাৰচরা সুখুমা, ততো অরূপাৰচরা, ততো লোকুত্তরা. কামাৰচরা চ দানমযা ওল়ারিকা, সীলমযা সুখুমা. সীলমযাপি ওল়ারিকা, ততো ভাৰনামযা সুখুমা. ভাৰনামযাপি দুহেতুকা ওল়ারিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তিহেতুকাপি সসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, অসঙ্খারিকা সুখুমা. রূপাৰচরা চ পঠমজ্ঝানিকা ওল়ারিকা…পে… পঞ্চমজ্ঝানিকা সুখুমাৰ. অরূপাৰচরা চ আকাসানঞ্চাযতনসম্পযুত্তা ওল়ারিকা…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসম্পযুত্তা সুখুমাৰ. লোকুত্তরা চ সোতাপত্তিমগ্গসম্পযুত্তা ওল়ারিকা…পে… অরহত্তমগ্গসম্পযুত্তা সুখুমাৰ. এস নযো তংতংভূমিৰিপাককিরিযাৰেদনাসু দুক্খাদিঅসমাপন্নাদিসাসৰাদিৰসেন ৰুত্তৰেদনাসু চ. ওকাসৰসেন ৰাপি নিরযে দুক্খা ওল়ারিকা, তিরচ্ছানযোনিযং সুখুমা…পে… পরনিম্মিতৰসৰত্তীসু সুখুমাৰ. যথা চ দুক্খা, এৰং সুখাপি সব্বত্থ যথানুরূপং যোজেতব্বা. ৰত্থুৰসেন চাপি হীনৰত্থুকা যা কাচি ৰেদনা ওল়ারিকা, পণীতৰত্থুকা সুখুমা. হীনপণীতভেদে যা ওল়ারিকা, সা হীনা. যা চ সুখুমা, সা পণীতাতি দট্ঠব্বা.

দূরসন্তিকপদে পন ‘‘অকুসলা ৰেদনা কুসলাব্যাকতাহি ৰেদনাহি দূরে, অকুসলা ৰেদনা অকুসলায ৰেদনায সন্তিকে’’তিআদিনা (ৰিভ. ১৩) নযেন ৰিভঙ্গে ৰিভত্তা. তস্মা অকুসলা ৰেদনা ৰিসভাগতো অসংসট্ঠতো অসরিক্খতো চ কুসলাব্যাকতাহি দূরে, তথা কুসলাব্যাকতা অকুসলায. এস নযো সব্বৰারেসু. অকুসলা পন ৰেদনা সভাগতো সংসট্ঠতো সরিক্খতো চ অকুসলায সন্তিকেতি ইদং ৰেদনায অতীতাদিৰিভাগে ৰিত্থারকথামুখং. তংতংৰেদনাসম্পযুত্তানং পন সঞ্ঞাদীনম্পি এতং এৰমেৰ ৰেদিতব্বং.

যে পনেত্থ ৰেদনাদীসু চক্খু…পে… জরামরণন্তি পেয্যালেন সংখিত্তেসু চ ধম্মেসু লোকুত্তরধম্মা আগতা, তে অসম্মসনূপগত্তা ইমস্মিং অধিকারে ন গহেতব্বা. তে পন কেৰলং তেন তেন পদেন সঙ্গহিতধম্মদস্সনৰসেন চ অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে আগতনযেন চ ৰুত্তা. যেপি চ সম্মসনূপগা, তেসু যে যস্স পাকটা হোন্তি, সুখেন পরিগ্গহং গচ্ছন্তি, তেসু তেন সম্মসনং আরভিতব্বং. জাতিজরামরণৰসেন ৰিসুং সম্মসনাভাৰেপি জাতিজরামরণৰন্তেসুযেৰ পন সম্মসিতেসু তানিপি সম্মসিতানি হোন্তীতি পরিযাযেন তেসম্পি ৰসেন সম্মসনং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চতো ৰৰত্থেতীতিআদিনা নযেন অতীতত্তিকস্সেৰ চ ৰসেন সম্মসনস্স ৰুত্তত্তা অজ্ঝত্তাদিভেদং অনামসিত্ৰাপি অতীতত্তিকস্সেৰ ৰসেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰাপি অনিচ্চাদিতো সম্মসনং কাতব্বমেৰ.

যং পন অনিচ্চং, তং যস্মা নিযমতো সঙ্খতাদিভেদং হোতি, তেনস্স পরিযাযদস্সনত্থং, নানাকারেহি ৰা মনসিকারপ্পৰত্তিদস্সনত্থং রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতন্তিআদিমাহ. তঞ্হি হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চং, অনিচ্চন্তিকতায আদিঅন্তৰন্ততায ৰা অনিচ্চং. পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৰা কতত্তা সঙ্খতং. পচ্চযে পটিচ্চ নিস্সায সমং, সহ ৰা উপ্পন্নত্তা পটিচ্চসমুপ্পন্নং. এতেন পচ্চযেহি কতেপি পচ্চযানং অব্যাপারতং দস্সেতি. খযধম্মন্তি খীযনধম্মং খীযনপকতিকং. ৰযধম্মন্তি নস্সনধম্মং. নযিদং মন্দীভাৰক্খযৰসেন খযধম্মং, কেৰলং ৰিগমনপকতিকং. পহূতস্স মন্দীভাৰোপি হি লোকে খযোতি ৰুচ্চতি. ৰিরাগধম্মন্তি নযিদং কুহিঞ্চি গমনৰসেন ৰযধম্মং, কেৰলং সভাৰাতিক্কমনপকতিকং. ‘‘ৰিরাগো নাম জিগুচ্ছনং ৰা সমতিক্কমো ৰা’’তি হি ৰুত্তং. নিরোধধম্মন্তি নযিদং সভাৰাতিক্কমেন পুনরাৰত্তিধম্মং, কেৰলং অপুনরাৰত্তিনিরোধেন নিরুজ্ঝনপকতিকন্তি পুরিমপুরিমপদস্স অত্থৰিৰরণৰসেন পচ্ছিমপচ্ছিমপদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

অথ ৰা একভৰপরিযাপন্নরূপভঙ্গৰসেন খযধম্মং, একসন্ততিপরিযাপন্নরূপক্খযৰসেন ৰযধম্মং, রূপস্স খণভঙ্গৰসেন ৰিরাগধম্মং, তিণ্ণম্পি অপুনপ্পৰত্তিৰসেন নিরোধধম্মন্তিপি যোজেতব্বং.

জরামরণং অনিচ্চন্তিআদীসু জরামরণং ন অনিচ্চং, অনিচ্চসভাৰানং পন খন্ধানং জরামরণত্তা অনিচ্চং নাম জাতং. সঙ্খতাদীসুপি এসেৰ নযো. অন্তরপেয্যালে জাতিযাপি অনিচ্চাদিতায এসেৰ নযো.

জাতিপচ্চযা জরামরণন্তিআদি ন ৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্তং, কেৰলং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স একেকঅঙ্গৰসেন সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানতো সম্মসনঞাণং নাম হোতীতি পরিযাযেন ৰুত্তং. ন পনেতং কলাপসম্মসনঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণমেৰ তং হোতীতি. অসতি জাতিযাতি লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো, অসতিযা জাতিযাতি ৰুত্তং হোতি. অসতি সঙ্খারেসূতি ৰচনৰিপল্লাসো কতো, অসন্তেসু সঙ্খারেসূতি ৰুত্তং হোতি. ভৰপচ্চযা জাতি, অসতীতিআদি ‘‘ভৰপচ্চযা জাতি, অসতি ভৰে নত্থি জাতী’’তিআদিনা নযেন যোজেতব্বং.

সম্মসনঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. উদযব্বযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৪৯. ইদানি অনন্তরং ৰুত্তস্স সম্মসনঞাণস্স নানানযেহি ভাৰনাথিরকরণেন পারং গন্ত্ৰা ঠিতেন অনিচ্চাদিতো দিট্ঠে সঙ্খারে উদযব্বযেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অনিচ্চাদিতো ৰিপস্সনত্থং ৰুত্তস্স উদযব্বযানুপস্সনাঞাণস্স নিদ্দেসে জাতং রূপন্তিআদীসু সন্ততিৰসেন যথাসকং পচ্চযেহি নিব্বত্তং রূপং. তস্স জাতস্স রূপস্স নিব্বত্তিলক্খণং জাতিং উপ্পাদং অভিনৰাকারং উদযোতি, ৰিপরিণামলক্খণং খযং ভঙ্গং ৰযোতি, অনুপস্সনা পুনপ্পুনং নিসামনা, উদযব্বয অনুপস্সনাঞাণন্তি অত্থো. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. জাতিজরামরণৰন্তানংযেৰ উদযব্বযস্স পরিগ্গহেতব্বত্তা জাতিজরামরণানং উদযব্বযাভাৰতো জাতিজরামরণং অনামসিত্ৰা জাতং চক্খু…পে… জাতো ভৰোতি পেয্যালং কতং. সো এৰং পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযব্বযং পস্সন্তো এৰং জানাতি ‘‘ইমেসং খন্ধানং উপ্পত্তিতো পুব্বে অনুপ্পন্নানং রাসি ৰা নিচযো ৰা নত্থি, উপ্পজ্জমানানম্পি রাসিতো ৰা নিচযতো ৰা আগমনং নাম নত্থি, নিরুজ্ঝমানানম্পি দিসাৰিদিসাগমনং নাম নত্থি, নিরুদ্ধানম্পি একস্মিং ঠানে রাসিতো নিচযতো নিধানতো অৰট্ঠানং নাম নত্থি. যথা পন ৰীণায ৰাদিযমানায উপ্পন্নস্স সদ্দস্স নেৰ উপ্পত্তিতো পুব্বে সন্নিচযো অত্থি, ন উপ্পজ্জমানো সন্নিচযতো আগতো, ন নিরুজ্ঝমানস্স দিসাৰিদিসাগমনং অত্থি, ন নিরুদ্ধো কত্থচি সন্নিচিতো তিট্ঠতি, অথ খো ৰীণঞ্চ উপৰীণঞ্চ পুরিসস্স চ তজ্জং ৰাযামং পটিচ্চ অহুত্ৰা সম্ভোতি, হুত্ৰা পটিৰেতি, এৰং সব্বেপি রূপারূপিনো ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি.

৫০. এৰং সঙ্খেপতো উদযব্বযদস্সনং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিত্থারতো দস্সেতুং পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযং পস্সন্তো কতি লক্খণানি পস্সতীতিআদীহি রাসিতো গণনং পুচ্ছিত্ৰা, পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযং পস্সন্তো পঞ্চৰীসতি লক্খণানি পস্সতীতিআদীহি রাসিতোৰ গণনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা, পুন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো কতি লক্খণানি পস্সতীতিআদীহি ৰিভাগতো গণনং পুচ্ছিত্ৰা রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো পঞ্চ লক্খণানি পস্সতীতিআদীহি ৰিভাগতো গণনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা, পুন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো কতমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতীতিআদীহি লক্খণৰিভাগং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং.

তত্থ অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযোতি ‘‘পুরিমকম্মভৰস্মিং মোহো অৰিজ্জা’’তি ৰুত্তায অৰিজ্জায সতি ইমস্মিং ভৰে রূপস্স উপ্পাদো হোতীতি অত্থো. পচ্চযসমুদযট্ঠেনাতি পচ্চযস্স উপ্পন্নভাৰেনাতি অত্থো. অৰিজ্জাতণ্হাকম্মানি চেত্থ ইধ পটিসন্ধিহেতুভূতা অতীতপচ্চযা. ইমেসু চ তীসু গহিতেসু সঙ্খারুপাদানানি গহিতানেৰ হোন্তি. আহারসমুদযাতি পৰত্তিপচ্চযেসু কবল়ীকারাহারস্স বলৰত্তা সোযেৰ গহিতো. তস্মিং পন গহিতে পৰত্তিহেতুভূতানি উতুচিত্তানিপি গহিতানেৰ হোন্তি. নিব্বত্তিলক্খণন্তি অদ্ধাসন্ততিখণৰসেন রূপস্স উপ্পাদং, উপ্পাদোযেৰ সঙ্খতলক্খণত্তা লক্খণন্তি চ ৰুত্তো. পঞ্চ লক্খণানীতি অৰিজ্জা তণ্হা কম্মাহারা নিব্বত্তি চাতি ইমানি পঞ্চ লক্খণানি. অৰিজ্জাদযোপি হি রূপস্স উদযো লক্খীযতি এতেহীতি লক্খণানি. নিব্বত্তি পন সঙ্খতলক্খণমেৰ, তম্পি সঙ্খতন্তি লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণং.

অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধোতি অনাগতভৰস্স পচ্চযভূতায ইমস্মিং ভৰে অৰিজ্জায অরহত্তমগ্গঞাণেন নিরোধে কতে পচ্চযাভাৰা অনাগতস্স রূপস্স অনুপ্পাদো নিরোধো হোতীতি অত্থো. পচ্চযনিরোধট্ঠেনাতি পচ্চযস্স নিরুদ্ধভাৰেনাতি অত্থো. নিরোধো চেত্থ অনাগতপটিসন্ধিপচ্চযানং ইধ অৰিজ্জাতণ্হাকম্মানংযেৰ নিরোধো. আহারনিরোধা রূপনিরোধোতি পৰত্তিপচ্চযস্স কবল়ীকারাহারস্স অভাৰে তংসমুট্ঠানরূপাভাৰো হোতি. ৰিপরিণামলক্খণন্তি অদ্ধাসন্ততিখণৰসেন রূপস্স ভঙ্গং, ভঙ্গোযেৰ সঙ্খতলক্খণত্তা লক্খণন্তি ৰুত্তো. ইধ পঞ্চ লক্খণানীতি অৰিজ্জাতণ্হাকম্মাহারানং অভাৰনিরোধা চত্তারি, ৰিপরিণামো একন্তি পঞ্চ. এস নযো ৰেদনাক্খন্থাদীসু. অযং পন ৰিসেসো – অরূপক্খন্ধানং উদযব্বযদস্সনং অদ্ধাসন্ততিৰসেন, ন খণৰসেন. ফস্সো ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধানং পৰত্তিপচ্চযো, তংনিরোধা চ তেসং নিরোধো. নামরূপং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পৰত্তিপচ্চযো, তংনিরোধা চ তস্স নিরোধোতি.

কেচি পনাহু – ‘‘চতুধা পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনে অতীতাদিৰিভাগং অনামসিত্ৰাৰ সব্বসামঞ্ঞৰসেন অৰিজ্জাদীহি উদেতীতি উপ্পজ্জমানভাৰমত্তং গণ্হাতি, ন উপ্পাদং. অৰিজ্জাদিনিরোধা নিরুজ্জতীতি অনুপ্পজ্জমানভাৰমত্তং গণ্হাতি, ন ভঙ্গং. খণতো উদযব্বযদস্সনে পচ্চুপ্পন্নানং উপ্পাদং ভঙ্গং গণ্হাতী’’তি.

ৰিপস্সমানো পন ৰিপস্সকো পঠমং পচ্চযতো উদযব্বযং মনসিকরিত্ৰা ৰিপস্সনাকালে অৰিজ্জাদিকে চতুরো ধম্মে ৰিস্সজ্জেত্ৰা উদযব্বযৰন্তেযেৰ খন্ধে গহেত্ৰা তেসং উদযব্বযং পস্সতি, এৰঞ্চ তস্স ৰিপস্সকস্স ‘‘এৰং রূপাদীনং উদযো, এৰং ৰযো, এৰং রূপাদযো উদেন্তি, এৰং ৰেন্তী’’তি পচ্চযতো চ খণতো চ ৰিত্থারেন উদযব্বযং পস্সতো ‘‘ইতি কির ইমে ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি ঞাণং ৰিসদতরং হোতি, সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণভেদা পাকটা হোন্তি. যঞ্হি সো অৰিজ্জাদিসমুদযা খন্ধানং সমুদযং অৰিজ্জাদিনিরোধা চ খন্ধানং নিরোধং পস্সতি, ইদমস্স পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনং. যং পন নিব্বত্তিলক্খণৰিপরিণামলক্খণানি পস্সন্তো খন্ধানং উদযব্বযং পস্সতি, ইদমস্স খণতো উদযব্বযদস্সনং. উপ্পত্তিক্খণেযেৰ হি নিব্বত্তিলক্খণং, ভঙ্গক্খণে চ ৰিপরিণামলক্খণং.

ইচ্চস্সেৰং পচ্চযতো চেৰ খণতো চ দ্ৰেধা উদযব্বযং পস্সতো পচ্চযতো উদযদস্সনেন সমুদযসচ্চং পাকটং হোতি জনকাৰবোধতো. খণতো উদযদস্সনেন দুক্খসচ্চং পাকটং হোতি জাতিদুক্খাৰবোধতো. পচ্চযতো ৰযদস্সনেন নিরোধসচ্চং পাকটং হোতি পচ্চযানুপ্পাদেন পচ্চযৰতং অনুপ্পাদাৰবোধতো. খণতো ৰযদস্সনেন দুক্খসচ্চমেৰ পাকটং হোতি মরণদুক্খাৰবোধতো. যঞ্চস্স উদযব্বযদস্সনং, মগ্গোৰাযং লোকিকোতি মগ্গসচ্চং পাকটং হোতি তত্র সম্মোহৰিঘাততো.

পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন অনুলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো পাকটো হোতি ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৪; সং. নি. ২.২১; উদা. ১) অৰবোধতো. পচ্চযতো ৰযদস্সনেন পটিলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো পাকটো হোতি ‘‘ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৬; সং. নি. ২.২১; উদা. ২) অৰবোধতো. খণতো পন উদযব্বযদস্সনেন পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা পাকটা হোন্তি সঙ্খতলক্খণাৰবোধতো. উদযব্বযৰন্তো হি সঙ্খতা, তে চ পটিচ্চসমুপ্পন্নাতি.

পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন একত্তনযো পাকটো হোতি হেতুফলসম্বন্ধেন সন্তানস্স অনুপচ্ছেদাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং উচ্ছেদদিট্ঠিং পজহতি. খণতো উদযদস্সনেন নানত্তনযো পাকটো হোতি নৰনৰানং উপ্পাদাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং সস্সতদিট্ঠিং পজহতি. পচ্চযতো চস্স উদযব্বযদস্সনেন অব্যাপারনযো পাকটো হোতি ধম্মানং অৰসৰত্তিভাৰাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং অত্তদিট্ঠিং পজহতি. পচ্চযতো পন উদযদস্সনেন এৰংধম্মতানযো পাকটো হোতি পচ্চযানুরূপেন ফলস্সুপ্পাদাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং অকিরিযদিট্ঠিং পজহতি.

পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন অনত্তলক্খণং পাকটং হোতি ধম্মানং নিরীহকত্তপচ্চযপটিবদ্ধৰুত্তিতাৰবোধতো. খণতো উদযব্বযদস্সনেন অনিচ্চলক্খণং পাকটং হোতি হুত্ৰা অভাৰাৰবোধতো, পুব্বন্তাপরন্তৰিৰেকাৰবোধতো চ. দুক্খলক্খণম্পি পাকটং হোতি উদযব্বযেহি পটিপীল়নাৰবোধতো. সভাৰলক্খণম্পি পাকটং হোতি উদযব্বযপরিচ্ছিন্নাৰবোধতো. সভাৰলক্খণে সঙ্খতলক্খণস্স তাৰকালিকত্তম্পি পাকটং হোতি, উদযক্খণে ৰযস্স, ৰযক্খণে চ উদযস্স অভাৰাৰবোধতোতি.

তস্সেৰং পাকটীভূতসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণভেদস্স ‘‘এৰং কির নামিমে ধম্মা অনুপ্পন্নপুব্বা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তী’’তি নিচ্চনৰাৰ হুত্ৰা সঙ্খারা উপট্ঠহন্তি. ন কেৰলঞ্চ নিচ্চনৰাৰ, সূরিযুগ্গমনে উস্সাৰবিন্দু ৰিয উদকপুব্বুল়ো ৰিয উদকে দণ্ডরাজি ৰিয আরগ্গে সাসপো ৰিয ৰিজ্জুপ্পাদো ৰিয চ পরিত্তট্ঠাযিনো মাযামরীচিসুপিনন্তঅলাতচক্কগন্ধব্বনগরফেণকদলিআদযো ৰিয অসারা নিস্সারাতি চাপি উপট্ঠহন্তি. এত্তাৰতা তেন ‘‘ৰযধম্মমেৰ উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ ৰযং উপেতী’’তি ইমিনা আকারেন সমপঞ্ঞাস লক্খণানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতং উদযব্বযানুপস্সনা নাম পঠমং তরুণৰিপস্সনাঞাণং অধিগতং হোতি, যস্সাধিগমা ‘‘আরদ্ধৰিপস্সকো’’তি সঙ্খং গচ্ছতি. ইমস্মিং ঞাণে ঠিতস্স ওভাসাদযো দস ৰিপস্সনূপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তি, যেসং উপ্পত্তিযা অকুসলো যোগাৰচরো তেসু মগ্গঞাণসঞ্ঞী হুত্ৰা অমগ্গমেৰ ‘‘মগ্গো’’তি গণ্হাতি, উপক্কিলেসজটাজটিতো চ হোতি. কুসলো পন যোগাৰচরো তেসু ৰিপস্সনং আরোপেন্তো উপক্কিলেসজটং ৰিজটেত্ৰা ‘‘এতে ধম্মা ন মগ্গো, উপক্কিলেসৰিমুত্তং পন ৰীথিপটিপন্নং ৰিপস্সনাঞাণং মগ্গো’’তি মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ৰৰত্থপেতি. তস্সেৰং মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ঞত্ৰা ঠিতং ঞাণং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম.

এত্তাৰতা চ পন তেন চতুন্নং সচ্চানং ৰৰত্থানং কতং হোতি. কথং? নামরূপপরিগ্গহে সতি পচ্চযপরিগ্গহসম্ভৰতো ধম্মট্ঠিতিঞাণৰচনেনেৰ ৰুত্তেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিসঙ্খাতেন নামরূপৰৰত্থাপনেন দুক্খসচ্চস্স ৰৰত্থানং কতং হোতি, কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিসঙ্খাতেন পচ্চযপরিগ্গহণেন সমুদযসচ্চস্স ৰৰত্থানং, উদযব্বযানুপস্সনেন চ খণতো উদযব্বযদস্সনেন দুক্খসচ্চস্স ৰৰত্থানং কতং, পচ্চযতো উদযদস্সনেন সমুদযসচ্চস্স ৰৰত্থানং, পচ্চযতো ৰযদস্সনেন নিরোধসচ্চস্স ৰৰত্থানং, যঞ্চস্স উদযব্বযদস্সনং, মগ্গোৰাযং লোকিকোতি তত্র সম্মোহৰিঘাততো ইমিস্সঞ্চ মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযং ৰিপস্সতো সম্মা মগ্গস্স অৰধারণেন মগ্গসচ্চস্স ৰৰত্থানং কতং. এৰং লোকিযেন তাৰ ঞাণেন চতুন্নং সচ্চানং ৰৰত্থানং কতং হোতীতি.

উদযব্বযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ভঙ্গানুপস্সনাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫১. সো উদযব্বযানুপস্সনাযং ঠিতো যোগাৰচরো মগ্গামগ্গৰৰত্থাপনেন উপক্কিলেসৰিমুত্তং ৰীথিপটিপন্নং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ‘‘মগ্গো’’তি ঞত্ৰা তিলক্খণসল্লক্খণেন তস্সেৰ মগ্গস্স সুৰিসদকরণত্থং পুন উদযব্বযানুপস্সনং আরভিত্ৰা উদযব্বযেন পরিচ্ছিন্নে সঙ্খারে অনিচ্চাদিতো ৰিপস্সতি. এৰং তস্স তং ঞাণং তিক্খং হুত্ৰা ৰহতি, সঙ্খারা লহুং উপট্ঠহন্তি, ঞাণে তিক্খে ৰহন্তে সঙ্খারেসু লহুং উপট্ঠহন্তেসু উপ্পাদং অতিক্কমিত্ৰা ভঙ্গে এৰ সতি সন্তিট্ঠতি. নিরোধাধিমুত্তত্তা ৰা উদযং পহায ভঙ্গেযেৰ সতিং উপট্ঠপেতি. এতস্মিং ঠানে ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি. ইদানি তস্স ঞাণস্স নিদ্দেসে রূপারম্মণতা চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জতীতি রূপারম্মণং চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জতি. অথ ৰা রূপারম্মণভাৰে চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জতীতি অত্থো. তং আরম্মণং পটিসঙ্খাতি তং রূপারম্মণং পটিসঙ্খায জানিত্ৰা, খযতো ৰযতো দিস্ৰাতি অত্থো. তস্স চিত্তস্স ভঙ্গং অনুপস্সতীতি যেন চিত্তেন তং রূপারম্মণং খযতো ৰযতো দিট্ঠং, তস্স চিত্তস্স অপরেন চিত্তেন ভঙ্গং অনুপস্সতীতি অত্থো. তেনাহু পোরাণা – ‘‘ঞাতঞ্চ ঞাণঞ্চ উভো ৰিপস্সতী’’তি. চিত্তন্তি চেত্থ সসম্পযুত্তচিত্তং অধিপ্পেতং.

অনুপস্সতীতি অনু অনু পস্সতি, অনেকেহি আকারেহি পুনপ্পুনং পস্সতীতি অত্থো. তেনাহ অনুপস্সতীতি কথং অনুপস্সতি, অনিচ্চতো অনুপস্সতীতিআদি. তত্থ যস্মা ভঙ্গো নাম অনিচ্চতায পরমা কোটি, তস্মা ভঙ্গানুপস্সকো যোগাৰচরো সব্বং রূপগতং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো. ততো অনিচ্চস্স দুক্খত্তা, দুক্খস্স চ অনত্তত্তা, তদেৰ দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো. অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো. যস্মা পন যং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা, ন তং অভিনন্দিতব্বং. যঞ্চ ন অভিনন্দিতব্বং, ন তত্থ রজ্জিতব্বং. তস্মা এস তস্মিং ভঙ্গানুপস্সনানুসারেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি দিট্ঠে রূপগতে নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি. ৰিরজ্জতি, নো রজ্জতি. সো এৰং ৰিরজ্জন্তো লোকিকেনেৰ তাৰ ঞাণেন রাগং নিরোধেতি, নো সমুদেতি, সমুদযং ন করোতীতি অত্থো. অথ ৰা সো এৰং ৰিরত্তো যথা দিট্ঠং রূপগতং, তথা অদিট্ঠম্পি অন্ৰযঞাণৰসেন নিরোধেতি, নো সমুদেতি. নিরোধতোৰ মনসি করোতি, নিরোধমেৰস্স পস্সতি, নো সমুদযন্তি অত্থো. সো এৰং পটিপন্নো পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. কিং ৰুত্তং হোতি? অযম্পি হি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনা তদঙ্গৰসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসানং পরিচ্চজনতো, সঙ্খতদোসদস্সনেন চ তব্বিপরীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দনতো পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৰুচ্চতি. তস্মা তায সমন্নাগতো ভিক্খু যথাৰুত্তেন নযেন কিলেসে চ পরিচ্চজতি, নিব্বানে চ পক্খন্দতি. নাপি নিব্বত্তনৰসেন কিলেসে আদিযতি, ন অদোসদস্সিতাৰসেন সঙ্খতারম্মণং. তেন ৰুচ্চতি পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতীতি.

৫২. ইদানিস্স তেহি ঞাণেহি যেসং ধম্মানং পহানং হোতি, তং দস্সেতুং অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতীতিআদি ৰুত্তং. তত্থ নন্দিন্তি সপ্পীতিকং তণ্হং. রাগন্তি সেসং তণ্হং. সমুদযন্তি রাগস্স উপ্পত্তিং. অথ ৰা রূপগতস্স উদযং. আদানন্তি নিব্বত্তনৰসেন কিলেসানং আদানং. ৰেদনারম্মণতাতিআদীনি ইধ চ হেট্ঠা চ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.

গাথাসু পন ৰত্থুসঙ্কমনাতি রূপাদীসু একেকস্স ভঙ্গং দিস্ৰা পুন যেন চিত্তেন ভঙ্গো দিট্ঠো, তস্সাপি ভঙ্গদস্সনৰসেন পুরিমৰত্থুতো অঞ্ঞৰত্থুসঙ্কমনা. পঞ্ঞায চ ৰিৰট্টনাতি উদযং পহায ৰযে সন্তিট্ঠনা. আৰজ্জনা বলঞ্চেৰাতি রূপাদীসু একেকস্স ভঙ্গং দিস্ৰা পুন ভঙ্গারম্মণস্স চিত্তস্স ভঙ্গদস্সনত্থং অনন্তরমেৰ আৰজ্জনসমত্থতা. পটিসঙ্খা ৰিপস্সনাতি এসা আরম্মণপটিসঙ্খা ভঙ্গানুপস্সনা নাম. আরম্মণঅন্ৰযেন উভো একৰৰত্থনাতি পচ্চক্খতো দিট্ঠস্স আরম্মণস্স অন্ৰযেন অনুগমনেন যথা ইদং, তথা অতীতেপি সঙ্খারগতং ভিজ্জি, অনাগতেপি ভিজ্জিস্সতীতি এৰং উভিন্নং একসভাৰেনেৰ ৰৰত্থাপনন্তি অত্থো. ৰুত্তম্পি চেতং পোরাণেহি –

‘‘সংৰিজ্জমানম্হি ৰিসুদ্ধদস্সনো, তদন্ৰযং নেতি অতীতনাগতে;

সব্বেপি সঙ্খারগতা পলোকিনো, উস্সাৰবিন্দূ সূরিযেৰ উগ্গতে’’তি.

নিরোধে অধিমুত্ততাতি এৰং উভিন্নং ভঙ্গৰসেন একৰৰত্থানং কত্ৰা তস্মিংযেৰ ভঙ্গসঙ্খাতে নিরোধে অধিমুত্ততা তগ্গরুতা তন্নিন্নতা তপ্পোণতা তপ্পব্ভারতাতি অত্থো. ৰযলক্খণৰিপস্সনাতি এসা ৰযলক্খণৰিপস্সনা নামাতি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণঞ্চ পটিসঙ্খাতি পুরিমঞ্চ রূপাদিআরম্মণং জানিত্ৰা. ভঙ্গঞ্চ অনুপস্সতীতি তস্সারম্মণস্স ভঙ্গং দিস্ৰা তদারম্মণস্স চিত্তস্স চ ভঙ্গং অনুপস্সতি. সুঞ্ঞতো চ উপট্ঠানন্তি তস্সেৰং ভঙ্গমনুপস্সতো ‘‘সঙ্খারাৰ ভিজ্জন্তি, তেসং ভেদো মরণং, ন অঞ্ঞো কোচি অত্থী’’তি সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং ইজ্ঝতি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘খন্ধা নিরুজ্ঝন্তি ন চত্থি অঞ্ঞো, খন্ধান ভেদো মরণন্তি ৰুচ্চতি;

তেসং খযং পস্সতি অপ্পমত্তো, মণিংৰ ৰিজ্ঝং ৰজিরেন যোনিসো’’তি.

অধিপঞ্ঞা ৰিপস্সনাতি যা চ আরম্মণপটিসঙ্খা, যা চ ভঙ্গানুপস্সনা, যঞ্চ সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং, অযং অধিপঞ্ঞা ৰিপস্সনা নামাতি ৰুত্তং হোতি. কুসলো তীসু অনুপস্সনাসূতি অনিচ্চানুপস্সনাদীসু তীসু ছেকো ভিক্খু. চতস্সো চ ৰিপস্সনাসূতি নিব্বিদাদীসু চ চতূসু ৰিপস্সনাসু. তযো উপট্ঠানে কুসলতাতি খযতো ৰযতো সুঞ্ঞতোতি ইমস্মিঞ্চ তিৰিধে উপট্ঠানে কুসলতায. নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতীতি সস্সতদিট্ঠিআদীসু নানপ্পকারাসু দিট্ঠীসু ন ৰেধতি. সো এৰং অৰেধমানো ‘‘অনিরুদ্ধমেৰ নিরুজ্ঝতি, অভিন্নমেৰ ভিজ্জতী’’তি পৰত্তমনসিকারো দুব্বলভাজনস্স ৰিয ভিজ্জমানস্স, সুখুমরজস্সেৰ ৰিপ্পকিরিযমানস্স, তিলানং ৰিয ভজ্জিযমানানং সব্বসঙ্খারানং উপ্পাদট্ঠিতিপৰত্তনিমিত্তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ভেদমেৰ পস্সতি. সো যথা নাম চক্খুমা পুরিসো পোক্খরণীতীরে ৰা নদীতীরে ৰা ঠিতো থূলফুসিতকে দেৰে ৰস্সন্তে উদকপিট্ঠে মহন্তমহন্তানি উদকপুব্বুল়ানি উপ্পজ্জিত্ৰা উপ্পজ্জিত্ৰা সীঘং সীঘং ভিজ্জমানানি পস্সেয্য, এৰমেৰ সব্বে সঙ্খারা ভিজ্জন্তি ভিজ্জন্তীতি পস্সতি. এৰরূপঞ্হি যোগাৰচরং সন্ধায ৰুত্তং ভগৰতা –

‘‘যথা পুব্বুল়কং পস্সে, যথা পস্সে মরীচিকং;

এৰং লোকং অৰেক্খন্তং, মচ্চুরাজা ন পস্সতী’’তি. (ধ. প. ১৭০);

তস্সেৰং ‘‘সব্বে সঙ্খারা ভিজ্জন্তি ভিজ্জন্তী’’তি অভিণ্হং পস্সতো অট্ঠানিসংসপরিৰারং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং বলপ্পত্তং হোতি. তত্রিমে অট্ঠানিসংসা – ভৰদিট্ঠিপ্পহানং, জীৰিতনিকন্তিপরিচ্চাগো, সদাযুত্তপযুত্ততা, ৰিসুদ্ধাজীৰিতা, উস্সুক্কপ্পহানং, ৰিগতভযতা, খন্তিসোরচ্চপটিলাভো, অরতিরতিসহনতাতি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘ইমানি অট্ঠগ্গুণমুত্তমানি, দিস্ৰা তহিং সম্মসতী পুনপ্পুনং;

আদিত্তচেলস্সিরসূপমো মুনি, ভঙ্গানুপস্সী অমতস্স পত্তিযা’’তি.

ভঙ্গানুপস্সনাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. আদীনৰঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৩. আদীনৰঞাণনিদ্দেসে উপ্পাদোতি পুরিমকম্মপচ্চযা ইধ উপ্পত্তি. পৰত্তন্তি তথাউপ্পন্নস্স পৰত্তি. নিমিত্তন্তি সব্বম্পি সঙ্খারনিমিত্তং. আযূহনাতি আযতিং পটিসন্ধিহেতুভূতং কম্মং. পটিসন্ধীতি আযতিং উপ্পত্তি. গতীতি যায গতিযা সা পটিসন্ধি হোতি. নিব্বত্তীতি খন্ধানং নিব্বত্তনং. উপপত্তীতি ‘‘সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা’’তি (ধ. স. ১২৮৯) এৰং ৰুত্তা ৰিপাকপ্পৰত্তি. জাতীতি জরাদীনং পচ্চযভূতা ভৰপচ্চযা জাতি. নিপ্পরিযাযতো তত্থ তত্থ নিব্বত্তমানানং সত্তানং যে যে খন্ধা পাতুভৰন্তি, তেসং পঠমপাতুভাৰো জাতি. জরাতি খণ্ডিচ্চাদিসম্মতো সন্ততিযং একভৰপরিযাপন্নখন্ধসন্তানস্স পুরাণভাৰো. সোকোতি ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স চিত্তসন্তাপো. পরিদেৰোতি ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স ৰচীপলাপো. উপাযাসোতি ভুসো আযাসো, ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স অধিমত্তচেতোদুক্খপ্পভাৰিতো দোসোযেৰ. এত্থ চ উপ্পাদাদযো পঞ্চেৰ আদীনৰঞাণস্স ৰত্থুৰসেন ৰুত্তা, সেসা তেসং ৰেৰচনৰসেন. ‘‘নিব্বত্তি জাতী’’তি ইদঞ্হি দ্ৰযং উপ্পাদস্স চেৰ পটিসন্ধিযা চ ৰেৰচনং, ‘‘গতি উপপত্তী’’তি ইদং দ্ৰযং পৰত্তস্স, জরাদযো নিমিত্তস্সাতি. তেনাহ –

‘‘উপ্পাদঞ্চ পৰত্তঞ্চ, নিমিত্তং দুক্খন্তি পস্সতি;

আযূহনং পটিসন্ধিং, ঞাণং আদীনৰে ইদ’’ন্তি. চ

‘‘ইদং আদীনৰে ঞাণং, পঞ্চঠানেসু জাযতী’’তি. চ

সব্বপদেসু চ ভযন্তি ইচ্চেতস্স ৰচনস্স ভযং ইতীতি পদচ্ছেদো. ভযন্তি পীল়াযোগতো সপ্পটিভযতায ভযং. ইতীতি ভযতুপট্ঠানস্স কারণনিদ্দেসো.

অনুপ্পাদো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণন্তিআদি পন আদীনৰঞাণস্স পটিপক্খঞাণদস্সনত্থং ৰুত্তং. ভযতুপট্ঠানেন ৰা আদীনৰং দিস্ৰা উব্বিগ্গহদযানং অভযম্পি অত্থি খেমং নিরাদীনৰন্তি অস্সাসজননত্থম্পি এতং ৰুত্তং. যস্মা ৰা যস্স উপ্পাদাদযো ভযতো সূপট্ঠিতা হোন্তি, তস্স তপ্পটিপক্খনিন্নং চিত্তং হোতি, তস্মা ভযতুপট্ঠানৰসেন সিদ্ধস্স আদীনৰঞাণস্স আনিসংসদস্সনত্থম্পেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অনুপ্পাদো অপ্পৰত্তন্তিআদি নিব্বানমেৰ. সন্তিপদেতি সন্তিকোট্ঠাসে, নিব্বানেতি অত্থো. অনুস্সৰৰসেনাপি হি সন্তিপদন্তি নামমত্তং গহেত্ৰা উপ্পন্নং ঞাণম্পি ‘‘সন্তিপদে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং.

উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেমন্তিআদি ৰিপক্খপটিপক্খৰসেন উভযং সমাসেত্ৰা উপ্পজ্জমানং ঞাণং গহেত্ৰা ৰুত্তং. এত্থ চ যং ভযং, তং যস্মা নিযমতো দুক্খং. যঞ্চ দুক্খং, তং ৰট্টামিসলোকামিসকিলেসামিসেহি অৰিপ্পমুত্তত্তা সামিসমেৰ. যঞ্চ সামিসং, তং সঙ্খারমত্তমেৰ. তস্মা উপ্পাদো দুক্খন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৰে ঞাণন্তিআদি ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ভযাকারেন দুক্খাকারেন সামিসাকারেন সঙ্খারাকারেনাতি এৰং আকারনানত্ততো পৰত্তিৰসেনেত্থ নানত্তং ৰেদিতব্বং. উপ্পাদো ভযং, দুক্খং, সামিসং, সঙ্খারা চাতি উপ্পাদাদিলিঙ্গমনপেক্খিত্ৰা ‘‘নেতং খো সরণং খেমং, নেতং সরণমুত্তম’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ১৮৯) ৰিয অত্তনো লিঙ্গাপেক্খমেৰ ৰুত্তং. সঙ্খারাতি চ একত্তমনপেক্খিত্ৰা ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা, অসঙ্খতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ৭-৮) ৰিয বহুৰচনং কতং, উপ্পাদাদীনং ৰা সঙ্খারেকদেসত্তা ‘‘উত্তরে পঞ্চালা, দক্খিণে পঞ্চালা’’তিআদীসু ৰিয বহুন্নং একদেসেপি বহুৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. খেমং সুখং নিরামিসং নিব্বানন্তি নিব্বানমেৰ ৰুত্তাকারানং পটিপক্খৰসেন চতুধা ৰুত্তং. দস ঞাণে পজানাতীতি আদীনৰে ঞাণং পজানন্তো উপ্পাদাদিৰত্থুকানি পঞ্চ, অনুপ্পাদাদিৰত্থুকানি পঞ্চাতি দস ঞাণে পজানাতি পটিৰিজ্ঝতি সচ্ছিকরোতি. দ্ৰিন্নং ঞাণানং কুসলতাতি আদীনৰঞাণস্স চেৰ সন্তিপদঞাণস্স চাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং ঞাণানং কুসলতায. নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতীতি পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানাদিৰসেন পৰত্তাসু দিট্ঠীসু ন ৰেধতীতি.

আদীনৰঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. সঙ্খারুপেক্খাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৪. সঙ্খারুপেক্খাঞাণনিদ্দেসে উপ্পাদাদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. দুক্খন্তি ভযন্তি সামিসন্তি সঙ্খারাতি উপ্পাদাদিমুঞ্চনঞাণস্স কারণৰচনানি. এৰঞ্চ লক্খণতো সঙ্খারুপেক্খং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্থতো দস্সেতুং উপ্পাদো সঙ্খারা, তে সঙ্খারে অজ্ঝুপেক্খতীতি সঙ্খারুপেক্খাতিআদিমাহ. তত্থ সঙ্খারে অজ্ঝুপেক্খতীতি তস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স ৰিপস্সনাঞাণেন লক্খণত্তযস্স দিট্ঠত্তা লক্খণৰিচিননে পহীনব্যাপারস্স আদিত্তে ৰিয তযো ভৰে পস্সতো সঙ্খারগ্গহণে মজ্ঝত্তস্স তং ৰিপস্সনাঞাণং তে সঙ্খারে ৰিসেসেন চ ইক্খতি, গহণেন ৰজ্জিতঞ্চ হুত্ৰা ইক্খতি ওলোকেতীতি সঙ্খারুপেক্খা নামাতি অত্থো. যথা লোকে ৰিসেসেন জযন্তো অধিজযতীতি, অন্নেন ৰজ্জিতো ৰসন্তো উপৰসতীতি ৰুচ্চতি. পুন সঙ্খারে অনিচ্চাদিতো ৰিপস্সিত্ৰা গহণে মজ্ঝত্তভাৰসণ্ঠিতং সঙ্খারুপেক্খম্পি অনিচ্চাদিতো ৰিপস্সিত্ৰা তস্সাপি সঙ্খারুপেক্খায গহণে মজ্ঝত্তাকারসণ্ঠিতায সঙ্খারুপেক্খায সব্ভাৰতো যে চ সঙ্খারা যা চ উপেক্খাতিআদি ৰুত্তং.

৫৫. ইদানি সঙ্খারুপেক্খায চিত্তাভিনীহারভেদং দস্সেতুং কতিহাকারেহীতিআদিমাহ. তত্থ সঙ্খারুপেক্খাযাতি ভুম্মৰচনং. চিত্তস্স অভিনীহারোতি সঙ্খারুপেক্খালাভিনো ততো অঞ্ঞস্স চিত্তস্স সঙ্খারুপেক্খাভিমুখং কত্ৰা ভুসং হরণং. অভিমুখত্থো হি এত্থ অভিসদ্দো, ভুসত্থো নীসদ্দো. কতিহাকারেহীতি পুচ্ছিতং পুচ্ছং অট্ঠহাকারেহীতি ৰিস্সজ্জেত্ৰা দুতিযপুচ্ছাৰিস্সজ্জনেনেৰ তে অট্ঠাকারে দস্সেতুকামো তে অদস্সেত্ৰাৰ পুথুজ্জনস্স কতিহাকারেহীতিআদি পুচ্ছং অকাসি. পুথুজ্জনস্সাতি এত্থ পন –

দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;

অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনোতি.

তত্থ যস্স খন্ধধাতুআযতনাদীসু উগ্গহপরিপুচ্ছাসৰনধারণপচ্চৰেক্খণাদীনি নত্থি, অযং অন্ধপুথুজ্জনো. যস্স তানি অত্থি, সো কল্যাণপুথুজ্জনো. দুৰিধোপি পনেস –

পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;

পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি.

সো হি পুথূনং নানপ্পকারানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কারণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – ‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৰিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থারানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৰুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খারে অভিসঙ্খরোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৰুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপরিল়াহেহি পরিডয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৰরণেহি আৰুতা নিৰুতা ওৰুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি (মহানি. ৯৪). পুথূনং ৰা গণনপথাতীতানং অরিযধম্মপরম্মুখানং নীচধম্মসমাচারানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা, পুথু ৰা অযং ৰিসুংযেৰ সঙ্খং গতো, ৰিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অরিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. তেসু কল্যাণপুথুজ্জনো ইধাধিপ্পেতো ইতরস্স ভাৰনায এৰ অভাৰা.

সেক্খস্সাতি এত্থ সত্ত সেক্খা সোতাপত্তিমগ্গফলসকদাগামিমগ্গফলঅনাগামিমগ্গফলঅরহত্তমগ্গট্ঠা. তে হি তিস্সো সিক্খা সিক্খন্তীতি সেক্খা. তেসু সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিফলট্ঠা তযো ইধাধিপ্পেতা মগ্গট্ঠানং সঙ্খারুপেক্খায চিত্তাভিনীহারাভাৰা.

ৰীতরাগস্সাতি এত্থ সমুচ্ছেদৰিগমেন ৰিগতো রাগো অস্সাতি ৰীতরাগো. অরহতো এতং অধিৰচনং. তীসুপি পদেসু জাতিগ্গহণেন একৰচনং কতং.

সঙ্খারুপেক্খং অভিনন্দতীতি তস্মিং উপেক্খাৰিহারে ফাসুৰিহারসঞ্ঞং পটিলভিত্ৰা ফাসুৰিহারনিকন্তিযা সঙ্খারুপেক্খাভিমুখো হুত্ৰা নন্দতি, সপ্পীতিকং তণ্হং উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৰিপস্সতীতি সোতাপত্তিমগ্গপটিলাভত্থং অনিচ্চাদিৰসেন ৰিৰিধা পস্সতি, সেক্খো উপরিমগ্গত্থং, ৰীতরাগো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং ৰিপস্সতি. পটিসঙ্খাযাতি অনিচ্চাদিৰসেনেৰ উপপরিক্খিত্ৰা. যস্মা পন সোতাপন্নাদযো অরিযা সকং সকং ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জমানা উদযব্বযঞাণাদীহি নৰহি ৰিপস্সনাঞাণেহি অৰিপস্সিত্ৰা সমাপজ্জিতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা পটিসঙ্খায ৰা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতীতি ৰুত্তং.

ফলসমাপত্তিযা পৰত্তিদস্সনত্থং পন তেসং ইদং পঞ্হকম্মং – কা ফলসমাপত্তি? কে তং সমাপজ্জন্তি? কে ন সমাপজ্জন্তি? কস্মা সমাপজ্জন্তি? কথঞ্চস্সা সমাপজ্জনং হোতি? কথং ঠানং? কথং ৰুট্ঠানং? কিং ফলস্স অনন্তরং? কস্স চ ফলং অনন্তরন্তি?

তত্থ কা ফলসমাপত্তীতি? যা অরিযফলস্স নিরোধে অপ্পনা.

কে তং সমাপজ্জন্তি? কে ন সমাপজ্জন্তীতি? সব্বেপি পুথুজ্জনা ন সমাপজ্জন্তি. কস্মা? অনধিগতত্তা. অরিযা পন সব্বেপি সমাপজ্জন্তি. কস্মা? অধিগতত্তা. উপরিমা পন হেট্ঠিমং ন সমাপজ্জন্তি পুগ্গলন্তরভাৰূপগমনেন পটিপ্পস্সদ্ধত্তা, হেট্ঠিমা চ উপরিমং অনধিগতত্তা. অত্তনো অত্তনোযেৰ পন ফলং সব্বেপি সমাপজ্জন্তীতি ইদমেত্থ সন্নিট্ঠানং.

কেচি পন ‘‘সোতাপন্নসকদাগামিনোপি ন সমাপজ্জন্তি, উপরিমা দ্ৰেযেৰ সমাপজ্জন্তী’’তি ৰদন্তি. ইদঞ্চ নেসং কারণং – এতে হি সমাধিস্মিং পরিপূরকারিনোতি. তং পুথুজ্জনস্সাপি অত্তনা পটিলদ্ধং লোকিযসমাধিং সমাপজ্জনতো অকারণমেৰ. কিঞ্চেত্থ কারণাকারণচিন্তায. ননু ইধেৰ পাল়িযং ‘‘কতমে দস সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তি, কতমে দস গোত্রভুধম্মা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৬০) ইমেসং পঞ্হানং ৰিস্সজ্জনে ‘‘সোতাপত্তিফলসমাপত্তত্থায সকদাগামিফলসমাপত্তত্থাযা’’তি (পটি. ম. ১.৬০) ৰিসুং ৰিসুং ৰুত্তা. তস্মা সব্বেপি অরিযা অত্তনো অত্তনো ফলং সমাপজ্জন্তীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

কস্মা সমাপজ্জন্তীতি? দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং. যথা হি রাজানো রজ্জসুখং, দেৰতা দিব্বসুখমনুভৰন্তি, এৰং অরিযা ‘‘লোকুত্তরসুখং অনুভৰিস্সামা’’তি অদ্ধানপরিচ্ছেদং কত্ৰা ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি.

কথঞ্চস্সা সমাপজ্জনং হোতি, কথং ঠানং, কথং ৰুট্ঠানন্তি? দ্ৰীহি তাৰ আকারেহি অস্সা সমাপজ্জনং হোতি নিব্বানতো অঞ্ঞস্স আরম্মণস্স অমনসিকারা, নিব্বানস্স চ মনসিকারা. যথাহ – ‘‘দ্ৰে খো, আৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা সব্বনিমিত্তানঞ্চ অমনসিকারো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকারো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮). অযং পনেত্থ সমাপজ্জনক্কমো – ফলসমাপত্তত্থিকেন হি অরিযসাৰকেন রহোগতেন পটিসল্লীনেন উদযব্বযাদিৰসেন সঙ্খারা ৰিপস্সিতব্বা. তস্স পৰত্তানুপুব্বৰিপস্সনস্স সঙ্খারারম্মণগোত্রভুঞাণানন্তরং ফলসমাপত্তিৰসেন নিরোধে চিত্তং অপ্পেতি. ফলসমাপত্তিনিন্নতায চেত্থ সেক্খস্সাপি ফলমেৰ উপ্পজ্জতি, ন মগ্গো. যে পন ৰদন্তি ‘‘সোতাপন্নো ‘ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিস্সামী’তি ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা সকদাগামী হোতি, সকদাগামী চ অনাগামী’’তি. তে ৰত্তব্বা ‘‘এৰং সতি অনাগামী অরহা ভৰিস্সতি, অরহা পচ্চেকবুদ্ধো, পচ্চেকবুদ্ধো চ বুদ্ধো’’তি.

তস্মা ন কিঞ্চি এতং, পাল়িৰসেনেৰ চ পটিক্খিত্তন্তিপি ন গহেতব্বং. ইদমেৰ পন গহেতব্বং. সেক্খস্সাপি ফলমেৰ উপ্পজ্জতি, ন মগ্গো. ফলঞ্চস্স সচে অনেন পঠমজ্ঝানিকো মগ্গো অধিগতো হোতি, পঠমজ্ঝানিকমেৰ উপ্পজ্জতি, সচে দুতিযাদীসু অঞ্ঞতরজ্ঝানিকো, দুতিযাদীসু অঞ্ঞতরজ্ঝানিকমেৰাতি এৰং তাৰস্সা সমাপজ্জনং হোতি.

‘‘তযো খো, আৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ঠিতিযা সব্বনিমিত্তানঞ্চ অমনসিকারো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকারো, পুব্বে চ অভিসঙ্খারো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮) ৰচনতো পনস্সা তীহাকারেহি ঠানং হোতি. তত্থ পুব্বে চ অভিসঙ্খারোতি সমাপত্তিতো পুব্বে কালপরিচ্ছেদো. ‘‘অসুকস্মিং নাম কালে ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি পরিচ্ছিন্নত্তা হিস্সা যাৰ সো কালো নাগচ্ছতি, তাৰ ঠানং হোতি. এৰমস্স ঠানং হোতি.

‘‘দ্ৰে খো, আৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ৰুট্ঠানায সব্বনিমিত্তানঞ্চ মনসিকারো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা অমনসিকারো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮) ৰচনতো পনস্সা দ্ৰীহাকারেহি ৰুট্ঠানং হোতি. তত্থ সব্বনিমিত্তানন্তি রূপনিমিত্তৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণনিমিত্তানং. কামঞ্চ ন সব্বানেৰেতানি একতো মনসি করোতি, সব্বসঙ্গাহিকৰসেন পনেতং ৰুত্তং. তস্মা যং ভৰঙ্গস্স আরম্মণং হোতি, তং মনসিকরোতো ফলসমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং হোতীতি এৰমস্সা ৰুট্ঠানং ৰেদিতব্বং.

কিং ফলস্স অনন্তরং, কস্স চ ফলং অনন্তরন্তি? ফলস্স তাৰ ফলমেৰ ৰা অনন্তরং হোতি ভৰঙ্গং ৰা. ফলং পন অত্থি মগ্গানন্তরং, অত্থি ফলানন্তরং, অত্থি গোত্রভুঅনন্তরং, অত্থি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনানন্তরন্তি. তত্থ মগ্গৰীথিযং মগ্গানন্তরং, পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং ফলানন্তরং, ফলসমাপত্তীসু পুরিমং পুরিমং গোত্রভুঅনন্তরং. গোত্রভূতি চেত্থ অনুলোমং ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং পট্ঠানে ‘‘অরহতো অনুলোমং ফলসমাপত্তিযা অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো. সেক্খানং অনুলোমং ফলসমাপত্তিযা অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭). যেন ফলেন নিরোধা ৰুট্ঠানং হোতি, তং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনানন্তরন্তি. তত্থ ঠপেত্ৰা মগ্গৰীথিযং উপ্পন্নফলং অৰসেসং সব্বং ফলসমাপত্তিৰসেন পৰত্তং নাম. এৰমেতং মগ্গৰীথিযং ৰা ফলসমাপত্তিযং ৰা উপ্পজ্জনৰসেন –

‘‘পটিপ্পস্সদ্ধদরথং, অমতারম্মণং সুভং;

ৰন্তলোকামিসং সন্তং, সামঞ্ঞফলমুত্তম’’ন্তি.

অযমেত্থ ফলসমাপত্তিকথা.

তদজ্ঝুপেক্খিত্ৰাতি তং সঙ্খারুপেক্খং অঞ্ঞেন তাদিসেনেৰ ৰিপস্সনাঞাণেন অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা. সুঞ্ঞতৰিহারেন ৰাতিআদীসু ফলসমাপত্তিং ৰিনা ৰিপস্সনাৰিহারেনেৰ ৰিহরিতুকামস্স অরহতো অত্তাভিনিৰেসং ভযতো দিস্ৰা সুঞ্ঞতাধিমুত্তস্স সঙ্খারুপেক্খায ৰযং পস্সন্তস্স ৰিপস্সনত্তযৰিহারো সুঞ্ঞতৰিহারো নাম, সঙ্খারনিমিত্তং ভযতো দিস্ৰা অনিমিত্তাধিমুত্তস্স সঙ্খারুপেক্খায ৰযং পস্সন্তস্স ৰিপস্সনত্তযৰিহারো অনিমিত্তৰিহারো নাম, তণ্হাপণিধিং ভযতো দিস্ৰা অপ্পণিহিতাধিমুত্তস্স সঙ্খারুপেক্খায ৰযং পস্সন্তস্স ৰিপস্সনত্তযৰিহারো অপ্পণিহিতৰিহারো নাম. তথা হি পরতো ৰুত্তং –

‘‘অভিনিৰেসং ভযতো সম্পস্সমানো সুঞ্ঞতে অধিমুত্তত্তা ফুস্স ফুস্স ৰযং পস্সতি, সুঞ্ঞতো ৰিহারো. নিমিত্তং ভযতো সম্পস্সমানো অনিমিত্তে অধিমুত্তত্তা ফুস্স ফুস্স ৰযং পস্সতি, অনিমিত্তো ৰিহারো. পণিধিং ভযতো সম্পস্সমানো অপ্পণিহিতে অধিমুত্তত্তা ফুস্স ফুস্স ৰযং পস্সতি, অপ্পণিহিতো ৰিহারো’’তি (পটি. ম. ১.৭৮).

ছল়ঙ্গুপেক্খাসব্ভাৰেন চ পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞাদিৰিহারসব্ভাৰেন চ অরহতোযেৰ সব্বাকারেন চিত্তং ৰসে ৰত্ততি, ততো অযং ৰিপস্সনাৰিহারো অরহতোযেৰ ইজ্ঝতীতি ৰুত্তং হোতি. ৰীতরাগো সঙ্খারুপেক্খং ৰিপস্সতি ৰাতি এত্থ পন তিধা চ ভযং, তিধা চ অধিমুত্তিং অনাপজ্জিত্ৰা কেৰলং ৰিপস্সনাতি ৰেদিতব্বা. এৰঞ্হি সতি পুব্বাপরৰিসেসো হোতি.

৫৬. ইদানি দ্ৰিন্নং তিণ্ণং পুগ্গলানং ৰসেন সঙ্খারুপেক্খায একত্তনানত্তভেদং দস্সেতুকামো কথং পুথুজ্জনস্স চ সেক্খস্স চাতিআদিমাহ. তত্থ চিত্তস্স অভিনীহারো একত্তং হোতীতি একো হোতি, সকত্থে ভাৰৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. যথা ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতাতি ৰুত্তং, তথা একোৰ একত্তং. অভিনীহারোতি সামিঅত্থে পচ্চত্তৰচনং ৰা, অভিনীহারস্সাতি অত্থো. ‘‘সো দেসো সম্মজ্জিত্ৰা’’তিআদীসু (মহাৰ. ১৬৮) ৰিয ৰিভত্তিৰিপল্লাসো কতোতি ৰেদিতব্বো. চিত্তং কিলিস্সতীতি ৰিপস্সনানিকন্তিসঙ্খাতেন লোভকিলেসেন চিত্তং কিলিস্সতি, তাপীযতি বাধীযতীতি অত্থো. ভাৰনায পরিপন্থো হোতীতি পটিলদ্ধায ৰিপস্সনাভাৰনায উপঘাতো হোতি. পটিৰেধস্স অন্তরাযো হোতীতি ৰিপস্সনাভাৰনায পটিলভিতব্বস্স সচ্চপ্পটিৰেধস্স পটিলাভন্তরাযো হোতি. আযতিং পটিসন্ধিযা পচ্চযো হোতীতি সঙ্খারুপেক্খাসম্পযুত্তকম্মস্স বলৰত্তা তেনেৰ সুগতিপটিসন্ধিযা দীযমানায অতিনন্দনসঙ্খাতো লোভকিলেসো অনাগতে কামাৰচরসুগতিপটিসন্ধিযা পচ্চযো হোতি. যস্মা কিলেসসহাযং কম্মং ৰিপাকং জনেতি, তস্মা কম্মং জনকপচ্চযো হোতি, কিলেসো উপত্থম্ভকপচ্চযো. সেক্খস্স পন উত্তরিপটিৰেধস্সাতি সকদাগামিমগ্গাদিৰসেন সচ্চপ্পটিৰেধস্স. আযতিং পটিসন্ধিযা পচ্চযো হোতীতি সেক্খেসু সোতাপন্নসকদাগামীনং অনধিগতজ্ঝানানং সঙ্খারুপেক্খাকম্মেন দীযমানায কামাৰচরসুগতিপটিসন্ধিযা অভিনন্দনকিলেসো পচ্চযো হোতি, ঝানলাভীনং পন অনাগামিস্স চ ব্রহ্মলোকেযেৰ পটিসন্ধানতো পচ্চযো ন হোতি, অনুলোমগোত্রভূহি চ দীযমানায পটিসন্ধিযা অযমেৰ কিলেসো পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

অনিচ্চতোতি হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চন্তিকতায আদিঅন্তৰন্ততায চ অনিচ্চতো. দুক্খতোতি অভিণ্হং পটিপীল়নট্ঠেন উপ্পাদৰযপটিপীল়নতায দুক্খৰত্থুতায চ দুক্খতো. অনত্ততোতি অৰসৰত্তনট্ঠেন পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায সামিনিৰাসীকারকৰেদকাভাৰেন চ অনত্ততো. অনুপস্সনট্ঠেনাতি অনু অনু অনিচ্চাদিতো পস্সনট্ঠেন. অভিনীহারো নানত্তং হোতীতি অভিনীহারো নানা হোতীতি ৰা অভিনীহারস্স নানাভাৰো হোতীতি ৰা ৰেদিতব্বং.

কুসলাতি আরোগ্যট্ঠেন অনৰজ্জট্ঠেন কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন চ. অব্যাকতাতি কুসলাকুসলভাৰেন ন ব্যাকতা. কিঞ্চিকালে সুৰিদিতাতি ৰিপস্সনাকালে সুট্ঠু ৰিদিতা. কিঞ্চিকালে ন সুৰিদিতাতি অভিনন্দনকালে ন সুট্ঠু ৰিদিতা. অচ্চন্তং সুৰিদিতাতি অভিনন্দনায পহীনত্তা একন্তেন সুৰিদিতা. ৰিদিতট্ঠেন চ অৰিদিতট্ঠেন চাতি এত্থ পুথুজ্জনসেক্খানং সুৰিদিতট্ঠোপি ৰীতরাগস্স অচ্চন্তসুৰিদিতট্ঠোপি ৰিদিতট্ঠোৰ হোতি, দ্ৰিন্নম্পি ন সুৰিদিতট্ঠো অৰিদিতট্ঠোৰ.

অতিত্তত্তাতি ৰিপস্সনায করণীযস্স অপরিযোসিতত্তা অপ্পণীতভাৰেন. তব্বিপরীতেন তিত্তত্তা. তিণ্ণং সঞ্ঞোজনানং পহানাযাতি সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসানং পহানত্থং. পচ্ছিমভৰিকাপি বোধিসত্তা এত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. অপচ্ছিমভৰিকা পন ৰিপস্সনং সঙ্খারুপেক্খং পাপেত্ৰা ঠপেন্তি. সোতাপত্তিমগ্গং পটিলাভত্থাযাতি অসমাসেত্ৰা পঠন্তি, সমাসেত্ৰা পাঠো সুন্দরতরো. সেক্খো তিণ্ণং সঞ্ঞোজনানং পহীনত্তাতি সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামীনং সামঞ্ঞেন ৰুত্তং. সকদাগামিঅনাগামীনম্পি হি তানি পহীনানেৰ. উত্তরিপটিলাভত্থাযাতি উপরূপরিমগ্গপটিলাভত্থং. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থাযাতি দিট্ঠেৰ ধম্মে পচ্চক্খে অত্তভাৰে যো সুখো ৰিহারো, তদত্থায. ৰিহারসমাপত্তট্ঠেনাতি সেক্খস্স ফলসমাপত্তট্ঠেন, ৰীতরাগস্স ৰিপস্সনাৰিহারফলসমাপত্তট্ঠেন.

৫৭. ইদানি সঙ্খারুপেক্খানং গণনপরিচ্ছেদং দস্সেতুং কতি সঙ্খারুপেক্খাতিআদিমাহ. তত্থ সমথৰসেনাতি সমাধিৰসেন. অযমেৰ ৰা পাঠো. নীৰরণে পটিসঙ্খাতি পঞ্চ নীৰরণানি পহাতব্বভাৰেন পরিগ্গহেত্ৰা. সন্তিট্ঠনাতি নীৰরণানং পহানাভিমুখীভূতত্তা তেসং পহানেপি অব্যাপারভাৰূপগমনেন মজ্ঝত্ততায সন্তিট্ঠনা. সঙ্খারুপেক্খাসূতি নীৰরণপ্পহানে ব্যাপারাকরণেন নীৰরণসঙ্খাতানং সঙ্খারানং উপেক্খনাসু. এস নযো ৰিতক্কৰিচারাদীসু চ. সমথে সঙ্খারুপেক্খা নাম অপ্পনাৰীথিযা আসন্নপুব্বভাগে বলপ্পত্তভাৰনামযঞাণং. সোতাপত্তিমগ্গং পটিলাভত্থাযাতিআদীসু চতূসু মগ্গৰারেসু সুঞ্ঞতানিমিত্তঅপ্পণিহিতমগ্গানং অঞ্ঞতরঞ্ঞতরো মগ্গো লব্ভতি. সোতাপত্তিফলসমাপত্তত্থাযাতিআদীসু চতূসু ফলৰারেসু পন অপ্পণিহিতা ফলসমাপত্তি ৰেদিতব্বা. কস্মা? ‘‘সুঞ্ঞতৰিহারসমাপত্তত্থায অনিমিত্তৰিহারসমাপত্তত্থাযা’’তি ইতরাসং দ্ৰিন্নং ফলসমাপত্তীনং ৰিসুং ৰুত্তত্তা. অনিচ্চানুপস্সনাৰুট্ঠানৰসেন হি অনিমিত্তমগ্গো, তথেৰ ফলসমাপত্তিকালে অনিমিত্তফলসমাপত্তি, দুক্খানুপস্সনাৰুট্ঠানৰসেন অপ্পণিহিতমগ্গফলসমাপত্তিযো, অনত্তানুপস্সনাৰুট্ঠানৰসেন সুঞ্ঞতমগ্গফলসমাপত্তিযো সুত্তন্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.

এত্থ চ চতূসু মগ্গৰারেসু উপ্পাদন্তিআদীনি পঞ্চ মূলপদানি, গতিন্তিআদীনি দস ৰেৰচনপদানীতি পন্নরস পদানি ৰুত্তানি. ছসু পন ফলসমাপত্তিৰারেসু পঞ্চ মূলপদানেৰ ৰুত্তানি. তং কস্মা ইতি চে? সঙ্খারুপেক্খায তিক্খভাৰে সতি কিলেসপ্পহানে সমত্থস্স মগ্গস্স সম্ভৰতো তস্সা তিক্খভাৰদস্সনত্থং ৰেৰচনপদেহি সহ দল়্হং কত্ৰা মূলপদানি ৰুত্তানি. ফলস্স নিরুস্সাহভাৰেন সন্তসভাৰত্তা মগ্গাযত্তত্তা চ মন্দভূতাপি সঙ্খারুপেক্খা ফলস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সনত্থং মূলপদানেৰ ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.

৫৮. ইদানি জাতিৰসেন পুচ্ছিত্ৰা লব্ভমানৰসেন ৰিস্সজ্জেতুং কতি সঙ্খারুপেক্খা কুসলাতিআদিমাহ. তত্থ পন্নরস সঙ্খারুপেক্খাতি সমথৰসেন অট্ঠ, চতুন্নং মগ্গানং তিণ্ণং ফলানং ৰসেন সত্তাতি পন্নরস. সমথৰসেন অট্ঠ সঙ্খারুপেক্খা অরহতো নীৰরণপটিসঙ্খাঅভাৰতো, ৰিতক্কৰিচারাদীনং পহানব্যাপারং ৰিনা সুখেন পহানতো চ সঙ্খারুপেক্খানামস্স অননুরূপাতি কত্ৰা তাসং অব্যাকততা ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অরহতা পন ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তেন সঙ্খারুপেক্খং ৰিনা সমাপজ্জিতুং ন সক্কাতি তিস্সো সঙ্খারুপেক্খা অব্যাকতাতি ৰুত্তা. অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতানিমিত্তৰসেন হি অরহতো তিস্সো সঙ্খারুপেক্খা.

ইদানি সঙ্খারুপেক্খানং সংৰণ্ণনাৰসেন ৰুত্তাসু তীসু গাথাসু পটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা পঞ্ঞাতি সঙ্খারুপেক্খা. অট্ঠ চিত্তস্স গোচরাতি সমথৰসেন ৰুত্তা অট্ঠ সঙ্খারুপেক্খা সমাধিস্স ৰিসযা, ভূমিযোতি অত্থো. ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.২৩, ১৯২) ৰিয চিত্তসীসেন সমাধি নিদ্দিট্ঠো, ‘‘গোচরে, ভিক্খৰে, চরথ সকে পেত্তিকে ৰিসযে’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৩৭২) ৰিয গোচরসদ্দেন ৰিসযো. যঞ্হি যদাযত্তং, তস্সেসো ৰিসযোতি ৰুচ্চতি. পুথুজ্জনস্স দ্ৰেতি সমথৰসেন ৰিপস্সনাৰসেন চ. তযো সেক্খস্সাতি সমথৰিপস্সনাসমাপত্তিৰসেন. তযো চ ৰীতরাগস্সাতি অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতানিমিত্তফলসমাপত্তিৰসেন. ‘‘তিস্সো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘তযো’’তি চ লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. তযো সঙ্খারুপেক্খা ধম্মাতি ৰা যোজেতব্বং. যেহি চিত্তং ৰিৰট্টতীতি যেহি সঙ্খারুপেক্খাধম্মেহি ৰিতক্কৰিচারাদিতো, উপ্পাদাদিতো ৰা চিত্তং অপগচ্ছতি. ৰীতরাগস্সাপি হি সঙ্খারুপেক্খাসব্ভাৰতো চ সঙ্খারতো চিত্তং ৰিৰট্টিত্ৰা নিব্বানং পক্খন্দতীতি ৰুত্তং হোতি. অট্ঠ সমাধিস্স পচ্চযাতি সমথৰসেন ৰুত্তা অট্ঠ অপ্পনাসম্পাপকত্তা অপ্পনাসমাধিস্স পচ্চযা. দস ঞাণস্স গোচরাতি ৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্তা দস মগ্গঞাণস্স ফলঞাণস্স চ ভূমিযো. তিণ্ণং ৰিমোক্খান পচ্চযাতি সুঞ্ঞতানিমিত্তঅপ্পণিহিতৰিমোক্খানং উপনিস্সযপচ্চযা. নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতীতি ভঙ্গং অৰিস্সজ্জিত্ৰাৰ সঙ্খারে অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সন্তো সস্সতদিট্ঠিআদীসু নানপ্পকারাসু দিট্ঠীসু ন ৰেধতীতি.

সঙ্খারুপেক্খাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. গোত্রভুঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৯. গোত্রভুঞাণনিদ্দেসে অভিভুয্যতীতি অভিভৰতি অতিক্কমতি. বহিদ্ধা সঙ্খারনিমিত্তন্তি সকসন্তানপ্পৰত্তঅকুসলক্খন্ধতো বহিদ্ধাভূতং সঙ্খারনিমিত্তং. লোকিকসঙ্খারা হি কিলেসানং নিমিত্তত্তা, নিমিত্তাকারেন উপট্ঠানতো ৰা নিমিত্তন্তি ৰুচ্চন্তি. অভিভুয্যতীতি গোত্রভূতি চ পুথুজ্জনগোত্তাভিভৰনতো গোত্রভুভাৰো ৰুত্তো. পক্খন্দতীতি গোত্রভূতি অরিযগোত্তভাৰনতো গোত্রভুভাৰো ৰুত্তো. অভিভুয্যিত্ৰা পক্খন্দতীতি গোত্রভূতি উভো অত্থে সমাসেত্ৰা ৰুত্তং. ৰুট্ঠাতীতি গোত্রভূতি চ ৰিৰট্টতীতি গোত্রভূতি চ মাতিকায ৰুট্ঠানৰিৰট্টনপদানুরূপেন পুথুজ্জনগোত্তাভিভৰনত্থোযেৰ ৰুত্তো. সমথৰসেন ৰুত্তগোত্রভূনং পন নীৰরণাদিগোত্তাভিভৰনতো গোত্রভূতি, ‘‘সোতাপত্তিফলসমাপত্তত্থাযা’’তিআদীসু ছসু সমাপত্তিৰারেসু উপ্পাদাদিগোত্তাভিভৰনতো গোত্রভূতি, ‘‘সকদাগামিমগ্গং পটিলাভত্থাযা’’তিআদীসু তীসু মগ্গৰারেসু সোতাপন্নাদিগোত্তাভিভৰনতো গোত্রভূতি অত্থো ৰেদিতব্বো. গোত্তত্থো চেত্থ বীজত্থো. ৰত্তনিপকরণে কির ৰুত্তং – গোত্তং ৰুচ্চতি নিব্বানং সব্বপরিপন্থেহি গুত্তত্তা, তং পটিপজ্জতীতি গোত্রভূতি, অট্ঠ সমাপত্তিযোপি গোত্তং গোত্রভুপরিপন্থেহি গুত্তত্তা, তং গোত্তং পটিপজ্জতীতি গোত্রভূতি ৰুত্তং. ‘‘চতুন্নং মগ্গানংযেৰ গোত্রভু নিব্বানারম্মণং, চতস্সন্নং ফলসমাপত্তীনং গোত্রভু সঙ্খারারম্মণং ফলসমাপত্তিনিন্নত্তা’’তি ৰদন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিসুদ্ধিমগ্গে – ‘‘তস্স পৰত্তানুপুব্বৰিপস্সনস্স সঙ্খারারম্মণগোত্রভুঞাণানন্তরং ফলসমাপত্তিৰসেন নিরোধে চিত্তং অপ্পেতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৮৬৩). তেনেৰেত্থ মগ্গৰারেসু সোল়সমং কত্ৰা গহিতস্স বহিদ্ধাসঙ্খারনিমিত্তপদস্স সমাপত্তিৰারেসু ছট্ঠং কত্ৰা গহণং ন কতন্তি ৰেদিতব্বং. ইতরথা হি মূলপদগহণেন গহেতব্বং ভৰেয্য.

অঞ্ঞে পন ‘‘যো নিব্বানে পঠমাভোগো পঠমসমন্নাহারো, অযং ৰুচ্চতি গোত্রভূ’’তি ৰদন্তি. তং ফলং সন্ধায ন যুজ্জতি. পন্নরস গোত্রভুধম্মা কুসলাতি এত্থ অরহতো অভিভৰিতব্বনীৰরণাভাৰতো ৰিতক্কৰিচারাদীনং সুখেনেৰ পহাতব্বভাৰতো চ অভিভৰনট্ঠেন গোত্রভুনামং নারহন্তীতি কত্ৰা গোত্রভূনং অব্যাকততা ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অরহতা পন ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তেন সঙ্খারে অনভিভুয্য সমাপজ্জিতুং ন সক্কাতি ‘‘তযো গোত্রভুধম্মা অব্যাকতা’’তি ৰুত্তা. কেচি পন ‘‘অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বেধভাগিযা এৰ ইধ নিদ্দিট্ঠা, তস্মা অট্ঠ সমাপত্তিগোত্রভূ কুসলা হোন্তী’’তি ৰদন্তি. তথা সঙ্খারুপেক্খাযপি ৰেদিতব্বং.

৬০. সামিসঞ্চাতিআদীসু ৰট্টামিসলোকামিসকিলেসামিসানং কিলেসামিসেন সামিসং সনিকন্তিকত্তা. কিং তং? অট্ঠৰিধং সমথগোত্রভুঞাণং. ৰট্টামিসন্তি চেত্থ তেভূমকৰট্টমেৰ. লোকামিসন্তি পঞ্চ কামগুণা. কিলেসামিসন্তি কিলেসা এৰ. নিরামিসন্তি দসৰিধং ৰিপস্সনাগোত্রভুঞাণং অনিকন্তিকত্তা. ন হি অরিযা গোত্রভুস্মিং নিকন্তিং করোন্তি. পোত্থকে ‘‘সামিসঞ্চে’’তি লিখন্তি, তং ন সুন্দরতরং. এৰমেৰ পণিহিতঞ্চ অপ্পণিহিতং সঞ্ঞুত্তঞ্চ ৰিসঞ্ঞুত্তং ৰুট্ঠিতঞ্চ অৰুট্ঠিতং ৰেদিতব্বং. নিকন্তিপণিধিযা হি পণিহিতং পত্থিতন্তি অত্থো. তদভাৰেন অপ্পণিহিতং. নিকন্তিসঞ্ঞোগেনেৰ সঞ্ঞুত্তং. তদভাৰেন ৰিসঞ্ঞুত্তং. ৰুট্ঠিতন্তি ৰিপস্সনাগোত্রভুঞাণমেৰ. তঞ্হি নিকন্তিচ্ছেদকত্তা ৰুট্ঠিতং নাম. ইতরং অৰুট্ঠিতং. বহিদ্ধা ৰুট্ঠানত্তা ৰা ৰুট্ঠিতং. ফলগোত্রভুপি হি নিব্বানজ্ঝাসযৰসেন নিব্বানাভিমুখীভূতত্তা বহিদ্ধাসঙ্খারনিমিত্তা ৰুট্ঠিতং নামাতি ৰেদিতব্বং. হেট্ঠাভিভৰনৰুট্ঠানৰিৰট্টনৰারেসুপি ফলগোত্রভু অজ্ঝাসযৰসেন নিব্বানাভিমুখীভূতত্তা অভিভুয্যতি ৰুট্ঠাতি ৰিৰট্টতীতি ৰেদিতব্বং. তিণ্ণং ৰিমোক্খান পচ্চযাতি তিণ্ণং লোকুত্তরৰিমোক্খানং সমথগোত্রভু পকতূপনিস্সযপচ্চযা হোন্তি, ৰিপস্সনাগোত্রভু অনন্তরসমনন্তরূপনিস্সযপচ্চযা হোন্তি. পঞ্ঞা যস্স পরিচ্চিতাতি পুব্বভাগপঞ্ঞা যস্স পরিচিতা পরিচিণ্ণা. কুসলো ৰিৰট্টে ৰুট্ঠানেতি অসম্মোহৰসেনেৰ ৰিৰট্টসঙ্খাতে গোত্রভুঞাণে কুসলো ছেকো, পুব্বভাগঞাণেন ৰা কুসলো. নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতীতি সমুচ্ছেদেন পহীনাসু নানপ্পকারাসু দিট্ঠীসু ন ৰেধতীতি.

গোত্রভুঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. মগ্গঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬১. মগ্গঞাণনিদ্দেসে মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৰুট্ঠাতীতি দিট্ঠানুসযপ্পহানেন সমুচ্ছেদৰসেন দ্ৰাসট্ঠিভেদতো মিচ্ছাদিট্ঠিতো ৰুট্ঠাতি. তদনুৰত্তককিলেসেহীতি মিচ্ছাদিট্ঠিসম্পযোগৰসেন চ মিচ্ছাদিট্ঠিউপনিস্সযেন চ উপ্পজ্জমানেহি মিচ্ছাদিট্ঠিঅনুৰত্তমানেহি নানাৰিধেহি কিলেসেহি. তেন তদেকট্ঠকিলেসপ্পহানং ৰুত্তং হোতি. দুৰিধঞ্হি একট্ঠং সহজেকট্ঠং পহানেকট্ঠঞ্চ. তায দিট্ঠিযা সহ একস্মিং চিত্তে, একস্মিং পুগ্গলে ৰা যাৰ পহানা ঠিতাতি তদেকট্ঠা. দিট্ঠিযা হি পহীযমানায দিট্ঠিসম্পযুত্তেসু দ্ৰীসু অসঙ্খারিকচিত্তেসু তায দিট্ঠিযা সহজাতা লোভো মোহো উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা, দ্ৰীসু সসঙ্খারিকচিত্তেসু তায দিট্ঠিযা সহজাতা লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. দিট্ঠিকিলেসেযেৰ পহীযমানে তেন সহ একস্মিং পুগ্গলে ঠিতা অপাযগমনীযা লোভো দোসো মোহো মানো ৰিচিকিচ্ছা থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা পহানেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. খন্ধেহীতি তদনুৰত্তকেহেৰ খন্ধেহি, তং দিট্ঠিং অনুৰত্তমানেহি সহজেকট্ঠেহি চ পহানেকট্ঠেহি চ চতূহি অরূপক্খন্ধেহি, তংসমুট্ঠানরূপেহি ৰা সহ পঞ্চহি খন্ধেহি মিচ্ছাদিট্ঠিআদিকিলেসপচ্চযা অনাগতে উপ্পজ্জিতব্বেহি ৰিপাকক্খন্ধেহি. বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহীতি যথাৰুত্তকিলেসক্খন্ধতো বহিভূতেহি সব্বসঙ্খারনিমিত্তেহি. মিচ্ছাসঙ্কপ্পা ৰুট্ঠাতীতি সোতাপত্তিমগ্গেন পহাতব্বেসু চতূসু দিট্ঠিসম্পযুত্তেসু, ৰিচিকিচ্ছাসহগতে চাতি পঞ্চসু চিত্তেসু অপাযগমনীযসেসাকুসলচিত্তেসু চ মিচ্ছাসঙ্কপ্পা ৰুট্ঠাতি.

মিচ্ছাৰাচায ৰুট্ঠাতীতি মুসাৰাদতো চেৰ অপাযগমনীযপিসুণফরুসসম্ফপ্পলাপেহি চ ৰুট্ঠাতি. মিচ্ছাকম্মন্তা ৰুট্ঠাতীতি পাণাতিপাতাদিন্নাদানমিচ্ছাচারেহি ৰুট্ঠাতি. মিচ্ছাআজীৰা ৰুট্ঠাতীতি কুহনা লপনা নেমিত্তিকতা নিপ্পেসিকতা লাভেনলাভংনিজিগীসনতা, আজীৰহেতুকেহি ৰা সত্তহিপি কাযৰচীকম্মেহি ৰুট্ঠাতি. মিচ্ছাৰাযামমিচ্ছাসতিমিচ্ছাসমাধীহি ৰুট্ঠানং মিচ্ছাসঙ্কপ্পৰুট্ঠানে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. মিচ্ছাসতীতি চ সতিযা পটিপক্খাকারেন উপ্পজ্জমানা অকুসলচিত্তুপ্পাদমত্তমেৰ. উপরিমগ্গত্তযে ‘‘দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠী’’তিআদীনি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি যথা পঠমজ্ঝানিকে পঠমমগ্গে লব্ভন্তি, তথেৰ লব্ভন্তি. তত্থ পঠমমগ্গে সম্মাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতীতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনং পজহনট্ঠেনেৰ ৰেদিতব্বা. এৰং সন্তে পঠমমগ্গেনেৰ দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতানং পহীনত্তা উপরিমগ্গত্তযেন পহাতব্বা দিট্ঠি নাম নত্থি.

তত্থ সম্মাদিট্ঠীতি নামং কথং হোতীতি? যথা ৰিসং অত্থি ৰা হোতু মা ৰা, অগদো অগদোত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, এৰং মিচ্ছাদিট্ঠি অত্থি ৰা হোতু মা ৰা, অযং সম্মাদিট্ঠি এৰ নাম. যদি এৰং নামমত্তমেৰেতং হোতি, উপরিমগ্গত্তযে পন সম্মাদিট্ঠিযা কিচ্চাভাৰো আপজ্জতি, মগ্গঙ্গানি ন পরিপূরেন্তি. তস্মা সম্মাদিট্ঠি সকিচ্চকা কাতব্বা, মগ্গঙ্গানি পরিপূরেতব্বানীতি. সকিচ্চকা চেত্থ সম্মাদিট্ঠি যথালাভনিযমেন দীপেতব্বা. উপরিমগ্গত্তযৰজ্ঝো হি একো মানো অত্থি, সো দিট্ঠিট্ঠানে তিট্ঠতি, সা তং মানং পজহতীতি সম্মাদিট্ঠি. সোতাপত্তিমগ্গস্মিঞ্হি সম্মাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি. সোতাপন্নস্স পন সকদাগামিমগ্গৰজ্ঝো মানো অত্থি, তং মানং পজহতীতি সম্মাদিট্ঠি. তস্সেৰ সত্তঅকুসলচিত্তসহজাতো সঙ্কপ্পো অত্থি, তেহেৰ চিত্তেহি ৰাচঙ্গচোপনং অত্থি, কাযঙ্গচোপনং অত্থি, পচ্চযপরিভোগো অত্থি, সহজাতৰাযামো অত্থি, অস্সতিযভাৰো অত্থি, সহজাতচিত্তেকগ্গতা অত্থি, এতে মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদযো নাম. সকদাগামিমগ্গে সম্মাসঙ্কপ্পাদযো তেসং পহানেন সম্মাসঙ্কপ্পাদযোতি ৰেদিতব্বা. এৰং সকদাগামিমগ্গে অট্ঠঙ্গানি সকিচ্চকানি হোন্তি. সকদাগামিস্স অনাগামিমগ্গৰজ্ঝো মানো অত্থি, সো দিট্ঠিট্ঠানে তিট্ঠতি. তস্সেৰ সত্তহি চিত্তেহি সহজাতা সঙ্কপ্পাদযো অত্থি. তেসং পহানেন অনাগামিমগ্গে অট্ঠন্নং অঙ্গানং সকিচ্চকতা ৰেদিতব্বা. অনাগামিস্স অরহত্তমগ্গৰজ্ঝো মানো অত্থি, সো দিট্ঠিট্ঠানে তিট্ঠতি. যানি পনস্স পঞ্চ অকুসলচিত্তানি, তেহি সহজাতা সঙ্কপ্পাদযো অত্থি. তেসং পহানেন অরহত্তমগ্গে অট্ঠন্নং অঙ্গানং সকিচ্চকতা ৰেদিতব্বা.

ওল়ারিকাতি কাযৰচীদ্ৰারে ৰীতিক্কমস্স পচ্চযভাৰেন থূলভূতম্হা. কামরাগসঞ্ঞোজনাতি মেথুনরাগসঙ্খাতা সঞ্ঞোজনা. সো হি কামভৰে সঞ্ঞোজেতীতি সঞ্ঞোজনন্তি ৰুচ্চতি. পটিঘসঞ্ঞোজনাতি ব্যাপাদসঞ্ঞোজনা. সো হি আরম্মণে পটিহঞ্ঞতীতি পটিঘন্তি ৰুচ্চতি. তে এৰ থামগতট্ঠেন সন্তানে অনুসেন্তীতি অনুসযা. অণুসহগতাতি অণুভূতা, সুখুমভূতাতি অত্থো. তব্ভাৰে হি এত্থ সহগতসদ্দো. সকদাগামিস্স হি কামরাগব্যাপাদা দ্ৰীহি কারণেহি অণুভূতা অধিচ্চুপ্পত্তিযা চ পরিযুট্ঠানমন্দতায চ. তস্স হি বালপুথুজ্জনস্স ৰিয কিলেসা অভিণ্হং ন উপ্পজ্জন্তি, কদাচি করহচি উপ্পজ্জন্তি. উপ্পজ্জমানা চ বালপুথুজ্জনস্স ৰিয মদ্দন্তা ফরন্তা ছাদেন্তা অন্ধঅন্ধং করোন্তা ন উপ্পজ্জন্তি, দ্ৰীহি পন মগ্গেহি পহীনত্তা মন্দমন্দা তনুকাকারা হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তি, ৰীতিক্কমং পাপেতুং সমত্থা ন হোন্তি. এৰং তনুভূতা অনাগামিমগ্গেন পহীযন্তি রূপরাগাতি রূপভৰে ছন্দরাগা. অরূপরাগাতি অরূপভৰে ছন্দরাগা. মানাতি উন্নতিলক্খণা. উদ্ধচ্চাতি অৰূপসমলক্খণা. অৰিজ্জাযাতি অন্ধলক্খণায. ভৰরাগানুসযাতি রূপরাগারূপরাগৰসেন পৰত্তভৰরাগানুসযা.

৬২. ইদানি মগ্গঞাণসংৰণ্ণনং করোন্তো অজাতং ঝাপেতীতিআদিমাহ. তত্থ চ অজাতং ঝাপেতি জাতেন, ঝানং তেন পৰুচ্চতীতি অত্তনো সন্তানে পাতুভূতেন তেন তেন লোকুত্তরজ্ঝানেন তংসমঙ্গীপুগ্গলো অজাতমেৰ তং তং কিলেসং ঝাপেতি দহতি সমুচ্ছিন্দতি, তেন কারণেন তং লোকুত্তরং ঝানন্তি পৰুচ্চতীতি অত্থো. ঝানৰিমোক্খে কুসলতাতি তস্মিং অরিযমগ্গসম্পযুত্তে ৰিতক্কাদিকে ঝানে চ ৰিমোক্খসঙ্খাতে অরিযমগ্গে চ অসম্মোহৰসেন কুসলতায পঠমমগ্গেনেৰ পহীনাসু নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতি. ঝানং নাম দুৰিধং আরম্মণূপনিজ্ঝানঞ্চ লক্খণূপনিজ্ঝানঞ্চ. লোকিযপঠমজ্ঝানাদিকং কসিণাদিআরম্মণূপনিজ্ঝানট্ঠেন ঝানং, ৰিপস্সনাসঙ্খারানং সভাৰসামঞ্ঞলক্খণূপনিজ্ঝানট্ঠেন ঝানং, লোকুত্তরং নিব্বানে তথলক্খণূপনিজ্ঝানট্ঠেন ঝানং. ইধ পন গোত্রভুনাপি সাধারণং লক্খণূপনিজ্ঝানট্ঠং অনামসিত্ৰা অসাধারণেন কিলেসঝাপনট্ঠেন ঝানং ৰুত্তং. ৰিমোক্খট্ঠো পনেত্থ নিব্বানারম্মণে সুট্ঠু অধিমুচ্চনট্ঠো কিলেসেহি চ সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো.

সমাদহিত্ৰা যথা চে ৰিপস্সতীতি অপ্পনূপচারখণিকসমাধীনং অঞ্ঞতরেন সমাধিনা পঠমং চিত্তসমাধানং কত্ৰা পচ্ছা যথা ৰিপস্সতি চ. সমুচ্চযত্থো চে-সদ্দো ৰিপস্সনং সমুচ্চিনোতি. ৰিপস্সমানো তথা চে সমাদহেতি ৰিপস্সনা নামেসা লূখভূতা নিরস্সাদা, সমথো চ নাম সিনিদ্ধভূতো সঅস্সাদো. তস্মা তায লূখভূতং চিত্তং সিনেহেতুং ৰিপস্সমানো তথা চ সমাদহে. ৰিপস্সমানো পুন সমাধিং পৰিসিত্ৰা চিত্তসমাধানঞ্চ তথেৰ করেয্য, যথেৰ ৰিপস্সনন্তি অত্থো. ইধ চে-সদ্দো সমাদহনং সমুচ্চিনোতি. উভযত্থাপি গাথাবন্ধানুৰত্তনেন চে-কারো কতো, অত্থো পন চ-কারত্থো এৰ. ৰিপস্সনা চ সমথো তদা অহূতি যস্মা সমথৰিপস্সনানং যুগনদ্ধভাৰে সতি অরিযমগ্গপাতুভাৰো হোতি, তস্মা অরিযমগ্গজননসমত্থত্তা যদা তদুভযসমাযোগো হোতি, তদা ৰিপস্সনা চ সমথো চ অহু, সমথৰিপস্সনা ভূতা নাম হোতীতি অত্থো. তা চ সমথৰিপস্সনা অরিযমগ্গাভিমুখীকালে চ মগ্গক্খণে চ সমানভাগা যুগনদ্ধা ৰত্তরে সমানো সমো ভাগো কোট্ঠাসো এতেসন্তি সমানভাগা, যুগে নদ্ধা ৰিযাতি যুগনদ্ধা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তনট্ঠেন সমধুরা সমবলাতি অত্থো. ৰিত্থারো পনস্স যুগনদ্ধকথাযং আৰিভৰিস্সতি.

দুক্খা সঙ্খারা সুখো, নিরোধো ইতি দস্সনং. দুভতো ৰুট্ঠিতা পঞ্ঞা, ফস্সেতি অমতং পদন্তি দুক্খা সঙ্খারা, সুখো নিরোধো নিব্বানন্তি পটিপন্নস্স ততো নিব্বানদস্সনং অরিযমগ্গঞাণং দুভতো ৰুট্ঠিতা পঞ্ঞা নাম. সা এৰ চ পঞ্ঞা অমতং পদং নিব্বানং আরম্মণফুসনেন ফুসতি, পটিলভতীতি অত্থো. নিব্বানঞ্হি অতপ্পকট্ঠেন অমতসদিসন্তি অমতং, নাস্স মতং মরণং ৰযো অত্থীতিপি অমতং, পুব্বভাগতো পট্ঠায মহতা উস্সাহেন মহতিযা পটিপদায পজ্জতি পটিপজ্জীযতীতি পদন্তি ৰুচ্চতি.

ৰিমোক্খচরিযং জানাতীতি ৰিমোক্খপৰত্তিং অসম্মোহৰসেন জানাতি, পচ্চৰেক্খণৰসেন জানাতি. ‘‘দুভতো ৰুট্ঠানো ৰিমোক্খো, দুভতো ৰুট্ঠানা চত্তারো ৰিমোক্খা, দুভতো ৰুট্ঠানানং অনুলোমা চত্তারো ৰিমোক্খা, দুভতো ৰুট্ঠানপটিপ্পস্সদ্ধি চত্তারো ৰিমোক্খা’’তি হি উপরি ৰিমোক্খকথাযংযেৰ (পটি. ম. ১.২০৯ আদযো) আগতা ৰিমোক্খচরিযা ৰেদিতব্বা. তেসং ৰিত্থারো তত্থেৰ আগতো. নানত্তেকত্তকোৰিদোতি তেসং ৰিমোক্খানং নানাভাৰে একভাৰে চ কুসলো. দুভতো ৰুট্ঠানৰিমোক্খৰসেন হি তেসং একত্তং, চতুঅরিযমগ্গৰসেন নানত্তং, একেকস্সাপি ৰা অরিযমগ্গস্স অনুপস্সনাভেদেন নানত্তং, অরিযমগ্গভাৰেন একত্তং ৰেদিতব্বং. দ্ৰিন্নং ঞাণানং কুসলতাতি দস্সনসঙ্খাতস্স চ ভাৰনাসঙ্খাতস্স চাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং ঞাণানং কুসলতায. দস্সনন্তি হি সোতাপত্তিমগ্গো. সো হি পঠমং নিব্বানদস্সনতো দস্সনন্তি ৰুত্তো. গোত্রভু পন কিঞ্চাপি পঠমতরং নিব্বানং পস্সতি, যথা পন রঞ্ঞো সন্তিকং কেনচিদেৰ করণীযেন আগতো পুরিসো দূরতোৰ রথিকায চরন্তং হত্থিক্খন্ধগতং রাজানং দিস্ৰাপি ‘‘দিট্ঠো তে রাজা’’তি পুট্ঠো দিস্ৰা কত্তব্বকিচ্চস্স অকতত্তা ‘‘ন পস্সামী’’তি আহ, এৰমেৰ নিব্বানং দিস্ৰা কত্তব্বস্স কিলেসপ্পহানস্সাভাৰা ন ‘‘দস্সন’’ন্তি ৰুচ্চতি. তঞ্হি ঞাণং মগ্গস্স আৰজ্জনট্ঠানে তিট্ঠতি. ভাৰনাতি সেসমগ্গত্তযং. তঞ্হি পঠমমগ্গেন দিট্ঠস্মিংযেৰ ধম্মে ভাৰনাৰসেন উপ্পজ্জতি, ন অদিট্ঠপুব্বং কিঞ্চি পস্সতি, তস্মা ‘‘ভাৰনা’’তি ৰুচ্চতি. হেট্ঠা পন ভাৰনামগ্গস্স অপরিনিট্ঠিতত্তা ‘‘দ্ৰিন্নং ঞাণান’’ন্তি অৰত্ৰা সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিমগ্গলাভিনো সন্ধায ‘‘ঝানৰিমোক্খে কুসলতা’’তি ৰুত্তং, অরহত্তমগ্গলাভিনো পন ভাৰনামগ্গস্স পরিনিট্ঠিতত্তা ‘‘দ্ৰিন্নং ঞাণানং কুসলতা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

মগ্গঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১২. ফলঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬৩. ফলঞাণনিদ্দেসে তংপযোগপ্পটিপ্পস্সদ্ধত্তাতি তস্স অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰুট্ঠানপযোগস্স পটিপ্পস্সদ্ধত্তা. মগ্গো হি সকক্খণে কিলেসপ্পহানেন উভতো ৰুট্ঠানপযোগং করোতি নাম, ফলক্খণে কিলেসানং পহীনত্তা মগ্গস্স উভতো ৰুট্ঠানপযোগো পটিপ্পস্সদ্ধো ৰূপসন্তো নাম হোতি. উপ্পজ্জতীতি মগ্গানন্তরং সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা উপ্পজ্জতি, ফলসমাপত্তিকালে পন বহুক্খত্তুং, নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স দ্ৰিক্খত্তুং উপ্পজ্জতি, সব্বম্পি হি তং পযোগপ্পটিপ্পস্সদ্ধত্তা উপ্পজ্জতি. মগ্গস্সেতং ফলন্তি ফলং অপেক্খিত্ৰা নপুংসকৰচনং কতং. সকদাগামিমগ্গক্খণাদীসুপি একেকমগ্গঙ্গৰসেনেৰ ৰুট্ঠানযোজনা ৰেদিতব্বা.

ফলঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৩. ৰিমুত্তিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬৪. ৰিমুত্তিঞাণনিদ্দেসে সক্কাযদিট্ঠীতি ৰিজ্জমানট্ঠেন সতি খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে, সযং ৰা সতী তস্মিং কাযে দিট্ঠীতি সক্কাযদিট্ঠি. ৰিচিকিচ্ছাতি ৰিগতা চিকিচ্ছা, সভাৰং ৰা ৰিচিনন্তো এতায কিচ্ছতি কিলমতীতি ৰিচিকিচ্ছা. সীলব্বতপরামাসোতি সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধি সীলব্বতেন সুদ্ধীতি গহিতঅভিনিৰেসো. সো হি সভাৰং অতিক্কমিত্ৰা পরতো আমসতীতি সীলব্বতপরামাসো. উভিন্নং সমানেপি দিট্ঠিভাৰে তক্কঞ্চ পরূপদেসঞ্চ ৰিনা পকতিযা এৰ সক্কাযদিট্ঠিগহণতো পকতিভূতায ৰীসতিৰত্থুকায সক্কাযদিট্ঠিযা পহানেনেৰ সব্বদিট্ঠিপ্পহানদস্সনত্থং সক্কাযদিট্ঠি ৰুত্তা. সীলব্বতপরামাসো পন ‘‘সুদ্ধিপটিপদং পটিপজ্জামা’’তি পটিপন্নানং পটিপদায মিচ্ছাভাৰদস্সনত্থং ৰিসুং ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. তিণ্ণম্পি অনুসযপ্পহানেনেৰ পহানং দস্সেতুং দিট্ঠানুসযো ৰিচিকিচ্ছানুসযোতি ৰুত্তং, ন ৰিসুং কিলেসত্তা. উপক্কিলেসাতি কিলেসেন্তি উপতাপেন্তি ৰিবাধেন্তীতি কিলেসা, থামগতট্ঠেন ভুসা কিলেসাতি উপক্কিলেসা. সম্মা সমুচ্ছিন্না হোন্তীতি সমুচ্ছেদপ্পহানেন অনুপ্পাদনিরোধেন সম্মা সমুচ্ছিন্না হোন্তি. সপরিযুট্ঠানেহীতি চিত্তং পরিযোনন্ধন্তানি উট্ঠেন্তি উপ্পজ্জন্তীতি পরিযুট্ঠানানি, সমুদাচারপ্পত্তানং কিলেসানমেতং অধিৰচনং. সহ পরিযুট্ঠানেহীতি সপরিযুট্ঠানানি. তেহি সপরিযুট্ঠানেহি অনুসযিতউপক্কিলেসেহি. চিত্তং ৰিমুত্তং হোতীতি তেসং অভব্বুপ্পত্তিকভূতত্তা সন্ততিৰসেন পৰত্তমানং চিত্তং ততো ৰিমুত্তং নাম হোতি. তদেৰ সুট্ঠু ৰিমুত্তত্তা সুৰিমুত্তং. তংৰিমুত্তিঞাতট্ঠেনাতি তস্সা ৰিমুত্তিযা জাননট্ঠেন.

ৰিমুত্তিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৪. পচ্চৰেক্খণঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬৫. পচ্চৰেক্খণঞাণনিদ্দেসে মগ্গক্খণেযেৰ হেতুট্ঠেন পঠমং মগ্গঙ্গানি ৰিসুং ৰিসুং ৰত্ৰা পুন মগ্গঙ্গভূতে চ অমগ্গঙ্গভূতে চ ধম্মে ‘‘বুজ্ঝনট্ঠেন বোধী’’তি লদ্ধনামস্স অরিযস্স অঙ্গভাৰেন বোজ্ঝঙ্গে ৰিসুং দস্সেসি. সতিধম্মৰিচযৰীরিযসমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গা হি মগ্গঙ্গানেৰ, পীতিপস্সদ্ধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গা অমগ্গঙ্গানি. পুন বলৰসেন ইন্দ্রিযৰসেন চ ৰিসুং নিদ্দিট্ঠেসু সদ্ধা এৰ অমগ্গঙ্গভূতা. পুন মগ্গক্খণে জাতেযেৰ ধম্মে রাসিৰসেন দস্সেন্তো আধিপতেয্যট্ঠেনাতিআদিমাহ. তত্থ উপট্ঠানট্ঠেন সতিপট্ঠানাতি একাৰ নিব্বানারম্মণা সতি কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞাপহানকিচ্চসাধনৰসেন চত্তারো সতিপট্ঠানা নাম. নিব্বানারম্মণং একমেৰ ৰীরিযং উপ্পন্নানুপ্পন্নানং অকুসলানং পহানানুপ্পত্তিকিচ্চস্স, অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং কুসলানং উপ্পাদট্ঠিতিকিচ্চস্স সাধনৰসেন চত্তারো সম্মপ্পধানা নাম.

তথট্ঠেন সচ্চাতি দুক্খভাৰাদীসু অৰিসংৰাদকট্ঠেন চত্তারি অরিযসচ্চানি. এতানেৰ চেত্থ পটিৰেধট্ঠেন তদা সমুদাগতানি, ‘‘অমতোগধং নিব্বান’’ন্তি ৰিসুং ৰুত্তং নিব্বানঞ্চ, সেসা পন ধম্মা পটিলাভট্ঠেন তদা সমুদাগতা. ‘‘তথট্ঠেন সচ্চা তদা সমুদাগতা’’তি ৰচনতো মগ্গফলপরিযোসানে অৰস্সং চত্তারি সচ্চানি পচ্চৰেক্খতীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. ‘‘কতং করণীযং নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি (দী. নি. ১.২৪৮) ৰচনতো চ ‘‘দুক্খং মে পরিঞ্ঞাতং, সমুদযো মে পহীনো, নিরোধো মে সচ্ছিকতো, মগ্গো চ মে ভাৰিতো’’তি পচ্চৰেক্খণং ৰুত্তমেৰ হোতি. তথা পচ্চৰেক্খণং যুজ্জতি চ. সমুদযোতি চেত্থ তংতংমগ্গৰজ্ঝোযেৰ ৰেদিতব্বো. এত্থ ৰুত্তসমুদযপচ্চৰেক্খণৰসেনেৰ অট্ঠকথাযং দুৰিধং কিলেসপচ্চৰেক্খণং মগ্গফলনিব্বানপচ্চৰেক্খণানি ইধ সরূপেনেৰ আগতানীতি ৰুত্তানি. কেৰলং দুক্খপচ্চৰেক্খণমেৰ ন ৰুত্তং. কিঞ্চাপি ন ৰুত্তং, অথ খো পাঠসব্ভাৰতো যুত্তিসব্ভাৰতো চ গহেতব্বমেৰ. সচ্চপটিৰেধত্থঞ্হি পটিপন্নস্স নিট্ঠিতে সচ্চপটিৰেধে সযং কতকিচ্চপচ্চৰেক্খণং যুত্তমেৰাতি. অৰিক্খেপট্ঠেন সমথোতিআদি মগ্গসম্পযুত্তে এৰ সমথৰিপস্সনাধম্মে একরসট্ঠেন অনতিৰত্তনট্ঠেন চ দস্সেতুং ৰুত্তং. সংৰরট্ঠেন সীলৰিসুদ্ধীতি সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰা এৰ. অৰিক্খেপট্ঠেন চিত্তৰিসুদ্ধীতি সম্মাসমাধি এৰ. দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি সম্মাদিট্ঠিযেৰ. ৰিমুত্তট্ঠেনাতি সমুচ্ছেদৰসেন মগ্গৰজ্ঝকিলেসেহি মুচ্চনট্ঠেন, নিব্বানারম্মণে ৰা অধিমুচ্চনট্ঠেন. ৰিমোক্খোতি সমুচ্ছেদৰিমোক্খো, অরিযমগ্গোযেৰ. পটিৰেধট্ঠেন ৰিজ্জাতি সচ্চপটিৰেধট্ঠেন ৰিজ্জা, সম্মাদিট্ঠিযেৰ. পরিচ্চাগট্ঠেন ৰিমুত্তীতি মগ্গৰজ্ঝকিলেসানং পজহনট্ঠেন ততো মুচ্চনতো ৰিমুত্তি, অরিযমগ্গোযেৰ. সমুচ্ছেদট্ঠেন খযে ঞাণন্তি কিলেসসমুচ্ছিন্দনট্ঠেন কিলেসক্খযকরে অরিযমগ্গে ঞাণং, সম্মাদিট্ঠিযেৰ.

ছন্দাদযো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. কেৰলঞ্হেত্থ মগ্গক্খণেযেৰ মগ্গস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানাকারেন দস্সিতা. ৰিমুত্তীতি চেত্থ মগ্গৰিমুত্তিযেৰ. ‘‘তথট্ঠেন সচ্চা’’তি এত্থ গহিতম্পি চ নিব্বানং ইধ পরিযোসানভাৰদস্সনত্থং পুন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ফলক্খণেপি এসেৰ নযো. এত্থ পন হেতুট্ঠেন মগ্গোতি ফলমগ্গভাৰেনেৰ. সম্মপ্পধানাতি মগ্গক্খণে চতুকিচ্চসাধকস্স ৰীরিযকিচ্চস্স ফলস্স উপ্পাদক্খণে সিদ্ধত্তা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞথা হি ফলক্খণে সম্মপ্পধানা এৰ ন লব্ভন্তি. ৰুত্তঞ্হি মগ্গক্খণে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে উদ্ধরন্তেন থেরেন ‘‘ফলক্খণে ঠপেত্ৰা চত্তারো সম্মপ্পধানে অৰসেসা তেত্তিংস ধম্মা লব্ভন্তী’’তি. এৰমেৰ পটিৰেধকিচ্চাদিসিদ্ধিৰসেন সচ্চাদীনিপি যথাযোগং ৰেদিতব্বানি. ৰিমোক্খোতি চ ফলৰিমোক্খো. ৰিমুত্তীতি ফলৰিমুত্তি. পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠেন অনুপ্পাদে ঞাণং ৰুত্তত্থমেৰ. ৰুট্ঠহিত্ৰাতি অন্তরা ৰুট্ঠানাভাৰা ফলাৰসানেন এৰং ৰুত্তং. ইমে ধম্মা তদা সমুদাগতাতি ইমে ৰুত্তপ্পকারা ধম্মা মগ্গক্খণে ফলক্খণে চ সমুদাগতাতি পচ্চৰেক্খতীতি ইতি-সদ্দং পাঠসেসং কত্ৰা সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো.

পচ্চৰেক্খণঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৫. ৰত্থুনানত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬৬. ৰত্থুনানত্তঞাণনিদ্দেসে চক্খুং অজ্ঝত্তং ৰৰত্থেতীতি অজ্ঝত্তভূতং চক্খুং ৰৰত্থপেতি. যথা সো চক্খুং ৰৰত্থপেতি, তথা ৰত্তুকামো কথং চক্খুং অজ্ঝত্তং ৰৰত্থেতীতি পুচ্ছিত্ৰা পুন চক্খু অৰিজ্জাসম্ভূতন্তি ৰৰত্থেতীতিআদিনা ৰৰত্থাপনাকারং দস্সেতি. তত্থ অৰিজ্জাতণ্হা অতীতা উপত্থম্ভকহেতুযো, কম্মং অতীতং জনকহেতু, আহারো ইদানি উপত্থম্ভকহেতু. এতেন চক্খূপত্থম্ভকানি উতুচিত্তানি গহিতানেৰ হোন্তি. চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযাতি উপযোগত্থে সামিৰচনং, চত্তারি মহাভূতানি উপাদিযিত্ৰা পৰত্তন্তি অত্থো. এতেন পসাদচক্খুভাৰো দস্সিতো হোতি, সসম্ভারভাৰো পটিক্খিত্তো. উপ্পন্নন্তি অদ্ধাৰসেন, সন্ততিখণৰসেন ৰা পচ্চুপ্পন্নং. সমুদাগতন্তি হেতুতো সমুট্ঠিতং. এত্তাৰতা ৰিপস্সনাপুব্বভাগে চক্খুৰৰত্থানং দস্সিতং. অহুত্ৰা সম্ভূতন্তিআদীহি অনিচ্চানুপস্সনা. পুব্বে উদযা অৰিজ্জমানতো অহুত্ৰা সম্ভূতং, উদ্ধং ৰযা অভাৰতো হুত্ৰা ন ভৰিস্সতি. অন্তৰন্ততোতি অন্তো অস্স অত্থীতি অন্তৰা, অন্তৰা এৰ অন্তৰন্তো যথা ‘‘সতিমন্তো, গতিমন্তো, ধিতিমন্তো চ যো ইসী’’তি (থেরগা. ১০৫২). ততো অন্তৰন্ততো, ভঙ্গৰিজ্জমানতোতি অত্থো. অদ্ধুৰন্তি সব্বাৰত্থানিপাতিতায, থিরভাৰস্স চ অভাৰতায ন থিরং. অসস্সতন্তি ন নিচ্চং. ৰিপরিণামধম্মন্তি জরায চেৰ মরণেন চাতি দ্ৰেধা ৰিপরিণামপকতিকং. চক্খু অনিচ্চন্তিআদীনি চক্খুং অনিচ্চতোতিআদীনি চ ৰুত্তত্থানি. মনোতি ইধ ভৰঙ্গমনস্স অধিপ্পেতত্তা অৰিজ্জাসম্ভূতোতিআদি যুজ্জতিযেৰ. আহারসম্ভূতোতি এত্থ সম্পযুত্তফস্সাহারমনোসঞ্চেতনাহারৰসেন ৰেদিতব্বং. উপ্পন্নোতি চ অদ্ধাসন্ততিৰসেন.

ৰত্থুনানত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৬. গোচরনানত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬৭. গোচরনানত্তঞাণনিদ্দেসে রূপে বহিদ্ধা ৰৰত্থেতীতি অজ্ঝত্ততো বহিদ্ধাভূতে রূপাযতনধম্মে ৰৰত্থপেতীতি অত্থো. অৰিজ্জাসম্ভূতাতিআদি অত্তভাৰপরিযাপন্নকম্মজরূপত্তা ৰুত্তং. আহারোপি হি কম্মজরূপস্স উপত্থম্ভকপচ্চযো হোতি. সদ্দস্স পন উতুচিত্তসমুট্ঠানত্তা অৰিজ্জাসম্ভূতাদিচতুক্কং ন ৰুত্তং. ফোট্ঠব্বানং সযং মহাভূতত্তা ‘‘চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযা’’তি ন ৰুত্তং. ধম্মাতি চেত্থ ভৰঙ্গমনোসম্পযুত্তা তযো অরূপিনো খন্ধা, ধম্মাযতনপরিযাপন্নানি সুখুমরূপানি চ কম্মসমুট্ঠানানি, সব্বানিপি রূপাদীনি চ. অপিচ যানি যানি যেন যেন সমুট্ঠহন্তি, তানি তানি তেন তেন ৰেদিতব্বানি. ইতরথা হি সকসন্তানপরিযাপন্নাপি রূপাদযো ধম্মা সব্বে ন সঙ্গণ্হেয্যুং. যস্মা অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপাদযোপি ৰিপস্সনূপগা, তস্মা তেসং কম্মসম্ভূতপদেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. তেপি হি সব্বসত্তসাধারণকম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানা. অঞ্ঞে পন ‘‘অনিন্দ্রিযবদ্ধা রূপাদযো অৰিপস্সনূপগা’’তি ৰদন্তি. তং পন –

‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;

অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৰিসুদ্ধিযা’’তি. (ধ. প. ২৭৭) –

আদিকায পাল়িযা ৰিরুজ্ঝতি. ৰুত্তঞ্চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে – ‘‘ইধেকচ্চো আদিতোৰ অজ্ঝত্তসঙ্খারে অভিনিৰিসিত্ৰা ৰিপস্সতি, যস্মা পন ন সুদ্ধঅজ্ঝত্তদস্সনমত্তেনেৰ মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, বহিদ্ধাপি দট্ঠব্বমেৰ, তস্মা পরস্স খন্ধেপি অনুপাদিন্নসঙ্খারেপি অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি ৰিপস্সতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৮৪). তস্মা পরেসং চক্খাদিৰৰত্থানম্পি অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপাদিৰৰত্থানম্পি ইচ্ছিতব্বমেৰ, তস্মা তেভূমকসঙ্খারা অৰিপস্সনূপগা নাম নত্থি.

গোচরনানত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৭. চরিযানানত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬৮. চরিযানানত্তঞাণনিদ্দেসে ৰিঞ্ঞাণচরিযাতিআদীসু আরম্মণে চরতীতি চরিযা, ৰিঞ্ঞাণমেৰ চরিযা ৰিঞ্ঞাণচরিযা. অঞ্ঞাণেন চরণং, অঞ্ঞাণেন ৰা চরতি, অঞ্ঞাতে ৰা চরতি, অঞ্ঞাণস্স ৰা চরণন্তি অঞ্ঞাণচরিযা. ঞাণমেৰ চরিযা, ঞাণেন ৰা চরিযা, ঞাণেন ৰা চরতি, ঞাতে ৰা চরতি, ঞাণস্স ৰা চরণন্তি ঞাণচরিযা. দস্সনত্থাযাতি রূপদস্সনত্থায পৰত্তা. আৰজ্জনকিরিযাব্যাকতাতি ভৰঙ্গসন্তানতো অপনেত্ৰা রূপারম্মণে চিত্তসন্তানং আৰজ্জেতি নামেতীতি আৰজ্জনং, ৰিপাকাভাৰতো করণমত্তন্তি কিরিযা, কুসলাকুসলৰসেন ন ব্যাকতাতি অব্যাকতা. দস্সনট্ঠোতি পস্সন্তি তেন, সযং ৰা পস্সতি, দস্সনমত্তমেৰ ৰা তন্তি দস্সনং, দস্সনমেৰ অত্থো দস্সনট্ঠো. চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তি কুসলৰিপাকং ৰা অকুসলৰিপাকং ৰা. দিট্ঠত্তাতি অদিট্ঠে সম্পটিচ্ছনস্স অভাৰতো চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপারম্মণস্স দিট্ঠত্তা. অভিনিরোপনা ৰিপাকমনোধাতূতি দিট্ঠারম্মণমেৰ আরোহতীতি অতিনিরোপনা, উভযৰিপাকা সম্পটিচ্ছনমনোধাতু. অভিনিরোপিতত্তাতি রূপারম্মণং অভিরুল়্হত্তা. ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি উভযৰিপাকা সন্তীরণমনোৰিঞ্ঞাণধাতু. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসুপি. সন্তীরণানন্তরং ৰোট্ঠব্বনে অৰুত্তেপি অট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্তত্তা লব্ভতীতি গহেতব্বং. ৰিজাননত্থাযাতি ধম্মারম্মণস্স চেৰ রূপাদিআরম্মণস্স চ ৰিজাননত্থায. আৰজ্জনকিরিযাব্যাকতাতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনচিত্তং. ৰিজাননট্ঠোতি তদনন্তরজৰনৰসেন আরম্মণস্স ৰিজাননমেৰ অত্থো, ন অঞ্ঞো. উপরি অকুসলজৰনানং ৰিপস্সনামগ্গফলজৰনানঞ্চ ৰিসুং ৰুত্তত্তা সেসজৰনানি ইধ গহেতব্বানি সিযুং. ‘‘কুসলেহি কম্মেহি ৰিপ্পযুত্তা চরতীতি ৰিঞ্ঞাণচরিযা’’তিআদিৰচনতো (পটি. ম. ১.৭০) পন হসিতুপ্পাদচিত্তজৰনমেৰ গহেতব্বং. ছসু দ্ৰারেসু অহেতুকানংযেৰ চিত্তানং ৰুত্তত্তা দ্ৰে আৰজ্জনানি দ্ৰে পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি দ্ৰে সম্পটিচ্ছনানি তীণি সন্তীরণানি একং হসিতুপ্পাদচিত্তন্তি অট্ঠারস অহেতুকচিত্তানিযেৰ ৰিঞ্ঞাণচরিযাতি ৰেদিতব্বানি.

৬৯. ইদানি ৰিসযৰিজাননমত্তট্ঠেন ৰিঞ্ঞাণচরিযাতি দস্সেতুং নীরাগা চরতীতিআদিমাহ, ৰিঞ্ঞাণঞ্হি রাগাদিসম্পযোগে সদ্ধাদিসম্পযোগে চ অৰত্থন্তরং পাপুণাতি, তেসু অসতি সকাৰত্থাযমেৰ তিট্ঠতি. তস্মা নীরাগাদিৰচনেন তেসং ৰুত্তৰিঞ্ঞাণানং ৰিঞ্ঞাণকিচ্চমত্তং দস্সেতি. নত্থি এতিস্সা রাগোতি নীরাগা. নিরাগাতি রস্সং কত্ৰাপি পঠন্তি. সো পন রজ্জনৰসেন রাগো. ইতরেসু দুস্সনৰসেন দোসো. মুয্হনৰসেন মোহো. মঞ্ঞনৰসেন মানো. ৰিপরীতদস্সনৰসেন দিট্ঠি. উদ্ধতভাৰো, অৰূপসন্তভাৰো ৰা উদ্ধচ্চং. ৰিচিকিচ্ছা ৰুত্তত্থা. অনুসেন্তীতি অনুসযা. ‘‘নিরনুসযা’’তি ৰত্তব্বে নানুসযাতি ৰুত্তং, সোযেৰত্থো. পরিযুট্ঠানপ্পত্তানমেৰেত্থ অভাৰো ৰেদিতব্বো. ন হি ৰিঞ্ঞাণচরিযা পহীনানুসযানংযেৰ ৰুত্তা. যা চ নীরাগাদিনামা, সা রাগাদীহি ৰিপ্পযুত্তাৰ নাম হোতীতি পরিযাযন্তরদস্সনত্থং রাগৰিপ্পযুত্তাতিআদিমাহ. পুন অঞ্ঞেহি চ ৰিপ্পযুত্ততং দস্সেতুং কুসলেহি কম্মেহীতিআদিমাহ. কুসলানিযেৰ রাগাদিৰজ্জাভাৰা অনৰজ্জানি. পরিসুদ্ধভাৰকরেহি হিরিওত্তপ্পেহি যুত্তত্তা সুক্কানি. পৰত্তিসুখত্তা সুখো উদযো উপ্পত্তি এতেসন্তি সুখুদ্রযানি, সুখৰিপাকত্তা ৰা সুখো উদযো ৰড্ঢি এতেসন্তি সুখুদ্রযানি. ৰুত্তৰিপক্খেন অকুসলানি যোজেতব্বানি. ৰিঞ্ঞাতে চরতীতি ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাযমানং আরম্মণং ৰিঞ্ঞাতং নাম, তস্মিং ৰিঞ্ঞাতে আরম্মণে. কিং ৰুত্তং হোতি? নীলৰণ্ণযোগতো নীলৰত্থং ৰিয ৰিঞ্ঞাণযোগতো ৰিঞ্ঞাতং ৰিঞ্ঞাণং নাম হোতি, তস্মিং ৰিঞ্ঞাণে চরতীতি ৰিঞ্ঞাণচরিযাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিঞ্ঞাণস্স এৰরূপা চরিযা হোতীতি ৰুত্তপ্পকারস্স ৰিঞ্ঞাণস্স ৰুত্তপ্পকারা চরিযা হোতীতি অত্থো. ‘‘ৰিঞ্ঞাণস্স চরিযা’’তি চ ৰোহারৰসেন ৰুচ্চতি, ৰিঞ্ঞাণতো পন ৰিসুং চরিযা নত্থি. পকতিপরিসুদ্ধমিদং চিত্তং নিক্কিলেসট্ঠেনাতি ইদং ৰুত্তপ্পকারং চিত্তং রাগাদিকিলেসাভাৰেন পকতিযা এৰ পরিসুদ্ধং. তস্মা ৰিজাননমত্তমেৰ চরিযাতি ৰিঞ্ঞাণচরিযাতি ৰুত্তং হোতি. নিক্লেসট্ঠেনাতিপি পাঠো.

অঞ্ঞাণচরিযায মনাপিযেসূতি মনসি অপ্পেন্তি পসীদন্তি, মনং ৰা অপ্পাযন্তি ৰড্ঢেন্তীতি মনাপানি, মনাপানিযেৰ মনাপিযানি. তেসু মনাপিযেসু. তানি পন ইট্ঠানি ৰা হোন্তু অনিট্ঠানি ৰা, গহণৰসেন মনাপিযানি. ন হি ইট্ঠস্মিংযেৰ রাগো অনিট্ঠস্মিংযেৰ দোসো উপ্পজ্জতি. রাগস্স জৰনত্থাযাতি সন্ততিৰসেন রাগস্স জৰনত্থায পৰত্তা. আৰজ্জনকিরিযাব্যাকতাতি চক্খুদ্ৰারে অযোনিসো মনসিকারভূতা আৰজ্জনকিরিযাব্যাকতা মনোধাতু. রাগস্স জৰনাতি যেভুয্যেন সত্তক্খত্তুং রাগস্স পৰত্তি, পুনপ্পুনং পৰত্তো রাগোযেৰ. অঞ্ঞাণচরিযাতি অঞ্ঞাণেন রাগস্স সম্ভৰতো অঞ্ঞাণেন রাগস্স চরিযাতি ৰুত্তং হোতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. তদুভযেন অসমপেক্খনস্মিং ৰত্থুস্মিন্তি রাগদোসৰসেন সমপেক্খনৰিরহিতে রূপারম্মণসঙ্খাতে ৰত্থুস্মিং. মোহস্স জৰনত্থাযাতি ৰিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চৰসেন মোহস্স জৰনত্থায. অঞ্ঞাণচরিযাতি অঞ্ঞাণস্সেৰ চরিযা, ন অঞ্ঞস্স. ৰিনিবন্ধস্সাতিআদীনি মানাদীনং সভাৰৰচনানি. তত্থ ৰিনিবন্ধস্সাতি উন্নতিৰসেন ৰিনিবন্ধিত্ৰা ঠিতস্স. পরামট্ঠাযাতি রূপস্স অনিচ্চভাৰাদিং অতিক্কমিত্ৰা পরতো নিচ্চভাৰাদিং আমট্ঠায গহিতায. ৰিক্খেপগতস্সাতি রূপারম্মণে ৰিক্খিত্তভাৰং গতস্স. অনিট্ঠঙ্গতাযাতি অসন্নিট্ঠানভাৰং গতায. থামগতস্সাতি বলপ্পত্তস্স. ধম্মেসূতি রূপাদীসু ৰা ধম্মারম্মণভূতেসু ৰা ধম্মেসু.

৭০. যস্মা রাগাদযো অঞ্ঞাণেন হোন্তি, তস্মা রাগাদিসম্পযোগেন অঞ্ঞাণং ৰিসেসেন্তো সরাগা চরতীতিআদিমাহ. তত্থ সরাগা চরতীতি মোহমানদিট্ঠিমানানুসযদিট্ঠানুসযঅৰিজ্জানুসযজৰনৰসেন চরিযা ৰেদিতব্বা. সদোসা চরতীতি মোহঅৰিজ্জানুসযজৰনৰসেন. সমোহা চরতীতি রাগদোসমানদিট্ঠিউদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছানুসযজৰনৰসেন. সমানা চরতীতি রাগমোহকামরাগভৰরাগাৰিজ্জানুসযজৰনৰসেন. সদিট্ঠি চরতীতি রাগমোহকামরাগাৰিজ্জানুসযজৰনৰসেন. সউদ্ধচ্চা চরতি সৰিচিকিচ্ছা চরতীতি মোহঅৰিজ্জানুসযজৰনৰসেন. সানুসযা চরতীতি এত্থাপি ৰুত্তনযেনেৰ একেকং অনুসযং মূলং কত্ৰা তস্মিং চিত্তে লব্ভমানকসেসানুসযৰসেন সানুসযতা যোজেতব্বা. রাগসম্পযুত্তাতিআদি সরাগাদিৰেৰচনমেৰ. সা এৰ হি চরিযা সম্পযোগৰসেন সহ রাগাদীহি ৰত্ততীতি সরাগাদিআদীনি নামানি লভতি. রাগাদীহি সমং একুপ্পাদেকনিরোধেকৰত্থেকারম্মণাদীহি পকারেহি যুত্তাতি রাগসম্পযুত্তানীতিআদীনি নামানি লভতি. সাযেৰ চ যস্মা কুসলাদীহি কম্মেহি ৰিপ্পযুত্তা, অকুসলাদীহি কম্মেহি সম্পযুত্তা, তস্মাপি অঞ্ঞাণচরিযাতি দস্সেতুং কুসলেহি কম্মেহীতিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞাতেতি মোহস্স অঞ্ঞাণলক্খণত্তা যথাসভাৰেন অঞ্ঞাতে আরম্মণে. সেসং ৰুত্তত্থমেৰ.

৭১. ঞাণচরিযাযং যস্মা ৰিৰট্টনানুপস্সনাদীনং অনন্তরপচ্চযভূতা আৰজ্জনকিরিযাব্যাকতা নত্থি, তস্মা তেসং অত্থায আৰজ্জনকিরিযাব্যাকতং অৰত্ৰা ৰিৰট্টনানুপস্সনাদযোৰ ৰুত্তা. অনুলোমঞাণত্থায এৰ হি আৰজ্জনা হোতি, ততো ৰিৰট্টনানুপস্সনামগ্গফলানি. ফলসমাপত্তীতি চেত্থ মগ্গানন্তরজা ৰা হোতু কালন্তরজা ৰা, উভোপি অধিপ্পেতা. নীরাগা চরতীতিআদীসু রাগাদীনং পটিপক্খৰসেন নীরাগাদিতা ৰেদিতব্বা, ৰিঞ্ঞাণচরিযাযং রাগাদীনং অভাৰমত্তট্ঠেন. ঞাতেতি যথাসভাৰতো ঞাতে. অঞ্ঞা ৰিঞ্ঞাণচরিযাতিআদীহি তিস্সন্নং চরিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞমসম্মিস্সতং দস্সেতি. ৰিঞ্ঞাণকিচ্চমত্তৰসেন হি অহেতুকচিত্তুপ্পাদা ৰিঞ্ঞাণচরিযা, অঞ্ঞাণকিচ্চৰতং দ্ৰাদসন্নং অকুসলচিত্তুপ্পাদানং ৰসেনেৰ অঞ্ঞাণচরিযা, ৰিসেসেন ঞাণকিচ্চকারীনং ৰিপস্সনামগ্গফলানং ৰসেন ঞাণচরিযা. এৰমিমা অঞ্ঞমঞ্ঞমসম্মিস্সা চ, ৰিপস্সনং ঠপেত্ৰা সহেতুককামাৰচরকিরিযাকুসলা চ, সহেতুককামাৰচরৰিপাকা চ, রূপাৰচরারূপাৰচরকুসলাব্যাকতা চ তীহি চরিযাহি ৰিনিমুত্তাতি ৰেদিতব্বা. নিব্বানারম্মণায ৰিৰট্টনানুপস্সনায ঞাণচরিযায নিদ্দিট্ঠত্তা নিব্বানমগ্গফলপচ্চৰেক্খণভূতানি সেক্খাসেক্খানং পচ্চৰেক্খণঞাণানি ঞাণচরিযায সঙ্গহিতানীতি ৰেদিতব্বানি. তানিপি হি ৰিসেসেন ঞাণকিচ্চকরানেৰাতি.

চরিযানানত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৮. ভূমিনানত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৭২. ভূমিনানত্তঞাণনিদ্দেসে ভূমিযোতি ভাগা পরিচ্ছেদা ৰা. কামাৰচরাতি এত্থ দুৰিধো কামো কিলেসকামো ৰত্থুকামো চ. কিলেসকামো ছন্দরাগো, ৰত্থুকামো তেভূমকৰট্টং. কিলেসকামো কামেতীতি কামো, ৰত্থুকামো কামীযতীতি কামো. সো দুৰিধো কামো পৰত্তিৰসেন যস্মিং পদেসে অৰচরতি, সো পদেসো কামো এত্থ অৰচরতীতি কামাৰচরো. সো পন পদেসো চতুন্নং অপাযানং, মনুস্সলোকস্স, ছন্নঞ্চ দেৰলোকানং ৰসেন একাদসৰিধো. যথা হি যস্মিং পদেসে সসত্থা পুরিসা অৰচরন্তি, সো ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু দ্ৰিপদচতুপ্পদেসু অৰচরন্তেসু তেসং অভিলক্খিতত্তা ‘‘সসত্থাৰচরো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু রূপাৰচরাদীসু তত্থ অৰচরন্তেসু তেসং অভিলক্খিতত্তা অযং পদেসো ‘‘কামাৰচরো’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. স্ৰাযং যথা রূপভৰো রূপং, এৰং উত্তরপদলোপং কত্ৰা ‘‘কামো’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তপ্পটিবদ্ধো একেকো ধম্মো ইমস্মিং একাদসৰিধপদেসসঙ্খাতে কামে অৰচরতীতি কামাৰচরো. কিঞ্চাপি হি এত্থ কেচি ধম্মা রূপারূপভৰেসুপি অৰচরন্তি, যথা পন সঙ্গামে অৰচরণতো ‘‘সঙ্গামাৰচরো’’তি লদ্ধনামো নাগো নগরে চরন্তোপি ‘‘সঙ্গামাৰচরো’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, থলজলচরা চ পাণিনো অথলে অজলে চ ঠিতাপি ‘‘থলচরা জলচরা’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি, এৰং তে অঞ্ঞত্থ অৰচরন্তাপি কামাৰচরাযেৰাতি ৰেদিতব্বা. আরম্মণকরণৰসেন ৰা এতেসু ৰুত্তপ্পকারেসু ধম্মেসু কামো অৰচরতীতি কামাৰচরা. কামঞ্চেস রূপারূপাৰচরধম্মেসুপি অৰচরতি, যথা পন ‘‘ৰদতীতি ৰচ্ছো, মহিযং সেতীতি মহিংসো’’তি ৰুত্তে ন যত্তকা ৰদন্তি, মহিযং ৰা সেন্তি, সব্বেসং তং নামং হোতি. এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. এত্থ সব্বে তে ধম্মে একরাসিং কত্ৰা ৰুত্তভূমিসদ্দমপেক্খিত্ৰা কামাৰচরাতি ইত্থিলিঙ্গৰচনং কতং. রূপাৰচরাতিআদীসু রূপভৰো রূপং, তস্মিং রূপে অৰচরন্তীতি রূপাৰচরা. অরূপভৰো অরূপং, তস্মিং অরূপে অৰচরন্তীতি অরূপাৰচরা. তেভূমকৰট্টে পরিযাপন্না অন্তোগধাতি পরিযাপন্না, তস্মিং ন পরিযাপন্নাতি অপরিযাপন্না.

কামাৰচরাদিভূমিনিদ্দেসেসু হেট্ঠতোতি হেট্ঠাভাগেন. অৰীচিনিরযন্তি জালানং ৰা সত্তানং ৰা ৰেদনানং ৰা ৰীচি অন্তরং ছিদ্দং এত্থ নত্থীতি অৰীচি. সুখসঙ্খাতো অযো এত্থ নত্থীতি নিরযো, নিরতিঅত্থেনপি নিরযো. পরিযন্তং করিত্ৰাতি তং অৰীচিসঙ্খাতং নিরযং অন্তং কত্ৰা. উপরিতোতি উপরিভাগেন. পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰেতি পরনিম্মিতেসু কামেসু ৰসং ৰত্তনতো এৰংলদ্ধৰোহারে দেৰে. অন্তো করিত্ৰাতি অন্তো পক্খিপিত্ৰা. যং এতস্মিং অন্তরেতি যে এতস্মিং ওকাসে. ন্তি চ লিঙ্গৰচনৰিপল্লাসো কতো. এত্থাৰচরাতি ইমিনা যস্মা তস্মিং অন্তরে অঞ্ঞেপি চরন্তি কদাচি কত্থচি সম্ভৰতো, তস্মা তেসং অসঙ্গণ্হনত্থং অৰচরাতি ৰুত্তং. তেন যে একস্মিং অন্তরে ওগাল়্হা হুত্ৰা চরন্তি, সব্বত্থ সদা চ সম্ভৰতো, অধোভাগে চ চরন্তি অৰীচিনিরযস্স হেট্ঠা ভূতূপাদায পৰত্তিভাৰেন, তেসং সঙ্গহো কতো হোতি. তে হি ওগাল়্হা চরন্তি, অধোভাগে চ চরন্তীতি অৰচরা. এত্থ পরিযাপন্নাতি ইমিনা পন যস্মা এতে এত্থাৰচরা অঞ্ঞত্থাপি অৰচরন্তি, ন পন তত্থ পরিযাপন্না হোন্তি, তস্মা তেসং অঞ্ঞত্থাপি অৰচরন্তানং পরিগ্গহো কতো হোতি.

ইদানি তে এত্থ পরিযাপন্নে ধম্মে রাসিসুঞ্ঞতাপচ্চযভাৰতো চেৰ সভাৰতো চ দস্সেন্তো খন্ধধাতুআযতনাতিআদিমাহ. ব্রহ্মলোকন্তি পঠমজ্ঝানভূমিসঙ্খাতং ব্রহ্মট্ঠানং. অকনিট্ঠেতি উত্তমট্ঠেন ন কনিট্ঠে. সমাপন্নস্সাতি সমাপত্তিং সমাপন্নস্স. এতেন কুসলজ্ঝানং ৰুত্তং. উপপন্নস্সাতি ৰিপাকৰসেন ব্রহ্মলোকে উপপন্নস্স. এতেন ৰিপাকজ্ঝানং ৰুত্তং. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্সাতি দিট্ঠেৰ ধম্মে পচ্চক্খে অত্তভাৰে সুখো ৰিহারো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারো, সো অস্স অত্থীতি দিট্ঠধম্মসুখৰিহারী, অরহা. তস্স দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্স. এতেন কিরিযজ্ঝানং ৰুত্তং. চেতসিকাতি চেতসি ভৰা চেতসিকা, চিত্তসম্পযুত্তাতি অত্থো. আকাসানঞ্চাযতনূপগেতি আকাসানঞ্চাযতনসঙ্খাতং ভৰং উপগতে. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. মগ্গাতি চত্তারো অরিযমগ্গা. মগ্গফলানীতি চত্তারি অরিযমগ্গফলানি. অসঙ্খতা চ ধাতূতি পচ্চযেহি অকতা নিব্বানধাতু.

অপরাপি চতস্সো ভূমিযোতি একেকচতুক্কৰসেন ৰেদিতব্বা. চত্তারো সতিপট্ঠানাতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. তস্সত্থো – পতিট্ঠাতীতি পট্ঠানং, উপট্ঠাতি ওক্কন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো. সতিযেৰ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. অথ ৰা সরণট্ঠেন সতি, উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং, সতি চ সা পট্ঠানঞ্চাতিপি সতিপট্ঠানং. আরম্মণৰসেন বহুকা তা সতিযোতি সতিপট্ঠানা. চত্তারো সম্মপ্পধানাতি অনুপ্পন্নানং অকুসলানং অনুপ্পাদায সম্মপ্পধানং, উপ্পন্নানং অকুসলানং পহানায সম্মপ্পধানং, অনুপ্পন্নানং কুসলানং উপ্পাদায সম্মপ্পধানং, উপ্পন্নানং কুসলানং ঠিতিযা সম্মপ্পধানং. পদহন্তি ৰাযমন্তি এতেনাতি পধানং, ৰীরিযস্সেতং নামং. সম্মপ্পধানন্তি অৰিপরীতপ্পধানং কারণপ্পধানং উপাযপ্পধানং যোনিসোপধানং. একমেৰ ৰীরিযং কিচ্চৰসেন চতুধা কত্ৰা সম্মপ্পধানাতি ৰুত্তং. চত্তারো ইদ্ধিপাদাতি ছন্দিদ্ধিপাদো, চিত্তিদ্ধিপাদো, ৰীরিযিদ্ধিপাদো, ৰীমংসিদ্ধিপাদো. তস্সত্থো ৰুত্তোযেৰ. চত্তারি ঝানানীতি ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাৰসেন পঞ্চঙ্গিকং পঠমজ্ঝানং. পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাৰসেন তিৰঙ্গিকং দুতিযজ্ঝানং, সুখচিত্তকগ্গতাৰসেন দুৰঙ্গিকং ততিযজ্ঝানং, উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাৰসেন দুৰঙ্গিকং চতুত্থজ্ঝানং. ইমানি হি অঙ্গানি আরম্মণূপনিজ্ঝানট্ঠেন ঝানন্তি ৰুচ্চন্তি. চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযোতি মেত্তা, করুণা, মুদিতা, উপেক্খা. ফরণঅপ্পমাণৰসেন অপ্পমঞ্ঞাযো. এতাযো হি আরম্মণৰসেন অপ্পমাণে ৰা সত্তে ফরন্তি, একং সত্তম্পি ৰা অনৰসেসফরণৰসেন ফরন্তীতি ফরণঅপ্পমাণৰসেন অপ্পমঞ্ঞাযোতি ৰুচ্চন্তি. চতস্সো অরূপসমাপত্তিযোতি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি. চতস্সো পটিসম্ভিদা ৰুত্তত্থা এৰ.

চতস্সো পটিপদাতি ‘‘দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা’’তি (দী. নি. ৩.৩১১) ৰুত্তা চতস্সো পটিপদা. চত্তারি আরম্মণানীতি পরিত্তং পরিত্তারম্মণং, পরিত্তং অপ্পমাণারম্মণং, অপ্পমাণং পরিত্তারম্মণং, অপ্পমাণং অপ্পমাণারম্মণন্তি (ধ. স. ১৮১ আদযো) ৰুত্তানি চত্তারি আরম্মণানি. কসিণাদিআরম্মণানং অৰৰত্থাপেতব্বতো আরম্মণৰন্তানি ঝানানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. চত্তারো অরিযৰংসাতি অরিযা ৰুচ্চন্তি বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ তথাগতসাৰকা চ, তেসং অরিযানং ৰংসা তন্তিযো পৰেণিযোতি অরিযৰংসা. কে পন তে? চীৰরসন্তোসো পিণ্ডপাতসন্তোসো সেনাসনসন্তোসো ভাৰনারামতাতি ইমে চত্তারো. গিলানপচ্চযসন্তোসো পিণ্ডপাতসন্তোসে ৰুত্তে ৰুত্তোযেৰ হোতি. যো হি পিণ্ডপাতে সন্তুট্ঠো, সো কথং গিলানপচ্চযে অসন্তুট্ঠো ভৰিস্সতি.

চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনীতি চত্তারি জনসঙ্গণ্হনকারণানি – দানঞ্চ পেয্যৰজ্জঞ্চ অত্থচরিযা চ সমানত্ততা চাতি ইমানি চত্তারি. দানন্তি যথারহং দানং. পেয্যৰজ্জন্তি যথারহং পিযৰচনং. অত্থচরিযাতি তত্থ তত্থ কত্তব্বস্স করণৰসেন কত্তব্বাকত্তব্বানুসাসনৰসেন চ ৰুদ্ধিকিরিযা. সমানত্ততাতি সহ মানেন সমানো, সপরিমাণো সপরিগণনোতি অত্থো. সমানো পরস্স অত্তা এতেনাতি সমানত্তো, সমানত্তস্স ভাৰো সমানত্ততা, ‘‘অযং মযা হীনো, অযং মযা সদিসো, অযং মযা অধিকো’’তি পরিগণেত্ৰা তদনুরূপেন উপচরণং করণন্তি অত্থো. ‘‘সমানসুখদুক্খতা সমানত্ততা’’তি চ ৰদন্তি.

চত্তারি চক্কানীতি এত্থ চক্কং নাম দারুচক্কং, রতনচক্কং, ধম্মচক্কং, ইরিযাপথচক্কং, সম্পত্তিচক্কন্তি পঞ্চৰিধং. তত্থ ‘‘যং পন তং, দেৰ, চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহী’’তি (অ. নি. ৩.১৫) ইদং দারুচক্কং. ‘‘চক্কং ৰত্তযতো পরিগ্গহেত্ৰা’’তি (জা. ১.১৩.৬৮) ইদং রতনচক্কং. ‘‘মযা পৰত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) ইদং ধম্মচক্কং. ‘‘চতুচক্কং নৰদ্ৰার’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) ইদং ইরিযাপথচক্কং. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততি. কতমানি চত্তারি? পতিরূপদেসৰাসো, সপ্পুরিসাৰস্সযো, অত্তসম্মাপণিধি, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা’’তি (অ. নি. ৪.৩১) ইদং সম্পত্তিচক্কং. ইধাপি এতদেৰ অধিপ্পেতং. তত্থ পতিরূপদেসৰাসোতি যত্থ চতস্সো পরিসা সন্দিস্সন্তি, এৰরূপে অনুচ্ছৰিকে দেসে ৰাসো. সপ্পুরিসাৰস্সযোতি বুদ্ধাদীনং সপ্পুরিসানং অৰস্সযনং সেৰনং ভজনং. অত্তসম্মাপণিধীতি অত্তনো সম্মা পতিট্ঠাপনং. সচে পুব্বে অস্সদ্ধাদীহি সমন্নাগতো হোতি, তানি পহায সদ্ধাদীসু পতিট্ঠাপনং. পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাতি পুব্বে উপচিতকুসলতা. ইদমেৰ চেত্থ পমাণং. যেন হি ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন কুসলকম্মং কতং হোতি, তদেৰ কুসলং তং পুরিসং পতিরূপদেসে উপনেতি, সপ্পুরিসে ভজাপেতি, সো এৰ পুগ্গলো অত্তানং সম্মা ঠপেতীতি.

চত্তারি ধম্মপদানীতি চত্তারো ধম্মকোট্ঠাসা. কতমানি চত্তারি? অনভিজ্ঝা ধম্মপদং, অব্যাপাদো ধম্মপদং, সম্মাসতি ধম্মপদং, সম্মাসমাধি ধম্মপদং. অনভিজ্ঝা ধম্মপদং নাম অলোভো ৰা অনভিজ্ঝাৰসেন অধিগতজ্ঝানৰিপস্সনামগ্গফলনিব্বানানি ৰা. অব্যাপাদো ধম্মপদং নাম অকোপো ৰা মেত্তাসীসেন অধিগতজ্ঝানাদীনি ৰা. সম্মাসতি ধম্মপদং নাম সূপট্ঠিতস্সতি ৰা সতিসীসেন অধিগতজ্ঝানাদীনি ৰা. সম্মাসমাধি ধম্মপদং নাম অট্ঠসমাপত্তি ৰা অট্ঠসমাপত্তিসীসেন অধিগতজ্ঝানাদীনি ৰা. দসঅসুভৰসেন ৰা অধিগতজ্ঝানাদীনি অনভিজ্ঝা ধম্মপদং, চতুব্রহ্মৰিহারৰসেন অধিগতানি অব্যাপাদো ধম্মপদং, দসানুস্সতিআহারেপটিকূলসঞ্ঞাৰসেন অধিগতানি সম্মাসতি ধম্মপদং, দসকসিণআনাপানৰসেন অধিগতানি সম্মাসমাধি ধম্মপদন্তি. ইমা চতস্সো ভূমিযোতি একেকং চতুক্কৰসেনেৰ যোজেতব্বং.

ভূমিনানত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৯. ধম্মনানত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৭৩. ধম্মনানত্তঞাণনিদ্দেসে কম্মপথেতি কম্মানি চ তানি পথা চ অপাযগমনাযাতি কম্মপথা, তে কম্মপথে. দস কুসলকম্মপথা নাম পাণাতিপাতা অদিন্নাদানা কামেসুমিচ্ছাচারা ৰেরমণীতি তীণি কাযসুচরিতানি, মুসাৰাদা পিসুণায ৰাচায ফরুসায ৰাচায সম্ফপ্পলাপা ৰেরমণীতি চত্তারি ৰচীসুচরিতানি, অনভিজ্ঝা অব্যাপাদো সম্মাদিট্ঠীতি তীণি মনোসুচরিতানি. দস অকুসলকম্মপথা নাম পাণাতিপাতো অদিন্নাদানং কামেসুমিচ্ছাচারোতি তীণি কাযদুচ্চরিতানি, মুসাৰাদো পিসুণা ৰাচা ফরুসা ৰাচা সম্ফপ্পলাপোতি চত্তারি ৰচীদুচ্চরিতানি, অভিজ্ঝা ব্যাপাদো মিচ্ছাদিট্ঠীতি তীণি মনোদুচ্চরিতানি. কুসলাকুসলাপি চ পটিসন্ধিজনকাযেৰ কম্মপথাতি ৰুত্তা, ৰুত্তাৰসেসা পটিসন্ধিজননে অনেকন্তি কত্তা কম্মপথাতি ন ৰুত্তা. ওল়ারিককুসলাকুসলগহণেনেৰ সেসকুসলাকুসলাপি গহিতাতি ৰেদিতব্বা. রূপন্তি ভূতোপাদাযভেদতো অট্ঠৰীসতিৰিধং রূপং. ৰিপাকন্তি কামাৰচরকুসলৰিপাকানং সোল়সন্নং, অকুসলৰিপাকানং সত্তন্নঞ্চ ৰসেন তেৰীসতিৰিধং ৰিপাকং. কিরিযন্তি তিণ্ণমহেতুককিরিযানং, অট্ঠন্নং সহেতুককিরিযানঞ্চ ৰসেন একাদসৰিধং কামাৰচরকিরিযং. ৰিপাকাভাৰতো কিরিযামত্তাতি কিরিযা. এত্তাৰতা কামাৰচরমেৰ রূপাব্যাকতৰিপাকাব্যাকতকিরিযাব্যাকতৰসেন ৰুত্তং.

ইধট্ঠস্সাতি ইমস্মিং লোকে ঠিতস্স. যেভুয্যেন মনুস্সলোকে ঝানভাৰনাসব্ভাৰতো মনুস্সলোকৰসেন ৰুত্তং, ঝানানি পন কদাচি করহচি দেৰলোকেপি লব্ভন্তি, রূপীব্রহ্মলোকেপি তত্রূপপত্তিকহেট্ঠূপপত্তিকউপরূপপত্তিকানং ৰসেন লব্ভন্তি. সুদ্ধাৰাসে পন অরূপাৰচরে চ হেট্ঠূপপত্তিকা নত্থি. রূপারূপাৰচরেসু অভাৰিতজ্ঝানা হেট্ঠা নিব্বত্তমানা কামাৰচরসুগতিযংযেৰ নিব্বত্তন্তি, ন দুগ্গতিযং. তত্রূপপন্নস্সাতি ৰিপাকৰসেন ব্রহ্মলোকে উপপন্নস্স পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেন ৰত্তমানানি চত্তারি ৰিপাকজ্ঝানানি. রূপারূপাৰচরজ্ঝানসমাপত্তীসু কিরিযাব্যাকতানি ন ৰুত্তানি. কিঞ্চাপি ন ৰুত্তানি, অথ খো কুসলেহি সমানপৰত্তিত্তা কুসলেসু ৰুত্তেসু ৰুত্তানেৰ হোন্তীতি ৰেদিতব্বানি. যথা পট্ঠানে ‘‘কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৬, ৪০৯) কুসলজৰনগ্গহণেনেৰ কিরিযজৰনং সঙ্গহিতং, এৰমিধাপি দট্ঠব্বং. সামঞ্ঞফলানীতি চত্তারি সামঞ্ঞফলানি. এতেন লোকুত্তরৰিপাকাব্যাকতং ৰুত্তং. নিব্বানন্তি নিব্বানাব্যাকতং.

পামোজ্জমূলকাতি পামোজ্জং মূলং আদি এতেসন্তি পামোজ্জমূলকা, পামোজ্জাদিকাতি অত্থো. পামোজ্জেন হি সমাগতানেৰ হোন্তি. অনিচ্চতো মনসিকরোতো পামোজ্জং জাযতীতি এত্থ যোনিসোমনসিকরোতোযেৰ পামোজ্জং জাযতি, ন অযোনিসোমনসিকরোতো. অযোনিসোমনসিকরোতো কুসলুপ্পত্তিযেৰ নত্থি, পগেৰ ৰিপস্সনা. কস্মা সরূপেন ৰুত্তন্তি চে? পামোজ্জস্স বলৰভাৰদস্সনত্থং. পামোজ্জে হি অসতি পন্তেসু চ সেনাসনেসু অধিকুসলেসু চ ধম্মেসু অরতি উক্কণ্ঠিতা উপ্পজ্জতি. এৰং সতি ভাৰনাযেৰ উক্কমতি. পামোজ্জে পন সতি অরতিঅভাৰতো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি. যোনিসোমনসিকারস্স পন মূলভাৰেন ভাৰনায বহূপকারত্তং দস্সেতুং উপরি নৰকং ৰক্খতি.

‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪) –

ৰচনতো ৰিপস্সকস্স ৰিপস্সনাপচ্চযা পামোজ্জং উপ্পজ্জতি. ইধ পন কলাপসম্মসনপচ্চযা পামোজ্জং গহেতব্বং. পমুদিতস্স ভাৰো পামোজ্জং, দুব্বলা পীতি. আদিকম্মত্থে প-কারো দট্ঠব্বো. পমুদিতস্সাতি তেন পামোজ্জেন পমুদিতস্স তুট্ঠস্স. পমোদিতস্সাতিপি পাঠো. সোযেৰত্থো. পীতীতি বলৰপীতি. পীতিমনস্সাতি পীতিযুত্তমনস্স. যুত্তসদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো যথা অস্সরথোতি. কাযোতি নামকাযো, রূপকাযেন সহ ৰা. পস্সম্ভতীতি ৰূপসন্তদরথো হোতি. পস্সদ্ধকাযোতি উভযপস্সদ্ধিযোগেন নিব্বুতকাযো. সুখং ৰেদেতীতি চেতসিকং সুখং ৰিন্দতি, কাযিকসুখেন সহ ৰা. সুখিনোতি সুখসমঙ্গিস্স. চিত্তং সমাধিযতীতি চিত্তং সমং আধিযতি, একগ্গং হোতি. সমাহিতে চিত্তেতি ভাৰেনভাৰলক্খণত্থে ভুম্মৰচনং. চিত্তসমাহিতভাৰেন হি যথাভূতজাননং লক্খীযতি. যথাভূতং পজানাতীতি উদযব্বযঞাণাদিৰসেন সঙ্খারং যথাসভাৰং জানাতি. পস্সতীতি তংযেৰ চক্খুনা দিট্ঠং ৰিয ফুটং কত্ৰা পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সতি. নিব্বিন্দতীতি নৰৰিধৰিপস্সনাঞাণযোগেন সঙ্খারেসু উক্কণ্ঠতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতীতি তং ৰিপস্সনং সিখং পাপেন্তো মগ্গঞাণযোগেন সঙ্খারেহি ৰিরত্তো হোতি. ৰিরাগা ৰিমুচ্চতীতি ৰিরাগসঙ্খাতমগ্গহেতু ফলৰিমুত্তিযা নিব্বানে অধিমোক্খেন ৰিমুচ্চতি. কেসুচি পন পোত্থকেসু ইমস্মিং ৰারে ‘‘সমাহিতেন চিত্তেন ইদং দুক্খন্তি যথাভূতং পজানাতী’’তিআদি সচ্চনযো লিখিতো, সোপি চ কেসুচি পোত্থকেসু ‘‘ইদং দুক্খন্তি যোনিসো মনসি করোতী’’তিআদিনা নযেন লিখিতো. ৰারদ্ৰযেপি ব্যঞ্জনতোযেৰ ৰিসেসো, ন অত্থতো. ‘‘নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতী’’তি হি মগ্গঞাণস্স ৰুত্তত্তা মগ্গঞাণে চ সিদ্ধে চতুসচ্চাভিসমযকিচ্চং সিদ্ধমেৰ হোতি. তস্মা চতুসচ্চনযেন ৰুত্তৰারোপি ইমিনা ৰারেন অত্থতো অৰিসিট্ঠোযেৰ.

৭৪. ইদানি অনিচ্চতোতিআদীহি আরম্মণস্স অৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তত্তা আরম্মণং ৰিসেসেন্তো রূপং অনিচ্চতো মনসি করোতীতিআদিমাহ. যোনিসোমনসিকারমূলকাতি যোনিসোমনসিকারো মূলং পতিট্ঠা এতেসন্তি যোনিসোমনসিকারমূলকা. যোনিসোমনসিকারং মুঞ্চিত্ৰাযেৰ হি পামোজ্জাদযো নৰ ন হোন্তি. সমাহিতেন চিত্তেনাতি কারণভূতেন চিত্তেন. যথাভূতং পজানাতীতি পঞ্ঞায পজানাতি. ‘‘ইদং দুক্খন্তি যোনিসো মনসি করোতী’’তি ৰুচ্চমানে অনুস্সৰৰসেন পুব্বভাগসচ্চানুবোধোপি সঙ্গয্হতি. যোনিসোমনসিকারোতি চ উপাযেন মনসিকারো.

ধাতুনানত্তং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ফস্সনানত্তন্তি চক্খাদিধাতুনানত্তং পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদিনানত্তং উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ফস্সনানত্তং পটিচ্চাতি চক্খুসম্ফস্সাদিনানত্তং পটিচ্চ. ৰেদনানানত্তন্তি চক্খুসম্ফস্সজাদিৰেদনানানত্তং. সঞ্ঞানানত্তন্তি কামসঞ্ঞাদিনানত্তং. সঙ্কপ্পনানত্তন্তি কামসঙ্কপ্পাদিনানত্তং. ছন্দনানত্তন্তি সঙ্কপ্পনানত্ততায রূপে ছন্দো সদ্দে ছন্দোতি এৰং ছন্দনানত্তং উপ্পজ্জতি. পরিল়াহনানত্তন্তি ছন্দনানত্ততায রূপপরিল়াহো সদ্দপরিল়াহোতি এৰং পরিল়াহনানত্তং উপ্পজ্জতি. পরিযেসনানানত্তন্তি পরিল়াহনানত্ততায রূপপরিযেসনাদিনানত্তং উপ্পজ্জতি. লাভনানত্তন্তি পরিযেসনানানত্ততায রূপপটিলাভাদিনানত্তং উপ্পজ্জতীতি.

ধম্মনানত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২০-২৪. ঞাণপঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৭৫. ঞাণপঞ্চকনিদ্দেসে তেসং পঞ্চন্নং ঞাণানং অনুপুব্বসম্বন্ধসব্ভাৰতো একতোৰ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি কতানি. অভিঞ্ঞাতা হোন্তীতি ধম্মসভাৰলক্খণজাননৰসেন সুট্ঠু ঞাতা হোন্তি. ঞাতা হোন্তীতি ঞাতপরিঞ্ঞাৰসেন সভাৰতো ঞাতত্তা ঞাতা নাম হোন্তি. যেন ঞাণেন তে ধম্মা ঞাতা হোন্তি, তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং, পজাননট্ঠেন পঞ্ঞাতি সম্বন্ধো. ইমিনাৰ নযেন সেসঞাণানিপি যোজেতব্বানি. পরিঞ্ঞাতা হোন্তীতি সামঞ্ঞলক্খণৰসেন সমন্ততো ঞাতা হোন্তি. তীরিতা হোন্তীতি তীরণপরিঞ্ঞাৰসেন অনিচ্চাদিতো উপপরিক্খিতা সমাপিতা নাম হোন্তি. পহীনা হোন্তীতি অনিচ্চানুপস্সনাদিনা ঞাণেন নিচ্চসঞ্ঞাদযো ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায পহীনা হোন্তি. পরিচ্চত্তা হোন্তীতি পহানৰসেনেৰ ছড্ডিতা নাম হোন্তি. ভাৰিতা হোন্তীতি ৰড্ঢিতা পরিভাৰিতা চ হোন্তি. একরসা হোন্তীতি সকিচ্চসাধনপটিপক্খপহানেন এককিচ্চা হোন্তি, পচ্চনীকতো ৰা ৰিমুত্তিৰসেন ৰিমুত্তিরসেন একরসা হোন্তি. সচ্ছিকতা হোন্তীতি পটিলাভৰসেন ফলধম্মো পটিৰেধৰসেন নিব্বানধম্মোতি পচ্চক্খকতা হোন্তি. ফস্সিতা হোন্তীতি পটিলাভফুসনেন পটিৰেধফুসনেন চ ফস্সিতা অনুভূতা হোন্তি. ইমানি পঞ্চ ঞাণানি হেট্ঠা সুতমযঞাণৰসেন ৰুত্তানি, ইধ সকিচ্চসাধনৰসেন.

ঞাণপঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২৫-২৮. পটিসম্ভিদাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৭৬. পটিসম্ভিদাঞাণনিদ্দেসে যস্মা ধম্মে অৰুত্তে তস্স কিচ্চং ন সক্কা ৰত্তুং, তস্মা উদ্দিট্ঠানং পটিপাটিং অনাদিযিত্ৰা পঠমং ধম্মা নিদ্দিট্ঠা. ধম্মাদীনং অত্থা ৰুত্তাযেৰ. সদ্ধিন্দ্রিযং ধম্মোতিআদীহি ধম্মসদ্দপরিযাপন্নে ধম্মে ৰত্ৰা নানত্তসদ্দস্স অত্থং দস্সেন্তো অঞ্ঞো সদ্ধিন্দ্রিযং ধম্মোতিআদিমাহ. ‘‘অঞ্ঞো ধম্মো’’তি হি ৰুত্তে ধম্মানং নানত্তং দস্সিতং হোতি. পটিৰিদিতাতি অভিমুখভাৰেন ৰিদিতা পাকটা নাম হোন্তি. তেন পটিসম্ভিদাপদস্স অত্থো ৰুত্তো. অধিমোক্খট্ঠো অত্থোতিআদীহি তেসং সদ্ধাদীনং অধিমুচ্চনাদিকিচ্চং অত্থো নামাতি দস্সেতি. সন্দস্সেতুন্তি পরং ঞাপেতুকামস্স পরং সন্দস্সেতুং. পরস্স পন ৰচনং সুণন্তস্সাপি লব্ভতিযেৰ. ব্যঞ্জননিরুত্তাভিলাপাতি নামব্যঞ্জনং নামনিরুত্তি নামাভিলাপো. নামঞ্হি অত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, ‘‘সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা সঙ্খারাতি ৰুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) এৰং নিদ্ধারেত্ৰা সহেতুকং কত্ৰা ৰুচ্চমানত্তা নিরুত্তি, অভিলপীযতি এতেন অত্থোতি অভিলাপোতি ৰুচ্চতি.

নামঞ্চ নামেতং চতুব্বিধং – সামঞ্ঞনামং, গুণনামং, কিত্তিমনামং, ওপপাতিকনামন্তি. তত্থ পঠমকপ্পিকেসু মহাজনেন সম্মন্নিত্ৰা ঠপিতত্তা ‘‘মহাসম্মতো’’তি রঞ্ঞো নামং সামঞ্ঞনামং. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘মহাজনসম্মতোতি খো, ৰাসেট্ঠ, ‘মহাসম্মতো মহাসম্মতো’ত্ৰেৰ পঠমং অক্খরং উপনিব্বত্ত’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৩১). ‘‘ধম্মকথিকো পংসুকূলিকো ৰিনযধরো তিপিটকধরো সদ্ধো সতো’’তি এৰরূপং গুণতো আগতনামং গুণনামং. ‘‘ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদীনিপি তথাগতস্স অনেকানি নামসতানি গুণনামানেৰ. তেন ৰুত্তং –

‘‘অসঙ্খ্যেয্যানি নামানি, সগুণেন মহেসিনো;

গুণেহি নামমুদ্ধেয্যং, অপি নামসহস্সতো’’তি.

যং পন জাতস্স কুমারকস্স নামগ্গহণদিৰসে দক্খিণেয্যানং সক্কারং কত্ৰা সমীপে ঠিতা ঞাতকা কপ্পেত্ৰা পকপ্পেত্ৰা ‘‘অযং অসুকো নামা’’তি নামং করোন্তি, ইদং কিত্তিমনামং. যা পন পুরিমপঞ্ঞত্তি অপরপঞ্ঞত্তিযং পততি, পুরিমৰোহারো পচ্ছিমৰোহারে পততি. সেয্যথিদং, পুরিমকপ্পেপি চন্দো চন্দোযেৰ নাম, এতরহিপি চন্দোযেৰ. অতীতে সূরিযো, সমুদ্দো, পথৰী, পব্বতো পব্বতোযেৰ নাম, এতরহিপি পব্বতোযেৰাতি, ইদং ওপপাতিকনামং. ইদং চতুব্বিধম্পি নামং একং নামমেৰ হোতি, তং লোকসঙ্কেতমত্তসিদ্ধং পরমত্থতো অৰিজ্জমানং. অঞ্ঞে পন ‘‘নামং নাম অত্থজোতকো সদ্দো’’তি ৰদন্তি. বলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গানং ৰুত্তনযানুসারেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.

পটিসম্ভিদাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২৯-৩১. ঞাণত্তযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৭৮. ঞাণত্তযনিদ্দেসে নিমিত্তন্তি সঙ্খারনিমিত্তং. অনিমিত্তেতি সঙ্খারনিমিত্তপটিপক্খে নিব্বানে. অধিমুত্তত্তাতি তন্নিন্নভাৰেন চিত্তস্স ৰিস্সট্ঠত্তা. ফুস্স ফুস্স ৰযং পস্সতীতি সঙ্খারনিমিত্তং ঞাণেন ফুসিত্ৰা ফুসিত্ৰা তস্স ভঙ্গং ৰিপস্সনাঞাণেনেৰ পস্সতি. এতেন ভঙ্গানুপস্সনা সিদ্ধা. সা অনিচ্চানুপস্সনং সাধেতি, অনিচ্চস্স দুক্খত্তা সা দুক্খানুপস্সনং, দুক্খস্স অনত্তত্তা সা অনত্তানুপস্সনন্তি এৰমেত্থ তিস্সো অনুপস্সনা ৰুত্তা হোন্তি. অনিমিত্তো ৰিহারোতি নিমিত্তং ভযতো দিট্ঠত্তা সো ৰিপস্সনত্তযৰিহারো অনিমিত্তৰিহারো নাম হোতি. পণিধিন্তি তণ্হং. অপ্পণিহিতেতি তণ্হাপটিপক্খে নিব্বানে. অভিনিৰেসন্তি অত্তাভিনিৰেসং. সুঞ্ঞতেতি অত্তৰিরহিতে নিব্বানে. সুঞ্ঞতোতি সুঞ্ঞংযেৰ সুঞ্ঞতো. পৰত্তং অজ্ঝুপেক্খিত্ৰাতি ৰিপাকপ্পৰত্তং সঙ্খারুপেক্খায অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা. সুগতিসঙ্খাতৰিপাকপ্পৰত্তাভিনন্দিনো হি সত্তা. অযং পন ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিতুকামো তং পৰত্তং, সব্বঞ্চ সঙ্খারগতং অনিচ্চাদিতো পস্সিত্ৰা অজ্ঝুপেক্খতিযেৰ. এৰঞ্হি দিট্ঠে ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিতুং সক্কোতি, ন অঞ্ঞথা. আৰজ্জিত্ৰাতি আৰজ্জনেন আৰজ্জিত্ৰা. সমাপজ্জতীতি ফলসমাপত্তিং পটিপজ্জতি. অনিমিত্তা সমাপত্তীতি নিমিত্তং ভযতো দিস্ৰা সমাপন্নত্তা অনিমিত্তা সমাপত্তি নাম. অনিমিত্তৰিহারসমাপত্তীতি ৰিপস্সনাৰিহারৰসেন চ ফলসমাপত্তিৰসেন চ তদুভযং নাম হোতি.

৭৯. ইদানি সঙ্খারনিমিত্তমেৰ ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো রূপনিমিত্তন্তিআদিমাহ. জরামরণগ্গহণে ৰত্তব্বং পুব্বে ৰুত্তমেৰ. ‘‘অঞ্ঞো অনিমিত্তৰিহারো’’তিআদীহি ৰুত্তেযেৰ নিগমেত্ৰা দস্সেতি. সঙ্খেপেন ৰিহারট্ঠে ঞাণং নাম ফলসমাপত্তিযা পুব্বভাগে সঙ্খারুপেক্খাঞাণে ঠিতস্স ৰিপস্সনাৰিহারনানত্তে ঞাণং সমাপত্তট্ঠে ঞাণং নাম ফলসমাপত্তিনানত্তে ঞাণং. ৰিহারসমাপত্তট্ঠে ঞাণং নাম তদুভযনানত্তে ঞাণং. ৰিপস্সনাৰিহারেনেৰ ৰীতিনামেতুকামো ৰিপস্সনাৰিহারমেৰ পৰত্তেতি, ফলসমাপত্তিৰিহারেনেৰ ৰীতিনামেতুকামো ৰিপস্সনাপটিপাটিযা উস্সক্কিত্ৰা ফলসমাপত্তিৰিহারমেৰ পৰত্তেতি, তদুভযেন ৰীতিনামেতুকামো তদুভযং পৰত্তেতি. এৰং পুগ্গলাধিপ্পাযৰসেন তিৰিধং জাতং. সেসমেত্থ ৰত্তব্বং সঙ্খারুপেক্খাঞাণৰণ্ণনাযং ৰুত্তমেৰ.

ঞাণত্তযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩২. আনন্তরিকসমাধিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮০. আনন্তরিকসমাধিঞাণনিদ্দেসে নেক্খম্মৰসেনাতিআদীসু নেক্খম্মঅব্যাপাদআলোকসঞ্ঞাঅৰিক্খেপধম্মৰৰত্থানঞাণপামোজ্জানি সুক্খৰিপস্সকস্স উপচারজ্ঝানসম্পযুত্তা তস্স তস্স কিলেসস্স ৰিপক্খভূতা সত্ত ধম্মা একচিত্তসম্পযুত্তা এৰ. চিত্তস্স একগ্গতা অৰিক্খেপোতি একগ্গস্স ভাৰো একগ্গতা, নানারম্মণে ন ৰিক্খিপতি তেন চিত্তন্তি অৰিক্খেপো, চিত্তস্স একগ্গতাসঙ্খাতো অৰিক্খেপোতি অত্থো. সমাধীতি একারম্মণে সমং আধীযতি তেন চিত্তন্তি সমাধি নামাতি অত্থো. তস্স সমাধিস্স ৰসেনাতি উপচারসমাধিনাপি সমাহিতচিত্তস্স যথাভূতাৰবোধতো ৰুত্তপ্পকারস্স সমাধিস্স ৰসেন. উপ্পজ্জতি ঞাণন্তি মগ্গঞাণং যথাক্কমেন উপ্পজ্জতি. খীযন্তীতি সমুচ্ছেদৰসেন খীযন্তি. ইতীতি ৰুত্তপ্পকারস্স অত্থস্স নিগমনং. পঠমং সমথোতি পুব্বভাগে সমাধি হোতি. পচ্ছা ঞাণন্তি অপরভাগে মগ্গক্খণে ঞাণং হোতি.

কামাসৰোতি পঞ্চকামগুণিকরাগো. ভৰাসৰোতি রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহজাতো রাগো ভৰৰসেন পত্থনা. দিট্ঠাসৰোতি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো. অৰিজ্জাসৰোতি দুক্খাদীসু অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং. ভুম্মৰচনেন ওকাসপুচ্ছং কত্ৰা ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেনা’’তিআদিনা আসৰক্খযকরেন মগ্গেন আসৰক্খযং দস্সেত্ৰা ‘‘এত্থা’’তি ওকাসৰিস্সজ্জনং কতং, মগ্গক্খণেতি ৰুত্তং হোতি. অনৰসেসোতি নত্থি এতস্স অৰসেসোতি অনৰসেসো. অপাযগমনীযোতি নিরযতিরচ্ছানযোনিপেত্তিৰিসযাসুরকাযা চত্তারো সুখসঙ্খাতা অযা অপেতত্তা অপাযা, যস্স সংৰিজ্জতি, তং পুগ্গলং অপাযে গমেতীতি অপাযগমনীযো. আসৰক্খযকথা দুভতোৰুট্ঠানকথাযং ৰুত্তা.

অৰিক্খেপৰসেনাতি পৰত্তমানস্স সমাধিস্স উপনিস্সযভূতসমাধিৰসেন. পথৰীকসিণৰসেনাতিআদীসু দস কসিণানি তদারম্মণিকঅপ্পনাসমাধিৰসেন ৰুত্তানি, বুদ্ধানুস্সতিআদযো মরণস্সতি উপসমানুস্সতি চ উপচারজ্ঝানৰসেন ৰুত্তা, আনাপানস্সতি কাযগতাসতি চ অপ্পনাসমাধিৰসেন ৰুত্তা, দস অসুভা পঠমজ্ঝানৰসেন ৰুত্তা.

বুদ্ধং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি. ‘‘ইতিপি সো ভগৰা অরহ’’ন্তিআদিবুদ্ধগুণারম্মণায (ম. নি. ১.৭৪; অ. নি. ৩.৭১; ৯.২৭) সতিযা এতং অধিৰচনং, তস্সা বুদ্ধানুস্সতিযা ৰসেন. তথা ধম্মং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি ধম্মানুস্সতি. ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো’’তিআদিধম্মগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. সঙ্ঘং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি. ‘‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো’’তিআদিসঙ্ঘগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. সীলং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সীলানুস্সতি. অত্তনো অখণ্ডতাদিসীলগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. চাগং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি চাগানুস্সতি. অত্তনো মুত্তচাগতাদিচাগগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. দেৰতা আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি দেৰতানুস্সতি. দেৰতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৰা অত্তনো সদ্ধাদিগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. আনাপানে আরব্ভ উপ্পন্না সতি আনাপানস্সতি. আনাপাননিমিত্তারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. মরণং আরব্ভ উপ্পন্না সতি মরণস্সতি. একভৰপরিযাপন্নজীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদসঙ্খাতমরণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. কুচ্ছিতানং কেসাদীনং পটিকূলানং আযত্তা আকরত্তা কাযোতিসঙ্খাতে সরীরে গতা পৰত্তা, তাদিসং ৰা কাযং গতা সতি কাযগতাসতি. ‘‘কাযগতসতী’’তি ৰত্তব্বে রস্সং অকত্ৰা ‘‘কাযগতাসতী’’তি ৰুত্তা. তথেৰ ইধাপি কাযগতাসতিৰসেনাতি ৰুত্তং. কেসাদিকেসু কাযকোট্ঠাসেসু পটিকূলনিমিত্তারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. উপসমং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি উপসমানুস্সতি. সব্বদুক্খূপসমারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. দস অসুভা হেট্ঠা ৰুত্তত্থা.

৮১. দীঘং অস্সাসৰসেনাতিআদীনি অপ্পনূপচারসমাধিভেদংযেৰ দস্সেতুং ৰুত্তানি. দীঘং অস্সাসৰসেনাতি দীঘন্তি ৰুত্তঅস্সাসৰসেন. ‘‘দীঘং ৰা অস্সসন্তো দীঘং অস্সসামীতি পজানাতী’’তি (দী. নি. ২.৩৭৪; ম. নি. ১.১০৭; ৩.১৪৮) হি ৰুত্তং. এস নযো সেসেসুপি. সব্বকাযপটিসংৰেদীতি সব্বস্স অস্সাসপস্সাসকাযস্স পটিসংৰেদী. পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারন্তি ওল়ারিকং অস্সাসপস্সাসঙ্খাতং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভেন্তো ৰূপসমেন্তো. ‘‘দীঘং রস্সং সব্বকাযপটিসংৰেদী পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি ইমিনাৰ চতুক্কেন অপ্পনাসমাধি ৰুত্তো. পীতিপটিসংৰেদীতি পীতিং পাকটং করোন্তো. চিত্তসঙ্খারপটিসংৰেদীতি সঞ্ঞাৰেদনাসঙ্খাতং চিত্তসঙ্খারং পাকটং করোন্তো. অভিপ্পমোদযং চিত্তন্তি চিত্তং মোদেন্তো. সমাদহং চিত্তন্তি আরম্মণে চিত্তং সমং ঠপেন্তো. ৰিমোচযং চিত্তন্তি চিত্তং নীৰরণাদীহি ৰিমোচেন্তো. পীতিপটিসংৰেদী সুখপটিসংৰেদী চিত্তসঙ্খারপটিসংৰেদী পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারন্তি চতুক্কঞ্চ চিত্তপটিসংৰেদী অভিপ্পমোদযং চিত্তং সমাদহং চিত্তং ৰিমোচযং চিত্তন্তি চতুক্কঞ্চ অপ্পনাসমাধিৰসেন ৰিপস্সনাসম্পযুত্তসমাধিৰসেন চ ৰুত্তানি. অনিচ্চানুপস্সীতি অনিচ্চানুপস্সনাৰসেন. ৰিরাগানুপস্সীতি নিব্বিদানুপসনাৰসেন. নিরোধানুপস্সীতি ভঙ্গানুপস্সনাৰসেন. পটিনিস্সগ্গানুপস্সীতি ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনাৰসেন. সা হি তদঙ্গৰসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসে পরিচ্চজতি. সঙ্খতদোসদস্সনেন চ তব্বিপরীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দতি. ইদং চতুক্কং ৰিপস্সনাসম্পযুত্তসমাধিৰসেনেৰ ৰুত্তং. অস্সাসৰসেন পস্সাসৰসেনাতি চেত্থ অস্সাসপস্সাসপৰত্তিমত্তং গহেত্ৰা ৰুত্তং, ন তদারম্মণকরণৰসেন. ৰিত্থারো পনেত্থ আনাপানকথাযং আৰিভৰিস্সতি.

আনন্তরিকসমাধিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩৩. অরণৰিহারঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮২. অরণৰিহারঞাণনিদ্দেসে অনিচ্চানুপস্সনাদযো ৰুত্তত্থা. সুঞ্ঞতো ৰিহারোতি অনত্তানুপস্সনায ৰুট্ঠিতস্স সুঞ্ঞতাকারেনেৰ পৰত্তা অরহত্তফলসমাপত্তি. অনিমিত্তো ৰিহারোতি অনিচ্চানুপস্সনায ৰুট্ঠিতস্স অনিমিত্তাকারেন পৰত্তা অরহত্তফলসমাপত্তি. অপ্পণিহিতো ৰিহারোতি দুক্খানুপস্সনায ৰুট্ঠিতস্স অপ্পণিহিতাকারেন পৰত্তা অরহত্তফলসমাপত্তি. সুঞ্ঞতে অধিমুত্ততাতি সুঞ্ঞতে ফলসমাপত্তিযা পুব্বভাগপঞ্ঞাৰসেন অধিমুত্ততা. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. পঠমং ঝানন্তিআদীহি অরহত্তফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিতুকামস্স ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা ঝানসমাপত্তিযো ৰুত্তা. অরহতোযেৰ হি ৰিপস্সনাফলসমাপত্তিপণীতাধিমুত্তিঝানসমাপত্তিযো সব্বকিলেসানং পহীনত্তা ‘‘অরণৰিহারো’’তি ৰত্তুং অরহন্তি.

পঠমেন ঝানেন নীৰরণে হরতীতি অরণৰিহারোতি পঠমজ্ঝানসমঙ্গী পঠমেন ঝানেন নীৰরণে হরতীতি তং পঠমং ঝানং অরণৰিহারোতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অরহতো নীৰরণাভাৰেপি নীৰরণৰিপক্খত্তা পঠমস্স ঝানস্স নীৰরণে হরতীতি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিপস্সনাফলসমাপত্তিপণীতাধিমুত্তিৰসেন তিধা অরণৰিহারঞাণং উদ্দিসিত্ৰা কস্মা ঝানসমাপত্তিযোৰ অরণৰিহারোতি নিদ্দিট্ঠাতি চে? উদ্দেসৰসেনেৰ তাসং তিস্সন্নং অরণৰিহারতায সিদ্ধত্তা. ফলসমাপত্তিৰিপস্সনায পন ভূমিভূতানং ঝানসমাপত্তীনং অরণৰিহারতা অৰুত্তে ন সিজ্ঝতি, তস্মা অসিদ্ধমেৰ সাধেতুং ‘‘পঠমং ঝানং অরণৰিহারো’’তিআদি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তাসঞ্হি অরণৰিহারতা উদ্দেসৰসেন অসিদ্ধাপি নিদ্দেসে ৰুত্তত্তা সিদ্ধাতি. তেসং ৰা যোজিতনযেনেৰ ‘‘অনিচ্চানুপস্সনা নিচ্চসঞ্ঞং হরতীতি অরণৰিহারো, দুক্খানুপস্সনা সুখসঞ্ঞং হরতীতি অরণৰিহারো, অনত্তানুপস্সনা অত্তসঞ্ঞং হরতীতি অরণৰিহারো, সুঞ্ঞতো ৰিহারো অসুঞ্ঞতং হরতীতি অরণৰিহারো, অনিমিত্তো ৰিহারো নিমিত্তং হরতীতি অরণৰিহারো, অপ্পণিহিতো ৰিহারো পণিধিং হরতীতি অরণৰিহারো, সুঞ্ঞতাধিমুত্ততা অসুঞ্ঞতাধিমুত্তিং হরতীতি অরণৰিহারো, অনিমিত্তাধিমুত্ততা নিমিত্তাধিমুত্তিং হরতীতি অরণৰিহারো, অপ্পণিহিতাধিমুত্ততা পণিহিতাধিমুত্তিং হরতীতি অরণৰিহারো’’তি যোজেত্ৰা গহেতব্বং.

অরণৰিহারঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩৪. নিরোধসমাপত্তিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮৩. নিরোধসমাপত্তিঞাণনিদ্দেসে সমথবলন্তি কামচ্ছন্দাদযো পচ্চনীকধম্মে সমেতীতি সমথো, সোযেৰ অকম্পনীযট্ঠেন বলং. অনাগামিঅরহন্তানংযেৰ সমাধিপটিপক্খস্স কামচ্ছন্দস্স পহানেন সমাধিস্মিং পরিপূরকারিভাৰপ্পত্তত্তা তেসংযেৰ সমাধি বলপ্পত্তোতি কত্ৰা ‘‘সমথবল’’ন্তি ৰুচ্চতি, ন অঞ্ঞেসং. সমাধিবলন্তিপি পাঠো. ৰিপস্সনাবলন্তি অনিচ্চাদিৰসেন ৰিৰিধেহি আকারেহি ধম্মে পস্সতীতি ৰিপস্সনা, সাযেৰ অকম্পনীযট্ঠেন বলং. তেসংযেৰ উভিন্নং বলপ্পত্তং ৰিপস্সনাঞাণং. তত্থ সমথবলং অনুপুব্বেন চিত্তসন্তানৰূপসমনত্থং নিরোধে চ পটিপাদনত্থং, ৰিপস্সনাবলং পৰত্তে আদীনৰদস্সনত্থং নিরোধে চ আনিসংসদস্সনত্থং.

নীৰরণেতি নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনং, নীৰরণনিমিত্তং নীৰরণপচ্চযাতি অত্থো. করণত্থে ৰা ভুম্মৰচনং, নীৰরণেনাতি অত্থো. ন কম্পতীতি ঝানসমঙ্গীপুগ্গলো. অথ ৰা ঝানন্তি ঝানঙ্গানং অধিপ্পেতত্তা পঠমেন ঝানেন তংসম্পযুত্তসমাধি নীৰরণে ন কম্পতি. অযমেৰ চেত্থ যোজনা গহেতব্বা. উদ্ধচ্চে চাতি উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদে উদ্ধচ্চে চ. উদ্ধচ্চন্তি চ উদ্ধতভাৰো, তং অৰূপসমলক্খণং. উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে চাতি উদ্ধচ্চেন সহগতে একুপ্পাদাদিভাৰং গতে উদ্ধচ্চসম্পযুত্তে মোহঅহিরিকঅনোত্তপ্পকিলেসে চ. খন্ধে চাতি উদ্ধচ্চসম্পযুত্তচতুক্খন্ধে চ. ন কম্পতি ন চলতি ন ৰেধতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানি. উদ্ধচ্চে ন কম্পতি, উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে ন চলতি, উদ্ধচ্চসহগতক্খন্ধে ন ৰেধতীতি যোজেতব্বং. ৰিপস্সনাবলং সত্তন্নংযেৰ অনুপস্সনানং ৰুত্তত্তা তাসংযেৰ ৰসেন ৰিপস্সনাবলং পরিপুণ্ণং হোতীতি ৰেদিতব্বং. অৰিজ্জায চাতি দ্ৰাদসসুপি অকুসলচিত্তুপ্পাদেসু অৰিজ্জায চ. অৰিজ্জাসহগতকিলেসে চাতি যথাযোগং অৰিজ্জায সম্পযুত্তলোভদোসমানদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাথিনউদ্ধচ্চঅহিরিকঅনোত্তপ্পকিলেসে চ.

ৰচীসঙ্খারাতি ৰিতক্কৰিচারা. ‘‘পুব্বে খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰিতক্কেত্ৰা ৰিচারেত্ৰা পচ্ছা ৰাচং ভিন্দতি, তস্মা ৰিতক্কৰিচারা ৰচীসঙ্খারো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩) ৰচনতো ৰাচং সঙ্খরোন্তি উপ্পাদেন্তীতি ৰচীসঙ্খারা. কাযসঙ্খারাতি অস্সাসপস্সাসা. ‘‘অস্সাসপস্সাসা খো, আৰুসো ৰিসাখ, কাযিকা এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা, তস্মা অস্সাসপস্সাসা কাযসঙ্খারো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩) ৰচনতো কাযেন সঙ্খরীযন্তীতি কাযসঙ্খারা. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধন্তি সঞ্ঞায ৰেদনায চ নিরোধং. চিত্তসঙ্খারাতি সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ. ‘‘চেতসিকা এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা, তস্মা সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চিত্তসঙ্খারো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩) ৰচনতো চিত্তেন সঙ্খরীযন্তীতি চিত্তসঙ্খারা.

৮৪. ঞাণচরিযাসু অনুপস্সনাৰসানে, ৰিৰট্টনানুপস্সনাগহণেন ৰা তস্সা আদিভূতা চরিযাকথায ঞাণচরিযাতি ৰুত্তা সেসানুপস্সনাপি গহিতা হোন্তীতি ৰেদিতব্বং. সোল়সহি ঞাণচরিযাহীতি চ উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো, অনাগামিস্স পন অরহত্তমগ্গফলৰজ্জাহি চুদ্দসহিপি হোতি পরিপুণ্ণবলত্তা.

৮৫. নৰহি সমাধিচরিযাহীতি এত্থ পঠমজ্ঝানাদীহি অট্ঠ, পঠমজ্ঝানাদীনং পটিলাভত্থায সব্বত্থ উপচারজ্ঝানৰসেন একাতি নৰ সমাধিচরিযা. বলচরিযানং কিং নানত্তং? সমথবলেনপি হি ‘‘নেক্খম্মৰসেনা’’তিআদীহি সত্তহি পরিযাযেহি উপচারসমাধি ৰুত্তো, পেয্যালৰিত্থারতো ‘‘পঠমজ্ঝানৰসেনা’’তিআদীহি সমসত্ততিযা ৰারেহি যথাযোগং অপ্পনূপচারসমাধি ৰুত্তো, সমাধিচরিযাযপি ‘‘পঠমং ঝান’’ন্তিআদীহি অট্ঠহি পরিযাযেহি অপ্পনাসমাধি ৰুত্তো. পঠমং ঝানং পটিলাভত্থাযাতিআদীহি অট্ঠহি পরিযাযেহি উপচারসমাধি ৰুত্তোতি উভযত্থাপি অপ্পনূপচারসমাধিযেৰ ৰুত্তো. এৰং সন্তেপি অকম্পিযট্ঠেন বলানি ৰসীভাৰট্ঠেন চরিযাতি ৰেদিতব্বা. ৰিপস্সনাবলে পন সত্ত অনুপস্সনাৰ ‘‘ৰিপস্সনাবল’’ন্তি ৰুত্তা, ঞাণচরিযায সত্ত চ অনুপস্সনা ৰুত্তা, ৰিৰট্টনানুপস্সনাদযো নৰ চ ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তা. ইদং নেসং নানত্তং. সত্ত অনুপস্সনা পন অকম্পিযট্ঠেন বলানি ৰসীভাৰট্ঠেন চরিযাতি ৰেদিতব্বা.

‘‘ৰসীভাৰতা পঞ্ঞা’’তি (পটি. ম. ১.৩৪ মাতিকা) এত্থ ৰুত্তৰসিযো ৰিস্সজ্জেতুং ৰসীতি পঞ্চ ৰসিযোতি ইত্থিলিঙ্গৰোহারেন ৰুত্তং. ৰসো এৰ ৰসীতি ৰুত্তং হোতি. পুন পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায তা ৰসিযো ৰিস্সজ্জেন্তো আৰজ্জনৰসীতিআদিমাহ. আৰজ্জনায ৰসো আৰজ্জনৰসো, সো অস্স অত্থীতি আৰজ্জনৰসী. এসেৰ নযো সেসেসু. পঠমং ঝানং যত্থিচ্ছকন্তি যত্থ যত্থ পদেসে ইচ্ছতি গামে ৰা অরঞ্ঞে ৰা, তত্থ তত্থ আৰজ্জতি. যদিচ্ছকন্তি যদা যদা কালে সীতকালে ৰা উণ্হকালে ৰা, তদা তদা আৰজ্জতি. অথ ৰা যং যং পঠমং ঝানং ইচ্ছতি পথৰীকসিণারম্মণং ৰা সেসারম্মণং ৰা, তং তং আৰজ্জতি. একেককসিণারম্মণস্সাপি ঝানস্স ৰসিতানং ৰুত্তত্তা পুরিমযোজনাযেৰ সুন্দরতরা. যাৰতিচ্ছকন্তি যাৰতকং কালং ইচ্ছতি অচ্ছরাসঙ্ঘাতমত্তং সত্তাহং ৰা, তাৰতকং কালং আৰজ্জতি. আৰজ্জনাযাতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনায. দন্ধাযিতত্তন্তি অৰসৰত্তিভাৰো, অলসভাৰো ৰা. সমাপজ্জতীতি পটিপজ্জতি, অপ্পেতীতি অত্থো. অধিট্ঠাতীতি অন্তোসমাপত্তিযং অধিকং কত্ৰা তিট্ঠতি. ৰুট্ঠানৰসিযংপঠমং ঝানন্তি নিস্সক্কত্থে উপযোগৰচনং, পঠমজ্ঝানাতি অত্থো. পচ্চৰেক্খতীতি পচ্চৰেক্খণজৰনেহি নিৰত্তিত্ৰা পস্সতি. অযমেত্থ পাল়িৰণ্ণনা.

অযং পন অত্থপ্পকাসনা – পঠমজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ৰিতক্কং আৰজ্জযতো ভৰঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৰা পৰত্তাৰজ্জনানন্তরং ৰিতক্কারম্মণানেৰ চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি জৰন্তি, ততো দ্ৰে ভৰঙ্গানি, ততো পুন ৰিচারারম্মণং আৰজ্জনং ৰুত্তনযেনেৰ জৰনানীতি এৰং পঞ্চসু ঝানঙ্গেসু যদা নিরন্তরং চিত্তং পেসেতুং সক্কোতি, অথস্স আৰজ্জনৰসী সিদ্ধাৰ হোতি. অযং পন মত্থকপ্পত্তা ৰসী ভগৰতো যমকপাটিহারিযেৰ লব্ভতি. ইতো পরং সীঘতরা আৰজ্জনৰসী নাম নত্থি. অঞ্ঞেসং পন অন্তরন্তরা ভৰঙ্গৰারে গণনা নত্থি. মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স নন্দোপনন্দদমনে ৰিয সীঘং সমাপত্তিসমাপজ্জনসমত্থতা সমাপজ্জনৰসী নাম. অচ্ছরামত্তং ৰা দসচ্ছরামত্তং ৰা খণং সমাপত্তিং ঠপেতুং সমত্থতা অধিট্ঠানৰসী নাম. তথেৰ ততো লহুং ৰুট্ঠানসমত্থতা ৰুট্ঠানৰসী নাম. পচ্চৰেক্খণৰসী পন আৰজ্জনৰসিযা এৰ ৰুত্তা. পচ্চৰেক্খণজৰনানেৰ হি তত্থ আৰজ্জনানন্তরানীতি. ইতি আৰজ্জনৰসিযা সিদ্ধায পচ্চৰেক্খণৰসী সিদ্ধা হোতি, অধিট্ঠানৰসিযা চ সিদ্ধায ৰুট্ঠানৰসী সিদ্ধা হোতি. এৰং সন্তেপি ‘‘অযং পন মত্থকপ্পত্তা ৰসী ভগৰতো যমকপাটিহারিযেৰ লব্ভতী’’তি ৰুত্তত্তা পাটিহারিযকালে ঝানঙ্গপচ্চৰেক্খণানং অভাৰতো নানাৰিধৰণ্ণাদিনিম্মানস্স নানাকসিণৰসেন ইজ্ঝনতো তংতংকসিণারম্মণং ঝানং সমাপজ্জিতুকামস্স যথারুচি লহুং তস্মিং কসিণে ৰুত্তনযেন আৰজ্জনপৰত্তনসমত্থতা আৰজ্জনৰসী, তদাৰজ্জনৰীথিযংযেৰ তস্স ঝানস্স অপ্পনাসমত্থতাসমাপজ্জনসমত্থতা সমাপজ্জনৰসী. এৰঞ্হি ৰুচ্চমানে যুত্তি চ ন ৰিরুজ্ঝতি, ৰসীপটিপাটি চ যথাক্কমেনেৰ যুজ্জতি. ঝানঙ্গপচ্চৰেক্খণাযং পন ‘‘মত্থকপ্পত্তাযেৰ পঞ্চ জৰনানী’’তি ৰুত্তত্তা ৰুত্তনযেন সত্তসুপি জৰনেসু জৰন্তেসু পচ্চৰেক্খণৰসীযেৰ হোতি. এৰং সন্তে ‘‘পঠমজ্ঝানং আৰজ্জতী’’তি ৰচনং ন যুজ্জতীতি চে? যথা কসিণে পৰত্তং ঝানং কারণোপচারেন কসিণন্তি ৰুত্তং, তথা ঝানপচ্চযং কসিণং ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো’’তিআদীসু (ধ. প. ১৯৪) ৰিয ফলোপচারেন ঝানন্তি ৰুত্তং. যথাপরিচ্ছিন্নে কালে ঠত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স নিদ্দায পবুদ্ধস্স পুন নিদ্দোক্কমনে ৰিয পুন ঝানোক্কমনে সতিপি অধিট্ঠানৰসীযেৰ নাম, যথাপরিচ্ছেদেন ৰুট্ঠিতস্স পন ৰুট্ঠানেযেৰ অধিট্ঠানে সতিপি ৰুট্ঠানৰসী নাম হোতীতি অযং তেসং ৰিসেসো.

নিরোধসমাপত্তিযা ৰিভাৰনত্থং পন ইদং পঞ্হকম্মং – কা নিরোধসমাপত্তি, কে তং সমাপজ্জন্তি, কে ন সমাপজ্জন্তি, কত্থ সমাপজ্জন্তি, কস্মা সমাপজ্জন্তি, কথঞ্চস্সা সমাপজ্জনং হোতি, কথং ঠানং, কথং ৰুট্ঠানং, ৰুট্ঠিতস্স কিন্নিন্নং চিত্তং হোতি, মতস্স চ সমাপন্নস্স চ কো ৰিসেসো, নিরোধসমাপত্তি কিং সঙ্খতা অসঙ্খতা লোকিযা লোকুত্তরা নিপ্ফন্না অনিপ্ফন্নাতি?

তত্থ কা নিরোধসমাপত্তীতি? যা অনুপুব্বনিরোধৰসেন চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং অপ্পৰত্তি.

কে তং সমাপজ্জন্তি, কে ন সমাপজ্জন্তীতি? সব্বেপি পুথুজ্জনা সোতাপন্না সকদাগামিনো সুক্খৰিপস্সকা চ অনাগামী অরহন্তো ন সমাপজ্জন্তি, অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো পন অনাগামিনো চ খীণাসৰা চ সমাপজ্জন্তি.

কত্থ সমাপজ্জন্তীতি? পঞ্চৰোকারভৰে. কস্মা? অনুপুব্বসমাপত্তিসব্ভাৰতো. চতুৰোকারভৰে পন পঠমজ্ঝানাদীনং উপ্পত্তিযেৰ নত্থি, তস্মা ন সক্কা তত্থ সমাপজ্জিতুং.

কস্মা সমাপজ্জন্তীতি? সঙ্খারানং পৰত্তিভেদে উক্কণ্ঠিত্ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে অচিত্তকা হুত্ৰা ‘‘নিরোধং নিব্বানং পত্ৰা সুখং ৰিহরিস্সামা’’তি সমাপজ্জন্তি.

কথং চস্সা সমাপজ্জনং হোতীতি? সমথৰিপস্সনাৰসেন উস্সক্কিত্ৰা কতপুব্বকিচ্চস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নিরোধযতো এৰমস্সা সমাপজ্জনং হোতি. যো হি সমথৰসেনেৰ উস্সক্কতি, সো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পত্ৰা তিট্ঠতি. যো ৰিপস্সনাৰসেনেৰ উস্সক্কতি, সো ফলসমাপত্তিং পত্ৰা তিট্ঠতি. যো পন উভযৰসেন উস্সক্কিত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নিরোধেতি, সো তং সমাপজ্জতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো.

অযং পন ৰিত্থারো – ইধ ভিক্খু নিরোধং সমাপজ্জিতুকামো কতভত্তকিচ্চো সুধোতহত্থপাদো ৰিৰিত্তে ওকাসে সুপঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ সঙ্খারে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সতি. ৰিপস্সনা পনেসা তিৰিধা হোতি – সঙ্খারপরিগ্গণ্হনকৰিপস্সনা, ফলসমাপত্তিৰিপস্সনা, নিরোধসমাপত্তিৰিপস্সনাতি. তত্থ সঙ্খারপরিগ্গণ্হনকৰিপস্সনা মন্দা ৰা হোতু তিক্খা ৰা, মগ্গস্স পদট্ঠানং হোতিযেৰ. ফলসমাপত্তিৰিপস্সনা তিক্খাৰ ৰট্টতি মগ্গভাৰনাসদিসা. নিরোধসমাপত্তিৰিপস্সনা পন নাতিমন্দা নাতিতিক্খা ৰট্টতি. তস্মা এস নাতিমন্দায নাতিতিক্খায ৰিপস্সনায তে সঙ্খারে ৰিপস্সতি. ততো দুতিযজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ সঙ্খারে তথেৰ ৰিপস্সতি. ততো ততিযজ্ঝানং…পে… ততো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ সঙ্খারে তথেৰ ৰিপস্সতি. অথ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায চতুব্বিধং পুব্বকিচ্চং করোতি – নানাবদ্ধঅৰিকোপনং, সঙ্ঘপটিমাননং, সত্থুপক্কোসনং, অদ্ধানপরিচ্ছেদন্তি.

তত্থ নানাবদ্ধঅৰিকোপনন্তি যং ইমিনা ভিক্খুনা সদ্ধিং একাবদ্ধং ন হোতি, নানাবদ্ধং হুত্ৰা ঠিতং পত্তচীৰরং ৰা মঞ্চপীঠং ৰা নিৰাসগেহং ৰা অঞ্ঞং ৰা পন কিঞ্চি পরিক্খারজাতং, তং যথা ন ৰিকুপ্পতি, অগ্গিউদকৰাতচোরউন্দূরাদীনং ৰসেন ন ৰিনস্সতি, এৰং অধিট্ঠাতব্বং. তত্রিদং অধিট্ঠানৰিধানং – ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ইমস্মিং সত্তাহব্ভন্তরে মা অগ্গিনা ঝাযতু, মা উদকেন ৰুয্হতু, মা ৰাতেন ৰিদ্ধংসতু, মা চোরেহি হরীযতু, মা উন্দূরাদীহি খজ্জতূ’’তি. এৰং অধিট্ঠিতে তং সত্তাহং তস্স ন কোচি পরিস্সযো হোতি, অনধিট্ঠহতো পন অগ্গিআদীহি ৰিনস্সতি. ইদং নানাবদ্ধঅৰিকোপনং নাম. যং পন একাবদ্ধং হোতি নিৰাসনপারুপনং ৰা নিসিন্নাসনং ৰা, তত্থ ৰিসুং অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থি, সমাপত্তিযেৰ নং রক্খতি.

সঙ্ঘপটিমাননন্তি ভিক্খুসঙ্ঘস্স পটিমাননং উদিক্খনং. যাৰ এসো ভিক্খু আগচ্ছতি, তাৰ সঙ্ঘকম্মস্স অকরণন্তি অত্থো. এত্থ চ ন পটিমাননং এতস্স পুব্বকিচ্চং, পটিমাননাৰজ্জনং পন পুব্বকিচ্চং. তস্মা এৰং আৰজ্জিতব্বং – ‘‘সচে মযি সত্তাহং নিরোধং সমাপজ্জিত্ৰা নিসিন্নে সঙ্ঘো অপলোকনকম্মাদীসু কিঞ্চিদেৰ কম্মং কত্তুকামো হোতি, যাৰ মং কোচি ভিক্খু আগন্ত্ৰা ন পক্কোসতি, তাৰদেৰ ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি. এৰং কত্ৰা সমাপন্নো হি তস্মিং সমযে ৰুট্ঠাতিযেৰ. যো পন এৰং ন করোতি, সঙ্ঘো চ সন্নিপতিত্ৰা তং অপস্সন্তো ‘‘অসুকো ভিক্খু কুহি’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘নিরোধং সমাপন্নো’’তি ৰুত্তে কঞ্চি ভিক্খুং পেসেতি ‘‘গচ্ছ তং সঙ্ঘস্স ৰচনেন পক্কোসা’’তি. অথস্স তেন ভিক্খুনা সৰনূপচারে ঠত্ৰা ‘‘সঙ্ঘো তং আৰুসো পটিমানেতী’’তি ৰুত্তমত্তেযেৰ ৰুট্ঠানং হোতি. এৰংগরুকা হি সঙ্ঘস্স আণা নাম. তস্মা তং আৰজ্জিত্ৰা যথা সযমেৰ ৰুট্ঠাতি, এৰং সমাপজ্জিতব্বং.

সত্থুপক্কোসনন্তি ইধাপি সত্থুপক্কোসনাৰজ্জনমেৰ ইমস্স পুব্বকিচ্চং. তস্মা তম্পি এৰং আৰজ্জিতব্বং – ‘‘সচে মযি সত্তাহং নিরোধং সমাপজ্জিত্ৰা নিসিন্নে সত্থা ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিং সিক্খাপদং ৰা পঞ্ঞপেতি, তথারূপায ৰা অট্ঠুপ্পত্তিযা ধম্মং দেসেতি. যাৰ মং কোচি আগন্ত্ৰা ন পক্কোসতি, তাৰদেৰ ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি. এৰং কত্ৰা নিসিন্নো হি তস্মিং সমযে ৰুট্ঠাতিযেৰ. যো পন এৰং ন করোতি, সত্থা চ সঙ্ঘে সন্নিপতিতে তং অপস্সন্তো ‘‘অসুকো ভিক্খু কুহি’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘নিরোধং সমাপন্নো’’তি ৰুত্তে কঞ্চি ভিক্খুং পেসেতি ‘‘গচ্ছ তং মম ৰচনেন পক্কোসা’’তি. অথস্স তেন ভিক্খুনা সৰনূপচারে ঠত্ৰা সত্থা আযস্মন্তং আমন্তেতী’’তি ৰুত্তমত্তেযেৰ ৰুট্ঠানং হোতি. এৰংগরুকঞ্হি সত্থুপক্কোসনং. তস্মা তং আৰজ্জিত্ৰা যথা সযমেৰ ৰুট্ঠাতি, এৰং সমাপজ্জিতব্বং.

অদ্ধানপরিচ্ছেদোতি জীৰিতদ্ধানস্স পরিচ্ছেদো. ইমিনা হি ভিক্খুনা অদ্ধানপরিচ্ছেদে কুসলেন ভৰিতব্বং. ‘‘অত্তনো আযুসঙ্খারা সত্তাহং পৰত্তিস্সন্তি, ন পৰত্তিস্সন্তী’’তি আৰজ্জিত্ৰাৰ সমাপজ্জিতব্বং. সচে হি সত্তাহব্ভন্তরে নিরুজ্ঝনকে আযুসঙ্খারে অনাৰজ্জিত্ৰাৰ সমাপজ্জতি, তস্স নিরোধসমাপত্তি মরণং পটিবাহিতুং ন সক্কোতি. অন্তোনিরোধে মরণস্স নত্থিতায অন্তরাৰ সমাপত্তিতো ৰুট্ঠাতি, তস্মা এতং আৰজ্জিত্ৰাৰ সমাপজ্জিতব্বং. অৰসেসঞ্হি অনাৰজ্জিতুম্পি ৰট্টতি, ইদং পন আৰজ্জিতব্বমেৰাতি ৰুত্তং. সো এৰং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ইমং পুব্বকিচ্চং কত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি. অথেকং ৰা দ্ৰে ৰা চিত্তৰারে অতিক্কমিত্ৰা অচিত্তকো হোতি, নিরোধং ফুসতি. কস্মা পনস্স দ্ৰিন্নং চিত্তানং উপরি চিত্তানি নপ্পৰত্তন্তীতি? নিরোধস্স পযোগত্তা. ইদঞ্হি ইমস্স ভিক্খুনো দ্ৰে সমথৰিপস্সনাধম্মে যুগনদ্ধে কত্ৰা অট্ঠসমাপত্তিআরোহনং অনুপুব্বনিরোধস্স পযোগো, ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযাতি নিরোধস্স পযোগত্তা দ্ৰিন্নং চিত্তানং উপরি নপ্পৰত্তন্তি.

কথং ঠানন্তি? এৰং সমাপন্নায পনস্সা কালপরিচ্ছেদৰসেন চেৰ অন্তরা আযুক্খযসঙ্ঘপটিমাননসত্থুপক্কোসনাভাৰেন চ ঠানং হোতি.

কথং ৰুট্ঠানন্তি? অনাগামিস্স অনাগামিফলসমাপত্তিযা অরহতো অরহত্তফলসমাপত্তিযাতি এৰং দ্ৰেধা ৰুট্ঠানং হোতি.

ৰুট্ঠিতস্স কিন্নিন্নং চিত্তং হোতীতি? নিব্বাননিন্নং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসমাপত্তিযা ৰুট্ঠিতস্স খো, আৰুসো ৰিসাখ, ভিক্খুনো ৰিৰেকনিন্নং চিত্তং হোতি ৰিৰেকপোণং ৰিৰেকপব্ভার’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৬৪).

মতস্স চ সমাপন্নস্স চ কো ৰিসেসোতি? অযম্পি অত্থো সুত্তে ৰুত্তোযেৰ. যথাহ – ‘‘যো চাযং, আৰুসো, মতো কালঙ্কতো, তস্স কাযসঙ্খারা নিরুদ্ধা পটিপ্পস্সদ্ধা, ৰচীসঙ্খারা, চিত্তসঙ্খারা নিরুদ্ধা পটিপ্পস্সদ্ধা, আযু পরিক্খীণো, উস্মা ৰূপসন্তা, ইন্দ্রিযানি পরিভিন্নানি. য্ৰাযং ভিক্খু সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নো, তস্সপি কাযসঙ্খারা নিরুদ্ধা পটিপ্পস্সদ্ধা, ৰচীসঙ্খারা, চিত্তসঙ্খারা নিরুদ্ধা পটিপ্পস্সদ্ধা, আযু অপরিক্খীণো, উস্মা অৰূপসন্তা, ইন্দ্রিযানি অপরিভিন্নানী’’তি (ম. নি. ১.৪৫৭).

নিরোধসমাপত্তি কিং সঙ্খতাতিআদিপুচ্ছাযং পন ‘‘সঙ্খতা’’তিপি ‘‘অসঙ্খতা’’তিপি ‘‘লোকিযা’’তিপি ‘‘লোকুত্তরা’’তিপি ন ৰত্তব্বা. কস্মা? সভাৰতো নত্থিতায. যস্মা পন সমাপজ্জন্তস্স ৰসেন সমাপন্নো নাম হোতি, তস্মা নিপ্ফন্নাতি ৰত্তুং ৰট্টতি, নো অনিপ্ফন্নাতি.

‘‘ইতি সন্তা সমাপত্তি, অযং অরিযনিসেৰিতা;

দিট্ঠেৰ ধম্মে নিব্বানমিতি সঙ্খমুপাগতা’’তি.

নিরোধসমাপত্তিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩৫. পরিনিব্বানঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮৬. পরিনিব্বানঞাণনিদ্দেসে ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. সম্পজানোতি সাত্থকসম্পজঞ্ঞং, সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, গোচরসম্পজঞ্ঞং, অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি ইমেহি চতূহি সম্পজঞ্ঞেহি সম্পজানো. পৰত্তন্তি সব্বত্থ যথানুরূপং পরিযুট্ঠানপৰত্তঞ্চ অনুসযপ্পৰত্তঞ্চ. পরিযাদিযতীতি উপচারপ্পনাৰসেন ৰুত্তেসু ৰিক্খম্ভনৰসেন, ৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্তেসু তদঙ্গৰসেন, মগ্গৰসেন ৰুত্তেসু সমুচ্ছেদৰসেন খেপেতি অপ্পৰত্তং করোতি. পেয্যালমুখেন হি দুতিযাদিঝানসমাপত্তিমহাৰিপস্সনামগ্গা সংখিত্তা. যস্মা এতং পচ্চৰেক্খন্তস্স পৰত্তং ঞাণং পরিনিব্বানে ঞাণং নাম হোতি, তস্মা ৰিক্খম্ভনপরিনিব্বানং তদঙ্গপরিনিব্বানং সমুচ্ছেদপরিনিব্বানন্তিপি ৰুত্তমেৰ হোতি. এতেহি কিলেসপরিনিব্বানপচ্চৰেক্খণঞাণং ৰুত্তং. অথ ৰা পনাতিআদীহি খন্ধপরিনিব্বানপচ্চৰেক্খণঞাণং নিদ্দিসতি. অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাতি দুৰিধা হি নিব্বানধাতু সউপাদিসেসা চ অনুপাদিসেসা চ. তত্থ উপাদীযতে ‘‘অহং মমা’’তি ভুসং গণ্হীযতীতি উপাদি, খন্ধপঞ্চকস্সেতং অধিৰচনং. উপাদিযেৰ সেসো অৰসিট্ঠোতি উপাদিসেসো, সহ উপাদিসেসেন ৰত্ততীতি সউপাদিসেসা. নত্থেত্থ উপাদিসেসোতি অনুপাদিসেসা. সউপাদিসেসা পঠমং ৰুত্তা. অযং পন অনুপাদিসেসা. তায অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা. চক্খুপৰত্তন্তি চক্খুপৰত্তি চক্খুসমুদাচারো. পরিযাদিযতীতি খেপীযতি মদ্দীযতীতি. এস নযো সেসেসু.

পরিনিব্বানঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩৬. সমসীসট্ঠঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮৭. সমসীসট্ঠঞাণনিদ্দেসে পঞ্চক্খন্ধাতিআদীহি দসহি রাসীহি সব্বধম্মসঙ্গহো ৰেদিতব্বো. ন হি একেকস্স ৰসেন আযতনধাতুরাসিৰজ্জেহি সেসেহি অট্ঠহি রাসীহি ৰিসুং ৰিসুং সব্বধম্মো সঙ্গয্হতীতি. যস্মা পন লোকুত্তরধম্মা হেতুসমুচ্ছেদেন সমুচ্ছিন্দিতব্বা ন হোন্তি, তস্মা সব্বধম্মসদ্দেন সঙ্গহিতাপি লোকুত্তরধম্মা সমুচ্ছেদৰসেন সম্ভৰতো ইধ ন গহেতব্বা, হেতুসমুচ্ছেদেন সমুচ্ছিন্দিতব্বা এৰ তেভূমকধম্মা গহেতব্বা. সম্মা সমুচ্ছিন্দতীতি যথাযোগং ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপহানৰসেন পরিযুট্ঠানং অনুসযঞ্চ নিরোধেন্তো সম্মা সমুচ্ছিন্দতি. এৰং পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায সম্মা সমুচ্ছেদো নিদ্দিট্ঠো. নিরোধেতীতি অনুপ্পাদনিরোধেন নিরোধেতি. ইমিনা সমুচ্ছেদত্থো ৰুত্তো. ন উপট্ঠাতীতি এৰং নিরোধে কতে সো সো ধম্মো পুন ন উপতিট্ঠতি, ন উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ইমিনা নিরোধত্থো ৰুত্তো. এৰং অনুপট্ঠহনধম্মৰসেন অনুপট্ঠানভাৰো নিদ্দিট্ঠো. সমন্তি কামচ্ছন্দাদীনং সমিতত্তা সমং. তানি পন নেক্খম্মাদীনি সত্ত, রূপারূপজ্ঝানানি অট্ঠ, মহাৰিপস্সনা অট্ঠারস, অরিযমগ্গা চত্তারোতি সত্ততিংস হোন্তি.

তেরস সীসানি সীসভূতানং সব্বেসং সঙ্গহৰসেন ৰুত্তানি. ইধ পন সদ্ধাদীনি অট্ঠেৰ সীসানি যুজ্জন্তি. ন হি অরহতো তণ্হাদীনি পঞ্চ সীসানি সন্তি. পলিবোধসীসন্তি পলিবুন্ধনং পলিবোধো, নিব্বানমগ্গাৰরণন্তি অত্থো. সীসন্তি পধানং, অধিকন্তি অত্থো. পলিবোধোযেৰ সীসং, তংসম্পযুত্তাদিসব্বপলিবোধেসু ৰা সীসন্তি পলিবোধসীসং. এস নযো সেসেসু. ৰিসেসতো পন ৰিনিবন্ধনন্তি উন্নতিৰসেন সংসারে বন্ধনং. পরামাসোতি অভিনিৰেসো. ৰিক্খেপোতি ৰিপ্পকিণ্ণতা. কিলেসোতি কিলিস্সনং. অধিমোক্খোতি অধিমুচ্চনং. পগ্গহোতি উস্সাহনং. উপট্ঠানন্তি অপিলাপনং. অৰিক্খেপোতি অৰিপ্পকিণ্ণতা. দস্সনন্তি যথাসভাৰপটিৰেধো. পৰত্তন্তি উপাদিন্নক্খন্ধপৰত্তং. গোচরোতি আরম্মণং. ইমেসু দ্ৰাদসসুপি ৰারেসু পধানট্ঠো সীসট্ঠো. ৰিমোক্খোতি ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিমুত্তীসু পঞ্চসু নিস্সরণৰিমুত্তি নিব্বানং. সঙ্খারসীসন্তি সব্বসঙ্খতসঙ্খারানং সীসং, কোটি অৰসানন্তি অত্থো. এতেন অনুপাদিসেসপরিনিব্বানং ৰুত্তং. সঙ্খারাভাৰমত্তৰসেন ৰা খন্ধপরিনিব্বানমেৰ ৰুত্তং হোতি. নেক্খম্মাদিকং সমঞ্চ সদ্ধাদিকং সীসঞ্চ, সমসীসং ৰা অস্স অত্থীতি সমসীসীতি. অথ ৰা তেরসন্নং সীসানং তণ্হাদীনি পঞ্চ সীসানি সমুদযসচ্চং, সদ্ধাদীনি পঞ্চ মগ্গসচ্চং, পৰত্তসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং দুক্খসচ্চং, গোচরসীসঞ্চ সঙ্খারসীসঞ্চ নিরোধসচ্চন্তি ইমেসং চতুন্নং অরিযসচ্চানং একস্মিং রোগে ৰা একস্মিং ইরিযাপথে ৰা একস্মিং সভাগজীৰিতিন্দ্রিযে ৰা অভিসমযো চ অনুপাদিসেসপরিনিব্বানঞ্চ যস্স হোতি, সো পুব্বে ৰুত্তসমানঞ্চ ইমেসঞ্চ সীসানং অত্থিতায সমসীসীতি ৰুচ্চতি.

সমসীসট্ঠঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩৭. সল্লেখট্ঠঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮৮. সল্লেখট্ঠঞাণনিদ্দেসে রাগো পুথূতি রাগো ৰিসুং, লোকুত্তরেহি অসম্মিস্সোতি অত্থো. এস নযো সেসেসু. রাগোতি রঞ্জনট্ঠেন. দোসোতি দুস্সনট্ঠেন. মোহোতি মুয্হনট্ঠেন. রঞ্জনলক্খণো রাগো, দুস্সনলক্খণো দোসো, মুয্হনলক্খণো মোহোতি ইমে তযো সীসকিলেসে ৰত্ৰা ইদানি পভেদতো দস্সেন্তো কোধোতিআদিমাহ. তত্থ কুজ্ঝনলক্খণো কোধোতি ইধ সত্তৰত্থুকো অধিপ্পেতো. উপনন্ধনলক্খণো উপনাহো, দল়্হভাৰপ্পত্তো কোধোযেৰ. পরগুণমক্খনলক্খণো মক্খো, পরগুণপুঞ্ছনন্তি অত্থো. যুগগ্গাহলক্খণো পল়াসো, যুগগ্গাহৰসেন পরগুণদস্সনন্তি অত্থো. পরসম্পত্তিখীযনলক্খণা ইস্সা, উসূযনাতি অত্থো. অত্তসম্পত্তিনিগূহনলক্খণং মচ্ছরিযং, ‘‘ময্হং অচ্ছরিযং মা পরস্স হোতূ’’তি অত্থো. অত্তনা কতপাপপটিচ্ছাদনলক্খণা মাযা, পটিচ্ছাদনট্ঠেন মাযা ৰিযাতি অত্থো. অত্তনো অৰিজ্জমানগুণপ্পকাসনলক্খণং সাঠেয্যং, সঠভাৰোতি অত্থো. চিত্তস্স উদ্ধুমাতভাৰলক্খণো থম্ভো, থদ্ধভাৰোতি অত্থো. করণুত্তরিযলক্খণো সারম্ভো. উন্নতিলক্খণো মানো. অব্ভুন্নতিলক্খণো অতিমানো. মত্তভাৰলক্খণো মদো. পঞ্চসু কামগুণেসু চিত্তৰোসগ্গলক্খণো পমাদো.

এৰং ৰিসুং ৰিসুং কিলেসৰসেন পুথূ দস্সেত্ৰা ৰুত্তকিলেসে চ অৰুত্তে চ অঞ্ঞে সব্বসঙ্গাহিকৰসেন দস্সেতুং সব্বে কিলেসাতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠধম্মসম্পরাযেসু সত্তে কিলেসেন্তি উপতাপেন্তি ৰিবাধেন্তীতি কিলেসা. অকুসলকম্মপথসঙ্গহিতা চ অসঙ্গহিতা চ. দুট্ঠু চরিতা, দুট্ঠা ৰা চরিতাতি দুচ্চরিতা. তে পন কাযদুচ্চরিতং ৰচীদুচ্চরিতং মনোদুচ্চরিতন্তি তিপ্পকারা. ৰিপাকং অভিসঙ্খরোন্তীতি অভিসঙ্খারা. তেপি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো আনেঞ্জাভিসঙ্খারোতি তিপ্পকারা. ৰিপাকৰসেন ভৰং গচ্ছন্তীতিভৰগামিনো, ভৰগামিনো কম্মা ভৰগামিকম্মা. ইমিনা অভিসঙ্খারভাৰেপি সতি অৰেদনীযানি কম্মানি পটিক্খিত্তানি হোন্তীতি অযং ৰিসেসো. ‘‘দুচ্চরিতা’’তি চ ‘‘কম্মা’’তি চ লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. নানত্তেকত্তন্তি এত্থ উদ্দেসে একত্তসদ্দস্স অভাৰেপি নানত্তেকত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খত্তা একত্তম্পি নিদ্দিসিতুকামেন ‘‘নানত্তেকত্ত’’ন্তি উদ্দেসো কতো. নানত্তসল্লেখকে একত্তে দস্সিতে সল্লেখঞাণং সুখেন দস্সীযতীতি. নানত্তন্তি অনৰট্ঠিতত্তা সপরিপ্ফন্দত্তা চ নানাসভাৰো. একত্তন্তি অৰট্ঠিতত্তা অপরিপ্ফন্দত্তা চ একসভাৰো.

চরণতেজোতি চরন্তি তেন অগতং দিসং নিব্বানং গচ্ছন্তীতি চরণং. কিং তং? সীলং. তদেৰ পটিপক্খতাপনট্ঠেন তেজো. গুণতেজোতি সীলেন লদ্ধপতিট্ঠো সমাধিতেজো. পঞ্ঞাতেজোতি সমাধিনা লদ্ধপতিট্ঠো ৰিপস্সনাতেজো. পুঞ্ঞতেজোতি ৰিপস্সনাহি লদ্ধপতিট্ঠো অরিযমগ্গকুসলতেজো. ধম্মতেজোতি চতুন্নং তেজানং পতিট্ঠাভূতো বুদ্ধৰচনতেজো. চরণতেজেন তেজিতত্তাতি সীলতেজেন তিখিণীকতত্তা. দুস্সীল্যতেজন্তি দুস্সীলভাৰসঙ্খাতং তেজং. তম্পি হি সন্তানং তাপনতো তেজো নাম. পরিযাদিযতীতি খেপেতি. অগুণতেজন্তি সমাধিস্স পটিপক্খং ৰিক্খেপতেজং. দুপ্পঞ্ঞতেজন্তি ৰিপস্সনাঞাণপটিপক্খং মোহতেজং. অপুঞ্ঞতেজন্তি তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসপ্পহানেন কিলেসসহাযং অকুসলকম্মতেজং. ন কেৰলঞ্হেতং অপুঞ্ঞমেৰ খেপেতি, ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকং কম্মং কম্মক্খযায সংৰত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.২৩৩; দী. নি. ৩.৩১২; ম. নি. ২.১৮) ৰচনতো কুসলকম্মম্পি খেপেতিযেৰ. পুঞ্ঞতেজপটিপক্খৰসেন অপুঞ্ঞতেজমেৰ ৰুত্তং. অধম্মতেজন্তি নানাতিত্থিযানং সমযৰচনতেজং. ইমস্স ঞাণস্স উদ্দেসৰণ্ণনাযং ৰুত্তে দুতিযে অত্থৰিকপ্পে রাগাদযো একূনৰীসতি পুথু দুস্সীল্যতেজা হোন্তি. ‘‘অভিসঙ্খারা, ভৰগামিকম্মা’’তি এত্থ অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারা অকুসলকম্মঞ্চ অপুঞ্ঞতেজা হোন্তি, আনেঞ্জাভিসঙ্খারানি লোকিযকুসলকম্মানি পুঞ্ঞতেজেনেৰ খেপনীযতো অপুঞ্ঞতেজপক্খিকাৰ হোন্তি. কামচ্ছন্দাদযো পঞ্চদস নানত্তা অগুণতেজা হোন্তি, নিচ্চসঞ্ঞাদযো অট্ঠারস নানত্তা দুপ্পঞ্ঞতেজা হোন্তি, চতুমগ্গৰজ্ঝা চত্তারো নানত্তা অপুঞ্ঞতেজা হোন্তি. সোতাপত্তিমগ্গৰজ্ঝনানত্তেন অধম্মতেজো সঙ্গহেতব্বো.

নিদ্দেসে সল্লেখপটিপক্খেন অসল্লেখেন সল্লেখং দস্সেতুকামেন অসল্লেখপুব্বকো সল্লেখো নিদ্দিট্ঠো. নেক্খম্মাদযো সত্ততিংস একত্তধম্মাৰ পচ্চনীকানং সল্লিখনতো ‘‘সল্লেখো’’তি ৰুত্তা. তস্মিং নেক্খম্মাদিকে সত্ততিংসপভেদে সল্লেখে ঞাণং সল্লেখট্ঠে ঞাণন্তি.

সল্লেখট্ঠঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩৮. ৰীরিযারম্ভঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮৯. ৰীরিযারম্ভঞাণনিদ্দেসে অনুপ্পন্নানন্তি একস্মিং অত্তভাৰে, একস্মিং ৰা আরম্মণে অনিব্বত্তানং. অনমতগ্গে হি সংসারে অনুপ্পন্না অকুসলা নাম নত্থি, কুসলা পন অত্থি. পাপকানন্তি লামকানং. অকুসলানং ধম্মানন্তি অকোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. অনুপ্পাদাযাতি ন উপ্পাদনত্থায. উপ্পন্নানন্তি ইমস্মিং অত্তভাৰে নিব্বত্তানং. পহানাযাতি পজহনত্থায. অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানন্তি ইমস্মিং অত্তভাৰে অনিব্বত্তপুব্বানং কোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. উপ্পাদাযাতি উপ্পাদনত্থায. উপ্পন্নানন্তি ইমস্মিং অত্তভাৰে নিব্বত্তানং. ঠিতিযাতি ঠিতত্থায. অসম্মোসাযাতি অৰিনাসত্থায. ভিয্যোভাৰাযাতি পুনপ্পুনভাৰায. ৰেপুল্লাযাতি ৰিপুলভাৰায. ভাৰনাযাতি ৰড্ঢিযা. পারিপূরিযাতি পরিপূরণত্থায.

ইদানি অকুসলেসু কামচ্ছন্দং, কুসলেসু নেক্খম্মং ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতুং অনুপ্পন্নস্স কামচ্ছন্দস্সাতিআদিমাহ. তত্থ কামচ্ছন্দোতি সমাধিপটিপক্খো কামরাগো. নেক্খম্মন্তি পঠমজ্ঝানসমাধি, পঠমজ্ঝানং ৰা, সব্বে এৰ ৰা কুসলা ধম্মা নেক্খম্মং.

ইদানি সব্বকিলেসানং সব্বকিলেসপটিপক্খস্স অরহত্তমগ্গস্স চ ৰসেন যোজেত্ৰা দস্সেতুং অনুপ্পন্নানং সব্বকিলেসানন্তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পন্নস্স অরহত্তমগ্গস্স ঠিতিযাতিআদীসু উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নস্স অরহত্তমগ্গস্স ঠিতিক্খণভঙ্গক্খণৰসেন ‘‘ঠিতিযা’’তিআদিযোজনা ৰেদিতব্বা. ৰিভঙ্গট্ঠকথাযম্পি ‘‘যা চস্স পৰত্তি, অযমেৰ ঠিতি নামা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৪০৬) ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘অরহত্তমগ্গস্স পুব্বভাগমগ্গো দট্ঠব্বো’’তি ৰদন্তি.

ৰীরিযারম্ভঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩৯. অত্থসন্দস্সনঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯০. অত্থসন্দস্সনঞাণনিদ্দেসে পঞ্চক্খন্ধাতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. পকাসেতীতি পাকটং করোতি, সোতূনং ঞাণচক্খুনা দস্সনং সম্পাদেতীতি অত্থো. নানাধম্মাতি লোকিযলোকুত্তরা সব্বধম্মা ৰুত্তা. কস্মা পকাসনানিদ্দেসে লোকিযা এৰ ৰুত্তাতি চে? অনিচ্চাদিৰসেন পকাসনায আরদ্ধত্তা. লোকুত্তরানঞ্চ অসম্মসনূপগত্তা লোকুত্তরা ন ৰুত্তা. নানাধম্মনিদ্দেসেন পন অত্থসন্দস্সননিদ্দেসেন চ তেসং সঙ্গহিতত্তা যথা তে পকাসেতব্বা, তথা পকাসনা পকাসনাযেৰ. পজহন্তোতি সোতারং পজহাপেন্তোতি অত্থো. সন্দস্সেতীতি সোতূনং সম্মা দস্সেতি. কেচি পন ‘‘কামচ্ছন্দস্স পহীনত্তা নেক্খম্মত্থং সন্দস্সেতী’’তিআদিনা নযেন পঠন্তি. তেসং উজুকমেৰ সোতূনং দোসপ্পহানে গুণপটিলাভে চ কতে সিখাপ্পত্তং দেসনাঞাণং হোতীতি দস্সনত্থং অযং নযো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

অত্থসন্দস্সনঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪০. দস্সনৰিসুদ্ধিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯১. দস্সনৰিসুদ্ধিঞাণনিদ্দেসে সব্বে ধম্মা একসঙ্গহিতাতি সব্বে সঙ্খতাসঙ্খতা ধম্মা একেন সঙ্গহিতা পরিচ্ছিন্না. তথট্ঠেনাতি ভূতট্ঠেন, অত্তনো অত্তনো সভাৰৰসেন ৰিজ্জমানত্থেনাতি অত্থো. অনত্তট্ঠেনাতি কারকৰেদকসঙ্খাতেন অত্তনা রহিতট্ঠেন. সচ্চট্ঠেনাতি অৰিসংৰাদকট্ঠেন, অত্তনো সভাৰঞ্ঞথত্তাভাৰেনাতি অত্থো. পটিৰেধট্ঠেনাতি সভাৰতো ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিতব্বট্ঠেন. ইধ লোকুত্তরঞাণেন অসম্মোহতো আরম্মণতো চ পটিৰেধো ৰেদিতব্বো. অভিজাননট্ঠেনাতি লোকিকেন ঞাণেন আরম্মণতো, লোকুত্তরেন ঞাণেন অসম্মোহতো আরম্মণতো চ তেসং তেসং ধম্মানং সভাৰতো অভিজানিতব্বট্ঠেন. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪৬) হি ৰুত্তং. পরিজাননট্ঠেনাতি ৰুত্তনযেনেৰ লোকিযলোকুত্তরেহি ঞাণেহি সভাৰতো অভিঞ্ঞাতানং ধম্মানং অনিচ্চাদিতো নিয্যানাদিতো চ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা জানিতব্বট্ঠেন. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তি হি ৰুত্তং. ধম্মট্ঠেনাতি সভাৰধারণাদিনা ধম্মট্ঠেন. ধাতুট্ঠেনাতি নিজ্জীৰতাদিনা ধাতুট্ঠেন. ঞাতট্ঠেনাতি লোকিযলোকুত্তরেহি ঞাণেহি ঞাতুং সক্কুণেয্যট্ঠেন. যথা দট্ঠুং সক্কুণেয্যাদিনা অত্থেন ‘‘দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং রূপ’’ন্তি ৰুত্তং, এৰমিধাপি ঞাতুং সক্কুণেয্যট্ঠো ঞাতট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. সচ্ছিকিরিযট্ঠেনাতি আরম্মণতো পচ্চক্খকাতব্বট্ঠেন. ফুসনট্ঠেনাতি পচ্চক্খকতস্স আরম্মণতো পুনপ্পুনং ফুসিতব্বট্ঠেন. অভিসমযট্ঠেনাতি লোকিকেন ঞাণেন অভিসমাগন্তব্বট্ঠেন. কিঞ্চাপি হি ‘‘তথট্ঠে পঞ্ঞা সচ্চৰিৰট্টে ঞাণং, অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা ঞাতট্ঠে ঞাণং, সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞা ফস্সনট্ঠে ঞাণ’’ন্তি একেকমেৰ ঞাণং ৰুত্তং. অট্ঠকথাযঞ্চ –

‘‘সমৰাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;

পটিলাভে পহানে চ, পটিৰেধে চ দিস্সতী’’তি . –

গাথাৰণ্ণনাযং অভিসমযসদ্দস্স পটিৰেধত্থো ৰুত্তো, ইধ পন যথাৰুত্তেন অত্থেন তেসং নানত্তং ৰেদিতব্বং. অট্ঠকথাযমেৰ হি সো লোকিযঞাণৰসেন ধম্মাভিসমযো ৰুত্তোতি.

কামচ্ছন্দো নানত্তন্তি ৰিক্খেপসব্ভাৰতো নানারম্মণত্তা চ নানাসভাৰোতি অত্থো. এৰং সব্বকিলেসা ৰেদিতব্বা. নেক্খম্মং একত্তন্তি চিত্তেকগ্গতাসব্ভাৰতো নানারম্মণৰিক্খেপাভাৰতো চ একসভাৰন্তি অত্থো. এৰং সব্বকুসলা ৰেদিতব্বা. ইধ পেয্যালেন সংখিত্তানং ব্যাপাদাদীনং অকুসলানং যথাৰুত্তেন অত্থেন নানত্তং ৰেদিতব্বং. ৰিতক্কৰিচারাদীনং পন হেট্ঠিমানং হেট্ঠিমানং উপরিমতো উপরিমতো ওল়ারিকট্ঠেন নানত্তং ৰেদিতব্বং. যস্মা একসঙ্গহিতনানত্তেকত্তানং পটিৰেধো মগ্গক্খণে সচ্চপটিৰেধেন সিজ্ঝতি, তস্মা ‘‘পটিৰেধো’’তি পদং উদ্ধরিত্ৰা সচ্চাভিসমযং দস্সেসি.

পরিঞ্ঞা পটিৰেধং পটিৰিজ্ঝতীতি পরিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি. এস নযো সেসেসু. সচ্চাভিসমযকালস্মিঞ্হি মগ্গঞাণস্স একক্খণে পরিঞ্ঞা, পহানং, সচ্ছিকিরিযা, ভাৰনাতি চত্তারি কিচ্চানি হোন্তি. যথা নাৰা অপুব্বং অচরিমং একক্খণে চত্তারি কিচ্চানি করোতি, ওরিমং তীরং পজহতি, সোতং ছিন্দতি, ভণ্ডং ৰহতি, পারিমং তীরং অপ্পেতি, এৰমেৰ মগ্গঞাণং অপুব্বং অচরিমং একক্খণে চত্তারি সচ্চানি অভিসমেতি, দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, সমুদযং পহানাভিসমযেন অভিসমেতি, মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতি, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন অভিসমেতি. কিং ৰুত্তং হোতি? নিরোধং আরম্মণং কত্ৰা কিচ্চৰসেন চত্তারিপি সচ্চানি পাপুণাতি পস্সতি পটিৰিজ্ঝতীতি. যথা ওরিমং তীরং পজহতি, এৰং মগ্গঞাণং দুক্খং পরিজানাতি. যথা সোতং ছিন্দতি, এৰং সমুদযং পজহতি. যথা ভণ্ডং ৰহতি, এৰং সহজাতাদিপচ্চযতায মগ্গং ভাৰেতি. যথা পারিমং তীরং অপ্পেতি, এৰং পারিমতীরভূতং নিরোধং সচ্ছিকরোতীতি এৰং উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং.

দস্সনং ৰিসুজ্ঝতীতি তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসতমপ্পহানেন ঞাণদস্সনং ৰিসুদ্ধিভাৰং পাপুণাতি. দস্সনং ৰিসুদ্ধন্তি তস্স তস্স ফলস্স উপ্পাদক্খণে তস্স তস্স মগ্গঞাণস্স কিচ্চসিদ্ধিপ্পত্তিতো ঞাণদস্সনং ৰিসুদ্ধিভাৰং পত্তং হোতি. সব্বধম্মানং একসঙ্গহিতায নানত্তেকত্তপটিৰেধপঞ্ঞায মগ্গফলঞাণেহি সিদ্ধিতো অন্তে মগ্গফলঞাণানি ৰুত্তানি.

দস্সনৰিসুদ্ধিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪১-৪২. খন্তিঞাণপরিযোগাহণঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯২-৯৩. খন্তিঞাণপরিযোগাহণঞাণনিদ্দেসেসু রূপং অনিচ্চতো ৰিদিতন্তি অনিচ্চানুপস্সনায অনিচ্চন্তি ঞাতং. রূপং দুক্খতো ৰিদিতন্তি দুক্খানুপস্সনায দুক্খন্তি ঞাতং. রূপং অনত্ততো ৰিদিতন্তি অনত্তানুপস্সনায অনত্তাতি ঞাতং. যং যং ৰিদিতং, তং তং খমতীতি যং যং রূপং অনিচ্চাদিতো ৰিদিতং, তং তং রূপং অনিচ্চাদিতো খমতি রুচ্চতি. ‘‘রূপং অনিচ্চতো ৰিদিতং, যং যং ৰিদিতং, তং তং খমতী’’তি ৰিসুং ৰিসুঞ্চ কত্ৰা কেসুচি পোত্থকেসু লিখিতং. ‘‘ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা অনিচ্চতো ৰিদিতা’’তিআদিনা লিঙ্গৰচনানি পরিৰত্তেত্ৰা যোজেতব্বানি. ফুসতীতি ৰিপস্সনাঞাণফুসনেন ফুসতি ফরতি. পরিযোগহতীতি ৰিপস্সনাঞাণেন পৰিসতি. পরিযোগাহতীতিপি পাঠো.

খন্তিঞাণপরিযোগাহণঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪৩. পদেসৰিহারঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৪. পদেসৰিহারঞাণনিদ্দেসে যেনাকারেন মাতিকায উদ্দিট্ঠো পদেসো পচ্চৰেক্খিতব্বো, তং দস্সেন্তো মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিতন্তিআদিমাহ. তত্থ মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাতি দিট্ঠিসম্পযুত্তৰেদনাপি ৰট্টতি দিট্ঠিং উপনিস্সযং কত্ৰা উপ্পন্না কুসলাকুসলৰেদনাপি ৰিপাকৰেদনাপি. তত্থ মিচ্ছাদিট্ঠিসম্পযুত্তা অকুসলাৰ হোতি, দিট্ঠিং পন উপনিস্সায কুসলাপি উপ্পজ্জন্তি অকুসলাপি. মিচ্ছাদিট্ঠিকা হি দিট্ঠিং উপনিস্সায পক্খদিৰসেসু যাগুভত্তাদীনি দেন্তি, অন্ধকুট্ঠিআদীনং ৰত্তং পট্ঠপেন্তি, চতুমহাপথে সালং করোন্তি, পোক্খরণিং খণাপেন্তি, পুপ্ফারামং ফলারামং রোপেন্তি, নদীৰিদুগ্গেসু সেতুং অত্থরন্তি, ৰিসমং সমং করোন্তি. ইতি তেসং কুসলা ৰেদনা উপ্পজ্জতি. মিচ্ছাদিট্ঠিং পন নিস্সায সম্মাদিট্ঠিকে অক্কোসন্তি পরিভাসন্তি ৰধবন্ধাদীনি করোন্তি, পাণং ৰধিত্ৰা দেৰতানং উপহরন্তি. ইতি নেসং অকুসলা ৰেদনা উপ্পজ্জতি. ৰিপাকৰেদনা পন ভৰন্তরগতানং হোতি. সা পন মিচ্ছাদিট্ঠি সহজাতায ৰেদনায সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি, সমনন্তরনিরুদ্ধা মিচ্ছাদিট্ঠি পচ্চুপ্পন্নমিচ্ছাদিট্ঠিসম্পযুত্তায ৰেদনায অনন্তরসমনন্তরূপনিস্সযআসেৰননত্থিৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি, মিচ্ছাদিট্ঠিং গরুং কত্ৰা অভিনন্দন্তস্স লোভসহগতৰেদনায আরম্মণআরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি, সব্বাকুসলেহি মিচ্ছাদিট্ঠিং আরম্মণমত্তং করোন্তস্স সব্বাকুসলৰেদনায মিচ্ছাদিট্ঠিং পচ্চৰেক্খন্তস্স ৰিপস্সন্তস্স কুসলাব্যাকতৰেদনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযেন উপ্পজ্জমানানং কুসলাকুসলৰেদনানং ভৰন্তরে ৰিপাকৰেদনানঞ্চ উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতি.

মিচ্ছাদিট্ঠিৰূপসমপচ্চযাতি মিচ্ছাদিট্ঠিৰূপসমো নাম সম্মাদিট্ঠি, তস্মা যং সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা ৰেদযিতং ৰুত্তং, তদেৰ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিৰূপসমপচ্চযা’’তি ৰেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিৰূপসমো নাম ৰিপস্সনাক্খণে সোতাপত্তিমগ্গক্খণে চা’’তি ৰদন্তি.

সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিতন্তি এত্থাপি সম্মাদিট্ঠিসম্পযুত্তৰেদনাপি ৰট্টতি সম্মাদিট্ঠিং উপনিস্সযং কত্ৰা উপ্পন্না কুসলাকুসলৰেদনাপি ৰিপাকৰেদনাপি. তত্থ সম্মাদিট্ঠিসম্পযুত্তা কুসলাৰ হোতি, সম্মাদিট্ঠিং পন উপনিস্সায বুদ্ধপূজা দীপমালারোপনং মহাধম্মস্সৰনং অপ্পতিট্ঠিতে দিসাভাগে চেতিযপতিট্ঠাপনন্তি এৰমাদীনি পুঞ্ঞানি করোন্তি. ইতি নেসং কুসলা ৰেদনা উপ্পজ্জতি. সম্মাদিট্ঠিমেৰ নিস্সায মিচ্ছাদিট্ঠিকে অক্কোসন্তি পরিভাসন্তি, অত্তানং উক্কংসন্তি, পরং ৰম্ভেন্তি. ইতি নেসং অকুসলা ৰেদনা উপ্পজ্জতি. ৰিপাকৰেদনা পন ভৰন্তরগতানংযেৰ হোতি. সা পন সম্মাদিট্ঠি সহজাতায সমনন্তরনিরুদ্ধায পচ্চুপ্পন্নায ৰেদনায মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৰুত্তপচ্চযেহেৰ পচ্চযো হোতি, লোকিকসম্মাদিট্ঠি পচ্চৰেক্খণসম্পযুত্তায ৰিপস্সনাসম্পযুত্তায নিকন্তিসম্পযুত্তায চ ৰেদনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৰুত্তনযেনেৰ উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, মগ্গফলসম্মাদিট্ঠি পচ্চৰেক্খণসম্পযুত্তায ৰেদনায আরম্মণআরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযপচ্চযৰসেন পচ্চযো হোতি.

সম্মাদিট্ঠিৰূপসমপচ্চযাপি ৰেদযিতন্তি সম্মাদিট্ঠিৰূপসমো নাম মিচ্ছাদিট্ঠি, তস্মা যং মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযা ৰেদযিতং ৰুত্তং, তদেৰ ‘‘সম্মাদিট্ঠিৰূপসমপচ্চযা’’তি ৰেদিতব্বং. মিচ্ছাসঙ্কপ্পপচ্চযা মিচ্ছাসঙ্কপ্পৰূপসমপচ্চযাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. যস্স যস্স হি ‘‘ৰূপসমপচ্চযা’’তি ৰুচ্চতি, তস্স তস্স পটিপক্খধম্মপচ্চযাৰ তং তং ৰেদযিতং অধিপ্পেতং. মিচ্ছাঞাণাদীসু পন মিচ্ছাঞাণং নাম পাপকিরিযাসু উপাযচিন্তা. অথ ৰা মিচ্ছাঞাণং মিচ্ছাপচ্চৰেক্খণঞাণং. সম্মাঞাণং নাম ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিং লোকুত্তরসম্মাদিট্ঠিঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসকুসলাব্যাকতং ঞাণং. মিচ্ছাৰিমুত্তি নাম পাপাধিমুত্তিতা. অথ ৰা অযাথাৰৰিমুত্তি অনিয্যানিকৰিমুত্তি অৰিমুত্তস্সেৰ সতো ৰিমুত্তিসঞ্ঞীতি. সম্মাৰিমুত্তি নাম কল্যাণাধিমুত্তিতা ফলৰিমুত্তি চ. সম্মাদিট্ঠিআদযো হেট্ঠা ৰুত্তত্থাযেৰ.

ছন্দপচ্চযাপীতিআদীসু পন ছন্দো নাম লোভো, ছন্দপচ্চযা অট্ঠলোভসহগতচিত্তসম্পযুত্তৰেদনা ৰেদিতব্বা. ছন্দৰূপসমপচ্চযা পঠমজ্ঝানৰেদনাৰ. ৰিতক্কপচ্চযা পঠমজ্ঝানৰেদনা. ৰিতক্কৰূপসমপচ্চযা দুতিযজ্ঝানৰেদনা. সঞ্ঞাপচ্চযা ঠপেত্ৰা পঠমজ্ঝানং সেসা ছ সমাপত্তিৰেদনা. সঞ্ঞাৰূপসমপচ্চযা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰেদনা.

ছন্দো চ অৰূপসন্তো হোতীতিআদীসু সচে ছন্দৰিতক্কসঞ্ঞা অৰূপসন্তা হোন্তীতি অত্থো. তপ্পচ্চযাতি সো ছন্দৰিতক্কসঞ্ঞানং অৰূপসমো এৰ পচ্চযো তপ্পচ্চযো, তস্মা তপ্পচ্চযা. ছন্দৰিতক্কসঞ্ঞাঅৰূপসমপচ্চযা ৰেদনা হোতীতি অত্থো. সা অট্ঠলোভসহগতচিত্তসম্পযুত্তৰেদনা হোতি. সচে ছন্দো ৰূপসন্তো ৰিতক্কসঞ্ঞা অৰূপসন্তা. তপ্পচ্চযাতি সো ছন্দস্স ৰূপসমো ৰিতক্কসঞ্ঞানং অৰূপসমো এৰ পচ্চযো তপ্পচ্চযো, তস্মা তপ্পচ্চযা. সা পঠমজ্ঝানৰেদনাৰ. সচে ছন্দৰিতক্কা ৰূপসন্তা সঞ্ঞা অৰূপসন্তা. তপ্পচ্চযাতি সো ছন্দৰিতক্কানং ৰূপসমো সঞ্ঞায অৰূপসমো এৰ পচ্চযো তপ্পচ্চযো, তস্মা তপ্পচ্চযা. সা দুতিযজ্ঝানৰেদনাৰ. সচে ছন্দৰিতক্কসঞ্ঞা ৰূপসন্তা. তপ্পচ্চযাতি সো ছন্দৰিতক্কসঞ্ঞানং ৰূপসমো এৰ পচ্চযো তপ্পচ্চযো, তস্মা তপ্পচ্চযা. সা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰেদনাৰ. কেচি পন ‘‘ছন্দো নাম অপ্পনং পাপুণিস্সামীতি পুব্বভাগে ধম্মচ্ছন্দো, অপ্পনাপ্পত্তস্স সো ছন্দো ৰূপসন্তো হোতি. পঠমজ্ঝানে ৰিতক্কো হোতি, দুতিযজ্ঝানপ্পত্তস্স ৰিতক্কো ৰূপসন্তো হোতি. সত্তসু সমাপত্তীসু সঞ্ঞা হোতি, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স চ নিরোধং সমাপন্নস্স চ সঞ্ঞা ৰূপসন্তা হোতী’’তি এৰং ৰণ্ণযন্তি. ইধ পন নিরোধসমাপত্তি ন যুজ্জতি. অপ্পত্তস্স পত্তিযাতি অরহত্তফলস্স পত্তত্থায. অত্থি আযৰন্তি অত্থি ৰীরিযং. আযাৰন্তিপি পাঠো. তস্মিম্পি ঠানে অনুপ্পত্তেতি তস্স ৰীরিযারম্ভস্স ৰসেন তস্মিং অরহত্তফলস্স কারণে অরিযমগ্গে অনুপ্পত্তে. তপ্পচ্চযাপি ৰেদযিতন্তি অরহত্তস্স ঠানপচ্চযা ৰেদযিতং. এতেন চতুমগ্গসহজাতা নিব্বত্তিতলোকুত্তরৰেদনা গহিতা. কেচি পন ‘‘আযৰন্তি পটিপত্তি. তস্মিম্পি ঠানে অনুপ্পত্তেতি তস্সা ভূমিযা পত্তিযা’’তি ৰণ্ণযন্তি.

পদেসৰিহারঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪৪-৪৯. ৰিৰট্টঞাণছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯৫. ৰিৰট্টঞাণছক্কনিদ্দেসে নেক্খম্মাধিপতত্তা পঞ্ঞাতি নেক্খম্মং অধিকং কত্ৰা নেক্খম্মাধিকভাৰেন পৰত্তা পঞ্ঞা. কামচ্ছন্দতো সঞ্ঞায ৰিৰট্টতীতি নেক্খম্মাধিপতিকতপঞ্ঞাসম্পযুত্তসঞ্ঞায হেতুভূতায, করণভূতায ৰা কামচ্ছন্দতো ৰিৰট্টতি পরাৰত্ততি, পরম্মুখী হোতীতি অত্থো. এস নযো সেসেসু.

৯৬. কামচ্ছন্দো নানত্তন্তি কামচ্ছন্দো সন্তৰুত্তিতায অভাৰতো ন একসভাৰো. নেক্খম্মং একত্তন্তি নেক্খম্মং সন্তৰুত্তিভাৰতো একসভাৰো. নেক্খম্মেকত্তং চেতযতোতি কামচ্ছন্দে আদীনৰদস্সনেন নেক্খম্মং পৰত্তযতো. কামচ্ছন্দতো চিত্তং ৰিৰট্টতীতি দিট্ঠাদীনৰতো কামচ্ছন্দতো নেক্খম্মক্খণে চিত্তং ৰিৰট্টতি. এস নযো সেসেসু.

৯৭. কামচ্ছন্দং পজহন্তোতি নেক্খম্মপৰত্তিক্খণে কামচ্ছন্দং ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন পজহন্তো. নেক্খম্মৰসেন চিত্তং অধিট্ঠাতীতি পটিলদ্ধস্স নেক্খম্মস্স ৰসেন তংসম্পযুত্তচিত্তং অধিতিট্ঠতি অধিকং করোন্তো তিট্ঠতি, পৰত্তেতীতি অত্থো. এস নযো সেসেসু.

৯৮. চক্খু সুঞ্ঞং অত্তেন ৰাতি বালজনপরিকপ্পিতস্স কারকৰেদকসঙ্খাতস্স অত্তনো অভাৰা চক্খু অত্তেন চ সুঞ্ঞং. যঞ্হি যত্থ ন হোতি, তেন তং সুঞ্ঞং নাম হোতি. অত্তনিযেন ৰাতি অত্তনো অভাৰেনেৰ অত্তনো সন্তকস্সপি অভাৰা অত্তনো সন্তকেন চ সুঞ্ঞং. লোকস্স অত্তাতি চ অত্তনিযন্তি চ উভযথা গাহসম্ভৰতো তদুভযগাহপটিসেধনত্থং অত্তাভাৰো চ অত্তনিযাভাৰো চ ৰুত্তো. নিচ্চেন ৰাতি ভঙ্গং অতিক্কমিত্ৰা তিট্ঠন্তস্স কস্সচি অভাৰতো নিচ্চেন চ সুঞ্ঞং. ধুৰেন ৰাতি পৰত্তিক্খণেপি থিরস্স কস্সচি অভাৰতো ধুৰেন চ সুঞ্ঞং. সস্সতেন ৰাতি সব্বকালেপি ৰিজ্জমানস্স কস্সচি অভাৰতো সস্সতেন চ সুঞ্ঞং. অৰিপরিণামধম্মেন ৰাতি জরাভঙ্গৰসেন দ্ৰিধা অপরিৰত্তমানপকতিকস্স কস্সচি অভাৰতো অৰিপরিণামধম্মেন চ সুঞ্ঞং. অথ ৰা নিচ্চভাৰেন চ ধুৰভাৰেন চ সস্সতভাৰেন চ অৰিপরিণামধম্মভাৰেন চ সুঞ্ঞন্তি অত্থো. সমুচ্চযত্থো ৰা-সদ্দো. যথাভূতং জানতো পস্সতোতি ইচ্চেৰং অনত্তানুপস্সনাঞাণেন যথাসভাৰেন জানন্তস্স চক্খুনা ৰিয চ পস্সন্তস্স. চক্খাভিনিৰেসতো ঞাণং ৰিৰট্টতীতি চক্খু অত্তাতি ৰা অত্তনিযন্তি ৰা পৰত্তমানতো দিট্ঠাভিনিৰেসতো তদঙ্গপ্পহানৰসেন ঞাণং ৰিৰট্টতি. এস নযো সেসেসু.

৯৯. নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং ৰোসজ্জতীতি নেক্খম্মলাভী পুগ্গলো নেক্খম্মেন তপ্পটিপক্খং কামচ্ছন্দং পরিচ্চজতি. ৰোসগ্গে পঞ্ঞাতি কামচ্ছন্দস্স ৰোসগ্গভূতে নেক্খম্মে তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞা. এস নযো সেসেসু. পীল়নট্ঠাদযো হেট্ঠা ৰুত্তত্থা এৰ. পরিজানন্তো ৰিৰট্টতীতি পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা, মগ্গসমঙ্গীপুগ্গলো দুক্খস্স চতুব্বিধং অত্থং কিচ্চৰসেন পরিজানন্তো দুভতো ৰুট্ঠানৰসেন ৰিৰট্টতি, ঞাণৰিৰট্টনেপি ঞাণসমঙ্গী ৰিৰট্টতীতি ৰুত্তো.

১০০. তথট্ঠে পঞ্ঞাতি এতস্স পুগ্গলস্সেৰ তথট্ঠে ৰিৰট্টনা পঞ্ঞা. এস নযো সেসেসু. ইদানি মগ্গক্খণে এৰ কিচ্চৰসেন আকারনানত্ততো ছ ৰিৰট্টঞাণানি দস্সেতুং সঞ্ঞাৰিৰট্টোতিআদিমাতিকং ঠপেত্ৰা তং অত্থতো ৰিভজন্তো সঞ্জানন্তো ৰিৰট্টতীতিআদিমাহ. তত্থ সঞ্জানন্তো ৰিৰট্টতীতি সঞ্ঞাৰিৰট্টোতি যস্মা পুব্বভাগে নেক্খম্মাদিং অধিপতিতো সঞ্জানন্তো যোগী পচ্ছা নেক্খম্মসম্পযুত্তঞাণেন কামচ্ছন্দাদিতো ৰিৰট্টতি, তস্মা তং ঞাণং সঞ্ঞাৰিৰট্টো নামাতি অত্থো. চেতযন্তো ৰিৰট্টতীতি চেতোৰিৰট্টোতি যস্মা যোগী নেক্খম্মেকত্তাদীনি চেতযন্তো সম্পযুত্তঞাণেন কামচ্ছন্দাদিতো ৰিৰট্টতি, তস্মা তং ঞাণং চেতোৰিৰট্টো নামাতি অত্থো. ৰিজানন্তো ৰিৰট্টতীতি চিত্তৰিৰট্টোতি যস্মা যোগী নেক্খম্মাদিৰসেন চিত্তাধিট্ঠানেন ৰিজানন্তো তংসম্পযুত্তঞাণেন কামচ্ছন্দাদিতো ৰিৰট্টতি, তস্মা তং ঞাণং চিত্তৰিৰট্টো নামাতি অত্থো. ঞাণং করোন্তো ৰিৰট্টতীতি ঞাণৰিৰট্টোতি যস্মা যোগী ছব্বিধং অজ্ঝত্তিকাযতনং অনত্তানুপস্সনাঞাণেন সুঞ্ঞতো ৰিদিতং করোন্তো তেনেৰ ঞাণেন দিট্ঠাভিনিৰেসতো ৰিৰট্টতি, তস্মা তং ঞাণং ঞাণৰিৰট্টো নামাতি অত্থো. ৰোসজ্জন্তো ৰিৰট্টতীতি ৰিমোক্খৰিৰট্টোতি যস্মা যোগী নেক্খম্মাদীহি কামচ্ছন্দাদীনি ৰোসজ্জন্তো তংসম্পযুত্তঞাণেন কামচ্ছন্দাদিতো ৰিৰট্টতি, তস্মা তং ঞাণং ৰিমোক্খৰিৰট্টো নামাতি অত্থো. তথট্ঠে ৰিৰট্টতীতি সচ্চৰিৰট্টোতি যস্মা যোগী চতুব্বিধে তথট্ঠে দুভতো ৰুট্ঠানৰসেন ৰিৰট্টতি, তস্মা মগ্গঞাণং সচ্চৰিৰট্টো নামাতি অত্থো. মগ্গঞাণমেৰ ৰা তথট্ঠে দুভতো ৰুট্ঠানভাৰেন ৰিৰট্টতীতি সচ্চৰিৰট্টোতি অত্থো.

যত্থ সঞ্ঞাৰিৰট্টোতিআদি সচ্চৰিৰট্টঞাণনিদ্দেসে ৰুত্তত্তা সচ্চৰিৰট্টঞাণক্খণমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. মগ্গক্খণেযেৰ হি সব্বানি যুজ্জন্তি. কথং? ঞাণৰিৰট্টে ঞাণঞ্হি ৰজ্জেত্ৰা সেসেসু অরিযমগ্গো সরূপেনেৰ আগতো. ৰিপস্সনাকিচ্চস্স পন মগ্গেনেৰ সিজ্ঝনতো ৰিপস্সনাকিচ্চসিদ্ধিৰসেন ঞাণৰিৰট্টঞাণম্পি মগ্গক্খণে যুজ্জতি. মগ্গঞাণেনেৰ ৰা ‘‘চক্খু সুঞ্ঞ’’ন্তিআদি কিচ্চৰসেন পটিৰিদ্ধমেৰ হোতীতি মগ্গক্খণে তং ঞাণং ৰত্তুং যুজ্জতিযেৰ. অত্থযোজনা পনেত্থ ‘‘যত্থ মগ্গক্খণে সঞ্ঞাৰিৰট্টো, তত্থ চেতোৰিৰট্টো. যত্থ মগ্গক্খণে চেতোৰিৰট্টো, তত্থ সঞ্ঞাৰিৰট্টো’’তি এৰমাদিনা নযেন সব্বসংসন্দনেসু যোজনা কাতব্বা. অথ ৰা সঞ্ঞাৰিৰট্টচেতোৰিৰট্টচিত্তৰিৰট্টৰিমোক্খৰিৰট্টেসু চতুন্নং অরিযমগ্গানং আগতত্তা সচ্চৰিৰট্টো আগতোযেৰ হোতি. ঞাণৰিৰট্টো চ সচ্চৰিৰট্টেনেৰ কিচ্চৰসেন সিদ্ধো হোতি. সঞ্ঞাচেতোচিত্তৰিমোক্খৰিৰট্টেস্ৰেৰ চ পেয্যালে ৰিত্থারিযমানে ‘‘অনত্তানুপস্সনাধিপতত্তা পঞ্ঞা অভিনিৰেসতো সঞ্ঞায ৰিৰট্টতীতি অধিপতত্তা পঞ্ঞা সঞ্ঞাৰিৰট্টে ঞাণ’’ন্তি চ, ‘‘অভিনিৰেসো নানত্তং, অনত্তানুপস্সনা একত্তং. অনত্তানুপস্সনেকত্তং চেতযতো অভিনিৰেসতো চিত্তং ৰিৰট্টতীতি নানত্তে পঞ্ঞা চেতোৰিৰট্টে ঞাণ’’ন্তি চ, ‘‘অভিনিৰেসং পজহন্তো অনত্তানুপস্সনাৰসেন চিত্তং অধিট্ঠাতীতি অধিট্ঠানে পঞ্ঞা চিত্তৰিৰট্টে ঞাণ’’ন্তি চ, ‘‘অনত্তানুপস্সনায অভিনিৰেসং ৰোসজ্জতীতি ৰোসগ্গে পঞ্ঞা ৰিমোক্খৰিৰট্টে ঞাণ’’ন্তি চ পাঠসম্ভৰতো ঞাণৰিৰট্টে ঞাণম্পি তেসু আগতমেৰ হোতি. ঞাণৰিৰট্টে চ অনত্তানুপস্সনায ৰুট্ঠায অরিযমগ্গং পটিলদ্ধস্স কিচ্চৰসেন ‘‘চক্খু সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা’’তিআদিযুজ্জনতো সচ্চৰিৰট্টো লব্ভতি, তস্মা একেকস্মিং ৰিৰট্টে সেসা পঞ্চ পঞ্চ ৰিৰট্টা লব্ভন্তি. তস্মা এৰং ‘‘যত্থ সঞ্ঞাৰিৰট্টো, তত্থ চেতোৰিৰট্টো’’তিআদিকানি সংসন্দনানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বং.

ৰিৰট্টঞাণছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫০. ইদ্ধিৰিধঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১০১. ইদ্ধিৰিধঞাণনিদ্দেসং ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতন্তি এত্থ ছন্দহেতুকো সমাধি, ছন্দাধিকো ৰা সমাধি ছন্দসমাধি, কত্তুকম্যতাছন্দং অধিপতিং করিত্ৰা পটিলদ্ধসমাধিস্সেতং অধিৰচনং. পধানভূতা সঙ্খারা পধানসঙ্খারা, চতুকিচ্চসাধকস্স সম্মপ্পধানৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং. চতুকিচ্চসাধনৰসেন বহুৰচনং কতং. সমন্নাগতন্তি ছন্দসমাধিনা চ পধানসঙ্খারেহি চ উপেতং. ইদ্ধিপাদন্তি নিপ্ফত্তিপরিযাযেন ৰা ইজ্ঝনট্ঠেন, ইজ্ঝন্তি এতায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইমিনা ৰা পরিযাযেন ইদ্ধীতি সঙ্খং গতানং উপচারজ্ঝানাদিকুসলচিত্তসম্পযুত্তানং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারানং অধিট্ঠানট্ঠেন পাদভূতং সেসচিত্তচেতসিকরাসিন্তি অত্থো. ৰুত্তঞ্হি ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযে ‘‘ইদ্ধিপাদোতি তথাভূতস্স ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (ৰিভ. ৪৩৪). অভিধম্মভাজনীযে চ ‘‘ইদ্ধিপাদোতি তথাভূতস্স ফস্সো ৰেদনা…পে… পগ্গাহো অৰিক্খেপো’’তি (ৰিভ. ৪৪৭) ৰুত্তং. তস্মা ‘‘সেসচিত্তচেতসিকরাসি’’ন্তি এত্থ? ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারেসু একেকং ইদ্ধিং কত্ৰা দ্ৰীহি দ্ৰীহি সহ সেসৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্হি চত্তারো খন্ধা সব্বে চ ফস্সাদযো ধম্মা সঙ্গহিতা হোন্তি. ইমিনা নযেন সেসেসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো. যথেৰ হি ছন্দং অধিপতিং করিত্ৰা পটিলদ্ধসমাধি ছন্দসমাধীতি ৰুত্তো, এৰং ৰীরিযং চিত্তং ৰীমংসং অধিপতিং করিত্ৰা পটিলদ্ধসমাধি ৰীমংসাসমাধীতি ৰুচ্চতি. এৰমেকেকস্মিং ইদ্ধিপাদে ছন্দাদযো ৰীরিযাদযো চিত্তাদযো ৰীমংসাদযোতি তযো তযো ধম্মা ইদ্ধীপি হোন্তি ইদ্ধিপাদাপি, সেসা পন সম্পযুত্তকা চত্তারো খন্ধা ইদ্ধিপাদাযেৰ. যস্মা ৰা ইমে তযো তযো ধম্মা সম্পযুত্তকেহি চতূহি খন্ধেহি সদ্ধিংযেৰ ইজ্ঝন্তি, ন ৰিনা তেহি, তস্মা তেন পরিযাযেন সব্বে চত্তারোপি খন্ধা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি নাম হোন্তি, পতিট্ঠট্ঠেন পাদা নামাতিপি ৰেদিতব্বং.

ৰীরিযসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতন্তি এত্থ পন ৰীরিযন্তি চ পধানসঙ্খারোতি চ একোযেৰ. কস্মা দ্ৰিধা ৰুত্তন্তি চে? ৰীরিযস্স অধিপতিভাৰদস্সনৰসেনেত্থ পঠমং ৰীরিযগ্গহণং কতং, তস্সেৰ চতুকিচ্চসাধকত্তদস্সনত্থং পধানসঙ্খারৰচনং কতং. এৰং দ্ৰিধা ৰুত্তত্তা এৰ চেত্থাপি তযো তযো ধম্মাতি ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘ৰিভঙ্গে ‘ইদ্ধীতি যা তেসং তেসং ধম্মানং ইদ্ধি সমিদ্ধি ইজ্ঝনা সমিজ্ঝনা’তি (ৰিভ. ৪৩৪) ৰুত্তত্তা ইদ্ধি নাম অনিপ্ফন্না, ইদ্ধিপাদো নিপ্ফন্নো’’তি ৰদন্তি. ইধ পন ইদ্ধিপি ইদ্ধিপাদোপি নিপ্ফন্নো লক্খণব্ভাহতোতি সন্নিট্ঠানং কতং. ইদ্ধি সমিদ্ধীতিআদীহি ইজ্ঝনাকারেন ধম্মা এৰ ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং.

ভাৰেতীতি আসেৰতি. সুত্তন্তভাজনীযে (ৰিভ. ৪৩১ আদযো) ৰিয ইধাপি ইদ্ধিপাদভাৰনা লোকিযা এৰ. তস্মা ইদ্ধিৰিধং তাৰ সম্পাদেতুকামো লোকিযং ইদ্ধিপাদং ভাৰেন্তো পথৰীকসিণাদীসু অট্ঠসু কসিণেসু অধিকতৰসিপ্পত্তঅট্ঠসমাপত্তিকো কসিণানুলোমতো কসিণপটিলোমতো কসিণানুলোমপটিলোমতো ঝানানুলোমতো ঝানপটিলোমতো ঝানানুলোমপটিলোমতো ঝানুক্কন্তিকতো কসিণুক্কন্তিকতো ঝানকসিণুক্কন্তিকতো অঙ্গসঙ্কন্তিকতো আরম্মণসঙ্কন্তিকতো অঙ্গারম্মণসঙ্কন্তিকতো অঙ্গৰৰত্থানতো আরম্মণৰৰত্থানতোতি ইমেহি চুদ্দসহি আকারেহি চিত্তং পরিদমেত্ৰা ছন্দসীসৰীরিযসীসচিত্তসীসৰীমংসাসীসৰসেন পুনপ্পুনং ঝানং সমাপজ্জতি. অঙ্গারম্মণৰৰত্থানম্পি কেচি ইচ্ছন্তি. পুব্বহেতুসম্পন্নেন পন কসিণেসু চতুক্কজ্ঝানমত্তে চিণ্ণৰসিনাপি কাতুং ৰট্টতীতি তং তং ইদ্ধিপাদং সমাধিং ভাৰেন্তো ‘‘অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদাযা’’তিআদিকং (ৰিভ. ৪৩২) চতুপ্পকারং ৰীরিযং অধিট্ঠাতি, তস্স চ হানিৰুদ্ধিযো ঞত্ৰা ৰীরিযসমতং অধিট্ঠাতি. সো এৰং চতূসু ইদ্ধিপাদেসু চিত্তং পরিভাৰেত্ৰা ইদ্ধিৰিধং সম্পাদেতি.

সো ইমেসু চতূসু ইদ্ধিপাদেসূতিআদীসু সোতি সো ভাৰিতচতুরিদ্ধিপাদো ভিক্খু. চতূসু ইদ্ধিপাদেসু চিত্তং পরিভাৰেতীতি পুনপ্পুনং ছন্দাদীসু একেকং অধিপতিং কত্ৰা ঝানসমাপজ্জনৰসেন তেসু চিত্তং পরিভাৰেতি নাম, ছন্দাদিৰাসনং গাহাপেতীতি অত্থো. পরিদমেতীতি নিব্বিসেৰনং করোতি. পুরিমং পচ্ছিমস্স কারণৰচনং. পরিভাৰিতঞ্হি চিত্তং পরিদমিতং হোতীতি. মুদুং করোতীতি তথা দন্তং চিত্তং ৰসিপ্পত্তং করোতি. ৰসে ৰত্তমানঞ্হি চিত্তং ‘‘মুদূ’’তি ৰুচ্চতি. কম্মনিযন্তি কম্মক্খমং কম্মযোগ্গং করোতি. মুদু হি চিত্তং কম্মনিযং হোতি সুধন্তমিৰ সুৰণ্ণং, ইধ পন ইদ্ধিৰিধকম্মক্খমং. সোতি সো পরিভাৰিতচিত্তো ভিক্খু. কাযম্পি চিত্তে সমোদহতীতিআদি ইদ্ধিকরণকালে যথাসুখং চিত্তচারস্স ইজ্ঝনত্থং যোগৰিধানং দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ কাযম্পি চিত্তে সমোদহতীতি অত্তনো করজকাযম্পি পাদকজ্ঝানচিত্তে সমোদহতি পৰেসেতি আরোপেতি, কাযং চিত্তানুগতিকং করোতীতি অত্থো. এৰং করণং অদিস্সমানেন কাযেন গমনস্স উপকারায হোতি. চিত্তম্পি কাযে সমোদহতীতি পাদকজ্ঝানচিত্তং অত্তনো করজকাযে সমোদহতি আরোপেতি, চিত্তম্পি কাযানুগতিকং করোতীতি অত্থো. এৰং করণং দিস্সমানেন কাযেন গমনস্স উপকারায হোতি. সমাদহতীতিপি পাঠো, পতিট্ঠাপেতীতি অত্থো. কাযৰসেন চিত্তং পরিণামেতীতি পাদকজ্ঝানচিত্তং গহেত্ৰা করজকাযে আরোপেতি কাযানুগতিকং করোতি, ইদং চিত্তং কাযে সমোদহনস্স ৰেৰচনং. চিত্তৰসেন কাযং পরিণামেতীতি করজকাযং গহেত্ৰা পাদকজ্ঝানচিত্তে আরোপেতি, চিত্তানুগতিকং করোতি, ইদং কাযং চিত্তে সমোদহনস্স ৰেৰচনং. অধিট্ঠাতীতি ‘‘এৰং হোতূ’’তি অধিট্ঠাতি. সমোদহনস্স অত্থৰিৰরণত্থং পরিণামো ৰুত্তো, পরিণামস্স অত্থৰিৰরণত্থং অধিট্ঠানং ৰুত্তং. যস্মা সমোদহতীতি মূলপদং, পরিণামেতি অধিট্ঠাতীতি তস্স অত্থনিদ্দেসপদানি, তস্মা তেসং দ্ৰিন্নংযেৰ পদানং ৰসেন পরিণামেত্ৰাতি অধিট্ঠহিত্ৰাতি ৰুত্তং, ন ৰুত্তং সমোদহিত্ৰাতি.

সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ কাযে ওক্কমিত্ৰা ৰিহরতীতি চতুত্থজ্ঝানেন সহজাতসুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ সমাপজ্জনৰসেন করজকাযে ওক্কমিত্ৰা পৰেসেত্ৰা ৰিহরতি. তায সঞ্ঞায ওক্কন্তকাযস্স পনস্স করজকাযোপি তূলপিচু ৰিয লহুকো হোতি. সোতি সো কতযোগৰিধানো ভিক্খু. তথাভাৰিতেন চিত্তেনাতি ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং, হেতুঅত্থে ৰা, তথাভাৰিতেন চিত্তেন হেতুভূতেনাতি অত্থো. পরিসুদ্ধেনাতি উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিভাৰতো পরিসুদ্ধেন. পরিসুদ্ধত্তাযেৰ পরিযোদাতেন, পভস্সরেনাতি অত্থো. ইদ্ধিৰিধঞাণাযাতি ইদ্ধিকোট্ঠাসে, ইদ্ধিৰিকপ্পে ৰা ঞাণত্থায. চিত্তং অভিনীহরতীতি সো ভিক্খু ৰুত্তপ্পকারৰসেন তস্মিং চিত্তে অভিঞ্ঞাপাদকে জাতে ইদ্ধিৰিধঞাণাধিগমত্থায পরিকম্মচিত্তং অভিনীহরতি, কসিণারম্মণতো অপনেত্ৰা ইদ্ধিৰিধাভিমুখং পেসেতি. অভিনিন্নামেতীতি অধিগন্তব্বইদ্ধিপোণং ইদ্ধিপব্ভারং করোতি. সোতি সো এৰং কতচিত্তাভিনীহারো ভিক্খু. অনেকৰিহিতন্তি অনেকৰিধং নানপ্পকারকং. ইদ্ধিৰিধন্তি ইদ্ধিকোট্ঠাসং, ইদ্ধিৰিকপ্পং ৰা. পচ্চনুভোতীতি পচ্চনুভৰতি, ফস্সেতি সচ্ছিকরোতি পাপুণাতীতি অত্থো.

১০২. ইদানিস্স অনেকৰিহিতভাৰং দস্সেন্তো একোপি হুত্ৰাতিআদিমাহ. তত্থ একোপি হুত্ৰাতি ইদ্ধিকরণতো পুব্বে পকতিযা একোপি হুত্ৰা. বহুধা হোতীতি বহুন্নং সন্তিকে চঙ্কমিতুকামো ৰা, সজ্ঝাযং ৰা কত্তুকামো, পঞ্হং ৰা পুচ্ছিতুকামো হুত্ৰা সতম্পি সহস্সম্পি হোতি. কথং পনাযমেৰং হোতি? ইদ্ধিযা ভূমিপাদপদমূলভূতে ধম্মে সম্পাদেত্ৰা অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায সচে সতং ইচ্ছতি, ‘‘সতং হোমি সতং হোমী’’তি পরিকম্মং কত্ৰা পুন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অধিট্ঠাতি. অধিট্ঠানচিত্তেন সহেৰ সতং হোতি. সহস্সাদীসুপি এসেৰ নযো. সচে এৰং ন ইজ্ঝতি, পুন পরিকম্মং কত্ৰা দুতিযম্পি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অধিট্ঠাতব্বং. সংযুত্তট্ঠকথাযঞ্হি ‘‘একৰারং দ্ৰেৰারং সমাপজ্জিতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ পাদকজ্ঝানচিত্তং নিমিত্তারম্মণং, পরিকম্মচিত্তানি সতারম্মণানি ৰা সহস্সারম্মণানি ৰা. তানি চ খো ৰণ্ণৰসেনেৰ, নো পণ্ণত্তিৰসেন. অধিট্ঠানচিত্তম্পি তথেৰ সতারম্মণং ৰা সহস্সারম্মণং ৰা, তং পঠমপ্পনাচিত্তমিৰ গোত্রভুঅনন্তরং একমেৰ উপ্পজ্জতি রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানিকং. তত্থ যে তে বহূ নিম্মিতা, তে অনিযমেত্ৰা নিম্মিতত্তা ইদ্ধিমতা সদিসাৰ হোন্তি. ঠাননিসজ্জাদীসু ৰা ভাসিততুণ্হীভাৰাদীসু ৰা যং যং ইদ্ধিমা করোতি, তংতদেৰ করোন্তি. সচে পন নানাৰণ্ণে কাতুকামো হোতি, কেচি পঠমৰযে কেচি মজ্ঝিমৰযে কেচি পচ্ছিমৰযে, তথা দীঘকেসে উপড্ঢমুণ্ডমুণ্ডে মিস্সককেসে উপড্ঢরত্তচীৰরে পণ্ডুকচীৰরে পদভাণধম্মকথাসরভঞ্ঞপঞ্হপুচ্ছনপঞ্হৰিস্সজ্জনরজনপচনচীৰরসিব্বনধোৰনাদীনি করোন্তে, অপরেপি ৰা নানপ্পকারকে কাতুকামো হোতি, তেন পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ‘‘এত্তকা ভিক্খূ পঠমৰযা হোন্তূ’’তিআদিনা নযেন পরিকম্মং কত্ৰা পুন সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অধিট্ঠাতব্বং. অধিট্ঠানচিত্তেন সদ্ধিং ইচ্ছিতপ্পকারাযেৰ হোন্তীতি. এস নযো ‘‘বহুধাপি হুত্ৰা একো হোতী’’তিআদীসু. অযং পন ৰিসেসো – ইমিনা হি ভিক্খুনা এৰং বহুভাৰং নিম্মিনিত্ৰা পুন ‘‘একোৰ হুত্ৰা চঙ্কমিস্সামি, সজ্ঝাযং করিস্সামি, পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ৰা ‘‘অযং ৰিহারো অপ্পভিক্খুকো, সচে কেচি আগমিস্সন্তি, কুতো ইমে এত্তকা একসদিসা ভিক্খূ অদ্ধা থেরস্স এসানুভাৰোতি মং জানিস্সন্তী’’তি অপ্পিচ্ছতায ৰা অন্তরাৰ ‘‘একো হোমী’’তি ইচ্ছন্তেন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘একো হোমী’’তি পরিকম্মং কত্ৰা পুন সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘একো হোমী’’তি অধিট্ঠাতব্বং. অধিট্ঠানচিত্তেন সদ্ধিংযেৰ একো হোতি. এৰং অকরোন্তো পন যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেন সযমেৰ একো হোতি.

আৰিভাৰন্তি পাকটভাৰং করোতীতি অত্থো. তিরোভাৰন্তি পটিচ্ছন্নভাৰং করোতীতি অত্থো. আৰিভাৰং পচ্চনুভোতি, তিরোভাৰং পচ্চনুভোতীতি পুরিমেন ৰা সম্বন্ধো. তত্রাযং ইদ্ধিমা আৰিভাৰং কত্তুকামো অন্ধকারং ৰা আলোকং করোতি, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰটং করোতি, অনাপাথং ৰা আপাথং করোতি. কথং? অযঞ্হি যথা পটিচ্ছন্নোপি দূরে ঠিতোপি ৰা দিস্সতি, এৰং অত্তানং ৰা পরং ৰা কত্তুকামো পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ‘‘ইদং অন্ধকারং আলোকজাতং হোতূ’’তি ৰা, ‘‘ইদং পটিচ্ছন্নং ৰিৰটং হোতূ’’তি ৰা, ‘‘ইদং অনাপাথং আপাথং হোতূ’’তি ৰা আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতি. সহ অধিট্ঠানা যথাধিট্ঠিতমেৰ হোতি. পরে দূরে ঠিতাপি পস্সন্তি, সযম্পি পস্সিতুকামো পস্সতি. তিরোভাৰং কত্তুকামো পন আলোকং ৰা অন্ধকারং করোতি, অপ্পটিচ্ছন্নং ৰা পটিচ্ছন্নং, আপাথং ৰা অনাপাথং করোতি. কথং? অযঞ্হি যথা অপ্পটিচ্ছন্নোপি সমীপে ঠিতোপি ৰা ন দিস্সতি, এৰং অত্তানং ৰা পরং ৰা কত্তুকামো পাদকজ্ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা ‘‘ইদং আলোকট্ঠানং অন্ধকারং হোতূ’’তি ৰা, ‘‘ইদং অপ্পটিচ্ছন্নং পটিচ্ছন্নং হোতূ’’তি ৰা, ‘‘ইদং আপাথং অনাপাথং হোতূ’’তি ৰা আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতি. সহ অধিট্ঠানা যথাধিট্ঠিতমেৰ হোতি. পরে সমীপে ঠিতাপি ন পস্সন্তি, সযম্পি অপস্সিতুকামো ন পস্সতি. অপিচ সব্বম্পি পাকটপাটিহারিযং আৰিভাৰো নাম, অপাকটপাটিহারিযং তিরোভাৰো নাম. তত্থ পাকটপাটিহারিযে ইদ্ধিপি পঞ্ঞাযতি ইদ্ধিমাপি. তং যমকপাটিহারিযেন দীপেতব্বং. অপাকটপাটিহারিযে ইদ্ধিযেৰ পঞ্ঞাযতি, ন ইদ্ধিমা. তং মহকসুত্তেন (সং. নি. ৪.৩৪৬) চ ব্রহ্মনিমন্তনিকসুত্তেন (ম. নি. ১.৫০১ আদযো) চ দীপেতব্বং.

তিরোকুট্টন্তি পরকুট্টং, কুট্টস্স পরভাগন্তি ৰুত্তং হোতি. এস নযো তিরোপাকারতিরোপব্বতেসু. কুট্টোতি চ গেহভিত্তি. পাকারোতি গেহৰিহারগামাদীনং পরিক্খেপপাকারো. পব্বতোতি পংসুপব্বতো ৰা পাসাণপব্বতো ৰা. অসজ্জমানোতি অলগ্গমানো. সেয্যথাপি আকাসেতি আকাসে ৰিয. এৰং গন্তুকামেন পন আকাসকসিণং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায কুট্টং ৰা পাকারং ৰা পব্বতং ৰা আৰজ্জিত্ৰা কতপরিকম্মেন ‘‘আকাসো হোতূ’’তি অধিট্ঠাতব্বো, আকাসোৰ হোতি. অধো ওতরিতুকামস্স, উদ্ধং ৰা আরোহিতুকামস্স সুসিরো হোতি, ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গন্তুকামস্স ছিদ্দো. সো তত্থ অসজ্জমানো গচ্ছতি. সচে পনস্স ভিক্খুনো অধিট্ঠহিত্ৰা গচ্ছন্তস্স অন্তরা পব্বতো ৰা রুক্খো ৰা উট্ঠেতি, কিং পুন সমাপজ্জিত্ৰা অধিট্ঠাতব্বন্তি? দোসো নত্থি. পুন সমাপজ্জিত্ৰা অধিট্ঠানঞ্হি উপজ্ঝাযস্স সন্তিকে নিস্সযগ্গহণসদিসং হোতি. ইমিনা পন ভিক্খুনা ‘‘আকাসো হোতূ’’তি অধিট্ঠিতত্তা আকাসো হোতিযেৰ. পুরিমাধিট্ঠানবলেনেৰ চস্স অন্তরা অঞ্ঞো পব্বতো ৰা রুক্খো ৰা উতুমযো উট্ঠহিস্সতীতি অট্ঠানমেতং. অঞ্ঞেন ইদ্ধিমতা নিম্মিতে পন পঠমং নিম্মানং বলৰং হোতি. ইতরেন তস্স উদ্ধং ৰা অধো ৰা গন্তব্বং.

পথৰিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জন্তি এত্থ উম্মুজ্জন্তি উট্ঠানং, নিমুজ্জন্তি সংসীদনং, উম্মুজ্জঞ্চ নিমুজ্জঞ্চ উম্মুজ্জনিমুজ্জং. এৰং কত্তুকামেন পন আপোকসিণং সমাপজ্জিত্ৰা উট্ঠায ‘‘এত্তকে ঠানে পথৰী উদকং হোতূ’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতব্বং. সহ অধিট্ঠানা যথাপরিচ্ছিন্নে ঠানে পথৰী উদকমেৰ হোতি. সো তত্থ উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোতি সেয্যথাপি উদকে. ন কেৰলঞ্চ উম্মুজ্জনিমুজ্জমেৰ, ন্হানপানমুখধোৰনভণ্ডকধোৰনাদীসু যং যং ইচ্ছতি, তং তং করোতি. ন কেৰলঞ্চ উদকমেৰ করোতি, সপ্পিতেলমধুফাণিতাদীসুপি যং যং ইচ্ছতি, তং তং ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ এত্তকং হোতূ’’তি আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা অধিট্ঠহন্তস্স যথাধিট্ঠিতমেৰ হোতি. উদ্ধরিত্ৰা ভাজনগতং করোন্তস্স সপ্পি সপ্পিযেৰ হোতি, তেলাদীনি তেলাদীনিযেৰ, উদকং উদকমেৰ. সো তত্থ তেমিতুকামোৰ তেমেতি, ন তেমিতুকামো ন তেমেতি. তস্সেৰ চ সা পথৰী উদকং হোতি, সেসজনস্স পথৰীযেৰ. তত্থ মনুস্সা পত্তিকাপি গচ্ছন্তি, যানাদীহিপি গচ্ছন্তি, কসিকম্মাদীনিপি করোন্তিযেৰ. সচে পনাযং ‘‘তেসম্পি উদকং হোতূ’’তি ইচ্ছতি, হোতিযেৰ. পরিচ্ছিন্নকালং পন অতিক্কমিত্ৰা যং পকতিযা ঘটতল়াকাদীসু উদকং, তং ঠপেত্ৰা অৰসেসং পরিচ্ছিন্নট্ঠানং পথৰীযেৰ হোতি.

উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছতীতি এত্থ যং উদকং অক্কমিত্ৰা সংসীদতি, তং ভিজ্জমানন্তি ৰুচ্চতি, ৰিপরীতং অভিজ্জমানং. এৰং গন্তুকামেন পন পথৰীকসিণং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘এত্তকে ঠানে উদকং পথৰী হোতূ’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতব্বং. সহ অধিট্ঠানা যথাপরিচ্ছিন্নট্ঠানে উদকং পথৰীযেৰ হোতি. সো তত্থ গচ্ছতি সেয্যথাপি পথৰিযং. ন কেৰলঞ্চ গচ্ছতি, যং যং ইরিযাপথং ইচ্ছতি, তং তং কপ্পেতি. ন কেৰলঞ্চ পথৰিমেৰ করোতি, মণিসুৰণ্ণপব্বতরুক্খাদীসুপি যং যং ইচ্ছতি, তং তং ৰুত্তনযেনেৰ আৰজ্জিত্ৰা অধিট্ঠাতি, যথাধিট্ঠিতমেৰ হোতি. তস্সেৰ চ তং উদকং পথৰী হোতি, সেসজনস্স উদকমেৰ. মচ্ছকচ্ছপা চ উদককাকাদযো চ যথারুচি ৰিচরন্তি. সচে পনাযং অঞ্ঞেসম্পি মনুস্সানং তং পথৰিং কাতুং ইচ্ছতি, করোতিযেৰ. যথাপরিচ্ছিন্নকালাতিক্কমেন পন উদকমেৰ হোতি.

আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমতীতি অন্তলিক্খে সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনেন গচ্ছতি. পক্খী সকুণোতি পক্খেহি যুত্তো সকুণো, ন অপরিপুণ্ণপক্খো লূনপক্খো ৰা. তাদিসো হি আকাসে গন্তুং ন সক্কোতি. এৰমাকাসে গন্তুকামেন পন পথৰীকসিণং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায সচে নিসিন্নো গন্তুমিচ্ছতি, পল্লঙ্কপ্পমাণং ঠানং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতব্বং. সচে নিপন্নো গন্তুকামো হোতি, মঞ্চপ্পমাণং, সচে পদসা গন্তুকামো হোতি, মগ্গপ্পমাণন্তি এৰং যথানুরূপং ঠানং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ ‘‘পথৰী হোতূ’’তি অধিট্ঠাতব্বং. সহ অধিট্ঠানা পথৰীযেৰ হোতি. আকাসে গন্তুকামেন চ ভিক্খুনা দিব্বচক্খুলাভিনাপি ভৰিতব্বং. কস্মা? যস্মা অন্তরা উতুসমুট্ঠানা ৰা পব্বতরুক্খাদযো হোন্তি, নাগসুপণ্ণাদযো ৰা উসূযন্তা মাপেন্তি, তেসং দস্সনত্থং. তে পন দিস্ৰা কিং কাতব্বন্তি? পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘আকাসো হোতূ’’তি পরিকম্মং কত্ৰা অধিট্ঠাতব্বং. অপিচ ওকাসে ওরোহণত্থম্পি ইমিনা দিব্বচক্খুলাভিনা ভৰিতব্বং. অযঞ্হি সচে অনোকাসে ন্হানতিত্থে ৰা গামদ্ৰারে ৰা ওরোহতি, মহাজনস্স পাকটো হোতি, তস্মা দিব্বচক্খুনা পস্সিত্ৰা অনোকাসং ৰজ্জেত্ৰা ওকাসে ওতরতীতি.

ইমেপি চন্দিমসূরিযে এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰেতি এত্থ চন্দিমসূরিযানং দ্ৰাচত্তালীসযোজনসহস্সোপরিচরণেন মহিদ্ধিকতা, তীসু দীপেসু একক্খণে আলোককরণেন মহানুভাৰতা ৰেদিতব্বা, এৰং উপরিচরণআলোকফরণেহি ৰা মহিদ্ধিকে, তেনেৰ মহিদ্ধিকত্তেন মহানুভাৰে. পরামসতীতি পরিগ্গণ্হাতি, একদেসে ৰা ফুসতি. পরিমজ্জতীতি সমন্ততো আদাসতলং ৰিয পরিমজ্জতি. অযং পনস্স ইদ্ধি অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানৰসেনেৰ ইজ্ঝতি, নত্থেত্থ কসিণসমাপত্তিনিযমো. স্ৰাযং যদি ইচ্ছতি গন্ত্ৰা পরামসিতুং, গন্ত্ৰা পরামসতি. সচে পন ইধেৰ নিসিন্নকো ৰা নিপন্নকো ৰা পরামসিতুকামো হোতি, ‘‘হত্থপাসে হোতূ’’তি অধিট্ঠাতি. অধিট্ঠানবলেন ৰণ্টা মুত্ততালফলং ৰিয আগন্ত্ৰা হত্থপাসে ঠিতে ৰা পরামসতি, হত্থং ৰা ৰড্ঢেত্ৰা পরামসতি. হত্থং ৰড্ঢেন্তস্স পন কিং উপাদিন্নকং ৰড্ঢতি অনুপাদিন্নকং ৰাতি? উপাদিন্নকং নিস্সায অনুপাদিন্নকং ৰড্ঢতি. যো এৰং কত্ৰা ন কেৰলং চন্দিমসূরিযে পরামসতি, সচে ইচ্ছতি, পাদকথলিকং কত্ৰা পাদে ঠপেতি, পীঠং কত্ৰা নিসীদতি, মঞ্চং কত্ৰা নিপজ্জতি, অপস্সেনফলকং কত্ৰা অপস্সযতি. যথা একো, এৰং অপরোপি. অনেকেসুপি হি ভিক্খুসতসহস্সেসু এৰং করোন্তেসু তেসঞ্চ একমেকস্স তথেৰ ইজ্ঝতি. চন্দিমসূরিযানঞ্চ গমনম্পি আলোককরণম্পি তথেৰ হোতি. যথা হি পাতিসহস্সেসু উদকপূরেসু সব্বপাতীসু চন্দমণ্ডলানি দিস্সন্তি, পাকতিকমেৰ চন্দস্স গমনং আলোককরণঞ্চ হোতি, তথূপমমেতং পাটিহারিযং. যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতীতি ব্রহ্মলোকং পরিচ্ছেদং কত্ৰা এত্থন্তরে অনেকৰিধং অভিঞ্ঞং করোন্তো অত্তনো কাযেন ৰসং ইস্সরিযং ৰত্তেতি. ৰিত্থারো পনেত্থ ইদ্ধিকথাযং আৰিভৰিস্সতীতি.

ইদ্ধিৰিধঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫১. সোতধাতুৰিসুদ্ধিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১০৩. সোতধাতুৰিসুদ্ধিঞাণনিদ্দেসে দূরেপি সদ্দানন্তিআদি দিব্বসোতং উপ্পাদেতুকামস্স আদিকম্মিকস্স ভিক্খুনো উপাযসন্দস্সনত্থং ৰুত্তং. তত্থ দূরেপি সদ্দানং সদ্দনিমিত্তন্তি দূরে সদ্দানং অন্তরে সদ্দং. সদ্দোযেৰ হি নিমিত্তকরণৰসেন সদ্দনিমিত্তং. ‘‘দূরে’’তি ৰুত্তেপি পকতিসোতস্স আপাথট্ঠানেযেৰ. ওল়ারিকানন্তি থূলানং. সুখুমানন্তি অণূনং. সণ্হসণ্হানন্তি সণ্হতোপি সণ্হানং, অতিসণ্হানন্তি অত্থো. এতেন পরমসুখুমা সদ্দা ৰুত্তা হোন্তি. ইমং ঞাণং উপ্পাদেতুকামেন আদিকম্মিকেন ঝাযিনা অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায পরিকম্মসমাধিচিত্তেন পঠমতরং পকতিসোতপথে দূরে ওল়ারিকো অরঞ্ঞে সীহাদীনং সদ্দো আৰজ্জিতব্বো. ৰিহারে ঘণ্ডিসদ্দো ভেরিসদ্দো সঙ্খসদ্দো সামণেরদহরভিক্খূনং সব্বথামেন সজ্ঝাযন্তানং সজ্ঝাযনসদ্দো পকতিকথং কথেন্তানং ‘‘কিং, ভন্তে, কিং, আৰুসো’’তিআদিসদ্দো সকুণসদ্দো ৰাতসদ্দো পদসদ্দো পক্কুথিতউদকস্স চিচ্চিটাযনসদ্দো আতপে সুস্সমানতালপণ্ণসদ্দো কুন্থকিপিল্লিকাদিসদ্দোতি এৰং সব্বোল়ারিকতো পভুতি যথাক্কমেন সুখুমসুখুমসদ্দা আৰজ্জিতব্বা.

এৰং করোন্তেন চ পুরত্থিমাদীসু দসসু দিসাসু কমেন একেকিস্সা দিসায সদ্দনিমিত্তং ৰুত্তনযেন মনসি কাতব্বং. মনসি করোন্তেন চ যে সদ্দা পকতিসোতস্স সুয্যন্তি, তেসু পকতিসোতমোধায মনোদ্ৰারিকেন চিত্তেন মনসি কাতব্বং. তস্স তে সদ্দা পকতিচিত্তস্সাপি পাকটা হোন্তি, পরিকম্মসমাধিচিত্তস্স পন অতিৰিয পাকটা হোন্তি. তস্সেৰং সদ্দনিমিত্তং মনসিকরোতো ইদানি দিব্বসোতধাতু উপ্পজ্জিস্সতীতি তেসু সদ্দেসু অঞ্ঞতরং আরম্মণং কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিরুদ্ধে চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি জৰন্তি. যেসং পুরিমানি তীণি চত্তারি ৰা পরিকম্মোপচারানুলোমগোত্রভুনামকানি কামাৰচরানি, চতুত্থং পঞ্চমং ৰা অপ্পনাচিত্তং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানিকং. তত্থ যং তেন অপ্পনাচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পন্নং ঞাণং, অযং দিব্বসোতধাতু. তং থামগতং করোন্তেন ‘‘এত্থন্তরে সদ্দং সুণামী’’তি একঙ্গুলমত্তং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰড্ঢেতব্বং, ততো দ্ৰঙ্গুলচতুরঙ্গুলঅট্ঠঙ্গুলৰিদত্থিরতনঅন্তোগব্ভপমুখ- পাসাদপরিৰেণসঙ্ঘারামগোচরগামজনপদাদিৰসেন যাৰ চক্কৰাল়ং, ততো ৰা ভিয্যোপি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰড্ঢেতব্বং. এৰং অধিগতাভিঞ্ঞো এস পাদকজ্ঝানারম্মণেন ফুট্ঠোকাসব্ভন্তরগতে সদ্দে পুন পাদকজ্ঝানং অসমাপজ্জিত্ৰাপি অভিঞ্ঞাঞাণেন সুণাতিযেৰ. এৰং সুণন্তো চ সচেপি যাৰব্রহ্মলোকা সঙ্খভেরিপণৰাদিসদ্দেহি এককোলাহলং হোতি, পাটিযেক্কং ৰৰত্থাপেতুকামতায সতি ‘‘অযং সঙ্খসদ্দো, অযং ভেরিসদ্দো’’তি ৰৰত্থাপেতুং সক্কোতিযেৰ. অভিঞ্ঞাঞাণেন সুতে সাত্থকে সদ্দে পচ্ছা কামাৰচরচিত্তেন অত্থং জানাতি. দিব্বসোতং পকতিসোতৰতোযেৰ উপ্পজ্জতি, নো বধিরস্স. পচ্ছা পকতিসোতে ৰিনট্ঠেপি দিব্বসোতং ন ৰিনস্সতীতি ৰদন্তি.

সো দিব্বায সোতধাতুযাতি এত্থ দিব্বসদিসত্তা দিব্বা. দেৰানঞ্হি সুচরিতকম্মাভিনিব্বত্তা পিত্তসেম্হরুধিরাদীহি অপলিবুদ্ধা উপক্কিলেসৰিমুত্ততায দূরেপি আরম্মণসম্পটিচ্ছনসমত্থা দিব্বা পসাদসোতধাতু হোতি. অযঞ্চাপি ইমস্স ভিক্খুনো ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্তা ঞাণসোতধাতু তাদিসাযেৰাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বা. অপিচ দিব্বৰিহারৰসেন পটিলদ্ধত্তা, অত্তনা চ দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাপি দিব্বা, সৰনট্ঠেন নিজ্জীৰট্ঠেন চ সোতধাতু, সোতধাতুকিচ্চকরণেন চ সোতধাতু ৰিযাতিপি সোতধাতু. তায দিব্বায সোতধাতুযা. ৰিসুদ্ধাযাতি পরিসুদ্ধায নিরুপক্কিলেসায. অতিক্কন্তমানুসিকাযাতি মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা সদ্দসৰনেন মানুসিকং মংসসোতধাতুং অতিক্কন্তায ৰীতিৰত্তিত্ৰা ঠিতায. উভো সদ্দে সুণাতীতি দ্ৰে সদ্দে সুণাতি. কতমে দ্ৰে? দিব্বে চ মানুসে চ, দেৰানঞ্চ মনুস্সানঞ্চ সদ্দেতি ৰুত্তং হোতি. এতেন পদেসপরিযাদানং ৰেদিতব্বং. যে দূরে সন্তিকে চাতি যে সদ্দা দূরে পরচক্কৰাল়েপি, যে চ সন্তিকে অন্তমসো সদেহসন্নিস্সিতপাণকসদ্দাপি, তে সুণাতীতি ৰুত্তং হোতি. এতেন নিপ্পদেসপরিযাদানং ৰেদিতব্বন্তি.

সোতধাতুৰিসুদ্ধিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫২. চেতোপরিযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১০৪. চেতোপরিযঞাণনিদ্দেসে সো এৰং পজানাতীতি ইদানি ৰত্তব্বং ৰিধানং উপদিসতি. ইদং রূপং সোমনস্সিন্দ্রিযসমুট্ঠিতন্তিআদি আদিকম্মিকেন ঝাযিনা পটিপজ্জিতব্বং ৰিধানং. কথং? এতঞ্হি ঞাণং উপ্পাদেতুকামেন ঝাযিনা পঠমং তাৰ দিব্বচক্খুঞাণং উপ্পাদেতব্বং. এতঞ্হি দিব্বচক্খুৰসেন ইজ্ঝতি, তং এতস্স পরিকম্মং. তস্মা তেন ভিক্খুনা আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বেন চক্খুনা পরস্স হদযরূপং নিস্সায ৰত্তমানস্স লোহিতস্স ৰণ্ণং পস্সিত্ৰা পস্সিত্ৰা চিত্তং পরিযেসিতব্বং. তঞ্হি লোহিতং কুসলসোমনস্সে ৰত্তমানে রত্তং হোতি নিগ্রোধপক্কৰণ্ণং, অকুসলসোমনস্সে ৰত্তমানে তদেৰ লুল়িতং হোতি, দোমনস্সে ৰত্তমানে কাল়কং হোতি জম্বুপক্কৰণ্ণং লুল়িতং. কুসলূপেক্খায ৰত্তমানায পসন্নং হোতি তিলতেলৰণ্ণং. অকুসলূপেক্খায ৰত্তমানায তদেৰ লুল়িতং হোতি. তস্মা তেন ‘‘ইদং রূপং সোমনস্সিন্দ্রিযসমুট্ঠিতং, ইদং রূপং দোমনস্সিন্দ্রিযসমুট্ঠিতং, ইদং রূপং উপেক্খিন্দ্রিযসমুট্ঠিত’’ন্তি পরস্স হদযলোহিতৰণ্ণং পস্সিত্ৰা পস্সিত্ৰা চিত্তং পরিযেসন্তেন চেতোপরিযঞাণং থামগতং কাতব্বং. এৰং থামগতে হি তস্মিং অনুক্কমেন সব্বম্পি কামাৰচরাদিভেদং চিত্তং পজানাতি চিত্তা চিত্তমেৰ সঙ্কমন্তো ৰিনা হদযরূপদস্সনেন. ৰুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাযং –

‘‘আরুপ্পে পরস্স চিত্তং জানিতুকামো কস্স হদযরূপং পস্সতি, কস্সিন্দ্রিযৰিকারং ওলোকেতীতি? ন কস্সচি. ইদ্ধিমতো ৰিসযো এস, যদিদং যত্থ কত্থচি চিত্তং আৰজ্জন্তো সোল়সপ্পভেদং চিত্তং জানাতি. অকতাভিনিৰেসস্স পন ৰসেন অযং কথা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৪০১).

পরসত্তানন্তি অত্তানং ঠপেত্ৰা সেসসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি ইদম্পি ইমিনা একত্থমেৰ, ৰেনেয্যৰসেন পন দেসনাৰিলাসেন চ ব্যঞ্জনেন নানত্তং কতং. চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানাতীতি অত্তনো চিত্তেন তেসং চিত্তং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সরাগাদিৰসেন নানপ্পকারতো জানাতি. সরাগং ৰাতিআদীসু ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তত্থ অট্ঠৰিধং লোভসহগতচিত্তং সরাগং চিত্তং নাম, অৰসেসং চতুভূমককুসলাব্যাকতচিত্তং ৰীতরাগং নাম. দ্ৰে দোমনস্সচিত্তানি, দ্ৰে ৰিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চচিত্তানীতি ইমানি পন চত্তারি চিত্তানি ইমস্মিং দুকে সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি. কেচি পন থেরা তানিপি ৰীতরাগপদেন সঙ্গণ্হন্তি. দুৰিধং পন দোমনস্সসহগতং চিত্তং সদোসং চিত্তং নাম, সব্বম্পি চতুভূমকং কুসলাব্যাকতং ৰীতদোসং নাম. সেসানি দস অকুসলচিত্তানি ইমস্মিং দুকে সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি. কেচি পন থেরা তানিপি ৰীতদোসপদেন সঙ্গণ্হন্তি. সমোহং ৰীতমোহন্তি এত্থ পন মোহেকহেতুকৰসেন ৰিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চসহগতদ্ৰযমেৰ সমোহং. মোহস্স পন সব্বাকুসলেসু সম্ভৰতো দ্ৰাদসৰিধম্পি অকুসলং চিত্তং ‘‘সমোহ’’ন্তি ৰেদিতব্বং. অৰসেসং কুসলাব্যাকতং ৰীতমোহং. থিনমিদ্ধানুগতং পন সংখিত্তং, উদ্ধচ্চানুগতং ৰিক্খিত্তং. রূপাৰচরারূপাৰচরং মহগ্গতং, অৰসেসং অমহগ্গতং. সব্বম্পি তেভূমকং সউত্তরং, লোকুত্তরং অনুত্তরং. উপচারপ্পত্তং অপ্পনাপ্পত্তঞ্চ সমাহিতং, তদুভযমসম্পত্তং অসমাহিতং. তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিমুত্তিপ্পত্তং ৰিমুত্তং, পঞ্চৰিধম্পি এতং ৰিমুত্তিমপ্পত্তং অৰিমুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইতি চেতোপরিযঞাণলাভী ভিক্খু সোল়সপ্পভেদম্পি চিত্তং পজানাতি. পুথুজ্জনা পন অরিযানং মগ্গফলচিত্তং ন জানন্তি, অরিযাপি চ হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা উপরিমানং উপরিমানং মগ্গফলচিত্তং ন জানন্তি, উপরিমা উপরিমা পন হেট্ঠিমানং হেট্ঠিমানং চিত্তং জানন্তীতি.

চেতোপরিযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৩. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১০৫. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণনিদ্দেসে এৰং পজানাতীতিআদি চতূসু ইদ্ধিপাদেসু পরিভাৰিতচিত্তস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং উপ্পাদেতুকামস্স তদুপ্পাদনৰিধানদস্সনত্থং ৰুত্তং. কমতো হি পটিচ্চসমুপ্পাদং পস্সিত্ৰা ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনাসঙ্খাতং পচ্চুপ্পন্নং ফলসঙ্খেপং পস্সতি, তস্স পচ্চযং পুরিমভৰে কম্মকিলেসসঙ্খাতং হেতুসঙ্খেপং পস্সতি, তস্স পচ্চযং পুরিমভৰেযেৰ ফলসঙ্খেপং পস্সতি, তস্স পচ্চযং ততিযভৰে হেতুসঙ্খেপং পস্সতি. এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদদস্সনেন জাতিপরম্পরং পস্সতি. এৰং বহূপকারো পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স পটিচ্চসমুপ্পাদমনসিকারো. তত্থ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি ইদং পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসস্স উদ্দেসৰচনং. এৰং তেসং অঞ্ঞতরৰচনেনেৰ অত্থে সিদ্ধে দ্ৰিধা ৰচনং কস্মাতি চে? অত্থনানত্তসব্ভাৰতো. কথং? ইমস্মিং সতীতি ইমস্মিং পচ্চযে ৰিজ্জমানে. ইদং সব্বপচ্চযানং সাধারণৰচনং. ইদং হোতীতি ইদং পচ্চযুপ্পন্নং ভৰতি. ইদং সব্বপচ্চযুপ্পন্নানং সাধারণৰচনং. ইমিনা সকলেন ৰচনেন অহেতুকৰাদো পটিসিদ্ধো হোতি. যে হি ধম্মা পচ্চযসম্ভৰা হোন্তি, ন পচ্চযাভাৰা, তে অহেতুকা নাম ন হোন্তীতি. ইমস্সুপ্পাদাতি ইমস্স পচ্চযস্স উপ্পাদহেতু. ইদং সব্বপচ্চযানং উপ্পাদৰন্ততাদীপনৰচনং. ইদং উপ্পজ্জতীতি ইদং পচ্চযুপ্পন্নং উপ্পজ্জতি. ইদং সব্বপচ্চযুপ্পন্নানং ততো উপ্পজ্জমানতাদীপনৰচনং. ইমিনা সকলেন ৰচনেন সস্সতাহেতুকৰাদো পটিসিদ্ধো হোতি. যে হি উপ্পাদৰন্তো ধম্মা, তে অনিচ্চা. তস্মা সতিপি সহেতুকত্তে অনিচ্চহেতুকা এতে ধম্মা ন লোকে নিচ্চসম্মতপকতিপুরিসাদিহেতুকাতি ৰুত্তং হোতি.

যদিদন্তি নিদ্দিসিতব্বত্থসন্দস্সনং. অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি এত্থ যং পটিচ্চ ফলমেতি, সো পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৰিনা, অপচ্চক্খিত্ৰাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চাতি অত্থো. অপিচ উপকারকট্ঠো পচ্চযট্ঠো, অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তীতি যোজনা. এৰং সম্ভৰন্তি-সদ্দস্স সেসপদেহিপি যোজনা কাতব্বা. সোকাদীসু চ সোচনং সোকো. পরিদেৰনং পরিদেৰো. দুক্খতীতি দুক্খং. উপ্পাদট্ঠিতিৰসেন ৰা দ্ৰেধা খনতীতিপি দুক্খং. দুম্মনস্স ভাৰো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো. সম্ভৰন্তীতি নিব্বত্তন্তি. এৰন্তি নিদ্দিট্ঠনযনিদস্সনং. তেন অৰিজ্জাদীহেৰ কারণেহি, ন ইস্সরনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৰুত্তস্স. কেৰলস্সাতি অসম্মিস্সস্স, সকলস্স ৰা. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স ন সুখসুভাদীনং. সমুদযোতি নিব্বত্তি. হোতীতি সম্ভৰতি.

তত্থ কতমা অৰিজ্জা? দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপরন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপরন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণং. কতমে সঙ্খারা? পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, আনেঞ্জাভিসঙ্খারো, কাযসঙ্খারো, ৰচীসঙ্খারো, চিত্তসঙ্খারো. অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা পঞ্চ রূপাৰচরকুসলচেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, দ্ৰাদস অকুসলচেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, চতস্সো অরূপাৰচরকুসলচেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. কাযসঞ্চেতনা কাযসঙ্খারো, ৰচীসঞ্চেতনা ৰচীসঙ্খারো, মনোসঞ্চেতনা চিত্তসঙ্খারো.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ইমে সঙ্খারা অৰিজ্জাপচ্চযা হোন্তী’’তি? অৰিজ্জাভাৰে ভাৰতো. যস্স হি দুক্খাদীসু অৰিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি. সো দুক্খে তাৰ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসারদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৰা তস্সেৰ হেতুভূতে তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি. সমুদযে অঞ্ঞাণেন দুক্খহেতুভূতেপি তণ্হাপরিক্খারে সঙ্খারে সুখহেতুতো মঞ্ঞমানো আরভতি. নিরোধে পন মগ্গে চ অঞ্ঞাণেন দুক্খস্স অনিরোধভূতেপি গতিৰিসেসে দুক্খনিরোধসঞ্ঞী হুত্ৰা নিরোধস্স চ অমগ্গভূতেসুপি যঞ্ঞামরতপাদীসু নিরোধমগ্গসঞ্ঞী হুত্ৰা দুক্খনিরোধং পত্থযমানো যঞ্ঞামরতপাদিমুখেন তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি.

অপিচ সো তায চতূসু সচ্চেসু অপ্পহীনাৰিজ্জতায ৰিসেসতো জাতিজরারোগমরণাদিঅনেকাদীনৰৰোকিণ্ণম্পি পুঞ্ঞফলসঙ্খাতং দুক্খং দুক্খতো অজানন্তো তস্স অধিগমায কাযৰচীচিত্তসঙ্খারভেদং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি দেৰচ্ছরকামকো ৰিয মরুপপাতং. সুখসম্মতস্সাপি চ তস্স পুঞ্ঞফলস্স অন্তে মহাপরিল়াহজনিকং ৰিপরিণামদুক্খতং অপ্পস্সাদতঞ্চ অপস্সন্তোপি তপ্পচ্চযং ৰুত্তপ্পকারমেৰ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি সলভো ৰিয দীপসিখাভিনিপাতং, মধুবিন্দুগিদ্ধো ৰিয চ মধুলিত্তসত্থধারালেহনং. কামূপসেৰনাদীসু চ সৰিপাকেসু আদীনৰং অপস্সন্তো সুখসঞ্ঞায চেৰ কিলেসাভিভূততায চ দ্ৰারত্তযপ্পৰত্তম্পি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি বালো ৰিয গূথকীল়নং, মরিতুকামো ৰিয চ ৰিসখাদনং. আরুপ্পৰিপাকেসু চাপি সঙ্খারৰিপরিণামদুক্খতং অনৰবুজ্ঝমানো সস্সতাদিৰিপল্লাসেন চিত্তসঙ্খারভূতং আনেঞ্জাভিসঙ্খারং আরভতি দিসামূল়্হো ৰিয পিসাচনগরাভিমুখমগ্গগমনং. এৰং যস্মা অৰিজ্জাভাৰতোৰ সঙ্খারভাৰো, ন অভাৰতো, তস্মা জানিতব্বমেতং ‘‘ইমে সঙ্খারা অৰিজ্জাপচ্চযা হোন্তী’’তি.

এত্থাহ – গণ্হাম তাৰ এতং ‘‘অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো’’তি. কিং পনাযমেকাৰ অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো, উদাহু অঞ্ঞেপি পচ্চযা সন্তীতি? কিং পনেত্থ যদি তাৰ একাৰ, এককারণৰাদো আপজ্জতি. অথ অঞ্ঞেপি সন্তি, ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি এককারণনিদ্দেসো নুপপজ্জতীতি? ন নুপপজ্জতি. কস্মা? যস্মা –

‘‘একং ন একতো ইধ, নানেকমনেকতোপি নো একং;

ফলমত্থি অত্থি পন এক-হেতুফলদীপনে অত্থো’’.

ভগৰা হি কত্থচি পধানত্তা কত্থচি পাকটত্তা কত্থচি অসাধারণত্তা দেসনাৰিলাসস্স চ ৰেনেয্যানঞ্চ অনুরূপতো একমেৰ হেতুঞ্চ ফলঞ্চ দীপেতি. তস্মা অযমিধ অৰিজ্জা ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৰত্থারম্মণসহজাতধম্মাদীসু সঙ্খারকারণেসু ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২) চ, ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা আসৰসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৪) চ ৰচনতো অঞ্ঞেসম্পি তণ্হাদীনং সঙ্খারহেতূনং হেতূতি পধানত্তা, ‘‘অৰিদ্ৰা, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতী’’তি পাকটত্তা, অসাধারণত্তা চ সঙ্খারানং হেতুভাৰেন দীপিতাতি ৰেদিতব্বা. এতেনেৰ চ একেকহেতুফলদীপনপরিহারৰচনেন সব্বত্থ একেকহেতুফলদীপনে পযোজনং ৰেদিতব্বন্তি.

এত্থাহ – এৰং সন্তেপি একন্তানিট্ঠফলায সাৰজ্জায অৰিজ্জায কথং পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারপচ্চযত্তং যুজ্জতি? ন হি নিম্ববীজতো উচ্ছু উপ্পজ্জতীতি. কথং ন যুজ্জিস্সতি? লোকস্মিঞ্হি –

‘‘ৰিরুদ্ধো চাৰিরুদ্ধো চ, সদিসাসদিসো তথা;

ধম্মানং পচ্চযো সিদ্ধো, ৰিপাকা এৰ তে চ ন’’.

ইতি অযং অৰিজ্জা ৰিপাকৰসেন একন্তানিট্ঠফলা, সভাৰৰসেন চ সাৰজ্জাপি সমানা সব্বেসম্পি এতেসং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং যথানুরূপং ঠানকিচ্চসভাৰৰিরুদ্ধাৰিরুদ্ধপচ্চযৰসেন সদিসাসদিসপচ্চযৰসেন চ পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বা.

অপিচ –

‘‘চুতূপপাতে সংসারে, সঙ্খারানঞ্চ লক্খণে;

যো পটিচ্চসমুপ্পন্ন-ধম্মেসু চ ৰিমুয্হতি.

‘‘অভিসঙ্খরোতি সো এতে, সঙ্খারে তিৰিধে যতো;

অৰিজ্জা পচ্চযো তেসং, তিৰিধানং অযং ততো.

‘‘যথাপি নাম জচ্চন্ধো, নরো অপরিণাযকো;

একদা যাতি মগ্গেন, উম্মগ্গেনাপি একদা.

‘‘সংসারে সংসরং বালো, তথা অপরিণাযকো;

করোতি একদা পুঞ্ঞং, অপুঞ্ঞমপি একদা.

‘‘যদা চ ঞত্ৰা সো ধম্মং, সচ্চানি অভিসমেস্সতি;

তদা অৰিজ্জূপসমা, উপসন্তো চরিস্সতী’’তি.

সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা চক্খুৰিঞ্ঞাণং সোতৰিঞ্ঞাণং ঘানৰিঞ্ঞাণং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং কাযৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণং. তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং কুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকন্তি দুৰিধং. তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি. মনোৰিঞ্ঞাণং দ্ৰে ৰিপাকমনোধাতুযো, তিস্সো অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো, অট্ঠ সহেতুকৰিপাকচিত্তানি, পঞ্চ রূপাৰচরানি, চত্তারি অরূপাৰচরানীতি বাৰীসতিৰিধং. ইতি সব্বানি বাত্তিংস লোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণানি.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ইদং ৰুত্তপ্পকারং ৰিঞ্ঞাণং সঙ্খারপচ্চযা হোতী’’তি? উপচিতকম্মাভাৰে ৰিপাকাভাৰতো. ৰিপাকঞ্হেতং, ৰিপাকঞ্চ ন উপচিতকম্মাভাৰে উপ্পজ্জতি. যদি উপ্পজ্জেয্য, সব্বেসং সব্বৰিপাকানি উপ্পজ্জেয্যুং, ন চ উপ্পজ্জন্তীতি জানিতব্বমেতং ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ইদং ৰিঞ্ঞাণং হোতী’’তি. সব্বমেৰ হি ইদং পৰত্তিপটিসন্ধিৰসেন দ্ৰেধা পৰত্ততি. তত্থ দ্ৰে পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি দ্ৰে মনোধাতুযো সোমনস্সসহগতাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি ইমানি তেরস পঞ্চৰোকারভৰে পৰত্তিযংযেৰ পৰত্তন্তি, সেসানি একূনৰীসতি তীসু ভৰেসু যথানুরূপং পৰত্তিযম্পি পটিসন্ধিযম্পি পৰত্তন্তি.

‘‘লদ্ধপ্পচ্চযমিতি ধম্মমত্তমেতং ভৰন্তরমুপেতি;

নাস্স ততো সঙ্কন্তি, ন ততো হেতুং ৰিনা হোতি’’.

ইতি হেতং লদ্ধপ্পচ্চযং রূপারূপধম্মমত্তং উপ্পজ্জমানং ভৰন্তরমুপেতীতি ৰুচ্চতি, ন সত্তো, ন জীৰো. তস্স চ নাপি অতীতভৰতো ইধ সঙ্কন্তি অত্থি, নাপি ততো হেতুং ৰিনা ইধ পাতুভাৰো. এত্থ চ পুরিমং চৰনতো চুতি, পচ্ছিমং ভৰন্তরাদিপটিসন্ধানতো পটিসন্ধীতি ৰুচ্চতি.

এত্থাহ – ননু এৰং অসঙ্কন্তিপাতুভাৰে সতি যে ইমস্মিং মনুস্সত্তভাৰে খন্ধা, তেসং নিরুদ্ধত্তা, ফলপ্পচ্চযস্স চ কম্মস্স তত্থ অগমনতো, অঞ্ঞস্স অঞ্ঞতো চ তং ফলং সিযা. উপভুঞ্জকে চ অসতি কস্স তং ফলং সিযা. তস্মা ন সুন্দরমিদং ৰিধানন্তি. তত্রিদং ৰুচ্চতি –

‘‘সন্তানে যং ফলং এতং, নাঞ্ঞস্স ন চ অঞ্ঞতো;

বীজানং অভিসঙ্খারো, এতস্সত্থস্স সাধকো.

‘‘ফলস্সুপ্পত্তিযা এৰ, সিদ্ধা ভুঞ্জকসম্মুতি;

ফলুপ্পাদেন রুক্খস্স, যথা ফলতি সম্মুতী’’তি.

যোপি ৰদেয্য ‘‘এৰং সন্তেপি এতে সঙ্খারা ৰিজ্জমানা ৰা ফলস্স পচ্চযা সিযুং অৰিজ্জমানা ৰা. যদি চ ৰিজ্জমানা, পৰত্তিক্খণেযেৰ নেসং ৰিপাকেন ভৰিতব্বং. অথাপি অৰিজ্জমানা, পৰত্তিতো পুব্বে পচ্ছা চ নিচ্চং ফলাৰহা সিযু’’ন্তি. সো এৰং ৰত্তব্বো –

‘‘কতত্তা পচ্চযা এতে, ন চ নিচ্চং ফলাৰহা;

পাটিভোগাদিকং তত্থ, ৰেদিতব্বং নিদস্সন’’ন্তি.

ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি ইধ ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারক্খন্ধা নামং, চত্তারি চ মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপং রূপং. অভাৰকগব্ভসেয্যকানং অণ্ডজানঞ্চ পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুদসকং কাযদসকন্তি ৰীসতি রূপানি, তযো চ অরূপিনো খন্ধাতি এতে তেৰীসতি ধম্মা ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি ৰেদিতব্বা. সভাৰকানং ভাৰদসকং পক্খিপিত্ৰা তেত্তিংস, ওপপাতিকসত্তেসু ব্রহ্মকাযিকাদীনং পটিসন্ধিক্খণে চক্খুসোতৰত্থুদসকানি জীৰিতিন্দ্রিযনৰকঞ্চাতি একূনচত্তালীস রূপানি, তযো চ অরূপিনো খন্ধাতি এতে দ্ৰাচত্তালীস ধম্মা ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং. কামভৰে পন সেসওপপাতিকানং সংসেদজানং ৰা সভাৰকপরিপুণ্ণাযতনানং পটিসন্ধিক্খণে চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযৰত্থুভাৰদসকানীতি সত্ততি রূপানি, তযো চ অরূপিনো খন্ধাতি এতে তেসত্ততি ধম্মা ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং. এস উক্কংসো. অৰকংসেন পন তংতংদসকৰিকলানং তস্স তস্স ৰসেন হাপেত্ৰা হাপেত্ৰা পটিসন্ধিযং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপসঙ্খা ৰেদিতব্বা. অরূপীনং পন তযোৰ অরূপিনো খন্ধা, অসঞ্ঞানং রূপতো জীৰিতিন্দ্রিযনৰকমেৰাতি. এস তাৰ পটিসন্ধিযং নযো.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘পটিসন্ধিনামরূপং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা হোতী’’তি? সুত্ততো যুত্তিতো চ. সুত্তে হি ‘‘চিত্তানুপরিৰত্তিনো ধম্মা’’তিআদিনা (ধ. স. দুকমাতিকা ৬২) নযেন বহুধা ৰেদনাদীনং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা সিদ্ধা. যুত্তিতো পন –

চিত্তজেন হি রূপেন, ইধ দিট্ঠেন সিজ্ঝতি;

অদিট্ঠস্সাপি রূপস্স, ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো ইতি.

নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি নামং ৰুত্তমেৰ. ইধ পন রূপং নিযমতো চত্তারি ভূতানি ছ ৰত্থূনি জীৰিতিন্দ্রিযন্তি একাদসৰিধং. সল়াযতনং – চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৰ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘নামরূপং সল়াযতনস্স পচ্চযো’’তি? নামরূপভাৰে ভাৰতো. তস্স তস্স হি নামস্স রূপস্স চ ভাৰে তং তং আযতনং হোতি, ন অঞ্ঞথাতি.

সল়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি –

‘‘ছল়েৰ ফস্সা সঙ্খেপা, চক্খুসম্ফস্সআদযো;

ৰিঞ্ঞাণমিৰ বাত্তিংস, ৰিত্থারেন ভৰন্তি তে’’.

ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি –

‘‘দ্ৰারতো ৰেদনা ৰুত্তা, চক্খুসম্ফস্সজাদিকা;

ছল়েৰ তা পভেদেন, ইধ বাত্তিংস ৰেদনা’’.

ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাতি –

‘‘রূপতণ্হাদিভেদেন, ছ তণ্হা ইধ দীপিতা;

একেকা তিৰিধা তত্থ, পৰত্তাকারতো মতা.

‘‘দুক্খী সুখং পত্থযতি, সুখী ভিয্যোপি ইচ্ছতি;

উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা.

‘‘তণ্হায পচ্চযা তস্মা, হোন্তি তিস্সোপি ৰেদনা;

ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, ইতি ৰুত্তা মহেসিনা’’.

তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি চত্তারি উপাদানানি – কামুপাদানং, দিট্ঠুপাদানং, সীলব্বতুপাদানং, অত্তৰাদুপাদানং. উপাদানপচ্চযা ভৰোতি ইধ কম্মভৰো অধিপ্পেতো. উপপত্তিভৰো পন পদুদ্ধারৰসেন ৰুত্তো. ভৰপচ্চযা জাতীতি কম্মভৰপচ্চযা পটিসন্ধিখন্ধানং পাতুভাৰো.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ভৰো জাতিযা পচ্চযো’’তি চে? বাহিরপচ্চযসমত্তেপি হীনপণীতাদিৰিসেসদস্সনতো. বাহিরানঞ্হি জনকজননিসুক্কসোণিতাহারাদীনং পচ্চযানং সমত্তেপি সত্তানং যমকানম্পি সতং হীনপ্পণীততাদিৰিসেসো দিস্সতি. সো চ ন অহেতুকো সব্বদা চ সব্বেসঞ্চ অভাৰতো, ন কম্মভৰতো অঞ্ঞহেতুকো তদভিনিব্বত্তকসত্তানং অজ্ঝত্তসন্তানে অঞ্ঞস্স কারণস্স অভাৰতোতি কম্মভৰহেতুকোযেৰ. কম্মঞ্হি সত্তানং হীনপ্পণীততাদিৰিসেসস্স হেতু. তেনাহ ভগৰা – ‘‘কম্মং সত্তে ৰিভজতি, যদিদং হীনপ্পণীততাযা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯).

জাতিপচ্চযা জরামরণন্তিআদীসু যস্মা অসতি জাতিযা জরামরণং নাম সোকাদযো ৰা ধম্মা ন হোন্তি, জাতিযা পন সতি জরামরণঞ্চেৰ জরামরণসঙ্খাতদুক্খধম্মফুট্ঠস্স চ বালস্স জরামরণাভিসম্বন্ধা ৰা তেন তেন দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স অনভিসম্বন্ধা ৰা সোকাদযো চ ধম্মা হোন্তি, তস্মা অযং জাতি জরামরণস্স চেৰ সোকাদীনঞ্চ পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বা.

সো তথাভাৰিতেন চিত্তেনাতিআদীসু পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণাযাতি এতস্স ঞাণস্স অধিগমায, পত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি. অনেকৰিহিতন্তি অনেকৰিধং নানপ্পকারং, অনেকেহি ৰা পকারেহি পৰত্তিতং, সংৰণ্ণিতন্তি অত্থো. পুব্বেনিৰাসন্তি সমনন্তরাতীতং ভৰং আদিং কত্ৰা তত্থ তত্থ নিৰুত্থসন্তানং. অনুস্সরতীতি খন্ধপটিপাটিৰসেন চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰা অনুগন্ত্ৰা অনুগন্ত্ৰা সরতি. ইমঞ্হি পুব্বেনিৰাসং ছ জনা অনুস্সরন্তি তিত্থিযা পকতিসাৰকা মহাসাৰকা অগ্গসাৰকা পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধাতি. তত্থ তিত্থিযা চত্তালীসংযেৰ কপ্পে অনুস্সরন্তি, ন ততো পরং. কস্মা? দুব্বলপঞ্ঞত্তা. তেসঞ্হি নামরূপপরিচ্ছেদৰিরহিতত্তা দুব্বলা পঞ্ঞা হোতি. পকতিসাৰকা কপ্পসতম্পি কপ্পসহস্সম্পি অনুস্সরন্তিযেৰ বলৰপঞ্ঞত্তা. অসীতি মহাসাৰকা সতসহস্সকপ্পে অনুস্সরন্তি. দ্ৰে অগ্গসাৰকা একমসঙ্খেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ. পচ্চেকবুদ্ধা দ্ৰে অসঙ্খেয্যানি সতসহস্সঞ্চ. এত্তকো হি তেসং অভিনীহারো. বুদ্ধানং পন পরিচ্ছেদো নাম নত্থি. তিত্থিযা চ খন্ধপটিপাটিমেৰ সরন্তি, পটিপাটিং মুঞ্চিত্ৰা চুতিপটিসন্ধিৰসেন সরিতুং ন সক্কোন্তি. যথা অন্ধা যট্ঠিং অমুঞ্চিত্ৰাৰ গচ্ছন্তি, এৰং তে খন্ধপটিপাটিং অমুঞ্চিত্ৰাৰ সরন্তি. পকতিসাৰকা খন্ধপটিপাটিযাপি অনুস্সরন্তি, চুতিপটিসন্ধিৰসেনাপি সঙ্কমন্তি, তথা অসীতি মহাসাৰকা. দ্ৰিন্নং পন অগ্গসাৰকানং খন্ধপটিপাটিকিচ্চং নত্থি. একস্স অত্তভাৰস্স চুতিং দিস্ৰা পটিসন্ধিং পস্সন্তি, পুন অপরস্স চুতিং দিস্ৰা পটিসন্ধিন্তি এৰং চুতিপটিসন্ধিৰসেনেৰ সঙ্কমন্তা গচ্ছন্তি, তথা পচ্চেকবুদ্ধা. বুদ্ধানং পন নেৰ খন্ধপটিপাটিকিচ্চং, ন চুতিপটিসন্ধিৰসেন সঙ্কমনকিচ্চং অত্থি. তেসঞ্হি অনেকাসু কপ্পকোটীসু হেট্ঠা ৰা উপরি ৰা যং যং ঠানং ইচ্ছন্তি, তং তং পাকটমেৰ হোতি. তস্মা অনেকাপি কপ্পকোটিযো সঙ্খিপিত্ৰা যং যং ইচ্ছন্তি, তত্থ তত্থেৰ ওক্কমন্তা সীহোক্কন্তৰসেন গচ্ছন্তি. এৰং গচ্ছন্তানঞ্চ নেসং ঞাণং অন্তরন্তরাসু জাতীসু অসজ্জমানং ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানমেৰ গণ্হাতি.

ইমেসু পন ছসু পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তেসু তিত্থিযানং পুব্বেনিৰাসদস্সনং খজ্জোপনকপ্পভাসদিসং হুত্ৰা উপট্ঠাতি, পকতিসাৰকানং দীপপ্পভাসদিসং, মহাসাৰকানং উক্কাপভাসদিসং, অগ্গসাৰকানং ওসধিতারকাপভাসদিসং, পচ্চেকবুদ্ধানং চন্দপ্পভাসদিসং. বুদ্ধানং রস্মিসহস্সপটিমণ্ডিতসরদসূরিযমণ্ডলসদিসং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. তিত্থিযানং পুব্বেনিৰাসানুস্সরণং অন্ধানং যট্ঠিকোটিগমনং ৰিয হোতি. পকতিসাৰকানং দণ্ডকসেতুগমনং ৰিয, মহাসাৰকানং জঙ্ঘসেতুগমনং ৰিয, অগ্গসাৰকানং সকটসেতুগমনং ৰিয, পচ্চেকবুদ্ধানং জঙ্ঘমগ্গগমনং ৰিয, বুদ্ধানং মহাসকটমগ্গগমনং ৰিয হোতি. ইমস্মিং পন অধিকারে সাৰকানং পুব্বেনিৰাসানুস্সরণং অধিপ্পেতং.

তস্মা এৰং অনুস্সরিতুকামেন আদিকম্মিকেন ভিক্খুনা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তেন রহোগতেন পটিসল্লীনেন পটিপাটিযা চত্তারি ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ৰুত্তনযেন পটিচ্চসমুপ্পাদং পচ্চৰেক্খিত্ৰা সব্বপচ্ছিমা নিসজ্জা আৰজ্জিতব্বা. ততো আসনপঞ্ঞাপনং সেনাসনপ্পৰেসনং পত্তচীৰরপটিসামনং ভোজনকালো গামতো আগমনকালো গামে পিণ্ডায চরিতকালো গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠকালো ৰিহারতো নিক্খমনকালো চেতিযবোধিৰন্দনকালো পত্তধোৰনকালো পত্তপটিগ্গহণকালো পত্তপটিগ্গহণতো যাৰ মুখধোৰনা কতকিচ্চং পচ্চূসকালে কতকিচ্চং, মজ্ঝিমযামে পঠমযামে কতকিচ্চন্তি এৰং পটিলোমক্কমেন সকলং রত্তিন্দিৰং কতকিচ্চং আৰজ্জিতব্বং. এত্তকং পন পকতিচিত্তস্সপি পাকটং হোতি, পরিকম্মসমাধিচিত্তস্স পন অতিপাকটমেৰ. সচে পনেত্থ কিঞ্চি ন পাকটং হোতি, পুন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায আৰজ্জিতব্বং. এত্তকেন দীপে জলিতে ৰিয পাকটং হোতি. এৰং পটিলোমক্কমেনেৰ দুতিযদিৰসেপি ততিযচতুত্থপঞ্চমদিৰসেসুপি দসাহেপি অদ্ধমাসেপি মাসেপি সংৰচ্ছরেপি কতকিচ্চং আৰজ্জিতব্বং. এতেনেৰ উপাযেন দস ৰস্সানি ৰীসতি ৰস্সানীতি যাৰ ইমস্মিং ভৰে অত্তনো পটিসন্ধি, তাৰ আৰজ্জন্তেন পুরিমভৰে চুতিক্খণে পৰত্তং নামরূপং আৰজ্জিতব্বং. পহোতি হি পণ্ডিতো ভিক্খু পঠমৰারেনেৰ পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৰা চুতিক্খণে নামরূপং আরম্মণং কাতুং. যস্মা পন পুরিমভৰে নামরূপং অসেসং নিরুদ্ধং, ইধ অঞ্ঞং উপ্পন্নং, তস্মা তং ঠানং আহুন্দরিকং অন্ধতমমিৰ হোতি সুদুদ্দসং দুপ্পঞ্ঞেন. তেনাপি ‘‘ন সক্কোমহং পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৰা চুতিক্খণে নামরূপারম্মণং কাতু’’ন্তি ধুরনিক্খেপো ন কাতব্বো. তদেৰ পন পাদকজ্ঝানং পুনপ্পুনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ৰুট্ঠায তং ঠানং আৰজ্জিতব্বং.

এৰং করোন্তো হি সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো কূটাগারকণ্ণিকত্থায মহারুক্খং ছিন্দন্তো সাখাপলাসচ্ছেদনমত্তেনেৰ ফরসুধারায ৰিপন্নায মহারুক্খং ছিন্দিতুং অসক্কোন্তোপি ধুরনিক্খেপং অকত্ৰাৰ কম্মারসালং গন্ত্ৰা তিখিণং ফরসুং কারাপেত্ৰা পুন আগন্ত্ৰা ছিন্দেয্য, পুন ৰিপন্নায চ পুনপি তথেৰ কারেত্ৰা ছিন্দেয্য, সো এৰং ছিন্দন্তো ছিন্নস্স ছিন্নস্স পুন ছেত্তব্বাভাৰতো অছিন্নস্স চ ছেদনতো নচিরস্সেৰ মহারুক্খং পাতেয্য, এৰমেৰ পাদকজ্ঝানা ৰুট্ঠায পুব্বে আৰজ্জিতং অনাৰজ্জিত্ৰা পটিসন্ধিমেৰ আৰজ্জন্তো তং নচিরস্সেৰ পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৰা চুতিক্খণে নামরূপং আরম্মণং করেয্যাতি. তত্থ পচ্ছিমনিসজ্জতো পভুতি যাৰ পটিসন্ধিতো আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তং ঞাণং পুব্বেনিৰাসঞাণং নাম ন হোতি, তং পন পরিকম্মসমাধিঞাণং নাম হোতি. ‘‘অতীতংসঞাণ’’ন্তি পেতং একে ৰদন্তি. তং অতীতংসঞাণস্স রূপাৰচরত্তা রূপাৰচরং সন্ধায ৰচনং ন যুজ্জতি. যদা পনস্স ভিক্খুনো পটিসন্ধিং অতিক্কম্ম চুতিক্খণে পৰত্তং নামরূপং আরম্মণং কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জিত্ৰা পুব্বে ৰুত্তনযেন অপ্পনাচিত্তং উপ্পজ্জতি, তদাস্স তেন চিত্তেন সম্পযুত্তং ঞাণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং নাম. তেন ঞাণেন সম্পযুত্তায সতিযা পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি.

তত্থ সেয্যথিদন্তি আরদ্ধপ্পকারদস্সনত্থে নিপাতো. তেনেৰ য্ৰাযং পুব্বেনিৰাসো আরদ্ধো, তস্স পকারপ্পভেদং দস্সেন্তো একম্পি জাতিন্তিআদিমাহ. তত্থ একম্পি জাতিন্তি একম্পি পটিসন্ধিমূলং চুতিপরিযোসানং একভৰপরিযাপন্নং খন্ধসন্তানং. এস নযো দ্ৰেপি জাতিযোতিআদীসু. অনেকেপি সংৰট্টকপ্পেতিআদীসু পন পরিহাযমানো কপ্পো সংৰট্টকপ্পো তদা সব্বেসং ব্রহ্মলোকে সন্নিপতনতো. ৰড্ঢমানো কপ্পো ৰিৰট্টকপ্পো তদা ব্রহ্মলোকতো সত্তানং ৰিৰট্টনতো. তত্থ সংৰট্টেন সংৰট্টট্ঠাযী গহিতো হোতি তংমূলকত্তা. ৰিৰট্টেন চ ৰিৰট্টট্ঠাযী. এৰঞ্হি সতি ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তারি? যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো সংৰট্টতি, তং ন সুকরং সঙ্খাতুং. যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো সংৰট্টো তিট্ঠতি…পে… যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো ৰিৰট্টতি…পে… যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো ৰিৰট্টো তিট্ঠতি, তং ন সুকরং সঙ্খাতু’’ন্তি (অ. নি. ৪.১৫৬) ৰুত্তানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি পরিগ্গহিতানি হোন্তি.

তত্থ তযো সংৰট্টা – তেজোসংৰট্টো, আপোসংৰট্টো, ৰাযোসংৰট্টোতি. তিস্সো সংৰট্টসীমা – আভস্সরা, সুভকিণ্হা, ৰেহপ্ফলাতি. যদা কপ্পো তেজেন সংৰট্টতি, আভস্সরতো হেট্ঠা অগ্গিনা ডয্হতি. যদা আপেন সংৰট্টতি, সুভকিণ্হতো হেট্ঠা উদকেন ৰিলীযতি. যদা ৰাযুনা সংৰট্টতি, ৰেহপ্ফলতো হেট্ঠা ৰাতেন ৰিদ্ধংসীযতি. ৰিত্থারতো পন সদাপি একং বুদ্ধক্খেত্তং ৰিনস্সতি. বুদ্ধক্খেত্তং নাম তিৰিধং হোতি – জাতিক্খেত্তং, আণাক্খেত্তং, ৰিসযক্খেত্তঞ্চ. তত্থ জাতিক্খেত্তং দসসহস্সচক্কৰাল়পরিযন্তং হোতি, যং তথাগতস্স পটিসন্ধিগহণাদীসু কম্পতি. আণাক্খেত্তং কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়পরিযন্তং, যত্থ রতনপরিত্তং, খন্ধপরিত্তং, ধজগ্গপরিত্তং, আটানাটিযপরিত্তং, মোরপরিত্তন্তি ইমেসং পরিত্তানং আনুভাৰো ৰত্ততি. ৰিসযক্খেত্তং অনন্তমপরিমাণং, যং ‘‘যাৰতা ৰা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৰুত্তং. তত্থ যং যং তথাগতো আকঙ্খতি, তং তং জানাতি. এৰমেতেসু তীসু বুদ্ধক্খেত্তেসু একং আণাক্খেত্তং ৰিনস্সতি, তস্মিং পন ৰিনস্সন্তে জাতিক্খেত্তং ৰিনট্ঠমেৰ হোতি, ৰিনস্সন্তঞ্চ একতোৰ ৰিনস্সতি, সণ্ঠহন্তঞ্চ একতোৰ সণ্ঠহতি.

তস্সেৰং ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং – যস্মিং সমযে কপ্পো অগ্গিনা নস্সতি, আদিতোৰ কপ্পৰিনাসকমহামেঘো ৰুট্ঠহিত্ৰা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ে একং মহাৰস্সং ৰস্সতি. মনুস্সা তুট্ঠা সব্ববীজানি নীহরিত্ৰা ৰপন্তি. সস্সেসু পন গোখাযিতকমত্তেসু জাতেসু গদ্রভরৰং রৰন্তো একবিন্দুমত্তম্পি ন ৰস্সতি, তদা পচ্ছিন্নং পচ্ছিন্নমেৰ ৰস্সং হোতি. ৰস্সূপজীৰিনো সত্তা কমেন ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তন্তি, পুপ্ফফলূপজীৰিনিযো চ দেৰতা. এৰং দীঘে অদ্ধানে ৰীতিৰত্তে তত্থ তত্থ উদকং পরিক্খযং গচ্ছতি. অথানুক্কমেন মচ্ছকচ্ছপাপি কালং কত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তন্তি, নেরযিকসত্তাপি. তত্থ ‘‘নেরযিকা সত্তমসূরিযপাতুভাৰে ৰিনস্সন্তী’’তি একে. ঝানং ৰিনা নত্থি ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি, এতেসঞ্চ কেচি দুব্ভিক্খপীল়িতা, কেচি অভব্বা ঝানাধিগমায, তে কথং তত্থ নিব্বত্তন্তীতি? দেৰলোকে পটিলদ্ধজ্ঝানৰসেন. তদা হি ‘‘ৰস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন কপ্পৰুট্ঠানং ভৰিস্সতী’’তি লোকব্যূহা নাম কামাৰচরদেৰা মুত্তসিরা ৰিকিণ্ণকেসা রুদমুখা অস্সূনি হত্থেহি পুঞ্ছমানা রত্তৰত্থনিৰত্থা অতিৰিয ৰিরূপৰেসধারিনো হুত্ৰা মনুস্সপথে ৰিচরন্তা এৰং আরোচেন্তি – ‘‘মারিসা, মারিসা, ইতো ৰস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন কপ্পৰুট্ঠানং ভৰিস্সতি, অযং লোকো ৰিনস্সিস্সতি, মহাসমুদ্দোপি উস্সুস্সিস্সতি, অযঞ্চ মহাপথৰী সিনেরু চ পব্বতরাজা উদ্দয্হিস্সন্তি ৰিনস্সিস্সন্তি, যাৰ ব্রহ্মলোকা লোকৰিনাসো ভৰিস্সতি. মেত্তং, মারিসা, ভাৰেথ. করুণং… মুদিতং… উপেক্খং, মারিসা, ভাৰেথ. মাতরং উপট্ঠহথ, পিতরং উপট্ঠহথ, কুলে জেট্ঠাপচাযিনো হোথা’’তি. তেসং ৰচনং সুত্ৰা যেভুয্যেন মনুস্সা চ ভুম্মা দেৰা চ সংৰেগজাতা অঞ্ঞমঞ্ঞং মুদুচিত্তা হুত্ৰা মেত্তাদীনি পুঞ্ঞানি করিত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তন্তি. তত্থ দিব্বসুধাভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰা ঝানং পটিলভন্তি. তদঞ্ঞে পন অপরপরিযৰেদনীযেন কম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তন্তি. অপরপরিযৰেদনীযকম্মরহিতো হি সংসারে সংসরন্তো নাম সত্তো নত্থি. তেপি তত্থ তথেৰ ঝানং পটিলভন্তি. এৰং দেৰলোকে পটিলদ্ধজ্ঝানৰসেন সব্বেপি ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তন্তীতি.

ৰস্সূপচ্ছেদতো পন উদ্ধং দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন দুতিযো সূরিযো পাতুভৰতি, তস্মিং পাতুভূতে নেৰ রত্তিপরিচ্ছেদো, ন দিৰাপরিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি. একো সূরিযো উদেতি, একো অত্থং গচ্ছতি, অৰিচ্ছিন্নসূরিযসন্তাপোৰ লোকো হোতি. যথা চ পকতিসূরিযে সূরিযদেৰপুত্তো হোতি, এৰং কপ্পৰিনাসকসূরিযে নত্থি. তত্থ পকতিসূরিযে ৰত্তমানে আকাসে ৰলাহকাপি ধূমসিখাপি চরন্তি. কপ্পৰিনাসকসূরিযে ৰত্তমানে ৰিগতধূমৰলাহকং আদাসমণ্ডলং ৰিয নিম্মলং নভং হোতি. ঠপেত্ৰা পঞ্চ মহানদিযো সেসকুন্নদীআদীসু উদকং সুস্সতি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন ততিযো সূরিযো পাতুভৰতি, যস্স পাতুভাৰা মহানদিযোপি সুস্সন্তি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন চতুত্থো সূরিযো পাতুভৰতি, যস্স পাতুভাৰা হিমৰতি মহানদীনং পভৰা – ‘‘সীহপপাতনো, হংসপাতনো, কণ্ণমুণ্ডকো, রথকারদহো, অনোতত্তদহো, ছদ্দন্তদহো, কুণালদহো’’তি ইমে সত্ত মহাসরা সুস্সন্তি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন পঞ্চমো সূরিযো পাতুভৰতি, যস্স পাতুভাৰা অনুপুব্বেন মহাসমুদ্দে অঙ্গুলিপব্বতেমনমত্তম্পি উদকং ন সণ্ঠাতি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন ছট্ঠো সূরিযো পাতুভৰতি, যস্স পাতুভাৰা সকলচক্কৰাল়ং একধূমং হোতি পরিযাদিন্নসিনেহং ধূমেন. যথা চিদং, এৰং কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ানিপি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন সত্তমো সূরিযো পাতুভৰতি, যস্স পাতুভাৰা সকলচক্কৰাল়ং একজালং হোতি সদ্ধিং কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েহি. যোজনসতিকাদিভেদানি সিনেরুকূটানিপি পলুজ্জিত্ৰা আকাসেযেৰ অন্তরধাযন্তি. সা অগ্গিজালা উট্ঠহিত্ৰা চাতুমহারাজিকে গণ্হাতি. তত্থ কনকৰিমানরতনৰিমানমণিৰিমানানি ঝাপেত্ৰা তাৰতিংসভৰনং গণ্হাতি. এতেনেৰ উপাযেন যাৰ পঠমজ্ঝানভূমিং গণ্হাতি. তত্থ তযোপি. ব্রহ্মলোকে ঝাপেত্ৰা আভস্সরে আহচ্চ তিট্ঠতি. সা যাৰ অণুমত্তম্পি সঙ্খারগতং অত্থি, তাৰ ন নিব্বাযতি. সব্বসঙ্খারপরিক্খযা পন সপ্পিতেলঝাপনগ্গিসিখা ৰিয ছারিকম্পি অনৰসেসেত্ৰা নিব্বাযতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপরিআকাসো একো হোতি মহন্ধকারো.

অথ দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন মহামেঘো উট্ঠহিত্ৰা পঠমং সুখুমং সুখুমং ৰস্সতি. অনুপুব্বেন কুমুদনাল়যট্ঠিমুসলতালক্খন্ধাদিপ্পমাণাহি ধারাহি ৰস্সন্তো কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু সব্বং দড্ঢট্ঠানং পূরেত্ৰা অন্তরধাযতি. তং উদকং হেট্ঠা চ তিরিযঞ্চ ৰাতো সমুট্ঠহিত্ৰা ঘনং করোতি পরিৰটুমং পদুমিনিপত্তে উদকবিন্দুসদিসং. কথং তাৰ মহন্তং উদকরাসিং ঘনং করোতীতি চে? ৰিৰরসম্পদানতো. তং হিস্স তহিং তহিং ৰিৰরং দেতি. তং এৰং ৰাতেন সম্পিণ্ডিযমানং ঘনং করিযমানং পরিক্খযমানং অনুপুব্বেন হেট্ঠা ওতরতি. ওতিণ্ণে ওতিণ্ণে উদকে ব্রহ্মলোকট্ঠানে ব্রহ্মলোকা, উপরি চতুকামাৰচরদেৰলোকট্ঠানে চ দেৰলোকা পাতুভৰন্তি. পুরিমপথৰিট্ঠানং ওতিণ্ণে পন বলৰৰাতা উপ্পজ্জন্তি. তে তং পিহিতদ্ৰারে ধমকরণে ঠিতউদকমিৰ নিরুস্সাসং কত্ৰা রুম্ভন্তি. মধুরোদকং পরিক্খযং গচ্ছমানং উপরি রসপথৰিং সমুট্ঠাপেতি. সা ৰণ্ণসম্পন্না চেৰ হোতি গন্ধরসসম্পন্না চ নিরুদকপাযাসস্স উপরি পটলং ৰিয. তদা চ আভস্সরব্রহ্মলোকে পঠমতরাভিনিব্বত্তা সত্তা আযুক্খযা ৰা পুঞ্ঞক্খযা ৰা ততো চৰিত্ৰা ইধূপপজ্জন্তি. তে হোন্তি সযংপভা অন্তলিক্খচরা. তে অগ্গঞ্ঞসুত্তে (দী. নি. ৩.১২০) ৰুত্তনযেন তং রসপথৰিং সাযিত্ৰা তণ্হাভিভূতা আলুপ্পকারকং পরিভুঞ্জিতুং উপক্কমন্তি.

অথ তেসং সযংপভা অন্তরধাযতি, অন্ধকারো হোতি. তে অন্ধকারং দিস্ৰা ভাযন্তি. ততো নেসং ভযং নাসেত্ৰা সূরভাৰং জনযন্তং পরিপুণ্ণপঞ্ঞাসযোজনং সূরিযমণ্ডলং পাতুভৰতি. তে তং দিস্ৰা ‘‘আলোকং পটিলভিম্হা’’তি হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৰা ‘‘অম্হাকং ভীতানং ভযং নাসেত্ৰা সূরভাৰং জনযন্তো উট্ঠিতো, তস্মা সূরিযো হোতূ’’তি সূরিযোত্ৰেৰস্স নামং করোন্তি. অথ সূরিযে দিৰসং আলোকং কত্ৰা অত্থঙ্গতে ‘‘যম্পি আলোকং লভিম্হ, সোপি নো নট্ঠো’’তি পুন ভীতা হোন্তি, তেসং এৰং হোতি ‘‘সাধু ৰতস্স সচে অঞ্ঞং আলোকং লভেয্যামা’’তি. তেসং চিত্তং ঞত্ৰা ৰিয একূনপঞ্ঞাসযোজনং চন্দমণ্ডলং পাতুভৰতি. তে তং দিস্ৰা ভিয্যোসোমত্তায হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৰা ‘‘অম্হাকং ছন্দং ঞত্ৰা ৰিয উট্ঠিতো, তস্মা চন্দো হোতূ’’তি চন্দোত্ৰেৰস্স নামং করোন্তি.

এৰং চন্দিমসূরিযেসু পাতুভূতেসু নক্খত্তানি তারকরূপানি পাতুভৰন্তি. ততো পভুতি রত্তিন্দিৰা পঞ্ঞাযন্তি অনুক্কমেন চ মাসদ্ধমাসউতুসংৰচ্ছরা. চন্দিমসূরিযানং পন পাতুভূতদিৰসেযেৰ সিনেরুচক্কৰাল়হিমৰন্তপব্বতা পাতুভৰন্তি. তে চ খো অপুব্বং অচরিমং ফগ্গুণপুণ্ণমদিৰসেযেৰ পাতুভৰন্তি. কথং? যথা নাম কঙ্গুভত্তে পচ্চমানে একপ্পহারেনেৰ পুব্বুল়কা উট্ঠহন্তি, একে পদেসা থূপথূপা হোন্তি, একে নিন্ননিন্না একে সমসমা, এৰমেৰং থূপথূপট্ঠানে পব্বতা হোন্তি নিন্ননিন্নট্ঠানে সমুদ্দা সমসমট্ঠানে দীপাতি.

অথ তেসং সত্তানং রসপথৰিং পরিভুঞ্জন্তানং কমেন একচ্চে ৰণ্ণৰন্তো, একচ্চে দুব্বণ্ণা হোন্তি. তত্থ ৰণ্ণৰন্তো দুব্বণ্ণে অতিমঞ্ঞন্তি. তেসং অতিমানপচ্চযা সা রসপথৰী অন্তরধাযতি, ভূমিপপ্পটকো পাতুভৰতি. অথ তেসং তেনেৰ নযেন সোপি অন্তরধাযতি, পদালতা পাতুভৰতি. তেনেৰ নযেন সাপি অন্তরধাযতি, অকট্ঠপাকো সালি পাতুভৰতি অকণো অথুসো সুদ্ধো সুগন্ধা তণ্ডুলপ্ফলো. ততো নেসং ভাজনানি উপ্পজ্জন্তি. তে সালিং ভাজনে ঠপেত্ৰা পাসাণপিট্ঠিযং ঠপেন্তি. সযমেৰ জালাসিখা উট্ঠহিত্ৰা তং পচতি. সো হোতি ওদনো সুমনজাতিপুপ্ফসদিসো. ন তস্স সূপেন ৰা ব্যঞ্জনেন ৰা করণীযং অত্থি, যং যং রসং ভুঞ্জিতুকামা হোন্তি, তং তং রসোৰ হোতি. তেসং তং ওল়ারিকং আহারং আহরযতং ততো পভুতি মুত্তকরীসং সঞ্জাযতি. অথ নেসং তস্স নিক্খমনত্থায ৰণমুখানি পভিজ্জন্তি. পুরিসস্স পুরিসভাৰো, ইত্থিযা ইত্থিভাৰো পাতুভৰতি. তত্র সুদং ইত্থী পুরিসং, পুরিসো চ ইত্থিং অতিৰেলং উপনিজ্ঝাযতি. তেসং অতিৰেলং উপনিজ্ঝাযনপচ্চযা কামপরিল়াহো উপ্পজ্জতি. ততো মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তি. তে অসদ্ধম্মপটিসেৰনপচ্চযা ৰিঞ্ঞূহি গরহিযমানা ৰিহেঠিযমানা তস্স অসদ্ধম্মস্স পটিচ্ছাদনহেতু অগারানি করোন্তি. তে অগারং অজ্ঝাৰসমানা অনুক্কমেন অঞ্ঞতরস্স অলসজাতিকস্স সত্তস্স দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তা সন্নিধিং করোন্তি. ততো পভুতি কণোপি থুসোপি তণ্ডুলং পরিযোনন্ধতি, লাযিতট্ঠানম্পি ন পটিৰিরূহতি. তে সন্নিপতিত্ৰা অনুত্থুনন্তি ‘‘পাপকা ৰত ভো ধম্মা সত্তেসু পাতুভূতা, মযঞ্হি পুব্বে মনোমযা অহুম্হা’’তি অগ্গঞ্ঞসুত্তে (দী. নি. ৩.১২৮) ৰুত্তনযেন ৰিত্থারেতব্বং. ততো মরিযাদং ঠপেন্তি.

অথ অঞ্ঞতরো সত্তো অঞ্ঞস্স ভাগং অদিন্নং আদিযতি. তং দ্ৰিক্খত্তুং পরিভাসিত্ৰা ততিযৰারে পাণিলেড্ডুদণ্ডেহি পহরন্তি. তে এৰং অদিন্নাদানগরহমুসাৰাদদণ্ডাদানেসু উপ্পন্নেসু সন্নিপতিত্ৰা চিন্তযন্তি ‘‘যংনূন মযং একং সত্তং সম্মন্নেয্যাম, যো নো সম্মা খীযিতব্বং খীযেয্য, গরহিতব্বং গরহেয্য, পব্বাজেতব্বং পব্বাজেয্য. মযং পনস্স সালীনং ভাগং অনুপদস্সামা’’তি. এৰং কতসন্নিট্ঠানেসু পন সত্তেসু ইমস্মিং তাৰ কপ্পে অযমেৰ ভগৰা বোধিসত্তভূতো তেন সমযেন তেসু সত্তেসু অভিরূপতরো চ দস্সনীযতরো চ মহেসক্খতরো চ বুদ্ধিসম্পন্নো পটিবলো নিগ্গহপগ্গহং কাতুং. তে তং উপসঙ্কমিত্ৰা যাচিত্ৰা সম্মন্নিংসু. সো ‘‘তেন মহাজনেন সম্মতোতি মহাসম্মতো, খেত্তানং অধিপতীতি খত্তিযো, ধম্মেন সমেন পরে রঞ্জেতীতি রাজা’’তি তীহি নামেহি পঞ্ঞাযিত্থ. যঞ্হি লোকে অচ্ছরিযট্ঠানং, বোধিসত্তোৰ তত্থ আদিপুরিসোতি. এৰং বোধিসত্তং আদিং কত্ৰা খত্তিযমণ্ডলে সণ্ঠিতে অনুপুব্বেন ব্রাহ্মণাদযোপি ৰণ্ণা সণ্ঠহিংসু. তত্থ কপ্পৰিনাসকমহামেঘতো যাৰ জালূপচ্ছেদো, ইদমেকমসঙ্খেয্যং সংৰট্টোতি ৰুচ্চতি. কপ্পৰিনাসকজালূপচ্ছেদতো যাৰ কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়পরিপূরকো সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযমসঙ্খেয্যং সংৰট্টট্ঠাযীতি ৰুচ্চতি. সম্পত্তিমহামেঘতো যাৰ চন্দিমসূরিযপাতুভাৰো, ইদং ততিযমসঙ্খেয্যং ৰিৰট্টোতি ৰুচ্চতি. চন্দিমসূরিযপাতুভাৰতো যাৰ পুন কপ্পৰিনাসকমহামেঘো, ইদং চতুত্থমসঙ্খেয্যং ৰিৰট্টট্ঠাযীতি ৰুচ্চতি. ইমানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৰং তাৰ অগ্গিনা ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং.

যস্মিং পন সমযে কপ্পো উদকেন নস্সতি, আদিতোৰ কপ্পৰিনাসকমহামেঘো উট্ঠহিত্ৰাতি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – যথা তত্থ দুতিযো সূরিযো, এৰমিধ কপ্পৰিনাসকো খারূদকমহামেঘো উট্ঠাতি. সো আদিতো সুখুমং সুখুমং ৰস্সন্তো অনুক্কমেন মহাধারাহি কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ানং পূরেন্তো ৰস্সতি. খারূদকেন ফুট্ঠফুট্ঠা পথৰীপব্বতাদযো ৰিলীযন্তি. উদকং সমন্ততো ৰাতেহি ধারীযতি. পথৰিতো যাৰ দুতিযজ্ঝানভূমিং উদকং গণ্হাতি, তত্থ তযোপি ব্রহ্মলোকে ৰিলীযাপেত্ৰা সুভকিণ্হে আহচ্চ তিট্ঠতি. তং যাৰ অণুমত্তম্পি সঙ্খারগতং অত্থি, তাৰ ন ৰূপসম্মতি.

উদকানুগতং পন সব্বসঙ্খারগতং অভিভৰিত্ৰা সহসা ৰূপসম্মতি, অন্তরধানং গচ্ছতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপরিআকাসো একো হোতি মহন্ধকারোতি সব্বং ৰুত্তসদিসং. কেৰলং পনিধ আভস্সরব্রহ্মলোকং আদিং কত্ৰা লোকো পাতুভৰতি. সুভকিণ্হতো চ চৰিত্ৰা আভস্সরট্ঠানাদীসু সত্তা নিব্বত্তন্তি. তত্থ কপ্পৰিনাসকমহামেঘতো যাৰ কপ্পৰিনাসকখারূদকূপচ্ছেদো, ইদমেকং অসঙ্খেয্যং. উদকূপচ্ছেদতো যাৰ সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযমসঙ্খেয্যং. সম্পত্তিমহামেঘতো…পে… ইমানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৰং উদকেন ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং.

যস্মিং পন সমযে কপ্পো ৰাতেন ৰিনস্সতি, আদিতোৰ কপ্পৰিনাসকমহামেঘো ৰুট্ঠহিত্ৰাতি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – যথা তত্থ দুতিযসূরিযো, এৰমিধ কপ্পৰিনাসনত্থং ৰাতো সমুট্ঠাতি. সো পঠমং থূলরজং উট্ঠাপেতি, ততো সণ্হরজং সুখুমৰালিকং থূলৰালিকং সক্খরপাসাণাদযোতি যাৰ কূটাগারমত্তে পাসাণে ৰিসমট্ঠানে ঠিতমহারুক্খে চ উট্ঠাপেতি. তে পথৰিতো নভমুগ্গতা ন পুন পতন্তি, তত্থেৰ চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা অভাৰং গচ্ছন্তি. অথানুক্কমেন হেট্ঠামহাপথৰিযা ৰাতো সমুট্ঠহিত্ৰা পথৰিং পরিৰত্তেত্ৰা উদ্ধং মূলং কত্ৰা আকাসে খিপতি. যোজনসতপ্পমাণা পথৰিপ্পদেসা দ্ৰিযোজনতিযোজনচতুযোজনপঞ্চযোজনসতপ্পমাণাপি ভিজ্জিত্ৰা ৰাতৰেগুক্খিত্তা আকাসেযেৰ চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা অভাৰং গচ্ছন্তি. চক্কৰাল়পব্বতম্পি সিনেরুপব্বতম্পি ৰাতো উক্খিপিত্ৰা আকাসে খিপতি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং অভিহন্ত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা ৰিনস্সন্তি. এতেনেৰ উপাযেন ভূমট্ঠকৰিমানানি চ আকাসট্ঠকৰিমানানি চ ৰিনাসেন্তো ছ কামাৰচরদেৰলোকে ৰিনাসেত্ৰা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ানি ৰিনাসেতি. তত্থ চক্কৰাল়া চক্কৰাল়েহি, হিমৰন্তা হিমৰন্তেহি, সিনেরূ সিনেরূহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগন্ত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা ৰিনস্সন্তি. পথৰিতো যাৰ ততিযজ্ঝানভূমিং ৰাতো গণ্হাতি, তত্থ তযো ব্রহ্মলোকে ৰিনাসেত্ৰা ৰেহপ্ফলে আহচ্চ তিট্ঠতি. এৰং সব্বসঙ্খারগতং ৰিনাসেত্ৰা সযম্পি ৰিনস্সতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপরিআকাসো একো হোতি মহন্ধকারোতি সব্বং ৰুত্তসদিসং. ইধ পন সুভকিণ্হব্রহ্মলোকং আদিং কত্ৰা লোকো পাতুভৰতি. ৰেহপ্ফলতো চ চৰিত্ৰা সুভকিণ্হট্ঠানাদীসু সত্তা নিব্বত্তন্তি. তত্থ কপ্পৰিনাসকমহামেঘতো যাৰ কপ্পৰিনাসকৰাতূপচ্ছেদো, ইদমেকং অসঙ্খেয্যং. ৰাতূপচ্ছেদতো যাৰ সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযমসঙ্খেয্যং…পে… ইমানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৰং ৰাতেন ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং.

কিং কারণা এৰং লোকো ৰিনস্সতি? অকুসলমূলকারণা. অকুসলমূলেসু হি উস্সন্নেসু এৰং লোকো ৰিনস্সতি. সো চ খো রাগে উস্সন্নতরে অগ্গিনা ৰিনস্সতি, দোসে উস্সন্নতরে উদকেন ৰিনস্সতি. কেচি পন ‘‘দোসে উস্সন্নতরে অগ্গিনা, রাগে উদকেনা’’তি ৰদন্তি. মোহে উস্সন্নতরে ৰাতেন ৰিনস্সতি. এৰং ৰিনস্সন্তোপি চ নিরন্তরমেৰ সত্ত ৰারে অগ্গিনা নস্সতি, অট্ঠমে ৰারে উদকেন. পুন সত্ত ৰারে অগ্গিনা, অট্ঠমে ৰারে উদকেনাতি এৰং অট্ঠমে অট্ঠমে ৰারে ৰিনস্সন্তো সত্তক্খত্তুং উদকেন ৰিনস্সিত্ৰা পুন সত্ত ৰারে অগ্গিনা নস্সতি. এত্তাৰতা তেসট্ঠি কপ্পা অতীতা হোন্তি. এত্থন্তরে উদকেন নস্সনৰারং সম্পত্তম্পি পটিবাহিত্ৰা লদ্ধোকাসো ৰাতো পরিপুণ্ণচতুসট্ঠিকপ্পাযুকে সুভকিণ্হে ৰিদ্ধংসেন্তো লোকং ৰিনাসেতি.

পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তোপি চ কপ্পানুস্সরণকো ভিক্খু এতেসু কপ্পেসু অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে অনুস্সরতি. সংৰট্টকপ্পে ৰিৰট্টকপ্পেতি চ কপ্পস্স অড্ঢং গহেত্ৰা ৰুত্তং. সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পেতি সকলকপ্পং গহেত্ৰা ৰুত্তং. কথং অনুস্সরতীতি চে? অমুত্রাসিন্তিআদিনা নযেন. তত্থ অমুত্রাসিন্তি অমুম্হি সংৰট্টকপ্পে অহং অমুম্হি ভৰে ৰা যোনিযা ৰা গতিযা ৰা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৰা সত্তাৰাসে ৰা সত্তনিকাযে ৰা আসিং. এৰংনামোতি তিস্সো ৰা ফুস্সো ৰা. এৰংগোত্তোতি কচ্চানো ৰা কস্সপো ৰা. ইদমস্স অতীতভৰে অত্তনো নামগোত্তানুস্সরণৰসেন ৰুত্তং. সচে পন তস্মিং কালে অত্তনো ৰণ্ণসম্পত্তিং ৰা লূখপণীতজীৰিকভাৰং ৰা সুখদুক্খবহুলতং ৰা অপ্পাযুকদীঘাযুকভাৰং ৰা অনুস্সরিতুকামো হোতি, তম্পি অনুস্সরতিযেৰ. তেনাহ ‘‘এৰংৰণ্ণো…পে… এৰমাযুপরিযন্তো’’তি. তত্থ এৰংৰণ্ণোতি ওদাতো ৰা সামো ৰা. এৰমাহারোতি সালিমংসোদনাহারো ৰা পৰত্তফলভোজনো ৰা. এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদীতি অনেকপ্পকারেন কাযিকচেতসিকানং সামিসনিরামিসাদিপ্পভেদানং ৰা সুখদুক্খানং পটিসংৰেদী. এৰমাযুপরিযন্তোতি এৰং ৰস্সসতপরিমাণাযুপরিযন্তো ৰা চতুরাসীতিকপ্পসতসহস্সাযুপরিযন্তো ৰা.

সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিন্তি সো অহং ততো ভৰতো যোনিতো গতিতো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিতো সত্তাৰাসতো সত্তনিকাযতো ৰা চুতো পুন অমুকস্মিং নাম ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা উদপাদিং. তত্রাপাসিন্তি অথ তত্রাপি ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা পুন অহোসিং. এৰংনামোতিআদি ৰুত্তনযমেৰ. অপিচ যস্মা অমুত্রাসিন্তি ইদং অনুপুব্বেন আরোহন্তস্স যাৰতিচ্ছকং (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১০) অনুস্সরণং, সো ততো চুতোতি পটিনিৰত্তন্তস্স পচ্চৰেক্খণং, তস্মা ইধূপপন্নোতি ইমিস্সা ইধূপপত্তিযা অনন্তরমেৰস্স উপপত্তিট্ঠানং সন্ধায অমুত্র উদপাদিন্তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্রাপাসিন্তি এৰমাদি পনস্স তত্র ইমিস্সা উপপত্তিযা অনন্তরে উপপত্তিট্ঠানে নামগোত্তাদীনং অনুস্সরণদস্সনত্থং ৰুত্তং. সো ততো চুতো ইধূপপন্নোতি স্ৰাহং ততো অনন্তরূপপত্তিট্ঠানতো চুতো ইধ অমুকস্মিং নাম খত্তিযকুলে ৰা ব্রাহ্মণকুলে ৰা নিব্বত্তোতি. ইতীতি এৰং. সাকারং সউদ্দেসন্তি নামগোত্তৰসেন সউদ্দেসং, ৰণ্ণাদিৰসেন সাকারং. নামগোত্তেন হি সত্তো তিস্সো ফুস্সো কস্সপোতি উদ্দিসীযতি, ৰণ্ণাদীহি সামো ওদাতোতি নানত্ততো পঞ্ঞাযতি. তস্মা নামগোত্তং উদ্দেসো, ইতরে আকারাতি.

পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৪. দিব্বচক্খুঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১০৬. দিব্বচক্খুঞাণনিদ্দেসে আলোকসঞ্ঞং মনসি করোতীতি দিৰা ৰা রত্তিং ৰা সূরিযজোতিচন্দমণিআলোকং আলোকোতি মনসি করোতি. এৰং মনসিকরোন্তো চ আলোকোতি সঞ্ঞং মনসি পৰত্তনতো ‘‘আলোকসঞ্ঞং মনসি করোতী’’তি ৰুচ্চতি. দিৰাসঞ্ঞং অধিট্ঠাতীতি এৰং আলোকসঞ্ঞং মনসিকরিত্ৰা দিৰাতি সঞ্ঞং ঠপেতি. যথা দিৰা তথা রত্তিন্তি যথা দিৰা আলোকো দিট্ঠো, তথেৰ রত্তিম্পি মনসি করোতি. যথা রত্তিং তথা দিৰাতি যথা রত্তিং আলোকো দিট্ঠো, তথেৰ দিৰাপি মনসি করোতি. ইতি ৰিৰটেন চেতসাতি এৰং অপিহিতেন চিত্তেন. অপরিযোনদ্ধেনাতি সমন্ততো অনদ্ধেন. সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতীতি সওভাসং চিত্তং ৰড্ঢেতি. এতেন দিব্বচক্খুস্স পরিকম্মালোকারম্মণং চিত্তং কথিতং. আলোককসিণারম্মণং চতুত্থজ্ঝানমেৰ ৰা সন্ধায ৰুত্তং. তস্সেৰং ভাৰযতো ওভাসজাতং চিত্তং হোতি ৰিগতন্ধকারাৰরণং. তেন হি দিব্বচক্খুং উপ্পাদেতুকামেন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন ইমিস্সাযেৰ পাল়িযা অনুসারেন কসিণারম্মণং অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সব্বাকারেন অভিনীহারক্খমং কত্ৰা ‘‘তেজোকসিণং ওদাতকসিণং আলোককসিণ’’ন্তি ইমেসু তীসু কসিণেসু অঞ্ঞতরং আসন্নং কাতব্বং, উপচারজ্ঝানগোচরং কত্ৰা ৰড্ঢেত্ৰা ঠপেতব্বং, ন তত্থ অপ্পনা উপ্পাদেতব্বাতি অধিপ্পাযো. সচে হি উপ্পাদেতি, পাদকজ্ঝাননিস্সযং হোতি, ন পরিকম্মনিস্সযং. ইমেসু চ পন তীসু আলোককসিণংযেৰ সেট্ঠতরং, তদনুলোমেন পন ইতরং কসিণদ্ৰযম্পি ৰুত্তং. তস্মা আলোককসিণং ইতরেসং ৰা অঞ্ঞতরং আরম্মণং কত্ৰা চত্তারি ঝানানি উপ্পাদেত্ৰা পুন উপচারভূমিযংযেৰ ঠত্ৰা কসিণং ৰড্ঢেতব্বং. ৰড্ঢিতৰড্ঢিতট্ঠানস্স অন্তোযেৰ রূপগতং পস্সিতব্বং. রূপগতং পস্সতো পনস্স তেন ব্যাপারেন পরিকম্মচিত্তেন আলোকফরণং অকুব্বতো পরিকম্মস্স ৰারো অতিক্কমতি, ততো আলোকো অন্তরধাযতি, তস্মিং অন্তরহিতে রূপগতম্পি ন দিস্সতি. অথানেন পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানমেৰ পৰিসিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায আলোকো ফরিতব্বো. এৰং অনুক্কমেন আলোকো থামগতো হোতীতি. ‘‘এত্থ আলোকো হোতূ’’তি যত্তকং ঠানং পরিচ্ছিন্দতি, তত্থ আলোকো তিট্ঠতিযেৰ. দিৰসম্পি নিসীদিত্ৰা পস্সতো রূপদস্সনং হোতি. তত্থ যদা তস্স ভিক্খুনো মংসচক্খুস্স অনাপাথগতং অন্তোকুচ্ছিগতং হদযৰত্থুনিস্সিতং হেট্ঠাপথৰীতলনিস্সিতং তিরোকুট্টপব্বতপাকারগতং পরচক্কৰাল়গতন্তি ইদং রূপং ঞাণচক্খুস্স আপাথং আগচ্ছতি, মংসচক্খুনা দিস্সমানং ৰিয হোতি, তদা দিব্বচক্খু উপ্পন্নং হোতি. তদেৰ চেত্থ রূপদস্সনসমত্থং, ন পুব্বভাগচিত্তানি.

তত্রাযং দিব্বচক্খুনো উপ্পত্তিক্কমো – ৰুত্তপ্পকারমেতং রূপমারম্মণং কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধে তদেৰ রূপমারম্মণং কত্ৰা চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি উপ্পজ্জন্তীতি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইদং পন ঞাণং ‘‘সত্তানং চুতূপপাতে ঞাণ’’ন্তিপি ‘‘দিব্বচক্খুঞাণ’’ন্তিপি ৰুচ্চতি. তং পনেতং পুথুজ্জনস্স পরিপন্থো হোতি. সো হি ‘‘যত্থ যত্থ আলোকো হোতূ’’তি অধিট্ঠাতি, তং তং পথৰীসমুদ্দপব্বতে ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰাপি একালোকং হোতি. অথস্স তত্থ ভযানকানি যক্খরক্খসাদিরূপানি পস্সতো ভযং উপ্পজ্জতি. তেন চিত্তৰিক্খেপং পত্ৰা ঝানৰিব্ভন্তকো হোতি. তস্মা রূপদস্সনে অপ্পমত্তেন ভৰিতব্বং.

সত্তানং চুতূপপাতঞাণাযাতি সত্তানং চুতিযা চ উপপাতে চ ঞাণায. যেন ঞাণেন সত্তানং চুতি চ উপপাতো চ ঞাযতি, তদত্থং দিব্বচক্খুঞাণত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. দিব্বেন চক্খুনাতি ৰুত্তত্থমেৰ. ৰিসুদ্ধেনাতি চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তা ৰিসুদ্ধং. যো হি চুতিমত্তমেৰ পস্সতি, ন উপপাতং, সো উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো উপপাতমেৰ পস্সতি, ন চুতিং, সো নৰসত্তপাতুভাৰদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো পন তদুভযং পস্সতি, সো যস্মা দুৰিধম্পি তং দিট্ঠিগতমতিৰত্ততি, তস্মাস্স তং দস্সনং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতু হোতি. উভযঞ্চেতং বুদ্ধপুত্তা পস্সন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তা ৰিসুদ্ধ’’ন্তি. মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা রূপদস্সনেন অতিক্কন্তমানুসকং, মানুসকং ৰা মংসচক্খুং অতিক্কন্তত্তা অতিক্কন্তমানুসকং. তেন দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন.

সত্তে পস্সতীতি মনুস্সানং মংসচক্খুনা ৰিয সত্তে ওলোকেতি. চৰমানে উপপজ্জমানেতি এত্থ চুতিক্খণে উপপত্তিক্খণে ৰা দিব্বচক্খুনা দট্ঠুং ন সক্কা, যে পন আসন্নচুতিকা ইদানি চৰিস্সন্তি. তে চৰমানা. যে চ গহিতপটিসন্ধিকা সম্পতিনিব্বত্তা ৰা, তে উপপজ্জমানাতি অধিপ্পেতা. তে এৰরূপে চৰমানে চ উপপজ্জমানে চ পস্সতীতি দস্সেতি. হীনেতি মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা হীনানং জাতিকুলভোগাদীনং ৰসেন হীল়িতে ওহীল়িতে ওঞ্ঞাতে অৰঞ্ঞাতে. পণীতেতি অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তা তব্বিপরীতে. সুৰণ্ণেতি অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা ইট্ঠকন্তমনাপৰণ্ণযুত্তে. দুব্বণ্ণেতি দোসনিস্সন্দযুত্তত্তা অনিট্ঠাকন্তামনাপৰণ্ণযুত্তে, অনভিরূপে ৰিরূপেতিপি অত্থো. সুগতেতি সুগতিগতে, অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা অড্ঢে মহদ্ধনে. দুগ্গতেতি দুগ্গতিগতে, লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা দলিদ্দে অপ্পন্নপানে. যথাকম্মূপগেতি যং যং কম্মং উপচিতং, তেন তেন উপগতে. তত্থ পুরিমেহি ‘‘চৰমানে’’তিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৰুত্তং, ইমিনা পন পদেন যথাকম্মূপগঞাণকিচ্চং.

তস্স চ ঞাণস্স অযমুপ্পত্তিক্কমো – ইধ ভিক্খু হেট্ঠানিরযাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নেরযিকে সত্তে পস্সতি মহাদুক্খমনুভৰমানে, তং দস্সনং দিব্বচক্খুকিচ্চমেৰ. সো এৰং মনসি করোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৰা ইমে সত্তা এতং দুক্খমনুভৰন্তী’’তি. অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৰা’’তি তংকম্মারম্মণং ঞাণমুপ্পজ্জতি. তথা উপরিদেৰলোকাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নন্দনৰনমিস্সকৰনফারুসকৰনাদীসু সত্তে পস্সতি মহাসম্পত্তিং অনুভৰমানে, তম্পি দস্সনং দিব্বচক্খুকিচ্চমেৰ. সো এৰং মনসি করোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৰা ইমে সত্তা এতং সম্পত্তিং অনুভৰন্তী’’তি. অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৰা’’তি তংকম্মারম্মণং ঞাণমুপ্পজ্জতি. ইদং যথাকম্মূপগঞাণং নাম. ইমস্স ৰিসুং পরিকম্মং নাম নত্থি. যথা চিমস্স, এৰং অনাগতংসঞাণস্সাপি. দিব্বচক্খুপাদকানেৰ হি ইমানি দিব্বচক্খুনা সহেৰ ইজ্ঝন্তি.

ইমে ৰত ভোন্তোতিআদীসু ইমেতি দিব্বচক্খুনা দিট্ঠানং নিদস্সনৰচনং. ৰতাতি অনুলোমৰচনত্থে নিপাতো. ভোন্তোতি ভৰন্তো. দুট্ঠু চরিতং, দুট্ঠং ৰা চরিতং কিলেসপূতিকত্তাতি দুচ্চরিতং, কাযেন দুচ্চরিতং, কাযতো ৰা উপ্পন্নং দুচ্চরিতন্তি কাযদুচ্চরিতং. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা. অরিযানং উপৰাদকাতি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং অরিযানং অন্তমসো গিহিসোতাপন্নানম্পি অনত্থকামা হুত্ৰা অন্তিমৰত্থুনা ৰা গুণপরিধংসনেন ৰা উপৰাদকা, অক্কোসকা গরহকাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ ‘‘নত্থি ইমেসং সমণধম্মো, অস্সমণা এতে’’তি ৰদন্তো অন্তিমৰত্থুনা উপৰদতি, ‘‘নত্থি ইমেসং ঝানং ৰা ৰিমোক্খো ৰা মগ্গো ৰা ফলং ৰা’’তিআদীনি ৰদন্তো গুণপরিধংসনেন উপৰদতীতি ৰেদিতব্বো. সো চ জানং ৰা উপৰদেয্য অজানং ৰা, উভযথাপি অরিযূপৰাদোৰ হোতি. ভারিযং কম্মং আনন্তরিযসদিসং সগ্গাৰরণং মগ্গাৰরণঞ্চ, সতেকিচ্ছং পন হোতি. তস্মা যো অরিযং উপৰদতি, তেন গন্ত্ৰা সচে অত্তনা ৰুড্ঢতরো হোতি, উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা ‘‘অহং আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, তং মে খমাহী’’তি খমাপেতব্বো. সচে নৰকতরো হোতি, ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হে ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, তং মে খমথা’’তি খমাপেতব্বো. সচে দিসাপক্কন্তো হোতি, সযং ৰা গন্ত্ৰা সদ্ধিৰিহারিকাদিকে ৰা পেসেত্ৰা খমাপেতব্বো. সচে নাপি গন্তুং ন পেসেতুং সক্কা হোতি, যে তস্মিং ৰিহারে ভিক্খূ ৰসন্তি, তেসং সন্তিকং গন্ত্ৰা সচে নৰকতরা হোন্তি, উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা, সচে ৰুড্ঢতরা, ৰুড্ঢে ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, খমতু মে সো আযস্মা’’তি ৰত্ৰা খমাপেতব্বো. সম্মুখা অক্খমন্তেপি এতদেৰ কাতব্বং. সচে একচারিকভিক্খু হোতি, নেৰ তস্স ৰসনট্ঠানং, ন গতট্ঠানং পঞ্ঞাযতি, একস্স পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, তং মে অনুস্সরতো ৰিপ্পটিসারো হোতি, কিং করোমী’’তি ৰত্তব্বং. সো ৰক্খতি ‘‘তুম্হে মা চিন্তযিত্থ, থেরো তুম্হাকং খমতি, চিত্তং ৰূপসমেথা’’তি. তেনাপি অরিযস্স গতদিসাভিমুখেন অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘খমথা’’তি ৰত্তব্বং. যদি সো পরিনিব্বুতো হোতি, পরিনিব্বুতমঞ্চট্ঠানং গন্ত্ৰা যাৰ সিৰথিকং গন্ত্ৰাপি খমাপেতব্বং. এৰং কতে নেৰ সগ্গাৰরণং, ন মগ্গাৰরণং হোতি, পাকতিকমেৰ হোতীতি.

মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি ৰিপরীতদস্সনা. মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন সমাদিন্ননানাৰিধকম্মা, যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিমূলকেসু কাযকম্মাদীসু অঞ্ঞেপি সমাদপেন্তি. এত্থ চ ৰচীদুচ্চরিতগ্গহণেনেৰ অরিযূপৰাদে, মনোদুচ্চরিতগ্গহণেন চ মিচ্ছাদিট্ঠিযা সঙ্গহিতাযপি ইমেসং দ্ৰিন্নং পুন ৰচনং মহাসাৰজ্জভাৰদস্সনত্থন্তি ৰেদিতব্বং. মহাসাৰজ্জো হি অরিযূপৰাদো আনন্তরিযসদিসত্তা. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সেয্যথাপি, সারিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৰ ধম্মে অঞ্ঞং আরাধেয্য, এৰংসম্পদমিদং সারিপুত্ত ৰদামি তং ৰাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৰা যথাভতং নিক্খিত্তো, এৰং নিরযে’’তি (ম. নি. ১.১৪৯). মিচ্ছাদিট্ঠিতো চ মহাসাৰজ্জতরং নাম অঞ্ঞং নত্থি. যথাহ – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং মহাসাৰজ্জং, যথযিদং, ভিক্খৰে, মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানি, ভিক্খৰে, ৰজ্জানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০).

কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপরিচ্চাগা. পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তিক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৰা কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযস্সুপচ্ছেদা. পরং মরণাতি চুতিচিত্ততো উদ্ধং. অপাযন্তি এৰমাদি সব্বং নিরযৰেৰচনমেৰ. নিরযো হি সগ্গমোক্খহেতুভূতা পুঞ্ঞসম্মতা অযা অপেতত্তা, সুখানং ৰা আযস্স অভাৰা অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসরণন্তি দুগ্গতি, দোসবহুলতায ৰা দুট্ঠেন কম্মুনা নিব্বত্তা গতি দুগ্গতি. ৰিৰসা নিপতন্তি তত্থ দুক্কটকারিনোতি ৰিনিপাতো, ৰিনস্সন্তা ৰা এত্থ পতন্তি সম্ভিজ্জমানঙ্গপচ্চঙ্গাতিপি ৰিনিপাতো. নত্থি এত্থ অস্সাদসঞ্ঞিতো অযোতি নিরযো.

অথ ৰা অপাযগ্গহণেন তিরচ্ছানযোনিং দীপেতি. তিরচ্ছানযোনি হি অপাযো সুগতিতো অপেতত্তা, ন দুগ্গতি মহেসক্খানং নাগরাজাদীনং সম্ভৰতো. দুগ্গতিগ্গহণেন পেত্তিৰিসযং. সো হি অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সুগতিতো অপেতত্তা দুক্খস্স চ গতিভূতত্তা, ন তু ৰিনিপাতো অসুরসদিসং অৰিনিপতিতত্তা. ৰিনিপাতগ্গহণেন অসুরকাযং. সো হি যথাৰুত্তেন অত্থেন অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সব্বসমুস্সযেহি চ ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতোতি ৰুচ্চতি. নিরযগ্গহণেন অৰীচিআদিমনেকপ্পকারং নিরযমেৰাতি. উপপন্নাতি উপগতা, তত্থ অভিনিব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. ৰুত্তৰিপরিযাযেন সুক্কপক্খো ৰেদিতব্বো.

অযং পন ৰিসেসো – তত্থ সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিপি সঙ্গয্হতি, সগ্গগ্গহণেন দেৰগতিযেৰ. তত্থ সুন্দরা গতীতি সুগতি. রূপাদীহি ৰিসযেহি সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো. সো সব্বোপি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অযং ৰচনত্থো. ইতি ‘‘দিব্বেন চক্খুনা’’তিআদি সব্বং নিগমনৰচনং. এৰং দিব্বেন চক্খুনা পস্সতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপত্থোতি.

দিব্বচক্খুঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চঞাণপকিণ্ণকং

ইমেসু পঞ্চসু ঞাণেসু ইদ্ধিৰিধঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন সত্তসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. সোতধাতুৰিসুদ্ধিঞাণং পরিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন চতূসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. চেতোপরিযঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবহিদ্ধারম্মণৰসেন অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং

পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধানৰত্তব্বারম্মণৰসেন অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. দিব্বচক্খুঞাণং পরিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন চতূসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. যথাকম্মূপগঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন পঞ্চসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. অনাগতংসঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅনাগতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধানৰত্তব্বারম্মণৰসেন অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্ততীতি.

পঞ্চঞাণপকিণ্ণকং নিট্ঠিতং.

৫৫. আসৰক্খযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১০৭. আসৰক্খযঞাণনিদ্দেসে অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীনি ৰুত্তত্থানি. কতি ঠানানি গচ্ছতীতি একেকস্স উপ্পত্তিট্ঠাননিযমনত্থং পুচ্ছা. একং ঠানং গচ্ছতীতি একস্মিং ঠানে উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং হোতি. উপ্পত্তিওকাসট্ঠানঞ্হি তিট্ঠতি এত্থাতি ঠানন্তি ৰুচ্চতি. ছ ঠানানীতি ছ মগ্গফলক্খণে. ইন্দ্রিযানং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীসু তীসু একেকমেৰ অধিকং হোতীতি দস্সনত্থং সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমোক্খপরিৰারং হোতীতিআদি ৰুত্তং. যথা ‘‘সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমোক্খট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১২) অধিমোক্খাদযো সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং কিচ্চৰসেন ৰুত্তা, এৰমিধাপি ‘‘অধিমোক্খপরিৰারং হোতী’’তি সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমোক্খত্থেন পরিৰারং হোতীতি ৰুত্তং হোতি. এস নযো সেসেসুপি. পরিৰারন্তি চ লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. পঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযমেৰ পজাননসভাৰদস্সনত্থং ৰিসুং কত্ৰা ৰুত্তং. অভিধম্মেপি (ৰিভ. ২১৯) হি পঞ্ঞায কিচ্চৰিসেসদস্সনত্থং মগ্গক্খণে চ ফলক্খণে চ একাৰ পঞ্ঞা অট্ঠধা ৰিভত্তা. অভিসন্দনপরিৰারন্তি ন্হানিযচুণ্ণানং উদকং ৰিয চিত্তচেতসিকানং সিনেহনকিচ্চেন পরিৰারং হোতি. ইদং সোমনস্সসম্পযুত্তমগ্গৰসেনেৰ ৰুত্তং. উপেক্খাসম্পযুত্তমগ্গে পন সোমনস্সিন্দ্রিযট্ঠানে উপেক্খিন্দ্রিযং দট্ঠব্বং. তং পন সম্পযুত্তানং নাতিউপব্রূহনপরিৰারন্তি গহেতব্বং. পৰত্তসন্ততাধিপতেয্যপরিৰারন্তি পৰত্তা সন্ততি পৰত্তসন্ততি, ৰত্তমানসন্তানন্তি অত্থো. অধিপতিভাৰো আধিপতেয্যং, পৰত্তসন্ততিযা আধিপতেয্যং পৰত্তসন্ততাধিপতেয্যং. ৰত্তমানজীৰিতিন্দ্রিযস্স উপরিপৰত্তিযা চ পচ্চযত্তা পুব্বাপরৰসেন পৰত্তসন্ততিযা অধিপতিভাৰেন অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযস্স পরিৰারং হোতি.

সোতাপত্তিমগ্গক্খণে জাতা ধম্মাতিআদি সব্বেসং মগ্গসম্পযুত্তকানং ৰণ্ণভণনত্থং ৰুত্তং. তত্থ মগ্গক্খণে জাতাতি মগ্গসমুট্ঠিতা এৰ, ন অঞ্ঞে. যস্মা পন মগ্গসমুট্ঠিতম্পি রূপং কুসলাদিনামং ন লভতি, তস্মা তং অপনেন্তো ঠপেত্ৰা চিত্তসমুট্ঠানং রূপন্তি আহ. সব্বেৰ হি তে ধম্মা কুচ্ছিতানং সলনাদীহি অত্থেহি কুসলা. তে আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানা নত্থি এতেসং আসৰাতি অনাসৰা. ৰট্টমূলং ছিন্দন্তা নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা ৰট্টতো নিয্যন্তীতি নিয্যানিকা. কুসলাকুসলসঙ্খাতা চযা অপেতত্তা অপচযসঙ্খাতং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তনতো অপচযং গচ্ছন্তীতি অপচযগামিনো, পৰত্তং অপচিনন্তা ৰিদ্ধংসেন্তা গচ্ছন্তীতিপি অপচযগামিনো. লোকে অপরিযাপন্নভাৰেন লোকতো উত্তরা উত্তিণ্ণাতি লোকুত্তরা. নিব্বানং আরম্মণং এতেসন্তি নিব্বানারম্মণা.

ইমানি অট্ঠিন্দ্রিযানীতিআদি পুব্বে ৰুত্তপরিৰারভাৰস্স চ তেন সহগতাদিভাৰস্স চ আদিৰুত্তআকারানঞ্চ দীপনত্থং ৰুত্তং. তত্থ অট্ঠিন্দ্রিযানীতি পুব্বে ৰুত্তনযেন পঞ্ঞিন্দ্রিযেন সহ অট্ঠ. সহজাতপরিৰারাতি অট্ঠসু একেকেন সহ ইতরে ইতরে সত্ত সহজাতা হুত্ৰা তস্স সহজাতপরিৰারা হোন্তি. তথেৰ অঞ্ঞং অঞ্ঞস্স অঞ্ঞং অঞ্ঞস্সাতি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞপরিৰারা হোন্তি. তথেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযপরিৰারা সম্পযুত্তপরিৰারা চ হোন্তি. সহগতাতি তেন অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযেন সহ একুপ্পাদাদিভাৰং গতা. সহজাতাতি তেনেৰ সহ জাতা. সংসট্ঠাতি তেনেৰ সহ মিস্সিতা. সম্পযুত্তাতি তেনেৰ সমং একুপ্পাদাদিপকারেহি যুত্তা. তেৰাতি তে এৰ অট্ঠ ইন্দ্রিযধম্মা. তস্সাতি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযস্স. আকারাতি পরিৰারকোট্ঠাসা.

ফলক্খণে জাতা ধম্মা সব্বেৰ অব্যাকতা হোন্তীতি রূপস্সপি অব্যাকতত্তা চিত্তসমুট্ঠানরূপেন সহ ৰুত্তা. মগ্গস্সেৰ কুসলত্তা নিয্যানিকত্তা অপচযগামিত্তা চ ফলক্খণে ‘‘কুসলা’’তি চ ‘‘নিয্যানিকা’’তি চ ‘‘অপচযগামিনো’’তি চ ন ৰুত্তং. ইতীতিআদি ৰুত্তপ্পকারনিগমনং. তত্থ অট্ঠট্ঠকানীতি অট্ঠসু মগ্গফলেসু একেকস্স অট্ঠকস্স ৰসেন অট্ঠ ইন্দ্রিযঅট্ঠকানি. চতুসট্ঠি হোন্তীতি চতুসট্ঠি আকারা হোন্তি. আসৰাতিআদি হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ. ইধ অরহত্তমগ্গৰজ্ঝেযেৰ আসৰে অৰত্ৰা সেসমগ্গত্তযৰজ্ঝানম্পি ৰচনং আসৰক্খযৰচনসামঞ্ঞমত্তেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অরহত্তমগ্গঞাণমেৰ হি কেচি আসৰে অসেসেত্ৰা আসৰানং খেপনতো ‘‘খযে ঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তস্মাযেৰ চ অরহাযেৰ খীণাসৰোতি ৰুচ্চতীতি.

আসৰক্খযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৬-৬৩. সচ্চঞাণচতুক্কদ্ৰযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১০৮-৯. সচ্চঞাণচতুক্কদ্ৰযনিদ্দেসে দুক্খস্স পীল়নট্ঠোতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং দুক্খেপেতং ঞাণন্তিআদি অনন্তরচতুক্কে ৰিয একাভিসমযৰসেন ৰুত্তং. দুৰিধঞ্হি সচ্চঞাণং লোকিযং লোকুত্তরঞ্চ. লোকিকং দুৰিধং অনুবোধঞাণং পচ্চৰেক্খণঞাণঞ্চ. অনুবোধঞাণং আদিকম্মিকস্স অনুস্সৰাদিৰসেন নিরোধে মগ্গে চ পৰত্ততি, দুক্খে সমুদযে চ আরম্মণকরণৰসেন. পচ্চৰেক্খণঞাণং পটিৰিদ্ধসচ্চস্স চতূসুপি সচ্চেসু আরম্মণকরণৰসেন. লোকুত্তরং পটিৰেধঞাণং নিরোধমারম্মণং কত্ৰা কিচ্চতো চত্তারি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি. যথাহ – ‘‘যো, ভিক্খৰে, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতি, দুক্খনিরোধম্পি পস্সতি, দুক্খনিরোধগামিনিং পটিপদম্পি পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) সব্বং ৰত্তব্বং. ইধাপি ইমিনা ৰারেন ইদমেৰ ৰুত্তং. তং পন লোকুত্তরম্পি ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীনি নামানি লভতীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ইধ পন লোকিকঞাণমেৰ অধিপ্পেতং. তস্মাযেৰ চ তত্থ কতমং দুক্খে ঞাণন্তিআদিমাহ.

তত্থ দুক্খং আরব্ভাতি দুক্খসচ্চং আলম্বিত্ৰা, আরম্মণং কত্ৰাতি অত্থো. পঞ্ঞাতিআদীসু তস্স তস্স অত্থস্স পাকটকরণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপনট্ঠেন পঞ্ঞা, তেন তেন ৰা অনিচ্চাদিনা পকারেন ধম্মে জানাতীতিপি পঞ্ঞা. ইদমস্সা সভাৰপদং. পজাননাকারো পজাননা. অনিচ্চাদীনি ৰিচিনাতীতি ৰিচযো. পৰিচযোতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং, পকারেন ৰিচযোতি অত্থো. চতুসচ্চধম্মং ৰিচিনাতীতি ধম্মৰিচযো. অনিচ্চাদীনং সম্মা লক্খণৰসেন সল্লক্খণা. সা এৰ উপসগ্গনানত্তেন উপলক্খণা পচ্চুপলক্খণাতি ৰুত্তা. ভুসং লক্খণা তে তে অনিচ্চাদিধম্মে পটিচ্চ উপলক্খণাতি অত্থো. পণ্ডিতভাৰো পণ্ডিচ্চং. কুসলভাৰো কোসল্লং. নিপুণভাৰো নেপুঞ্ঞং. অনিচ্চাদীনং ৰিভাৰনৰসেন ৰেভব্যা. অনিচ্চাদীনং চিন্তনকৰসেন চিন্তা, যস্স উপ্পজ্জতি, তং অনিচ্চাদীনি চিন্তাপেতীতিপি চিন্তা. অনিচ্চাদীনি উপপরিক্খতীতি উপপরিক্খা. ভূরীতি পথৰী. অযম্পি সণ্হট্ঠেন ৰিত্থতট্ঠেন চ ভূরী ৰিযাতি ভূরী. অথ ৰা পঞ্ঞাযেৰ ভূতে অত্থে রমতীতি ভূরীতি ৰুচ্চতি. অসনি ৰিয সিলুচ্চযে কিলেসে মেধতি হিংসতীতি মেধা, খিপ্পং গহণধারণট্ঠেন ৰা মেধা. যস্স উপ্পজ্জতি, তং অত্তহিতপটিপত্তিযং সম্পযুত্তধম্মে চ যাথাৰলক্খণপটিৰেধে পরিনেতীতি পরিণাযিকা. ধম্মে অনিচ্চাদিৰসেন ৰিৰিধা পস্সতীতি ৰিপস্সনা. সম্মা পকারেহি অনিচ্চাদীনি জানাতীতি সম্পজানো, তস্স ভাৰো সম্পজঞ্ঞং. উপ্পথপটিপন্নে সিন্ধৰে ৰীথিআরোপনত্থং পতোদো ৰিয উপ্পথে ধাৰনকং কূটচিত্তং ৰীথিআরোপনত্থং ৰিজ্ঝতীতি পতোদো ৰিয পতোদো.

দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং করোতীতি ইন্দ্রিযং, পঞ্ঞাসঙ্খাতং ইন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. কিং ৰুত্তং হোতি? নযিদং ‘‘পুরিসস্স ইন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিয’’ন্তিআদি ৰিয পঞ্ঞায ইন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. অথ খো পঞ্ঞা এৰ ইন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি ৰুত্তং হোতি. অৰিজ্জায ন কম্পতীতি পঞ্ঞাবলং. কিলেসচ্ছেদনট্ঠেন পঞ্ঞাৰ সত্থং পঞ্ঞাসত্থং. অচ্চুগ্গতট্ঠেন পঞ্ঞাৰ পাসাদো পঞ্ঞাপাসাদো. আলোকনট্ঠেন পঞ্ঞাৰ আলোকো পঞ্ঞাআলোকো. ওভাসনট্ঠেন পঞ্ঞাৰ ওভাসো পঞ্ঞাওভাসো. পজ্জোতনট্ঠেন পঞ্ঞাৰ পজ্জোতো পঞ্ঞাপজ্জোতো. পঞ্ঞৰতো হি একপল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স দসসহস্সিলোকধাতু একালোকা একোভাসা একপজ্জোতা হোতি. তেনেতং ৰুত্তং. ইমেসু পন তীসু পদেসু একপদেনাপি এতস্মিং অত্থে সিদ্ধে যানি পনেতানি ভগৰতা ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আলোকা. কতমে চত্তারো? চন্দালোকো, সূরিযালোকো, অগ্গালোকো, পঞ্ঞালোকো. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো আলোকা. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমেসং চতুন্নং আলোকানং যদিদং পঞ্ঞালোকো’’. তথা ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ওভাসা. চত্তারোমে, ভিক্খৰে, পজ্জোতা’’তি (অ. নি. ৪.১৪৪-১৪৫) সত্তানং অজ্ঝাসযৰসেন সুত্তানি দেসিতানি. তদনুরূপেনেৰ ইধাপি থেরেন দেসনা কতা. অত্থো হি অনেকেহি আকারেহি ৰিভজ্জমানো সুৰিভত্তো হোতি, অঞ্ঞথা চ অঞ্ঞো বুজ্ঝতি, অঞ্ঞথা অঞ্ঞোতি. রতিকরণট্ঠেন পন রতিদাযকট্ঠেন রতিজনকট্ঠেন চিত্তীকতট্ঠেন দুল্লভপাতুভাৰট্ঠেন অতুলট্ঠেন অনোমসত্তপরিভোগট্ঠেন চ পঞ্ঞাৰ রতনং পঞ্ঞারতনং.

ন তেন সত্তা মুয্হন্তি, সযং ৰা আরম্মণে ন মুয্হতীতি অমোহো. ধম্মৰিচযপদং ৰুত্তত্থমেৰ. কস্মা পনেতং পুন ৰুত্তন্তি? অমোহস্স মোহপটিপক্খভাৰদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি ‘‘য্ৰাযং অমোহো, সো ন কেৰলং মোহতো অঞ্ঞো ধম্মো, মোহস্স পন পটিপক্খো ধম্মৰিচযসঙ্খাতো অমোহো নাম ইধ অধিপ্পেতো’’তি. সম্মাদিট্ঠীতি যাথাৰনিয্যানিককুসলদিট্ঠি. ‘‘তত্থ কতমং দুক্খসমুদযে ঞাণং, তত্থ কতমং দুক্খনিরোধে ঞাণং, তত্থ কতমং দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণ’’ন্তি পুচ্ছাৰচনানি সঙ্খেপৰসেন ৰুত্তানীতি.

সচ্চঞাণচতুক্কদ্ৰযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬৪-৬৭. সুদ্ধিকপটিসম্ভিদাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১১০. সুদ্ধিকপটিসম্ভিদাঞাণনিদ্দেসে ইমেসং ঞাণানং পভেদাভাৰতোযেৰ হেট্ঠা ৰিয পভেদং অদস্সেত্ৰাযেৰ অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদাতিআদি ৰুত্তং. পঞ্ঞাপভেদাভাৰেপি অত্তনা পটিৰিদ্ধচতুসচ্চধম্মমত্তৰসেন নানত্তসব্ভাৰতো অত্থনানত্তে পঞ্ঞা অত্থপটিসম্ভিদে ঞাণন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নানত্তেতি অত্থাদীনং অনেকভাৰে. ৰৰত্থানেতি অত্থাদীনং নিচ্ছযনে. সল্লক্খণেতি অত্থাদীনং সম্মাদস্সনে. উপলক্খণেতি অত্থাদীনং ভুসংদস্সনে. পভেদেতি অত্থাদীনং নানাভেদে. পভাৰনেতি অত্থাদীনং পাকটীকরণেন উপ্পাদনে. জোতনেতি অত্থাদীনং দীপনে. ৰিরোচনেতি অত্থাদীনং ৰিৰিধা দীপনে. পকাসনেতি অত্থাদীনং পভাসনে. ‘‘নানত্তে’’তি মূলপদং কত্ৰা সব্বসাধারণৰসেন ৰুত্তং. ‘‘ৰৰত্থানে’’তি সোতাপন্নস্স ৰসেন, ‘‘সল্লক্খণে উপলক্খণে’’তি সকদাগামিস্স ৰসেন, ‘‘পভেদে পভাৰনে’’তি অনাগামিস্স ৰসেন, ‘‘জোতনে ৰিরোচনে পকাসনে’’তি অরহতো ৰসেন ৰুত্তন্তি এৰম্পেত্থ যোজনা কাতব্বাতি.

সুদ্ধিকপটিসম্ভিদাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায

পঠমো ভাগো নিট্ঠিতো.

নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

খুদ্দকনিকাযে

পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথা

(দুতিযো ভাগো)

৬৮. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১১১. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণনিদ্দেসে তথাগতস্সাতি ৰচনে উদ্দেসে সরূপতো অৰিজ্জমানেপি ‘‘ছ ঞাণানি অসাধারণানি সাৰকেহী’’তি (পটি. ম. মাতিকা ১.৭৩) ৰুত্তত্তা ‘‘তথাগতস্সা’’তি ৰুত্তমেৰ হোতি. তস্মা উদ্দেসে অত্থতো সিদ্ধস্স তথাগতৰচনস্স নিদ্দেসে গহণং কতং. সত্তে পস্সতীতি রূপাদীসু ছন্দরাগেন সত্ততায লগ্গতায সত্তা, তে সত্তে ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণেন চক্খুনা পস্সতি ওলোকেতি. অপ্পরজক্খেতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং রাগাদিরজো এতেসন্তি অপ্পরজক্খা, অপ্পং রাগাদিরজো এতেসন্তি ৰা অপ্পরজক্খা. তে অপ্পরজক্খে. মহারজক্খেতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি মহন্তং রাগাদিরজো এতেসন্তি মহারজক্খা, মহন্তং রাগাদিরজো এতেসন্তি ৰা মহারজক্খা. তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযেতি তিক্খানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি এতেসন্তি তিক্খিন্দ্রিযা, মুদূনি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি এতেসন্তি মুদিন্দ্রিযা. স্ৰাকারে দ্ৰাকারেতি সুন্দরা সদ্ধাদযো আকারা কোট্ঠাসা এতেসন্তি স্ৰাকারা, কুচ্ছিতা গরহিতা সদ্ধাদযো আকারা কোট্ঠাসা এতেসন্তি দ্ৰাকারা. সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযেতি যে কথিতং কারণং সল্লক্খেন্তি সুখেন সক্কা হোন্তি ৰিঞ্ঞাপেতুং, তে সুৰিঞ্ঞাপযা, তব্বিপরীতা দুৰিঞ্ঞাপযা. অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনোতি অপি একে পরলোকঞ্চেৰ রাগাদিৰজ্জঞ্চ ভযতো পস্সন্তে, ইমস্স পন পদস্স নিদ্দেসে পরলোকস্সেৰ ন ৰুত্তত্তা খন্ধাদিলোকে চ রাগাদিৰজ্জে চ পরং বাল়্হং ভযং পস্সনসীলাতি পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো. তে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনেতি এৰমত্থো গহেতব্বো. অপ্পেকচ্চে ন পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনোতি তব্বিপরীতে. লোকোতি চ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন. ৰজ্জন্তি চ ৰজ্জনীযট্ঠেন. এত্তাৰতা উদ্দেসস্স নিদ্দেসো কতো হোতি.

পুন নিদ্দেসস্স পটিনিদ্দেসং করোন্তো অপ্পরজক্খে মহারজক্খেতিআদিমাহ. তত্থ তীসু রতনেসু ওকপ্পনসঙ্খাতা সদ্ধা অস্স অত্থীতি সদ্ধো. সো সদ্ধাসম্পন্নো পুগ্গলো অস্সদ্ধিযরজস্স চেৰ অস্সদ্ধিযমূলকস্স সেসাকুসলরজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পরজক্খো. নত্থি এতস্স সদ্ধাতি অস্সদ্ধো. সো ৰুত্তপ্পকারস্স রজস্স মহন্তত্তা মহারজক্খো. আরদ্ধং ৰীরিযমনেনাতি আরদ্ধৰীরিযো. সো কোসজ্জরজস্স চেৰ কোসজ্জমূলকস্স সেসাকুসলরজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পরজক্খো. হীনৰীরিযত্তা কুচ্ছিতেন আকারেন সীদতীতি কুসীদো, কুসীদো এৰ কুসীতো. সো ৰুত্তপ্পকারস্স রজস্স মহন্তত্তা মহারজক্খো. আরম্মণং উপেচ্চ ঠিতা সতি অস্সাতি উপট্ঠিতস্সতি. সো মুট্ঠস্সচ্চরজস্স চেৰ মুট্ঠস্সচ্চমূলকস্স সেসাকুসলরজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পরজক্খো. মুট্ঠা নট্ঠা সতি অস্সাতি মুট্ঠস্সতি. সো ৰুত্তপ্পকারস্স রজস্স মহন্তত্তা মহারজক্খো. অপ্পনাসমাধিনা উপচারসমাধিনা ৰা আরম্মণে সমং, সম্মা ৰা আহিতো ঠিতোতি সমাহিতো, সমাহিতচিত্তোতি ৰা সমাহিতো. সো উদ্ধচ্চরজস্স চেৰ উদ্ধচ্চমূলকস্স সেসাকুসলরজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পরজক্খো. ন সমাহিতো অসমাহিতো. সো ৰুত্তপ্পকারস্স রজস্স মহন্তত্তা মহারজক্খো. উদযত্থগামিনী পঞ্ঞা অস্স অত্থীতি পঞ্ঞৰা. সো মোহরজস্স চেৰ মোহমূলকস্স সেসাকুসলরজস্স চ অপ্পকত্তা অপ্পরজক্খো. মোহমূল়্হত্তা দুট্ঠা পঞ্ঞা অস্সাতি দুপ্পঞ্ঞো. সো ৰুত্তপ্পকারস্স রজস্স মহন্তত্তা মহারজক্খো. সদ্ধো পুগ্গলো তিক্খিন্দ্রিযোতি বহুলং উপ্পজ্জমানায বলৰতিযা সদ্ধায সদ্ধো, তেনেৰ সদ্ধিন্দ্রিযেন তিক্খিন্দ্রিযো. অস্সদ্ধো পুগ্গলো মুদিন্দ্রিযোতি বহুলং উপ্পজ্জমানেন অস্সদ্ধিযেন অস্সদ্ধো, অন্তরন্তরা উপ্পজ্জমানেন দুব্বলেন সদ্ধিন্দ্রিযেন মুদিন্দ্রিযো. এস নযো সেসেসুপি. সদ্ধো পুগ্গলো স্ৰাকারোতি তায এৰ সদ্ধায সোভনাকারো. অস্সদ্ধো পুগ্গলো দ্ৰাকারোতি তেনেৰ অস্সদ্ধিযেন ৰিরূপাকারো. এস নযো সেসেসুপি. সুৰিঞ্ঞাপযোতি সুখেন ৰিঞ্ঞাপেতুং সক্কুণেয্যো. দুৰিঞ্ঞাপযোতি দুক্খেন ৰিঞ্ঞাপেতুং সক্কুণেয্যো. পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰীতি এত্থ যস্মা পঞ্ঞাসম্পন্নস্সেৰ সদ্ধাদীনি সুপরিসুদ্ধানি হোন্তি, তস্মা সুপরিসুদ্ধসদ্ধাদিসম্পন্নো তংসম্পযুত্তায, সুপরিসুদ্ধসদ্ধাদিসম্পন্নোপি ৰা তপ্পচ্চযায পঞ্ঞায পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰী হোতি. তস্মা এৰ হি সদ্ধাদযোপি চত্তারো ‘‘পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰী’’তি ৰুত্তা.

১১২. ইদানি ‘‘পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰী’’তি এত্থ ৰুত্তং লোকঞ্চ ৰজ্জঞ্চ দস্সেতুং লোকোতিআদিমাহ. এত্থ খন্ধা এৰ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি খন্ধলোকো. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ৰিপত্তিভৰলোকোতি অপাযলোকো. সো হি অনিট্ঠফলত্তা ৰিরূপো লাভোতি ৰিপত্তি, ভৰতীতি ভৰো, ৰিপত্তি এৰ ভৰো ৰিপত্তিভৰো, ৰিপত্তিভৰো এৰ লোকো ৰিপত্তিভৰলোকো. ৰিপত্তিসম্ভৰলোকোতি অপাযূপগং কম্মং. তঞ্হি সম্ভৰতি এতস্মা ফলন্তি সম্ভৰো, ৰিপত্তিযা সম্ভৰো ৰিপত্তিসম্ভৰো, ৰিপত্তিসম্ভৰো এৰ লোকো ৰিপত্তিসম্ভৰলোকো. সম্পত্তিভৰলোকোতি সুগতিলোকো. সো হি ইট্ঠফলত্তা সুন্দরো লাভোতি সম্পত্তি, ভৰতীতি ভৰো, সম্পত্তি এৰ ভৰো সম্পত্তিভৰো, সম্পত্তিভৰো এৰ লোকো সম্পত্তিভৰলোকো. সম্পত্তিসম্ভৰলোকোতি সুগতূপগং কম্মং. তঞ্হি সম্ভৰতি এতস্মা ফলন্তি সম্ভৰো, সম্পত্তিযা সম্ভৰো সম্পত্তিসম্ভৰো, সম্পত্তিসম্ভৰো এৰ লোকো সম্পত্তিসম্ভৰলোকো. একো লোকোতিআদীনি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানেৰ.

ৰজ্জন্তি নপুংসকৰচনং অসুকোতি অনিদ্দিট্ঠত্তা কতং. কিলেসাতি রাগাদযো. দুচ্চরিতাতি পাণাতিপাতাদযো. অভিসঙ্খারাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদযো. ভৰগামিকম্মাতি অত্তনো ৰিপাকদানৰসেন ভৰং গচ্ছন্তীতি ভৰগামিনো, অভিসঙ্খারেসুপি ৰিপাকজনকানেৰ কম্মানি ৰুত্তানি. ইতীতি ৰুত্তপ্পকারনিদস্সনং. ইমস্মিঞ্চ লোকে ইমস্মিঞ্চ ৰজ্জেতি ৰুত্তপ্পকারে লোকে চ ৰজ্জে চ. তিব্বা ভযসঞ্ঞাতি বলৰতী ভযসঞ্ঞা. তিব্বাতি পরসদ্দস্স অত্থো ৰুত্তো, ভযসঞ্ঞাতি ভযসদ্দস্স, লোকৰজ্জদ্ৰযম্পি হি ভযৰত্থুত্তা সযঞ্চ সভযত্তা ভযং, ভযমিতি সঞ্ঞা ভযসঞ্ঞা. পচ্চুপট্ঠিতা হোতীতি তং তং পটিচ্চ উপেচ্চ ঠিতা হোতি. সেয্যথাপি উক্খিত্তাসিকে ৰধকেতি যথা নাম পহরিতুং উচ্চারিতখগ্গে পচ্চামিত্তে তিব্বা ভযসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি, এৰমেৰ লোকে চ ৰজ্জে চ তিব্বা ভযসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি. ইমেহি পঞ্ঞাসায আকারেহীতি অপ্পরজক্খপঞ্চকাদীসু দসসু পঞ্চকেসু একেকস্মিং পঞ্চন্নং পঞ্চন্নং আকারানং ৰসেন পঞ্ঞাসায আকারেহি. ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানীতি সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি পঞ্চিন্দ্রিযানি. জানাতীতি তথাগতো পঞ্ঞায পজানাতি. পস্সতীতি দিব্বচক্খুনা দিট্ঠং ৰিয করোতি. অঞ্ঞাতীতি সব্বাকারমরিযাদাহি জানাতি. পটিৰিজ্ঝতীতি একদেসং অসেসেত্ৰা নিরৰসেসদস্সনৰসেন পঞ্ঞায পদালেতীতি.

ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬৯. আসযানুসযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১১৩. আসযানুসযঞাণনিদ্দেসে ইধ তথাগতোতিআদি পঞ্চধা ঠপিতো নিদ্দেসো. তত্থ আসযানুসযা ৰুত্তত্থা এৰ. চরিতন্তি পুব্বে কতং কুসলাকুসলং কম্মং. অধিমুত্তিন্তি সম্পতি কুসলে অকুসলে ৰা চিত্তৰোসগ্গো. ভব্বাভব্বেতি ভব্বে চ অভব্বে চ. অরিযায জাতিযা সম্ভৰন্তি জাযন্তীতি ভব্বা. ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানৰচনং. ভৰিস্সন্তি জাযিস্সন্তীতি ৰা ভব্বা, ভাজনভূতাতি অত্থো. যে অরিযমগ্গপটিৰেধস্স অনুচ্ছৰিকা উপনিস্সযসম্পন্না, তে ভব্বা. ৰুত্তপটিপক্খা অভব্বা.

কতমো সত্তানং আসযোতিআদি নিদ্দেসস্স পটিনিদ্দেসো. তত্থ সস্সতোতি নিচ্চো. লোকোতি অত্তা. ইধ সরীরংযেৰ নস্সতি, অত্তা পন ইধ পরত্থ চ সোযেৰাতি মঞ্ঞন্তি. সো হি সযংযেৰ আলোকেতীতি কত্ৰা ‘‘লোকো’’তি মঞ্ঞন্তি. অসস্সতোতি অনিচ্চো. অত্তা সরীরেনেৰ সহ নস্সতীতি মঞ্ঞন্তি. অন্তৰাতি পরিত্তে কসিণে ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তংপরিত্তকসিণারম্মণং চিত্তং সপরিযন্তো অত্তাতি মঞ্ঞন্তি. অনন্তৰাতি ন অন্তৰা অপ্পমাণে কসিণে ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তংঅপ্পমাণকসিণারম্মণং চিত্তং অপরিযন্তো অত্তাতি মঞ্ঞন্তি. তং জীৰং তং সরীরন্তি জীৰো চ সরীরঞ্চ তংযেৰ. জীৰোতি অত্তা, লিঙ্গৰিপল্লাসেন নপুংসকৰচনং কতং. সরীরন্তি রাসট্ঠেন খন্ধপঞ্চকং. অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরন্তি অঞ্ঞো জীৰো অঞ্ঞং খন্ধপঞ্চকং. হোতি তথাগতো পরং মরণাতি খন্ধা ইধেৰ ৰিনস্সন্তি, সত্তো মরণতো পরং হোতি ৰিজ্জতি ন নস্সতি. ‘‘তথাগতো’’তি চেত্থ সত্তাধিৰচনন্তি ৰদন্তি. কেচি পন ‘‘তথাগতোতি অরহা’’তি ৰদন্তি. ইমে ‘‘ন হোতী’’তি পক্খে দোসং দিস্ৰা এৰং গণ্হন্তি. ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি খন্ধাপি ইধেৰ নস্সন্তি, তথাগতো চ মরণতো পরং ন হোতি উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি. ইমে ‘‘হোতী’’তি পক্খে দোসং দিস্ৰা এৰং গণ্হন্তি. হোতি চ ন চ হোতীতি ইমে একেকপক্খপরিগ্গহে দোসং দিস্ৰা উভযপক্খং গণ্হন্তি. নেৰ হোতি ন ন হোতীতি ইমে উভযপক্খপরিগ্গহে উভযদোসাপত্তিং দিস্ৰা ‘‘হোতীতি চ ন হোতি, নেৰ হোতীতি চ ন হোতী’’তি অমরাৰিক্খেপপক্খং গণ্হন্তি.

অযং পনেত্থ অট্ঠকথানযো – ‘‘সস্সতো লোকোতি ৰা’’তিআদীহি দসহাকারেহি দিট্ঠিপভেদোৰ ৰুত্তো. তত্থ সস্সতো লোকোতি চ খন্ধপঞ্চকং লোকোতি গহেত্ৰা ‘‘অযং লোকো নিচ্চো ধুৰো সব্বকালিকো’’তি গণ্হন্তস্স সস্সতন্তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. অসস্সতোতি তমেৰ লোকং ‘‘উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতী’’তি গণ্হন্তস্স উচ্ছেদগ্গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. অন্তৰাতি পরিত্তকসিণলাভিনো সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তিতরূপারূপধম্মে ‘‘লোকো’’তি চ কসিণপরিচ্ছেদন্তেন ‘‘অন্তৰা’’তি চ গণ্হন্তস্স ‘‘অন্তৰা লোকো’’তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি উচ্ছেদদিট্ঠিপি. ৰিপুলকসিণলাভিনো পন তস্মিং কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তিতরূপারূপধম্মে ‘‘লোকো’’তি চ কসিণপরিচ্ছেদন্তেন ‘‘ন অন্তৰা’’তি চ গণ্হন্তস্স ‘‘অনন্তৰা লোকো’’তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি উচ্ছেদদিট্ঠিপি. তং জীৰং তং সরীরন্তি ভেদনধম্মস্স সরীরস্সেৰ ‘‘জীৰ’’ন্তি গহিতত্তা ‘‘সরীরে উচ্ছিজ্জমানে জীৰম্পি উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদগ্গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. দুতিযপদে সরীরতো অঞ্ঞস্স জীৰস্স গহিতত্তা ‘‘সরীরে উচ্ছিজ্জমানেপি জীৰং ন উচ্ছিজ্জতী’’তি সস্সতগ্গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. হোতি তথাগতোতিআদীসু ‘‘সত্তো তথাগতো নাম, সো পরং মরণা হোতী’’তি গণ্হতো পঠমা সস্সতদিট্ঠি. ‘‘ন হোতী’’তি গণ্হতো দুতিযা উচ্ছেদদিট্ঠি. ‘‘হোতি চ ন চ হোতী’’তি গণ্হতো ততিযা একচ্চসস্সতদিট্ঠি. ‘‘নেৰ হোতি ন ন হোতী’’তি গণ্হতো চতুত্থা অমরাৰিক্খেপদিট্ঠীতি.

ইতীতি ৰুত্তপ্পকারদিট্ঠিনিস্সযনিদস্সনং. ভৰদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৰা সত্তা হোন্তি ৰিভৰদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৰাতি ভৰো ৰুচ্চতি সস্সতো, সস্সতৰসেন উপ্পজ্জমানদিট্ঠি ভৰদিট্ঠি, ভৰোতি দিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিভৰো ৰুচ্চতি উচ্ছেদো, উচ্ছেদৰসেন উপ্পজ্জমানদিট্ঠি ৰিভৰদিট্ঠি, ৰিভৰোতি দিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি. ৰুত্তপ্পকারা দসৰিধা দিট্ঠি ভৰদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠি চাতি দ্ৰিধাৰ হোতি. তাসু দ্ৰীসু একেকং সন্নিস্সিতা অপস্সিতা অল্লীনা সত্তা হোন্তি.

এতে ৰা পন উভো অন্তে অনুপগম্মাতি এত্থ ‘‘অগ্গিতো ৰা উদকতো ৰা মিথুভেদা ৰা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৫২) ৰিয ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. এতে ৰুত্তপ্পকারে সস্সতুচ্ছেদৰসেন দ্ৰে পক্খে চ ন উপগন্ত্ৰা অনল্লীযিত্ৰা পহাযাতি অত্থো. ‘‘অনুলোমিকা ৰা খন্তী’’তি ৰিকপ্পত্থোৰ. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসূতি ইমেসং জরামরণাদীনং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতা, ইদপ্পচ্চযানং ৰা সমূহো ইদপ্পচ্চযতা. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো পরিযেসিতব্বং. তে তে পচ্চযে পটিচ্চ সহ সম্মা চ উপ্পন্না পটিচ্চসমুপ্পন্না. তস্সা ইদপ্পচ্চযতায চ তেসু পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু চ ধম্মেসু. অনুলোমিকাতি লোকুত্তরধম্মানং অনুলোমতো অনুলোমিকা. খন্তীতি ঞাণং. ঞাণঞ্হি খমনতো খন্তি. পটিলদ্ধা হোতীতি সত্তেহি অধিগতা হোতি. ইদপ্পচ্চযতায খন্তিযা উচ্ছেদত্তানুপগমো হোতি পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযসামগ্গিযং আযত্তৰুত্তিত্তা পচ্চযানুপরমদস্সনেন ফলানুপরমদস্সনতো. পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু খন্তিযা সস্সতত্তানুপগমো হোতি পচ্চযসামগ্গিযং নৰনৰানং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং উপ্পাদদস্সনতো. এৰমেতে উভো অন্তে অনুপগম্ম পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মদস্সনেন ন উচ্ছেদো ন সস্সতোতি পৰত্তং সম্মাদস্সনং ‘‘অনুলোমিকা খন্তী’’তি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্হি তদুভযদিট্ঠিপটিপক্খভূতা সম্মাদিট্ঠি ৰুত্তা হোতি. যথাভূতং ৰা ঞাণন্তি যথাভূতং যথাসভাৰং নেয্যং. তত্থ পৰত্তঞাণম্পি ৰিসযৰোহারেন ‘‘যথাভূতঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. তং পন সঙ্খারুপেক্খাপরিযন্তং ৰিপস্সনাঞাণং ইধাধিপ্পেতং. হেট্ঠা পন ‘‘যথাভূতঞাণদস্সন’’ন্তি ভযতূপট্ঠানঞাণং ৰুত্তং. যথাভূতং ৰা ঞাণং সত্তেহি পটিলদ্ধং হোতীতি সম্বন্ধো.

ইদানি ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদীহি মিচ্ছাদিট্ঠিপরিভাৰিতং ‘‘এতে ৰা পনা’’তিআদীহি সম্মাদিট্ঠিপরিভাৰিতং সত্তসন্তানং দস্সেত্ৰা ‘‘কামং সেৰন্তঞ্ঞেৰা’’তিআদীহি সেসাকুসলেহি সেসকুসলেহি চ পরিভাৰিতং সত্তসন্তানং দস্সেতি. তত্থ কামং সেৰন্তংযেৰ পুগ্গলং তথাগতো জানাতীতি যোজনা কাতব্বা. সেৰন্তন্তি চ অভিণ্হসমুদাচারৰসেন সেৰমানং. পুব্বে আসেৰিতৰসেন কিলেসকামো গরু অস্সাতি কামগরুকো. তথেৰ কামো আসযে সন্তানে অস্সাতি কামাসযো. সন্তানৰসেনেৰ কামে অধিমুত্তো লগ্গোতি কামাধিমুত্তো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. নেক্খম্মাদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. কামাদীহি চ তীহি সেসাকুসলা, নেক্খম্মাদীহি তীহি সেসকুসলা গহিতাৰ হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. ‘‘অযং সত্তানং আসযো’’তি তিধা ৰুত্তং সন্তানমেৰ দস্সেতি.

অযং পনেত্থ অট্ঠকথানযো – ‘‘ইতি ভৰদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৰা’’তি এৰং সস্সতদিট্ঠিং ৰা সন্নিস্সিতা. সস্সতদিট্ঠি হি এত্থ ভৰদিট্ঠীতি ৰুত্তা, উচ্ছেদদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠীতি. সব্বদিট্ঠীনঞ্হি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীহি সঙ্গহিতত্তা সব্বেপিমে দিট্ঠিগতিকা সত্তা ইমাৰ দ্ৰে দিট্ঠিযো সন্নিস্সিতা হোন্তি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘দ্ৰযনিস্সিতো খ্ৰাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন অত্থিতঞ্চেৰ নত্থিতঞ্চা’’তি (সং. নি. ২.১৫). এত্থ হি অত্থিতাতি সস্সতং. নত্থিতাতি উচ্ছেদো. অযং তাৰ ৰট্টনিস্সিতানং পুথুজ্জনানং সত্তানং আসযো. ইদানি ৰিৰট্টনিস্সিতানং সুদ্ধসত্তানং আসযং দস্সেতুং ‘‘এতে ৰা পন উভো অন্তে অনুপগম্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘এতে ৰা পনা’’তি এতেযেৰ. ‘‘উভো অন্তে’’তি সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতে দ্ৰে অন্তে. ‘‘অনুপগম্মা’’তি ন অল্লীযিত্ৰা. ‘‘ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসূ’’তি ইদপ্পচ্চযতায চেৰ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু চ. ‘‘অনুলোমিকা খন্তী’’তি ৰিপস্সনাঞাণং. ‘‘যথাভূতং ঞাণ’’ন্তি মগ্গঞাণং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যা পটিচ্চসমুপ্পাদে চেৰ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু চ এতে উভো সস্সতুচ্ছেদঅন্তে অনুপগন্ত্ৰা ৰিপস্সনা পটিলদ্ধা, যঞ্চ ততো উত্তরি মগ্গঞাণং, অযং সত্তানং আসযো. অযং ৰট্টনিস্সিতানঞ্চ ৰিৰট্টনিস্সিতানঞ্চ সব্বেসম্পি সত্তানং আসযো ইদং ৰসনট্ঠানন্তি. অযং আচরিযানং সমানট্ঠকথা.

ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ ‘‘মগ্গো নাম ৰাসং ৰিদ্ধংসেন্তো গচ্ছতি, ত্ৰং মগ্গো ৰাসোতি ৰদেসী’’তি? সো ৰত্তব্বো ‘‘ত্ৰং অরিযৰাসভাণকো হোসি ন হোসী’’তি? সচে ‘‘ন হোমী’’তি ৰদতি, ‘‘ত্ৰং অভাণকতায ন জানাসী’’তি ৰত্তব্বো. সচে ‘‘ভাণকোস্মী’’তি ৰদতি, ‘‘সুত্তং আহরা’’তি ৰত্তব্বো. সচে আহরতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে আহরতি, সযং আহরিতব্বং ‘‘দসযিমে, ভিক্খৰে, অরিযাৰাসা, যদরিযা আৰসিংসু ৰা আৰসন্তি ৰা আৰসিস্সন্তি ৰা’’তি (অ. নি. ১০.১৯). এতঞ্হি সুত্তং মগ্গস্স ৰাসভাৰং দীপেতি. তস্মা সুকথিতমেৰেতন্তি. ইমং পন ভগৰা সত্তানং আসযং জানন্তো ইমেসঞ্চ দিট্ঠিগতানং ইমেসঞ্চ ৰিপস্সনাঞাণমগ্গঞাণানং অপ্পৰত্তিক্খণেপি জানাতি এৰ. তস্মাযেৰ চ ‘‘কামং সেৰন্তংযেৰ জানাতী’’তিআদি ৰুত্তন্তি.

অনুসযনিদ্দেসে অনুসযাতি কেনট্ঠেন অনুসযা? অনুসযনট্ঠেন. কো এস অনুসযনট্ঠো নামাতি? অপ্পহীনট্ঠো. এতে হি অপ্পহীনট্ঠেন তস্স তস্স সন্তানে অনুসেন্তি নাম. তস্মা ‘‘অনুসযা’’তি ৰুচ্চন্তি. অনুসেন্তীতি অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. অথাপি সিযা – অনুসযনট্ঠো নাম অপ্পহীনাকারো, সো চ উপ্পজ্জতীতি ৰত্তুং ন যুজ্জতি, তস্মা ন অনুসযা উপ্পজ্জন্তীতি. তত্রিদং পটিৰচনং – ন অপ্পহীনাকারো, অনুসযোতি পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতকিলেসো ৰুচ্চতি. সো চিত্তসম্পযুত্তো সারম্মণো সপ্পচ্চযট্ঠেন সহেতুকো একন্তাকুসলো অতীতোপি হোতি অনাগতোপি পচ্চুপ্পন্নোপি, তস্মা উপ্পজ্জতীতি ৰত্তুং যুজ্জতীতি. তত্রিদং পমাণং – ইধেৰ তাৰ অভিসমযকথায (পটি. ম. ৩.২১) ‘‘পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতী’’তি পুচ্ছং কত্ৰা অনুসযানং পচ্চুপ্পন্নভাৰস্স অত্থিতায ‘‘থামগতো অনুসযং পজহতী’’তি ৰুত্তং. ধম্মসঙ্গণিযং মোহস্স পদভাজনে ‘‘অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং অৰিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং, অযং তস্মিং সমযে মোহো হোতী’’তি (ধ. স. ৩৯০) অকুসলচিত্তেন সদ্ধিং মোহস্স উপ্পন্নভাৰো ৰুত্তো. কথাৰত্থুস্মিং ‘‘অনুসযা অব্যাকতা অনুসযা অহেতুকা অনুসযা চিত্তৰিপ্পযুত্তা’’তি সব্বে ৰাদা পটিসেধিতা. অনুসযযমকে সত্তন্নং মহাৰারানং অঞ্ঞতরস্মিং উপ্পজ্জনৰারে ‘‘যস্স কামরাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতী’’তিআদি (যম. ২.অনুসযযমক.৩০০) ৰুত্তং. তস্মা ‘‘অনুসেন্তীতি অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তী’’তি যং ৰুত্তং, তং ইমিনা তন্তিপ্পমাণেন যুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যম্পি ‘‘চিত্তসম্পযুত্তো সারম্মণো’’তিআদি ৰুত্তং, তম্পি সুৰুত্তমেৰ. অনুসযো হি নামেস পরিনিপ্ফন্নো চিত্তসম্পযুত্তো অকুসলধম্মোতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

কামরাগানুসযোতিআদীসু কামরাগো চ সো অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযো চাতি কামরাগানুসযো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. কামরাগানুসযো চেত্থ লোভসহগতচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ মনাপেসু অৰসেসকামাৰচরধম্মেসু আরম্মণৰসেনেৰ উপ্পজ্জমানো লোভো. পটিঘানুসযো চ দোমনস্সসহগতচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ অমনাপেসু অৰসেসকামাৰচরধম্মেসু আরম্মণৰসেনেৰ উপ্পজ্জমানো দোসো. মানানুসযো দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ দুক্খৰেদনাৰজ্জেসু অৰসেসকামাৰচরধম্মেসু রূপারূপাৰচরধম্মেসু চ আরম্মণৰসেনেৰ উপ্পজ্জমানো মানো. দিট্ঠানুসযো চতূসু দিট্ঠিগতসম্পযুত্তেসু. ৰিচিকিচ্ছানুসযো ৰিচিকিচ্ছাসহগতে. অৰিজ্জানুসযো দ্ৰাদসসু অকুসলচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ. তযোপি অৰসেসতেভূমকধম্মেসু আরম্মণৰসেনেৰ উপ্পজ্জমানা দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছামোহা. ভৰরাগানুসযো চতূসু দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তেসু উপ্পজ্জমানোপি সহজাতৰসেন ন ৰুত্তো, আরম্মণৰসেনেৰ পন রূপারূপাৰচরধম্মেসু উপ্পজ্জমানো লোভো ৰুত্তো.

১১৪. ইদানি যথাৰুত্তানং অনুসযানং অনুসযনট্ঠানং দস্সেন্তো যং লোকেতিআদিমাহ. তত্থ যং লোকে পিযরূপন্তি যং ইমস্মিং লোকে পিযজাতিকং পিযসভাৰং. সাতরূপন্তি সাতজাতিকং অস্সাদপদট্ঠানং ইট্ঠারম্মণং. এত্থ সত্তানং কামরাগানুসযো অনুসেতীতি এতস্মিং ইট্ঠারম্মণে সত্তানং অপ্পহীনট্ঠেন কামরাগানুসযো অনুসেতি. ‘‘পিযরূপং সাতরূপ’’ন্তি চ ইধ কামাৰচরধম্মোযেৰ অধিপ্পেতো. যথা নাম উদকে নিমুগ্গস্স হেট্ঠা চ উপরি চ সমন্তা চ উদকমেৰ হোতি, এৰমেৰ ইট্ঠারম্মণে রাগুপ্পত্তি নাম সত্তানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণা. তথা অনিট্ঠারম্মণে পটিঘুপ্পত্তি. ইতি ইমেসু দ্ৰীসু ধম্মেসূতি এৰং ইমেসু দ্ৰীসু ইট্ঠানিট্ঠারম্মণধম্মেসু. অৰিজ্জানুপতিতাতি কামরাগপটিঘসম্পযুত্তা হুত্ৰা আরম্মণকরণৰসেন অৰিজ্জা অনুপতিতা অনুগতা. ৰিচ্ছেদং কত্ৰাপি পাঠো. তদেকট্ঠোতি তায অৰিজ্জায সহজেকট্ঠৰসেন একতো ঠিতো. মানো চ দিট্ঠি চ ৰিচিকিচ্ছা চাতি নৰৰিধমানো, দ্ৰাসট্ঠিৰিধা দিট্ঠি, অট্ঠৰত্থুকা ৰিচিকিচ্ছা, তদেকট্ঠো মানো চ তদেকট্ঠা দিট্ঠি চ তদেকট্ঠা ৰিচিকিচ্ছা চাতি যোজনা. দট্ঠব্বাতি পস্সিতব্বা অৰগন্তব্বা. তযো একতো কত্ৰা বহুৰচনং কতং. ভৰরাগানুসযো পনেত্থ কামরাগানুসযেনেৰ সঙ্গহিতোতি ৰেদিতব্বো.

চরিতনিদ্দেসে তেরস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. দ্ৰাদস অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. চতস্সো আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. তত্থ কামাৰচরো পরিত্তভূমকো. ইতরো মহাভূমকো. তীসুপি ৰা এতেসু যো কোচি অপ্পৰিপাকো পরিত্তভূমকো, মহাৰিপাকো মহাভূমকোতি ৰেদিতব্বো.

১১৫. অধিমুত্তিনিদ্দেসে সন্তীতি সংৰিজ্জন্তি. হীনাধিমুত্তিকাতি লামকজ্ঝাসযা. পণীতাধিমুত্তিকাতি কল্যাণজ্ঝাসযা. সেৰন্তীতি নিস্সযন্তি অল্লীযন্তি. ভজন্তীতি উপসঙ্কমন্তি. পযিরুপাসন্তীতি পুনপ্পুনং উপসঙ্কমন্তি. সচে হি আচরিযুপজ্ঝাযা ন সীলৰন্তো হোন্তি, অন্তেৰাসিকসদ্ধিৰিহারিকা সীলৰন্তো, তে অত্তনো আচরিযুপজ্ঝাযেপি ন উপসঙ্কমন্তি, অত্তনো সদিসে সারুপ্পে ভিক্খূযেৰ উপসঙ্কমন্তি. সচেপি আচরিযুপজ্ঝাযা সারুপ্পা ভিক্খূ, ইতরে অসারুপ্পা, তেপি ন আচরিযুপজ্ঝাযে উপসঙ্কমন্তি, অত্তনো সদিসে হীনাধিমুত্তিকেযেৰ উপসঙ্কমন্তি. এৰং উপসঙ্কমনং পন ন কেৰলং এতরহিযেৰ, অতীতানাগতেপীতি দস্সেতুং অতীতম্পি অদ্ধানন্তিআদিমাহ. তত্থ অতীতম্পি অদ্ধানন্তি অতীতস্মিং কালে, অচ্চন্তসংযোগত্থে ৰা উপযোগৰচনং. সেসং উত্তানত্থমেৰ. ইদং পন দুস্সীলানং দুস্সীলসেৰনমেৰ, সীলৰন্তানং সীলৰন্তসেৰনমেৰ, দুপ্পঞ্ঞানং দুপ্পঞ্ঞসেৰনমেৰ, পঞ্ঞৰন্তানং পঞ্ঞৰন্তসেৰনমেৰ কো নিযমেতীতি? অজ্ঝাসযধাতু নিযমেতীতি.

ভব্বাভব্বনিদ্দেসে ছড্ডেতব্বে পঠমং নিদ্দিসিত্ৰা গহেতব্বে পচ্ছা নিদ্দিসিতুং উদ্দেসস্স উপ্পটিপাটিযা পঠমং অভব্বা নিদ্দিট্ঠা. উদ্দেসে পন দ্ৰন্দসমাসে অচ্চিতস্স চ মন্দক্খরস্স চ পদস্স পুব্বনিপাতলক্খণৰসেন ভব্বসদ্দো পুব্বং পযুত্তো. কম্মাৰরণেনাতি পঞ্চৰিধেন আনন্তরিযকম্মেন. সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা. কিলেসাৰরণেনাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. ইমানি দ্ৰে সগ্গমগ্গানং আৰরণতো আৰরণানি. ভিক্খুনীদূসকাদীনি কম্মানিপি কম্মাৰরণেনেৰ সঙ্গহিতানি. ৰিপাকাৰরণেনাতি অহেতুকপটিসন্ধিযা. যস্মা পন দুহেতুকানম্পি অরিযমগ্গপটিৰেধো নত্থি, তস্মা দুহেতুকা পটিসন্ধিপি ৰিপাকাৰরণমেৰাতি ৰেদিতব্বা, অস্সদ্ধাতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধারহিতা. অচ্ছন্দিকাতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দরহিতা. উত্তরকুরুকা মনুস্সা অচ্ছন্দিকট্ঠানং পৰিট্ঠা. দুপ্পঞ্ঞাতি ভৰঙ্গপঞ্ঞায পরিহীনা. ভৰঙ্গপঞ্ঞায পন পরিপুণ্ণাযপি যস্স ভৰঙ্গং লোকুত্তরস্স পাদকং ন হোতি, সোপি দুপ্পঞ্ঞোযেৰ নাম. অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তন্তি কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং অরিযমগ্গং ওক্কমিতুং অভব্বা. অরিযমগ্গো হি সম্মা সভাৰোতি সম্মত্তং, সোযেৰ অনন্তরফলদানে, সযমেৰ ৰা অচলভাৰতো নিযামো, তং ওক্কমিতুং পৰিসিতুং অভব্বা. ন কম্মাৰরণেনাতিআদীনি ৰুত্তৰিপরিযাযেনেৰ ৰেদিতব্বানীতি.

আসযানুসযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭০. যমকপাটিহীরঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১১৬. যমকপাটিহীরঞাণনিদ্দেসে অসাধারণং সাৰকেহীতি সেসাসাধারণঞাণনিদ্দেসে অঞ্ঞৰচনেহি ওকাসাভাৰতো ন ৰুত্তং, ইধ পন অঞ্ঞৰচনাভাৰতো ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. উপরিমকাযতোতি নাভিযা উদ্ধং সরীরতো. অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততীতি তেজোকসিণারম্মণং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘উপরিমকাযতো অগ্গিজালা ৰুট্ঠাতূ’’তি আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা অনন্তরং অভিঞ্ঞাঞাণেন ‘‘উপরিমকাযতো অগ্গিজালা ৰুট্ঠাতূ’’তি অধিট্ঠিতে সহ অধিট্ঠানা উপরিমকাযতো অগ্গিজালা ৰুট্ঠাতি. সা হি ইধ রাসট্ঠেন খন্ধোতি ৰুত্তা. হেট্ঠিমকাযতোতি নাভিতো হেট্ঠা সরীরতো. উদকধারা পৰত্ততীতি আপোকসিণারম্মণং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা ৰুট্ঠাতূ’’তি আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা অনন্তরং অভিঞ্ঞাঞাণেন ‘‘হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা ৰুট্ঠাতূ’’তি অধিট্ঠিতে সহ অধিট্ঠানা হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা ৰুট্ঠাতি. উভযত্থাপি অব্বোচ্ছেদৰসেন পৰত্ততীতি ৰুত্তং. অধিট্ঠানস্স আৰজ্জনস্স চ অন্তরে দ্ৰে ভৰঙ্গচিত্তানি ৰত্তন্তি. তস্মাযেৰ যুগলা হুত্ৰা অগ্গিক্খন্ধউদকধারা পৰত্তন্তি, অন্তরং ন পঞ্ঞাযতি. অঞ্ঞেসং পন ভৰঙ্গপরিচ্ছেদো নত্থি. পুরত্থিমকাযতোতি অভিমুখপস্সতো. পচ্ছিমকাযতোতি পিট্ঠিপস্সতো. দক্খিণঅক্খিতো ৰামঅক্খিতোতিআদি সমাসপাঠোযেৰ, ন অঞ্ঞো. দক্খিণনাসিকাসোততো ৰামনাসিকাসোততোতি পাঠো সুন্দরো. রস্সং কত্ৰাপি পঠন্তি. অংসকূটতোতি এত্থ অব্ভুগ্গতট্ঠেন কূটো ৰিযাতি কূটো, অংসোযেৰ কূটো অংসকূটো. অঙ্গুলঙ্গুলেহীতি অঙ্গুলীহি অঙ্গুলীহি. অঙ্গুলন্তরিকাহীতি অঙ্গুলীনং অন্তরিকাহি. একেকলোমতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, একেকলোমতো উদকধারা পৰত্ততীতি উভযত্থাপি আমেডিতৰচনেন সব্বলোমানং পরিযাদিন্নত্তা একেকলোমতোৰ অগ্গিক্খন্ধউদকধারা যুগলা যুগলা হুত্ৰা পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. লোমকূপতো লোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, লোমকূপতো লোমকূপতো উদকধারা পৰত্ততীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. কেসুচি পোত্থকেসু ‘‘একেকলোমতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি. লোমকূপতো লোমকূপতো উদকধারা পৰত্ততি, লোমকূপতো লোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, একেকলোমতো উদকধারা পৰত্ততী’’তি লিখিতং. তম্পি যুজ্জতিযেৰ. পাটিহীরস্স অতিসুখুমত্তদীপনতো পন পুরিমপাঠোযেৰ সুন্দরতরো.

ইদানি ছন্নং ৰণ্ণানন্তি কো সম্বন্ধো? হেট্ঠা ‘‘উপরিমকাযতো’’তিআদীহি অনেকেহি সরীরাৰযৰা ৰুত্তা. তেন সরীরাৰযৰসম্বন্ধো পৰত্ততীতি ৰচনসম্বন্ধেন চ যমকপাটিহীরাধিকারেন চ ছন্নং ৰণ্ণানং সরীরাৰযৰভূতানং রস্মিযো যমকা হুত্ৰা পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. সামিৰচনসম্বন্ধেন চ অৰস্সং ‘‘রস্মিযো’’তি পাঠসেসো ইচ্ছিতব্বোযেৰ. নীলানন্তি উমাপুপ্ফৰণ্ণানং. পীতকানন্তি কণিকারপুপ্ফৰণ্ণানং. লোহিতকানন্তি ইন্দগোপকৰণ্ণানং. ওদাতানন্তি ওসধিতারকৰণ্ণানং. মঞ্জিট্ঠানন্তি মন্দরত্তৰণ্ণানং. পভস্সরানন্তি পভাসনপকতিকানং পভস্সরৰণ্ণানং. পভস্সরৰণ্ণে ৰিসুং অৰিজ্জমানেপি ৰুত্তেসু পঞ্চসু ৰণ্ণেসু যে যে পভা সমুজ্জলা, তে তে পভস্সরা. তথা হি তথাগতস্স যমকপাটিহীরং করোন্তস্স যমকপাটিহীরঞাণবলেনেৰ কেসমস্সূনঞ্চেৰ অক্খীনঞ্চ নীলট্ঠানেহি নীলরস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন গগনতলং অঞ্জনচুণ্ণসমোকিণ্ণং ৰিয উমাপুপ্ফনীলুপ্পলদলসঞ্ছন্নং ৰিয ৰীতিপতন্তমণিতালৰণ্টং ৰিয পসারিতমেচকপটং ৰিয চ হোতি. ছৰিতো চেৰ অক্খীনঞ্চ পীতকট্ঠানেহি পীতরস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন দিসাভাগা সুৰণ্ণরসনিসিঞ্চমানা ৰিয সুৰণ্ণপটপসারিতা ৰিয কুঙ্কুমচুণ্ণকণিকারপুপ্ফসম্পরিকিণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচন্তি. মংসলোহিতেহি চেৰ অক্খীনঞ্চ রত্তট্ঠানেহি লোহিতরস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন দিসাভাগা চিনপিট্ঠচুণ্ণরঞ্জিতা ৰিয সুপক্কলাখারসনিসিঞ্চমানা ৰিয রত্তকম্বলপরিক্খিত্তা ৰিয জযসুমনপালিভদ্দকবন্ধুজীৰককুসুমসম্পরিকিণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচন্তি. অট্ঠীহি চেৰ দন্তেহি চ অক্খীনঞ্চ সেতট্ঠানেহি ওদাতরস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন দিসাভাগা রজতকুটেহি আসিঞ্চমানখীরধারাসম্পরিকিণ্ণা ৰিয পসারিতরজতপট্টৰিতানা ৰিয ৰীতিপতন্তরজততালৰণ্টা ৰিয কুন্দকুমুদসিন্দুৰারসুমনমল্লিকাদিকুসুমসঞ্ছন্না ৰিয চ ৰিরোচন্তি. হত্থতলপাদতলাদীহি মন্দরত্তট্ঠানেহি মঞ্জিট্ঠরস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন দিসাভাগা পৰাল়জালপরিক্খিত্তা ৰিয রত্তকুরৰককুসুমসমোকিণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচন্তি. উণ্ণানখাদীহি পভস্সরট্ঠানেহি পভস্সররস্মিযো নিক্খমন্তি, যাসং ৰসেন দিসাভাগা ওসধিতারকপুঞ্জপুণ্ণা ৰিয ৰিজ্জুপটলাদিপরিপুণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচন্তি.

ভগৰা চঙ্কমতীতিআদি ‘‘ভগৰতো চ নিম্মিতানঞ্চ নানাইরিযাপথকরণং যমকপাটিহীরেনেৰ হোতী’’তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. তেসঞ্হি নিম্মিতানং ইরিযাপথা যুগলাৰ হুত্ৰা ৰত্তন্তি. যদি নিম্মিতা বহুকা হোন্তি, ‘‘নিম্মিতো’’তিআদি কস্মা একৰচনং কতন্তি চে? নিম্মিতেসুপি একেকস্স নানাইরিযাপথভাৰদস্সনত্থং. বহুৰচনেন হি ৰুত্তে সব্বেপি নিম্মিতা সকিং একেকইরিযাপথিকা ৰিয হোন্তি. একৰচনেন পন ৰুত্তে নিম্মিতেসু একেকো নানাইরিযাপথিকোতি ঞাযতি. তস্মা একৰচননিদ্দেসো কতো. চূল়পন্থকত্থেরোপি তাৰ নানাইরিযাপথিকভিক্খূনং সহস্সং মাপেসি, কিং পন ভগৰা যমকপাটিহীরে বহূ নিম্মিতে ন করিস্সতি. চূল়পন্থকত্থেরং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞেসং সাৰকানং একাৰজ্জনেন নানাইরিযপথিকানং নানারূপানঞ্চ নিম্মানং ন ইজ্ঝতি. অনিযমেত্ৰা হি নিম্মিতা ইদ্ধিমতা সদিসাৰ হোন্তি. ঠাননিসজ্জাদীসু ৰা ভাসিততুণ্হীভাৰাদীসু ৰা যং যং ইদ্ধিমা করোতি, তং তদেৰ করোন্তি, ৰিসদিসকরণং নানাকিরিযাকরণঞ্চ ‘‘এত্তকা ঈদিসা হোন্তু, এত্তকা ইমং নাম করোন্তূ’’তি ৰিসুং ৰিসুং আৰজ্জিত্ৰা অধিট্ঠানেন ইজ্ঝতি. তথাগতস্স পন একাৰজ্জনাধিট্ঠানেনেৰ নানপ্পকারনিম্মানং ইজ্ঝতি. এৰমেৰ অগ্গিক্খন্ধউদকধারানিম্মানে চ নানাৰণ্ণনিম্মানে চ ৰেদিতব্বং. তত্থ ভগৰা চঙ্কমতীতি আকাসে ৰা পথৰিযং ৰা চঙ্কমতি. নিম্মিতোতি ইদ্ধিযা মাপিতবুদ্ধরূপং. তিট্ঠতি ৰাতিআদীনিপি আকাসে ৰা পথৰিযং ৰা. কপ্পেতীতি করোতি. ভগৰা তিট্ঠতীতিআদীসুপি এসেৰ নযোতি.

যমকপাটিহীরঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭১. মহাকরুণাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১১৭. মহাকরুণাঞাণনিদ্দেসে বহুকেহি আকারেহীতি ইদানি ৰুচ্চমানেহি একূননৰুতিযা পকারেহি. পস্সন্তানন্তি ঞাণচক্খুনা চ বুদ্ধচক্খুনা চ ওলোকেন্তানং. ওক্কমতীতি ওতরতি পৰিসতি. আদিত্তোতি দুক্খলক্খণৰসেন পীল়াযোগতো সন্তাপনট্ঠেন আদীপিতো. ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৰুত্তত্তা সব্বসঙ্খতস্স চেৰ দুক্খলক্খণৰসেন পীল়িতত্তা দুক্খস্স চ করুণায মূলভূতত্তা পঠমং দুক্খলক্খণৰসেন ‘‘আদিত্তো’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. রাগাদীহি আদিত্ততং পন উপরি ৰক্খতি. অথ ৰা আদিত্তোতি রাগাদীহিযেৰ আদিত্তো. উপরি পন ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি নিব্বাপেতা’’তি অত্থাপেক্খনৰসেন পুন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. লোকসন্নিৰাসোতি পঞ্চক্খন্ধা লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো, তণ্হাদিট্ঠিৰসেন সন্নিৰসন্তি এত্থ সত্তাতি সন্নিৰাসো, লোকোৰ সন্নিৰাসো লোকসন্নিৰাসো. দুক্খিতং খন্ধসন্তানং উপাদায সত্তৰোহারসব্ভাৰতো লোকসন্নিৰাসযোগতো সত্তসমূহোপি লোকসন্নিৰাসো. সোপি চ সহখন্ধকোযেৰ. উয্যুত্তোতি অনেকেসু কিচ্চেসু নিচ্চব্যাপারতায কতযোগো কতউস্সাহো, সততকিচ্চেসু সউস্সুক্কোতি অত্থো. ঘট্টনযুত্তোতি ৰা উয্যুত্তো. পযাতোতি পব্বতেয্যা নদী ৰিয অনৰট্ঠিতগমনেন মরণায যাতুং আরদ্ধো. কুম্মগ্গপ্পটিপন্নোতি কুচ্ছিতং মিচ্ছামগ্গং পটিপন্নো. উপরি পন ‘‘ৰিপথপক্খন্দো’’তি নানাপদেহি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং.

উপনীযতীতি জরাৰসেন মরণায উপনীযতি হরীযতি. জরা হি ‘‘আযুনো সংহানী’’তি (সং. নি. ২.২) ৰুত্তা. অদ্ধুৰোতি ন থিরো, সদা তথেৰ ন হোতি. যস্মা অদ্ধুৰো, তস্মা উপনীযতীতি পুরিমস্স কারণৰচনমেতং. এতেন সকারণং জরাদুক্খং ৰুত্তং. তং জরাদুক্খং দিস্ৰা জরাপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অতাণোতি তাযিতুং রক্খিতুং সমত্থেন রহিতো, অনারক্খোতি ৰুত্তং হোতি. অনভিস্সরোতি অভিসরিত্ৰা অভিগন্ত্ৰা ব্যাহরণেন অস্সাসেতুং সমত্থেন রহিতো, অসহাযোতি ৰা অত্থো. যস্মা অনভিস্সরো, তস্মা অতাণোতি পুরিমস্স কারণৰচনমেতং. এতেন সকারণং পিযৰিপ্পযোগদুক্খং ৰুত্তং. তং পিযৰিপ্পযোগদুক্খং দিস্ৰা ঞাতিপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অস্সকোতি সকভণ্ডরহিতো. সব্বং পহায গমনীযন্তি সকভণ্ডন্তি সল্লক্খিতং সব্বং পহায লোকেন গন্তব্বং. যস্মা সব্বং পহায গমনীযং, তস্মা অস্সকোতি পুরিমস্স কারণৰচনমেতং. এতেন সকারণং মরণদুক্খং ৰুত্তং. তং দিস্ৰা ভোগপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অঞ্ঞত্থ ‘‘কম্মস্সকা মাণৰসত্তা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯) ৰুত্তং, ইধ চ রট্ঠপালসুত্তে চ ‘‘অস্সকো লোকো’’তি (ম. নি. ২.৩০৫) ৰুত্তং, তং কথং যুজ্জতীতি চে? পহায গমনীযং সন্ধায ‘‘অস্সকো’’তি ৰুত্তং, কম্মং পন ন পহায গমনীযং. তস্মা ‘‘কম্মস্সকা’’তি ৰুত্তং. রট্ঠপালসুত্তেযেৰ চ এৰমেতং ৰুত্তং ‘‘ত্ৰং পন যথাকম্মং গমিস্সসী’’তি (ম. নি. ২.৩০৬). ঊনোতি পারিপূরিরহিতো. অতিত্তোতি ভিয্যো ভিয্যো পত্থনাযপি ন সুহিতো. ইদং ঊনভাৰস্স কারণৰচনং. তণ্হাদাসোতি তণ্হায ৰসে ৰত্তনতো তণ্হায দাসভূতো. ইদং অতিত্তভাৰস্স কারণৰচনং. এতেন ইচ্ছারোগাপদেসেন সকারণং ব্যাধিদুক্খং ৰুত্তং. তং ব্যাধিদুক্খং দিস্ৰা ব্যাধিপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অতাযনোতি পুত্তাদীহিপি তাযনস্স অভাৰতো অতাযনো অনারক্খো, অলব্ভনেয্যখেমো ৰা. অলেণোতি অল্লীযিতুং নিস্সিতুং অনরহো অল্লীনানম্পি চ লেণকিচ্চাকারকো. অসরণোতি নিস্সিতানং ন ভযসারকো ন ভযৰিনাসকো. অসরণীভূতোতি পুরে উপ্পত্তিযা অত্তনো অভাৰেনেৰ অসরণো, উপ্পত্তিসমকালমেৰ অসরণীভূতোতি অত্থো.

উদ্ধতোতি সব্বাকুসলেসু উদ্ধচ্চস্স উপ্পজ্জনতো সত্তসন্তানে চ অকুসলুপ্পত্তিবাহুল্লতো অকুসলসমঙ্গীলোকো তেন উদ্ধচ্চেন উদ্ধতো. অৰূপসন্তোতি অৰূপসমনলক্খণস্স উদ্ধচ্চস্সেৰ যোগেন অৰূপসন্তো ভন্তমিগপটিভাগো. ‘‘উপনীযতি লোকো’’তিআদীসু চতূসু চ ‘‘উদ্ধতো লোকো’’তি চ পঞ্চসু ঠানেসু লোকোতি আগতং, সেসেসু লোকসন্নিৰাসোতি. উভযথাপি লোকোযেৰ. সসল্লোতি পীল়াজনকতায অন্তোতুদনতায দুন্নীহরণীযতায চ সল্লাতি সঙ্খং গতেহি রাগাদীহি সল্লেহি সহৰত্তনকো. ৰিদ্ধোতি মিগাদযো কদাচি পরেহি ৰিদ্ধা হোন্তি, অযং পন লোকো নিচ্চং অত্তনাৰ ৰিদ্ধো. পুথুসল্লেহীতি ‘‘সত্ত সল্লানি – রাগসল্লং, দোসসল্লং, মোহসল্লং, মানসল্লং, দিট্ঠিসল্লং, কিলেসসল্লং, দুচ্চরিতসল্ল’’ন্তি (মহানি. ১৭৪) ৰুত্তেহি সত্তহি সল্লেহি. তস্সাতি তস্স লোকসন্নিৰাসস্স. সল্লানং উদ্ধতাতি তেসং সল্লানং সত্তসন্তানতো উদ্ধরিতা পুগ্গলো. অঞ্ঞত্র মযাতি মং ঠপেত্ৰা. যেপি ভগৰতো সাৰকা সল্লানি উদ্ধরন্তি, তেসং ভগৰতো ৰচনেনেৰ উদ্ধরণতো ভগৰাৰ উদ্ধরতি নাম. অৰিজ্জন্ধকারাৰরণোতি অৰিজ্জা এৰ সভাৰদস্সনচ্ছাদনেন অন্ধং ৰিয করোতীতি অৰিজ্জন্ধকারো, সোৰ সভাৰাৰগমননিৰারণেন আৰরণং এতস্সাতি অৰিজ্জন্ধকারাৰরণো. কিলেসপঞ্জরপক্খিত্তোতি কিলেসা এৰ কুসলগমনসন্নিরুজ্ঝনট্ঠেন পঞ্জরোতি কিলেসপঞ্জরো, অৰিজ্জাপভৰে কিলেসপঞ্জরে পক্খিত্তো পাতিতো. আলোকং দস্সেতাতি পঞ্ঞালোকং দস্সনসীলো, পঞ্ঞালোকস্স দস্সেতাতি ৰা অত্থো. অৰিজ্জাগতোতি অৰিজ্জং গতো পৰিট্ঠো. ন কেৰলং অৰিজ্জায আৰরণমত্তমেৰ, অথ খো গহনগতো ৰিয অৰিজ্জাকোসস্স অন্তো পৰিট্ঠোতি পুরিমতো ৰিসেসো. অণ্ডভূতোতিআদযো চ ৰিসেসাযেৰ. অণ্ডভূতোতি অণ্ডে ভূতো নিব্বত্তো. যথা হি অণ্ডে নিব্বত্তা একচ্চে সত্তা ‘‘অণ্ডভূতা’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰমযং লোকো অৰিজ্জণ্ডকোসে নিব্বত্তত্তা ‘‘অণ্ডভূতো’’তি ৰুচ্চতি. পরিযোনদ্ধোতি তেন অৰিজ্জণ্ডকোসেন সমন্ততো ওনদ্ধো বদ্ধো ৰেঠিতো.

তন্তাকুলকজাতোতি তন্তং ৰিয আকুলভূতো. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকারানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ইদং অগ্গং ইদং মূলন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং হোতি, এৰমেৰ সত্তা পচ্চযাকারে খলিতা আকুলা ব্যাকুলা হোন্তি, ন সক্কোন্তি পচ্চযাকারং উজুং কাতুং. তত্থ তন্তং পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কাপি ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন দ্ৰে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকারং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. যথা পন আকুলং তন্তং কঞ্জিকং দত্ৰা কোচ্ছেন পহটং তত্থ তত্থ কুলকজাতং হোতি গণ্ঠিবদ্ধং, এৰমযং লোকো পচ্চযেসু পক্খলিত্ৰা পচ্চযে উজুং কাতুং অসক্কোন্তো দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰসেন কুলকজাতো হোতি গণ্ঠিবদ্ধো. যে হি কেচি দিট্ঠিযো নিস্সিতা, সব্বে তে পচ্চযং উজুং কাতুং ন সক্কোন্তিযেৰ. কুলাগণ্ঠিকজাতোতি কুলাগণ্ঠিকং ৰিয ভূতো. কুলাগণ্ঠিকং ৰুচ্চতি পেসকারকঞ্জিকসুত্তং. ‘‘কুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৰকো’’তিপি একে. যথা তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করন্তি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. মুঞ্জপব্বজভূতোতি মুঞ্জতিণং ৰিয পব্বজতিণং ৰিয চ ভূতো মুঞ্জতিণপব্বজতিণসদিসো জাতো. যথা তানি তিণানি কোট্টেত্ৰা কোট্টেত্ৰা কতরজ্জু জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৰা তেসং তিণানং ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং, তম্পি পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কা ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন দ্ৰে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকারং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. এৰমযং লোকো পচ্চযাকারং উজুং কাতুং অসক্কোন্তো দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰসেন গণ্ঠিজাতো হুত্ৰা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততি.

তত্থ অপাযোতি নিরযো তিরচ্ছানযোনি পেত্তিৰিসযো অসুরকাযো. সব্বেপি হি তে ৰড্ঢিসঙ্খাতস্স আযস্স অভাৰতো ‘‘অপাযো’’তি ৰুচ্চন্তি. তথা দুক্খস্স গতিভাৰতো দুগ্গতি. সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতো. ইতরো পন –

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতি’’.

তং সব্বম্পি নাতিৰত্ততি নাতিক্কমতি. অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং, পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৰং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হমানো তীসু ভৰেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৰসু সত্তাৰাসেসু মহাসমুদ্দে ৰাতুক্খিত্তনাৰা ৰিয যন্তগোণো ৰিয চ পরিব্ভমতিযেৰ. অৰিজ্জাৰিসদোসসল্লিত্তোতি অৰিজ্জাযেৰ অকুসলুপ্পাদনেন কুসলজীৰিতনাসনতো ৰিসন্তি অৰিজ্জাৰিসং, তদেৰ সন্তানদূসনতো অৰিজ্জাৰিসদোসো, তেন অনুসযপরিযুট্ঠানদুচ্চরিতভূতেন ভুসং লিত্তো মক্খিতোতি অৰিজ্জাৰিসদোসসল্লিত্তো. কিলেসকললীভূতোতি অৰিজ্জাদিমূলকা কিলেসা এৰ ওসীদনট্ঠেন কললং কদ্দমোতি কিলেসকললং, তদস্স অত্থীতি কিলেসকললী, এৰংভূতো. রাগদোসমোহজটাজটিতোতি লোভপটিঘাৰিজ্জাসঙ্খাতা রাগদোসমোহা এৰ রূপাদীসু আরম্মণেসু হেট্ঠুপরিযৰসেন পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসিব্বনট্ঠেন ৰেল়ুগুম্বাদীনং সাখাজালসঙ্খাতা জটা ৰিযাতি জটা, তায রাগদোসমোহজটায জটিতো. যথা নাম ৰেল়ুজটাদীহি ৰেল়ুআদযো, এৰং তায জটায অযং লোকো জটিতো ৰিনদ্ধো সংসিব্বিতোতি অত্থো. জটং ৰিজটেতাতি ইমং এৰং তেধাতুকং লোকং জটেত্ৰা ঠিতং জটং ৰিজটেতা সংছিন্দিতা সম্পদালযিতা.

তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কোতি তণ্হা এৰ অব্বোচ্ছিন্নং পৰত্তিতো সঙ্ঘটিতট্ঠেন সঙ্ঘাটোতি তণ্হাসঙ্ঘাটো, তস্মিং তণ্হাসঙ্ঘাটে পটিমুক্কো অনুপৰিট্ঠো অন্তোগতোতি তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কো. তণ্হাজালেন ওত্থটোতি তণ্হা এৰ পুব্বে ৰুত্তনযেন সংসিব্বনট্ঠেন জালন্তি তণ্হাজালং, তেন তণ্হাজালেন ওত্থটো সমন্ততো ছাদিতো পলিৰেঠিতো. তণ্হাসোতেন ৰুয্হতীতি তণ্হা এৰ সংসারে আকড্ঢনট্ঠেন সোতোতি তণ্হাসোতো, তেন তণ্হাসোতেন ৰুয্হতি আকড্ঢীযতি. তণ্হাসঞ্ঞোজনেন সঞ্ঞুত্তোতি তণ্হা এৰ লোকং ৰট্টস্মিং সংযোজনতো বন্ধনতো সংযোজনন্তি তণ্হাসংযোজনং, তেন তণ্হাসংযোজনেন সঞ্ঞুত্তো বদ্ধো. তণ্হানুসযেন অনুসটোতি তণ্হা এৰ অনুসযনট্ঠেন অনুসযোতি তণ্হানুসযো, তেন তণ্হানুসযেন অনুসটো অনুগতো থামগতো. তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতীতি তণ্হা এৰ পৰত্তিকালে ফলকালে চ লোকং সন্তাপেতীতি সন্তাপো, তেন তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতি সন্তাপীযতি. তণ্হাপরিল়াহেন পরিডয্হতীতি তণ্হা এৰ বলৰভূতা পৰত্তিকালে ফলকালে চ সমন্ততো দহনট্ঠেন মহাপরিল়াহোতি তণ্হাপরিল়াহো, তেন তণ্হাপরিল়াহেন পরিডয্হতি সমন্ততো ডহীযতি. দিট্ঠিসঙ্ঘাটাদযো ইমিনাৰ নযেন যোজেতব্বা.

অনুগতোতি অনুপৰিট্ঠো. অনুসটোতি অনুধাৰিতো. অভিভূতোতি পীল়িতো. অব্ভাহতোতি অভিআহতো অভিমুখং ভুসং পহতো. দুক্খে পতিট্ঠিতোতি দুক্খে খন্ধপঞ্চকে সুখৰিপল্লাসেন পতিট্ঠিতো অভিনিৰিট্ঠো.

তণ্হায উড্ডিতোতি তণ্হায উল্লঙ্ঘিতো. চক্খু হি তণ্হারজ্জুনা আৰুনিত্ৰা রূপনাগদন্তে উড্ডিতং, সোতাদীনি তণ্হারজ্জুনা আৰুনিত্ৰা সদ্দাদিনাগদন্তেসু উড্ডিতানি. তংসমঙ্গীলোকোপি উড্ডিতোযেৰ নাম. জরাপাকারপরিক্খিত্তোতি অনতিক্কমনীযট্ঠেন পাকারভূতায জরায পরিৰারিতো. মচ্চুপাসেন পরিক্খিত্তোতি দুম্মোচনীযট্ঠেন পাসভূতেন মরণেন বদ্ধো. মহাবন্ধনবদ্ধোতি দল়্হত্তা দুচ্ছেদত্তা চ মহন্তেহি বন্ধনেহি বদ্ধো. রাগবন্ধনেনাতি রাগো এৰ বন্ধতি সংসারতো চলিতুং ন দেতীতি রাগবন্ধনং. তেন রাগবন্ধনেন. সেসেসুপি এসেৰ নযো. কিলেসবন্ধনেনাতি ৰুত্তাৰসেসেন কিলেসবন্ধনেন. দুচ্চরিতবন্ধনেনাতি তিৰিধেন. সুচরিতং পন বন্ধনমোক্খস্স হেতুভূতং বন্ধনমোক্খভূতঞ্চ অত্থি. তস্মা তং ন গহেতব্বং.

বন্ধনং মোচেতাতি তস্স বন্ধনং মোচেতা. বন্ধনা মোচেতাতিপি পাঠো, বন্ধনতো তং মোচেতাতি অত্থো. মহাসম্বাধপ্পটিপন্নোতি কুসলসঞ্চারপীল়নেন মহাসম্বাধসঙ্খাতং রাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসদুচ্চরিতগহনং পটিপন্নো. ওকাসং দস্সেতাতি লোকিযলোকুত্তরসমাধিপঞ্ঞাওকাসং দস্সেতা. মহাপলিবোধেন পলিবুদ্ধোতি মহানিৰারণেন নিৰুতো. মহালেপেন ৰা লিত্তো. পলিবোধোতি চ রাগাদিসত্তৰিধো এৰ. ‘‘তণ্হাদিট্ঠিপলিবোধো’’তি একে. পলিবোধং ছেতাতি তং পলিবোধং ছিন্দিতা. মহাপপাতেতি পঞ্চগতিপপাতে, জাতিজরামরণপপাতে ৰা. তং সব্বম্পি দুরুত্তরণট্ঠেন পপাতো. পপাতা উদ্ধতাতি তম্হা পপাততো উদ্ধরিতা. মহাকন্তারপ্পটিপন্নোতি জাতিজরাব্যাধিমরণসোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসকন্তারং পটিপন্নো. সব্বম্পি তং দুরতিক্কমনট্ঠেন কন্তারো, তং কন্তারং তারেতা. কন্তারা তারেতাতি ৰা পাঠো. মহাসংসারপ্পটিপন্নোতি অব্বোচ্ছিন্নং খন্ধসন্তানং পটিপন্নো. সংসারা মোচেতাতি সংসারতো মোচেতা. সংসারং মোচেতাতি ৰা পাঠো. মহাৰিদুগ্গেতি সংসারৰিদুগ্গে. সংসারোযেৰ হি দুগ্গমনট্ঠেন ৰিদুগ্গো. সম্পরিৰত্ততীতি ভুসং নিৰত্তিত্ৰা চরতি. মহাপলিপেতি মহন্তে কামকদ্দমে. কামো হি ওসীদনট্ঠেন পলিপো. পলিপন্নোতি লগ্গো. মহাপলিপপলিপন্নোতিপি পাঠো.

অব্ভাহতোতি সব্বোপদ্দৰেহি অব্ভাহতো. রাগগ্গিনাতি রাগাদযোযেৰ অনুদহনট্ঠেন অগ্গি, তেন রাগগ্গিনা. সেসেসুপি এসেৰ নযো. উন্নীতকোতি উগ্গহেত্ৰা নীতো, জাতিযা উগ্গহেত্ৰা জরাদিউপদ্দৰায নীতোতি অত্থো. ক-কারো পনেত্থ অনুকম্পায দট্ঠব্বো. হঞ্ঞতি নিচ্চমতাণোতি পরিত্তাযকেন রহিতো সততং পীল়ীযতি. পত্তদণ্ডোতি রাজাদীহি লদ্ধআণো. তক্করোতি চোরো. ৰজ্জবন্ধনবদ্ধোতি রাগাদিৰজ্জবন্ধনেহি বদ্ধো. আঘাতনপচ্চুপট্ঠিতোতি মরণধম্মগণ্ঠিকট্ঠানং উপেচ্চ ঠিতো. কোচি বন্ধনা মোচেতা. কোচি বন্ধনং মোচেতাতিপি পাঠো. অনাথোতি নত্থি এতস্স নাথো ইস্সরো, সযং ৰা ন নাথো ন ইস্সরোতি অনাথো, অসরণোতি ৰা অত্থো. পরমকাপঞ্ঞপ্পত্তোতি জরাদিপটিবাহনে অপ্পহুতায অতীৰ কপণভাৰং পত্তো. তাযেতাতি রক্খিতা. তাযিতাতি ৰা পাঠো সুন্দরো. দুক্খাভিতুন্নোতি জাতিদুক্খাদীহি অনেকেহি দুক্খেহি অভিতুন্নো অতিব্যাধিতো অতিকম্পিতো চ. চিররত্তং পীল়িতোতি দুক্খেহেৰ দীঘমদ্ধানং পীল়িতো ঘট্টিতো. গধিতোতি গেধেন গিদ্ধো, অভিজ্ঝাকাযগন্থেন ৰা গন্থিতো. নিচ্চং পিপাসিতোতি পাতুং ভুঞ্জিতুং ইচ্ছা পিপাসা, সা তণ্হা এৰ, তণ্হাপিপাসায নিরন্তরং পিপাসিতো.

অন্ধোতি দস্সনট্ঠেন চক্খূতি সঙ্খং গতায পঞ্ঞায অভাৰতো কাণো. পঞ্ঞা হি ধম্মসভাৰং পস্সতি. অচক্খুকোতি তং পন অন্ধত্তং ন পচ্ছা সম্ভূতং, পকতিযা এৰ অৰিজ্জমানচক্খুকোতি তমেৰ অন্ধত্তং ৰিসেসেতি. হতনেত্তোতি নযনট্ঠেন নেত্তন্তি সঙ্খং গতায পঞ্ঞায অভাৰতোযেৰ ৰিনট্ঠনেত্তকো. সমৰিসমং দস্সেন্তং অত্তভাৰং নেতীতি নেত্তন্তি হি ৰুত্তং. পঞ্ঞায সুগতিঞ্চ অগতিঞ্চ নযতি. হতনেত্তত্তাযেৰস্স নেতুঅভাৰং দস্সেন্তো অপরিণাযকোতি আহ, অৰিজ্জমাননেত্তকোতি অত্থো. অঞ্ঞোপিস্স নেতা ন ৰিজ্জতীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিপথপক্খন্দোতি ৰিপরীতো, ৰিসমো ৰা পথো ৰিপথো, তং ৰিপথং পক্খন্দো পৰিট্ঠো পটিপন্নোতি ৰিপথপক্খন্দো, মিচ্ছাপথসঙ্খাতং মিচ্ছাদিট্ঠিং পটিপন্নোতি অত্থো. অঞ্জসাপরদ্ধোতি অঞ্জসে উজুমগ্গস্মিং মজ্ঝিমপটিপদায অপরদ্ধো ৰিরদ্ধো. অরিযপথং আনেতাতি অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং উপনেতা পটিপাদযিতা. মহোঘপক্খন্দোতি যস্স সংৰিজ্জন্তি, তং ৰট্টস্মিং ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা, পকতিওঘতো মহন্তা ওঘাতি মহোঘা. তে কামোঘো ভৰোঘো দিট্ঠোঘো অৰিজ্জোঘোতি চতুপ্পভেদা. তে মহোঘে পক্খন্দো পৰিট্ঠোতি মহোঘপক্খন্দো, সংসারসঙ্খাতং মহোঘং ৰা পক্খন্দোতি.

১১৮. ইদানি একুত্তরিকনযো. তত্থ দ্ৰীহি দিট্ঠিগতেহীতি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীহি. তত্থ দিট্ঠিযেৰ দিট্ঠিগতং ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তিআদীনি (অ. নি. ৯.১১) ৰিয. গন্তব্বাভাৰতো ৰা দিট্ঠিযা গতমত্তমেৰেতন্তি দিট্ঠিগতং, দিট্ঠীসু গতং ইদং দস্সনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতিপি দিট্ঠিগতং. দ্ৰাসট্ঠিতেসট্ঠিদিট্ঠিযোপি হি সস্সতদিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠীতি দ্ৰেৰ দিট্ঠিযো হোন্তি. তস্মা সঙ্খেপেন সব্বা দিট্ঠিযো অন্তো করোন্তো ‘‘দ্ৰীহি দিট্ঠিগতেহী’’তি ৰুত্তং. পরিযুট্ঠিতোতি পরিযুট্ঠানং পত্তো সমুদাচারং পত্তো, উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেন কুসলচারস্স গহণং পত্তোতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘দ্ৰীহি, ভিক্খৰে, দিট্ঠিগতেহি পরিযুট্ঠিতা দেৰমনুস্সা ওলীযন্তি একে, অতিধাৰন্তি একে, চক্খুমন্তো চ পস্সন্তী’’তিআদি (ইতিৰু. ৪৯).

তীহি দুচ্চরিতেহীতি তিৰিধকাযদুচ্চরিতেন চতুব্বিধৰচীদুচ্চরিতেন তিৰিধমনোদুচ্চরিতেন. ৰিপ্পটিপন্নোতি ৰিরূপং পটিপন্নো, মিচ্ছাপটিপন্নোতি অত্থো. যোগেহি যুত্তোতি ৰট্টস্মিং যোজেন্তীতি যোগা, ঈতিঅত্থেন ৰা যোগা, তেহি যোগেহি যুত্তো সমপ্পিতো. চতুযোগযোজিতোতি কামযোগো, ভৰযোগো, দিট্ঠিযোগো, অৰিজ্জাযোগোতি ইমেহি চতূহি যোগেহি সকটস্মিং যোগো ৰিয ৰট্টস্মিং যোজিতো. পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামযোগো. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো, ঝাননিকন্তি চ, সস্সতদিট্ঠিসহজাতো রাগো ভৰৰসেন পত্থনা ভৰযোগো. দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিযোগো. অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাযোগো. তে এৰ চত্তারো বলৰভূতা ওঘা, দুব্বলভূতা যোগা.

চতূহি গন্থেহীতি যস্স সংৰিজ্জন্তি, তং চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং গন্থেন্তি ঘটেন্তীতি গন্থা. তে অভিজ্ঝা কাযগন্থো, ব্যাপাদো কাযগন্থো, সীলব্বতপরামাসো কাযগন্থো, ইদংসচ্চাভিনিৰেসো কাযগন্থোতি চতুপ্পভেদা. অভিজ্ঝাযন্তি এতায, সযং ৰা অভিজ্ঝাযতি, অভিজ্ঝাযনমত্তমেৰ ৰা এসাতি অভিজ্ঝা, লোভোযেৰ. নামকাযং গন্থেতি চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং ঘটেতীতি কাযগন্থো. ব্যাপজ্জতি তেন চিত্তং পূতিভাৰং গচ্ছতি, ব্যাপাদযতি ৰা ৰিনযাচাররূপসম্পত্তিহিতসুখাদীনীতি ব্যাপাদো. ইতো বহিদ্ধা সমণব্রাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধি সীলৰতেন সুদ্ধীতি পরামসনং সীলব্বতপরামাসো. সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা আকারেন অভিনিৰিসতীতি ইদংসচ্চাভিনিৰেসো. তেহি চতূহি গন্থেহি গন্থিতো, বদ্ধোতি অত্থো.

চতূহি উপাদানেহীতি ভুসং আদিযন্তি দল়্হগ্গাহং গণ্হন্তীতি উপাদানা. তে কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৰাদুপাদানন্তি চতুপ্পভেদা. ৰত্থুসঙ্খাতং কামং উপাদিযতীতি কামুপাদানং, কামো চ সো উপাদানঞ্চাতিপি কামুপাদানং. দিট্ঠি চ সা উপাদানঞ্চাতি দিট্ঠুপাদানং, দিট্ঠিং উপাদিযতীতিপি দিট্ঠুপাদানং. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৪৭) হি পুরিমদিট্ঠিং উত্তরদিট্ঠি উপাদিযতি. সীলব্বতং উপাদিযতীতি সীলব্বতুপাদানং, সীলব্বতঞ্চ তং উপাদানঞ্চাতিপি সীলব্বতুপাদানং. গোসীলগোৰতাদীনি হি এৰং ৰিসুদ্ধীতি অভিনিৰেসতো সযমেৰ উপাদানানি. ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, উপাদিযন্তি এতেনাতি উপাদানং. কিং ৰদন্তি, উপাদিযন্তি ৰা? অত্তানং. অত্তনো ৰাদুপাদানং অত্তৰাদুপাদানং, অত্তৰাদমত্তমেৰ ৰা অত্তাতি উপাদিযন্তি এতেনাতি অত্তৰাদুপাদানং. ঠপেত্ৰা ইমা দ্ৰে দিট্ঠিযো সব্বাপি দিট্ঠী দিট্ঠুপাদানং. তেহি চতূহি উপাদানেহি. উপাদীযতীতি ভুসং গণ্হীযতি. উপাদিযতীতি ৰা পাঠো, লোকো উপাদানেহি তং তং আরম্মণং ভুসং গণ্হাতীতি অত্থো.

পঞ্চগতিসমারুল়্হোতি সুকতদুক্কটকারণেহি গম্মতি উপসঙ্কমীযতীতি গতি, সহোকাসকা খন্ধা. নিরযো তিরচ্ছানযোনি পেত্তিৰিসযো মনুস্সা দেৰাতি ইমা পঞ্চ গতিযো ৰোক্কমনভাৰেন ভুসং আরুল়্হো. পঞ্চহি কামগুণেহীতি রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বসঙ্খাতেহি পঞ্চহি ৰত্থুকামকোট্ঠাসেহি. রজ্জতীতি অযোনিসোমনসিকারং পটিচ্চ রাগুপ্পাদনেন তেহি রঞ্জীযতি, সারত্তো করীযতীতি অত্থো. পঞ্চহি নীৰরণেহীতি চিত্তং নীৰরন্তি পরিযোনন্ধন্তীতি নীৰরণা. কামচ্ছন্দব্যাপাদথিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৰিচিকিচ্ছাসঙ্খাতেহি পঞ্চহি নীৰরণেহি. ওত্থটোতি উপরিতো পিহিতো.

ছহি ৰিৰাদমূলেহীতি ছহি ৰিৰাদস্স মূলেহি. যথাহ –

‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলানি. কতমানি ছ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. সো সত্থরিপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি, সঙ্ঘেপি, সিক্খাযপি ন পরিপূরকারী. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সত্থরি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি, সঙ্ঘেপি, সিক্খাযপি ন পরিপূরকারী, সো সঙ্ঘে ৰিৰাদং জনেতি. যো হোতি ৰিৰাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং. এৰরূপং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা সমনুপস্সেয্যাথ, তত্র তুম্হে, ভিক্খৰে, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানায ৰাযমেয্যাথ. এৰরূপং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ন সমনুপস্সেয্যাথ. তত্র তুম্হে, ভিক্খৰে, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰায পটিপজ্জেয্যাথ. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানং হোতি. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰো হোতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু মক্খী হোতি পল়াসী. ইস্সুকী হোতি মচ্ছরী. সঠো হোতি মাযাৰী. পাপিচ্ছো হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সন্দিট্ঠিপরামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সন্দিট্ঠিপরামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, সো সত্থরিপি…পে… আযতিং অনৰস্সৰো হোতী’’তি (পরি. ২৭২; অ. নি. ৬.৩৬).

তত্থ কোধনোতি কুজ্ঝনলক্খণেন কোধেন সমন্নাগতো. উপনাহীতি ৰেরঅপ্পটিনিস্সজ্জনলক্খণেন উপনাহেন সমন্নাগতো. অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানন্তি দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং ৰিৰাদো কথং দেৰমনুস্সানং অহিতায দুক্খায সংৰত্ততীতি? কোসম্বকক্খন্ধকে (মহাৰ. ৪৫১ আদযো) ৰিয দ্ৰীসু ভিক্খূসু ৰিৰাদং আপন্নেসু তস্মিং ৰিহারে তেসং অন্তেৰাসিকা ৰিৰদন্তি, তেসং ওৰাদং গণ্হন্তো ভিক্খুনিসঙ্ঘো ৰিৰদতি, ততো তেসং উপট্ঠাকাপি ৰিৰদন্তি. অথ মনুস্সানং আরক্খদেৰতা দ্ৰে কোট্ঠাসা হোন্তি. ধম্মৰাদীনং আরক্খদেৰতা ধম্মৰাদিনিযো হোন্তি অধম্মৰাদীনং অধম্মৰাদিনিযো. ততো আরক্খদেৰতানং মিত্তা ভুম্মট্ঠদেৰতা ভিজ্জন্তি. এৰং পরম্পরায যাৰ ব্রহ্মলোকা ঠপেত্ৰা অরিযসাৰকে সব্বে দেৰমনুস্সা দ্ৰে কোট্ঠাসা হোন্তি. ধম্মৰাদীহি পন অধম্মৰাদিনোৰ বহুতরা হোন্তি. ততো যং বহুকেহি গহিতং, সব্বং তং সচ্চন্তি ধম্মং ৰিস্সজ্জেত্ৰা বহুতরাৰ অধম্মং গণ্হন্তি. তে অধম্মং পুরক্খত্ৰা ৰিহরন্তা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি. এৰং দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং ৰিৰাদো দেৰমনুস্সানং অহিতায দুক্খায হোতি. অজ্ঝত্তং ৰাতি তুম্হাকং অব্ভন্তরপরিসায ৰা. বহিদ্ধা ৰাতি পরেসং পরিসায ৰা. মক্খীতি পরেসং গুণমক্খণলক্খণেন মক্খেন সমন্নাগতো. পল়াসীতি যুগগ্গাহলক্খণেন পল়াসেন সমন্নাগতো. ইস্সুকীতি পরেসং সক্কারাদিইস্সাযনলক্খণায ইস্সায সমন্নাগতো. মচ্ছরীতি আৰাসমচ্ছরিযাদীহি পঞ্চহি মচ্ছরিযেহি সমন্নাগতো. সঠোতি কেরাটিকো. মাযাৰীতি কতপাপপটিচ্ছাদকো. পাপিচ্ছোতি অসন্তসম্ভাৰনিচ্ছকো দুস্সীলো. মিচ্ছাদিট্ঠীতি নত্থিকৰাদী অহেতুকৰাদী অকিরিযৰাদী. সন্দিট্ঠিপরামাসীতি সযং দিট্ঠিমেৰ পরামসতি. আধানগ্গাহীতি দল়্হগ্গাহী. দুপ্পটিনিস্সগ্গীতি ন সক্কা হোতি গহিতং ৰিস্সজ্জাপেতুং. খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে পন ‘‘তত্থ কতমানি ছ ৰিৰাদমূলানি? কোধো মক্খো ইস্সা সাঠেয্যং পাপিচ্ছতা সন্দিট্ঠিপরামাসিতা, ইমানি ছ ৰিৰাদমূলানী’’তি (ৰিভ. ৯৪৪) পধানৰসেন একেকোযেৰ ধম্মো ৰুত্তো.

ছহি তণ্হাকাযেহীতি ‘‘রূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, রসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা’’তি (ৰিভ. ৯৪৪) ৰুত্তাহি ছহি তণ্হাহি. তত্থ যস্মা একেকাযেৰ তণ্হা অনেকৰিসযত্তা একেকস্মিম্পি ৰিসযে পুনপ্পুনং উপ্পত্তিতো অনেকা হোন্তি, তস্মা সমূহট্ঠেন কাযসদ্দেন যোজেত্ৰা তণ্হাকাযাতি ৰুত্তং. তণ্হাকাযাতি ৰুত্তেপি তণ্হা এৰ. রজ্জতীতি সযং আরম্মণে রজ্জতি, সারত্তো হোতি.

ছহি দিট্ঠিগতেহীতি সব্বাসৰসুত্তে ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘তস্স এৰং অযোনিসো মনসিকরোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. ‘অত্থি মে অত্তা’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘নত্থি মে অত্তা’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামী’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অত্তনাৰ অনত্তানং সঞ্জানামী’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অনত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামী’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. অথ ৰা পনস্স এৰং দিট্ঠি হোতি ‘যো মে অযং অত্তা ৰদো ৰেদেয্যো তত্র তত্র কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকং পটিসংৰেদেতি, সো চ খো পন মে অযং অত্তা নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’’তি (ম. নি. ১.১৯).

তত্থ অত্থি মে অত্তাতি সস্সতদিট্ঠি সব্বকালেসু অত্তনো অত্থিতং গণ্হাতি. সচ্চতো থেততোতি ভূততো চ থিরতো চ, ‘‘ইদং সচ্চ’’ন্তি সুট্ঠু দল়্হভাৰেনাতি ৰুত্তং হোতি. নত্থি মে অত্তাতি উচ্ছেদদিট্ঠি সতো সত্তস্স তত্থ তত্থ ৰিভৰগ্গহণতো. অথ ৰা পুরিমাপি তীসু কালেসু অত্থীতি গহণতো সস্সতদিট্ঠি, পচ্চুপ্পন্নমেৰ অত্থীতি গণ্হন্তী উচ্ছেদদিট্ঠি, পচ্ছিমাপি অতীতানাগতেসু নত্থীতি গহণতো ‘‘ভস্সন্তা আহুতিযো’’তি গহিতদিট্ঠিগতিকানং ৰিয উচ্ছেদদিট্ঠি. অতীতে এৰ নত্থীতি গণ্হন্তী অধিচ্চসমুপ্পন্নকস্স ৰিয সস্সতদিট্ঠি. অত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামীতি সঞ্ঞাক্খন্ধসীসেন খন্ধে অত্তাতি গহেত্ৰা সঞ্ঞায অৰসেসক্খন্ধে সঞ্জানতো ইমিনা অত্তনা ইমং অত্তানং সঞ্জানামীতি হোতি. অত্তনাৰ অনত্তানন্তি সঞ্ঞাক্খন্ধংযেৰ অত্তাতি গহেত্ৰা, ইতরে চত্তারোপি অনত্তাতি গহেত্ৰা সঞ্ঞায তে সঞ্জানতো এৰং হোতি. অনত্তনাৰ অত্তানন্তি সঞ্ঞাক্খন্ধং অনত্তাতি গহেত্ৰা, ইতরে চত্তারোপি অত্তাতি গহেত্ৰা সঞ্ঞায তে সঞ্জানতো এৰং হোতি. সব্বাপি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিযোৰ. ৰদো ৰেদেয্যোতিআদযো পন সস্সতদিট্ঠিযা এৰ অভিনিৰেসাকারা. তত্থ ৰদতীতি ৰদো, ৰচীকম্মস্স কারকোতি ৰুত্তং হোতি. ৰেদযতীতি ৰেদেয্যো, জানাতি অনুভৰতি চাতি ৰুত্তং হোতি. কিং ৰেদেতীতি? তত্র তত্র কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকং পটিসংৰেদেতি. তত্র তত্রাতি তেসু তেসু যোনিগতিঠিতিনিৰাসনিকাযেসু আরম্মণেসু ৰা. নিচ্চোতি উপ্পাদৰযরহিতো. ধুৰোতি থিরো সারভূতো. সস্সতোতি সব্বকালিকো. অৰিপরিণামধম্মোতি অত্তনো পকতিভাৰং অৰিজহনধম্মো, ককণ্টকো ৰিয নানপ্পকারতং নাপজ্জতি. সস্সতিসমন্তি চন্দসূরিযসমুদ্দমহাপথৰীপব্বতা লোকৰোহারেন সস্সতিযোতি ৰুচ্চন্তি. সস্সতীহি সমং সস্সতিসমং. যাৰ সস্সতিযো তিট্ঠন্তি, তাৰ তথেৰ ঠস্সতীতি গণ্হতো এৰং দিট্ঠি হোতি.

খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে পন ‘‘তত্র তত্র দীঘরত্তং কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকং পচ্চনুভোতি, ন সো জাতো নাহোসি, ন সো জাতো ন ভৰিস্সতি, নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মোতি ৰা পনস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ৰিভ. ৯৪৮) ছ দিট্ঠী এৰং ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তা.

তত্থ ন সো জাতো নাহোসীতি সো অত্তা অজাতিধম্মতো ন জাতো নাম, সদা ৰিজ্জমানোযেৰাতি অত্থো. তেনেৰ অতীতে নাহোসি, অনাগতে ন ভৰিস্সতি. যো হি জাতো, সো অহোসি. যো চ জাযিস্সতি, সো ভৰিস্সতীতি ৰুচ্চতি. অথ ৰা ন সো জাতো নাহোসীতি সো সদা ৰিজ্জমানত্তা অতীতেপি ন জাতু ন অহোসি, অনাগতেপি ন জাতু ন ভৰিস্সতি. অনুসযা ৰুত্তত্থা.

সত্তহি সঞ্ঞোজনেহীতি সত্তকনিপাতে ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৰে, সংযোজনানি. কতমানি সত্ত? অনুনযসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনং, মানসংযোজনং, ভৰরাগসংযোজনং, অৰিজ্জাসংযোজনং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্ত সংযোজনানী’’তি (অ. নি. ৭.৮).

তত্থ অনুনযসংযোজনন্তি কামরাগসংযোজনং. সব্বানেৰেতানি বন্ধনট্ঠেন সংযোজনানি.

সত্তহি মানেহীতি খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘মানো, অতিমানো, মানাতিমানো, ওমানো, অধিমানো, অস্মিমানো, মিচ্ছামানো’’তি (ৰিভ. ৯৫০).

তত্থ মানোতি সেয্যাদিৰসেন পুগ্গলং অনামসিত্ৰা জাতিআদীসু ৰত্থুৰসেনেৰ উন্নতি. অতিমানোতি জাতিআদীহি ‘‘মযা সদিসো নত্থী’’তি অতিক্কমিত্ৰা উন্নতি. মানাতিমানোতি ‘‘অযং পুব্বে মযা সদিসো, ইদানি অহং সেট্ঠো, অযং হীনতরো’’তি উপ্পন্নমানো. ওমানোতি জাতিআদীহি অত্তানং হেট্ঠা কত্ৰা পৰত্তমানো, হীনোহমস্মীতি মানোযেৰ. অধিমানোতি অনধিগতেযেৰ চতুসচ্চধম্মে অধিগতোতি মানো. অযং পন অধিমানো পরিসুদ্ধসীলস্স কম্মট্ঠানে অপ্পমত্তস্স নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা পচ্চযপরিগ্গহেন ৰিতিণ্ণকঙ্খস্স তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স পুথুজ্জনস্স উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেসং. অস্মিমানোতি রূপাদীসু খন্ধেসু অস্মীতি মানো, ‘‘অহং রূপ’’ন্তিআদিৰসেন উপ্পন্নমানোতি ৰুত্তং হোতি. মিচ্ছামানোতি পাপকেন কম্মাযতনাদিনা উপ্পন্নমানো.

লোকধম্মা ৰুত্তত্থা. সম্পরিৰত্ততীতি লোকধম্মেহি হেতুভূতেহি লাভাদীসু চতূসু অনুরোধৰসেন, অলাভাদীসু চতূসু পটিৰিরোধৰসেন ভুসং নিৰত্ততি, পকতিভাৰং জহাতীতি অত্থো. মিচ্ছত্তাপি ৰুত্তত্থা. নিয্যাতোতি গতো পক্খন্দো, অভিভূতোতি অত্থো.

অট্ঠহি পুরিসদোসেহীতি অট্ঠকনিপাতে উপমাহি সহ, খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে উপমং ৰিনা ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘কতমে অট্ঠ পুরিসদোসা? ইধ ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো ‘ন সরামি ন সরামী’তি অস্সতিযাৰ নিব্বেঠেতি. অযং পঠমো পুরিসদোসো.

‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো চোদকংযেৰ পটিপ্ফরতি ‘কিং নু খো তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন, ত্ৰম্পি নাম মং ভণিতব্বং মঞ্ঞসী’তি? অযং দুতিযো পুরিসদোসো.

‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো চোদকংযেৰ পচ্চারোপেতি ‘ত্ৰম্পি খোসি ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নো, ত্ৰং তাৰ পঠমং পটিকরোহী’তি. অযং ততিযো পুরিসদোসো.

‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতি, বহিদ্ধা কথং অপনামেতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. অযং চতুত্থো পুরিসদোসো.

‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো সঙ্ঘমজ্ঝে বাহাৰিক্খেপকং ভণতি. অযং পঞ্চমো পুরিসদোসো.

‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো অনাদিযিত্ৰা সঙ্ঘং অনাদিযিত্ৰা চোদকং সাপত্তিকোৰ যেন কামং পক্কমতি. অযং ছট্ঠো পুরিসদোসো.

‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো ‘নেৰাহং আপন্নোম্হি, ন পনাহং অনাপন্নোম্হী’তি সো তুণ্হীভূতো সঙ্ঘং ৰিহেসেতি. অযং সত্তমো পুরিসদোসো.

‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো এৰমাহ – ‘কিং নু খো তুম্হে আযস্মন্তো অতিবাল়্হং মযি ব্যাৰটা? ইদানাহং সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সামী’তি. সো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিত্ৰা এৰমাহ ‘ইদানি খো তুম্হে আযস্মন্তো অত্তমনা হোথা’তি. অযং অট্ঠমো পুরিসদোসো. ইমে অট্ঠ পুরিসদোসা’’তি (ৰিভ. ৯৫৭; অ. নি. ৮.১৪).

তত্থ পুরিসদোসাতি পুরিসানং দোসা, তে পন পুরিসসন্তানং দূসেন্তীতি দোসা. ন সরামি ন সরামীতি ‘‘মযা এতস্স কম্মস্স কতট্ঠানং নস্সরামি ন সল্লক্খেমী’’তি এৰং অস্সতিভাৰেন নিব্বেঠেতি মোচেতি. চোদকংযেৰ পটিপ্ফরতীতি পটিৰিরুদ্ধো হুত্ৰা ফরতি, পটিআণিভাৰেন তিট্ঠতি. কিং নু খো তুয্হন্তি তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন নাম কিং, যো ত্ৰং নেৰ ৰত্থুং, ন আপত্তিং, ন চোদনং জানাসীতি দীপেতি. ত্ৰম্পি নাম এৰং কিঞ্চি অজানন্তো ভণিতব্বং মঞ্ঞসীতি অজ্ঝোত্থরতি. পচ্চারোপেতীতি ‘‘ত্ৰম্পি খোসী’’তিআদীনি ৰদন্তো পতিআরোপেতি. পটিকরোহীতি দেসনাগামিনিং দেসেহি, ৰুট্ঠানগামিনিতো ৰুট্ঠাহি, ততো সুদ্ধন্তে পতিট্ঠিতো অঞ্ঞং চোদেস্সসীতি দীপেতি. অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতীতি অঞ্ঞেন কারণেন, ৰচনেন ৰা অঞ্ঞং কারণং, ৰচনং ৰা পটিচ্ছাদেতি. ‘‘আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৰুত্তো ‘‘কো আপন্নো, কিং আপন্নো, কিস্মিং আপন্নো, কথং আপন্নো, কং ভণথ, কিং ভণথা’’তি ভণতি. ‘‘এৰরূপং কিঞ্চি তযা দিট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘ন সুণামী’’তি সোতং উপনেতি. বহিদ্ধা কথং অপনামেতীতি ‘‘ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘পাটলিপুত্তং গতোম্হী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ন তৰ পাটলিপুত্তগমনং পুচ্ছামা’’তি ৰুত্তে ততো রাজগহং গতোম্হীতি. ‘‘রাজগহং ৰা যাহি ব্রাহ্মণগেহং ৰা, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি. ‘‘তত্থ মে সূকরমংসং লদ্ধ’’ন্তিআদীনি ৰদন্তো কথং বহিদ্ধা ৰিক্খিপতি. কোপন্তি কুপিতভাৰং, দোসন্তি দুট্ঠভাৰং. উভযম্পেতং কোধস্সেৰ নামং. অপ্পচ্চযন্তি অসন্তুট্ঠাকারং, দোমনস্সস্সেতং নামং. পাতুকরোতীতি দস্সেতি পকাসেতি. বাহাৰিক্খেপকং ভণতীতি বাহং ৰিক্খিপিত্ৰা ৰিক্খিপিত্ৰা অলজ্জিৰচনং ৰদতি. অনাদিযিত্ৰাতি চিত্তীকারেন অগ্গহেত্ৰা অৰজানিত্ৰা, অনাদরো হুত্ৰাতি অত্থো. ৰিহেসেতীতি ৰিহেঠেতি বাধতি. অতিবাল়্হন্তি অতিদল়্হং অতিপ্পমাণং. মযি ব্যাৰটাতি মযি ব্যাপারং আপন্না. হীনাযাৰত্তিত্ৰাতি হীনস্স গিহিভাৰস্স অত্থায আৰত্তিত্ৰা, গিহী হুত্ৰাতি অত্থো. অত্তমনা হোথাতি তুট্ঠচিত্তা হোথ, ‘‘মযা লভিতব্বং লভথ, মযা ৰসিতব্বট্ঠানে ৰসথ, ফাসুৰিহারো ৰো মযা কতো’’তি অধিপ্পাযেন ৰদতি. দুস্সতীতি দুট্ঠো হোতি.

নৰহি আঘাতৰত্থূহীতি সত্তেসু উপ্পত্তিৰসেনেৰ কথিতানি. যথাহ –

‘‘নৰযিমানি, ভিক্খৰে, আঘাতৰত্থূনি. কতমানি নৰ? ‘অনত্থং মে অচরী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অনত্থং মে চরতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অনত্থং মে চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচরি, অনত্থং চরতি, অনত্থং চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচরি, অত্থং চরতি, অত্থং চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, নৰ আঘাতৰত্থূনী’’তি (অ. নি. ৯.২৯).

তত্থ আঘাতৰত্থূনীতি আঘাতকারণানি. আঘাতন্তি চেত্থ কোপো, সোযেৰ উপরূপরি কোপস্স ৰত্থুত্তা আঘাতৰত্থু. আঘাতং বন্ধতীতি কোপং বন্ধতি করোতি উপ্পাদেতি. ‘‘অত্থং মে নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতি. পিযস্স মে মনাপস্স অত্থং নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতি. অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অনত্থং নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতী’’তি (মহানি. ৮৫; ৰিভ. ৯৬০; ধ. স. ১০৬৬) নিদ্দেসে ৰুত্তানি অপরানিপি নৰ আঘাতৰত্থূনি ইমেহেৰ নৰহি সঙ্গহিতানি. আঘাতিতোতি ঘট্টিতো.

নৰৰিধমানেহীতি কতমে নৰৰিধমানা? সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানো. সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, সদিসস্স হীনোহমস্মীতি মানো. হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, হীনস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, হীনস্স হীনোহমস্মীতি মানো. ইমে নৰৰিধমানা (ৰিভ. ৯৬২).

এত্থ পন সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো রাজূনঞ্চেৰ পব্বজিতানঞ্চ উপ্পজ্জতি. রাজা হি ‘‘রট্ঠেন ৰা ধনেন ৰা ৰাহনেহি ৰা কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং করোতি, পব্বজিতোপি ‘‘সীলধুতঙ্গাদীহি কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং করোতি.

সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি. রাজা হি ‘‘রট্ঠেন ৰা ধনেন ৰা ৰাহনেহি ৰা অঞ্ঞরাজূহি সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকরণ’’ন্তি এতং মানং করোতি, পব্বজিতোপি ‘‘সীলধুতঙ্গাদীহি অঞ্ঞেন ভিক্খুনা ময্হং কিং নানাকরণ’’ন্তি এতং মানং করোতি.

সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি. যস্স হি রঞ্ঞো রট্ঠং ৰা ধনং ৰা ৰাহনাদীনি ৰা নাতিসম্পন্নানি হোন্তি, সো ‘‘ময্হং রাজাতি ৰোহারসুখমত্তকমেৰ, কিং রাজা নাম অহ’’ন্তি এতং মানং করোতি, পব্বজিতোপি অপ্পলাভসক্কারো ‘‘অহং ধম্মকথিকো বহুস্সুতো মহাথেরোতি কথামত্তমেৰ, কিং ধম্মকথিকো নামাহং, কিং বহুস্সুতো নামাহং, কিং মহাথেরো নামাহং, যস্স মে লাভসক্কারো নত্থী’’তি এতং মানং করোতি.

সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো অমচ্চাদীনং উপ্পজ্জন্তি. অমচ্চো ৰা হি রট্ঠিযো ৰা ‘‘ভোগযানৰাহনাদীহি কো মযা সদিসো অঞ্ঞো রাজপুরিসো অত্থী’’তি ৰা, ‘‘ময্হং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং কিং নানাকরণ’’ন্তি ৰা, ‘‘অমচ্চোতি নামমেৰ ময্হং, ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি মে নত্থি, কিং অমচ্চো নামাহ’’ন্তি ৰা এতং মানং করোতি.

হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো দাসাদীনং উপ্পজ্জন্তি. দাসো হি ‘‘মাতিতো ৰা পিতিতো ৰা কো মযা সদিসো অঞ্ঞো দাসো নাম অত্থি, অঞ্ঞে জীৰিতুং অসক্কোন্তা কুচ্ছিহেতু দাসা নাম জাতা, অহং পন পৰেণিআগতত্তা সেয্যো’’তি ৰা, ‘‘পৰেণিআগতভাৰেন উভতোসুদ্ধিকদাসত্তেন অসুকদাসেন নাম সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকরণ’’ন্তি ৰা, ‘‘কুচ্ছিৰসেনাহং দাসব্যং উপগতো, মাতাপিতুকোটিযা পন মে দাসট্ঠানং নত্থি, কিং দাসো নাম অহ’’ন্তি ৰা এতং মানং করোতি. যথা চ দাসো, এৰং পুক্কুসচণ্ডালাদযোপি এতং মানং করোন্তিযেৰ. এত্থ চ সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি উপ্পন্নমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. তথা সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি হীনস্স হীনোহমস্মীতি উপ্পন্নমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. তত্থ যাথাৰমানা অরহত্তমগ্গৰজ্ঝা, অযাথাৰমানা সোতাপত্তিমগ্গৰজ্ঝাতি.

তণ্হামূলকা ৰুত্তাযেৰ. রজ্জতীতি ন কেৰলং রাগেনেৰ রজ্জতি, অথ খো তণ্হামূলকানং পরিযেসনাদীনম্পি সম্ভৰতো তণ্হামূলকেহি সব্বেহি অকুসলধম্মেহি রজ্জতি, যুজ্জতি বজ্ঝতীতি অধিপ্পাযো.

দসহি কিলেসৰত্থূহীতি কতমানি দস কিলেসৰত্থূনি? লোভো, দোসো, মোহো, মানো, দিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, থিনং, উদ্ধচ্চং, অহিরিকং, অনোত্তপ্পন্তি ইমানি দস কিলেসৰত্থূনি (ৰিভ. ৯৬৬).

তত্থ কিলেসা এৰ কিলেসৰত্থূনি, ৰসন্তি ৰা এত্থ অখীণাসৰা সত্তা লোভাদীসু পতিট্ঠিতত্তাতি ৰত্থূনি, কিলেসা চ তে তপ্পতিট্ঠানং সত্তানং ৰত্থূনি চাতি কিলেসৰত্থূনি. যস্মা চেত্থ অনন্তরপচ্চযাদিভাৰেন উপ্পজ্জমানাপি কিলেসা ৰসন্তি এৰ নাম, তস্মা কিলেসানং ৰত্থূনীতিপি কিলেসৰত্থূনি. লুব্ভন্তি তেন, সযং ৰা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৰ ৰা তন্তি লোভো. দুস্সন্তি তেন, সযং ৰা দুস্সতি, দুস্সনমত্তমেৰ ৰা তন্তি দোসো. মুয্হন্তি তেন, সযং ৰা মুয্হতি, মুয্হনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মোহো. মঞ্ঞতীতি মানো. দিট্ঠিআদযো ৰুত্তত্থাৰ. ন হিরীযতীতি অহিরিকো, তস্স ভাৰো অহিরিকং. ন ওত্তপ্পতীতি অনোত্তপ্পী, তস্স ভাৰো অনোত্তপ্পং. তেসু অহিরিকং কাযদুচ্চরিতাদীহি অজিগুচ্ছনলক্খণং, অনোত্তপ্পং তেহেৰ অসারজ্জনলক্খণং, কিলিস্সতীতি উপতাপীযতি ৰিবাধীযতি.

দসহি আঘাতৰত্থূহীতি পুব্বে ৰুত্তেহি নৰহি চ ‘‘অট্ঠানে ৰা পনাঘাতো জাযতী’’তি (ধ. স. ১০৬৬) ৰুত্তেন চাতি দসহি. অনত্থং মে অচরীতিআদীনিপি হি অৰিকপ্পেত্ৰা খাণুকণ্টকাদিম্হিপি অট্ঠানে আঘাতো উপ্পজ্জতি.

দসহি অকুসলকম্মপথেহীতি কতমে দস অকুসলকম্মপথা (দী. নি. ৩.৩৬০)? পাণাতিপাতো, অদিন্নাদানং, কামেসুমিচ্ছাচারো, মুসাৰাদো, পিসুণা ৰাচা, ফরুসা ৰাচা, সম্ফপ্পলাপো, অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠি. ইমে দস অকুসলকম্মপথা. তত্থ অকুসলকম্মানি চ তানি পথা চ দুগ্গতিযাতি অকুসলকম্মপথা. সমন্নাগতোতি সমঙ্গীভূতো.

দসহি সঞ্ঞোজনেহীতি কতমানি দস সংযোজনানি (ধ. স. ১১১৮)? কামরাগসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, মানসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনং, সীলব্বতপরামাসসংযোজনং, ভৰরাগসংযোজনং, ইস্সাসংযোজনং, মচ্ছরিযসংযোজনং, অৰিজ্জাসংযোজনং, ইমানি দস সংযোজনানি. মিচ্ছত্তা ৰুত্তাযেৰ.

দসৰত্থুকায মিচ্ছাদিট্ঠিযাতি কতমা দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি (ৰিভ. ৯৭১)? নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং, নত্থি হুতং, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, নত্থি অযং লোকো, নত্থি পরো লোকো, নত্থি মাতা, নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্রাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তি. অযং দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি.

তত্থ দসৰত্থুকাতি দস ৰত্থূনি এতিস্সাতি দসৰত্থুকা. নত্থি দিন্নন্তি দিন্নং নাম অত্থি, সক্কা কস্সচি কিঞ্চি দাতুন্তি জানাতি. দিন্নস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি যিট্ঠন্তি যিট্ঠং ৰুচ্চতি মহাযাগো, তং যজিতুং সক্কাতি জানাতি. যিট্ঠস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. হুতন্তি আহুনপাহুনমঙ্গলকিরিযা, তং কাতুং সক্কাতি জানাতি. তস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. সুকতদুক্কটানন্তি এত্থ দস কুসলকম্মপথা সুকতকম্মানি নাম, দস অকুসলকম্মপথা দুক্কটকম্মানি নাম. তেসং অত্থিভাৰং জানাতি. ফলং ৰিপাকো পন নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি অযং লোকোতি পরলোকে ঠিতো ইমং লোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি পরো লোকোতি ইধলোকে ঠিতো পরলোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি মাতাপিতূনং অত্থিভাৰং জানাতি. তেসু কতপ্পচ্চযেন কোচি ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৰনকউপপজ্জনকসত্তা নত্থীতি গণ্হাতি. সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্নাতি অনুলোমপটিপদং পটিপন্না ধম্মিকসমণব্রাহ্মণা লোকস্মিং নত্থীতি গণ্হাতি. যে ইমঞ্চ লোকং…পে… পৰেদেন্তীতি ইমঞ্চ পরঞ্চ লোকং অত্তনাৰ অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন ঞত্ৰা পৰেদনসমত্থো সব্বঞ্ঞূ বুদ্ধো নত্থীতি গণ্হাতি.

অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযাতি ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিকং একেকং অন্তং ভাগং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা. অথ ৰা অন্তস্স গাহো অন্তগ্গাহো, অন্তগ্গাহো অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. তায অন্তগ্গাহিকায. সা পন ৰুত্তাযেৰ.

অট্ঠসততণ্হাপপঞ্চসতেহীতি অট্ঠুত্তরং সতং অট্ঠসতং. সংসারে পপঞ্চেতি চিরং ৰসাপেতীতি পপঞ্চো, তণ্হা এৰ পপঞ্চো তণ্হাপপঞ্চো, আরম্মণভেদেন পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৰসেন চ তণ্হানং বহুকত্তা বহুৰচনং কত্ৰা তণ্হাপপঞ্চানং সতং তণ্হাপপঞ্চসতং. তেন ‘‘তণ্হাপপঞ্চসতেনা’’তি ৰত্তব্বে ৰচনৰিপল্লাসৰসেন ‘‘তণ্হাপপঞ্চসতেহী’’তি বহুৰচননিদ্দেসো কতো. অট্ঠসতন্তি সঙ্খাতেন তণ্হাপপঞ্চসতেনাতি অত্থো দট্ঠব্বো. অট্ঠ অব্বোহারিকানি কত্ৰা সতমেৰ গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে পন তণ্হাৰিচরিতানীতি আগতং. যথাহ –

‘‘অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায, অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি বাহিরস্স উপাদায, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি হোন্তি. ইতি অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি, অনাগতানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা অট্ঠতণ্হাৰিচরিতসতং হোতী’’তি (ৰিভ. ৮৪২).

তণ্হাপপঞ্চাযেৰ পনেত্থ তণ্হাৰিচরিতানীতি ৰুত্তা. তণ্হাসমুদাচারা তণ্হাপৰত্তিযোতি অত্থো. অজ্ঝত্তিকস্স উপাদাযাতি অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদঞ্হি উপযোগত্থে সামিৰচনং. ৰিত্থারো পনস্স তস্স নিদ্দেসে (ৰিভ. ৯৭৩) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অযং পন অপরো নযো – রূপারম্মণাযেৰ কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হাতি তিস্সো তণ্হা হোন্তি, তথা সদ্দাদিআরম্মণাতি ছসু আরম্মণেসু অট্ঠারস তণ্হা হোন্তি, অজ্ঝত্তারম্মণা অট্ঠারস, বহিদ্ধারম্মণা অট্ঠারসাতি ছত্তিংস হোন্তি. তা এৰ অতীতারম্মণা ছত্তিংস, অনাগতারম্মণা ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নারম্মণা ছত্তিংসাতি অট্ঠতণ্হাৰিচরিতসতং হোতি. পপঞ্চিতোতি আরম্মণে, সংসারে ৰা পপঞ্চিতো চিরৰাসিতো.

দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেহীতি ‘‘কতমানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্রহ্মজালে ৰেয্যাকরণে ৰুত্তানি ভগৰতা? চত্তারো সস্সতৰাদা, চত্তারো একচ্চসস্সতৰাদা, চত্তারো অন্তানন্তিকা, চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা, দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সোল়স সঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, সত্ত উচ্ছেদৰাদা, পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি ইমানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্রহ্মজালে ৰেয্যাকরণে ৰুত্তানি ভগৰতা’’তি (ৰিভ. ৯৭৭). ৰিত্থারো পনেত্থ ব্রহ্মজালসুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

অহঞ্চম্হি তিণ্ণোতি অহঞ্চ চতুরোঘং, সংসারসমুদ্দং ৰা তিণ্ণো অম্হি ভৰামি. মুত্তোতি রাগাদিবন্ধনেহি মুত্তো. দন্তোতি নিব্বিসেৰনো নিপ্পরিপ্ফন্দো. সন্তোতি সীতীভূতো. অস্সত্থোতি নিব্বানদস্সনে লদ্ধস্সাসো. পরিনিব্বুতোতি কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতো. পহোমীতি সমত্থোম্হি. খোইতি একংসত্থে নিপাতো. পরে চ পরিনিব্বাপেতুন্তি এত্থ পরে চ-সদ্দো ‘‘পরে চ তারেতু’’ন্তিআদীহিপি যোজেতব্বোতি.

মহাকরুণাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭২-৭৩. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১১৯. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণনিদ্দেসে কতমং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তি পুচ্ছিত্ৰা তেন সমগতিকত্তা তেনেৰ সহ অনাৰরণঞাণং নিদ্দিট্ঠং. ন হি অনাৰরণঞাণং ধম্মতো ৰিসুং অত্থি, একমেৰ হেতং ঞাণং আকারভেদতো দ্ৰেধা ৰুচ্চতি সদ্ধিন্দ্রিযসদ্ধাবলাদীনি ৰিয. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ হি নত্থি এতস্স আৰরণন্তি, কেনচি ধম্মেন, পুগ্গলেন ৰা আৰরণং কাতুং অসক্কুণেয্যতায অনাৰরণন্তি ৰুচ্চতি আৰজ্জনপটিবদ্ধত্তা সব্বধম্মানং. অঞ্ঞে পন আৰজ্জিত্ৰাপি ন জানন্তি. কেচি পনাহু ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণং ৰিয সব্বারম্মণিকত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. তংযেৰ ঞাণং ইন্দৰজিরং ৰিয ৰিসযেসু অপ্পটিহতত্তা অনাৰরণঞাণং. অনুপুব্বসব্বঞ্ঞুতাপটিক্খেপো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, সকিংসব্বঞ্ঞুতাপটিক্খেপো অনাৰরণঞাণং, ভগৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপটিলাভেনপি সব্বঞ্ঞূতি ৰুচ্চতি, ন চ অনুপুব্বসব্বঞ্ঞূ. অনাৰরণঞাণপটিলাভেনপি সব্বঞ্ঞূতি ৰুচ্চতি, ন চ সকিংসব্বঞ্ঞূ’’তি.

সব্বং সঙ্খতমসঙ্খতং অনৰসেসং জানাতীতি এত্থ সব্বন্তি জাতিৰসেন সব্বধম্মানং নিস্সেসপরিযাদানং. অনৰসেসন্তি একেকস্সেৰ ধম্মস্স সব্বাকারৰসেন নিস্সেসপরিযাদানং. সঙ্খতমসঙ্খতন্তি দ্ৰিধা পভেদদস্সনং. সঙ্খতঞ্হি একো পভেদো, অসঙ্খতং একো পভেদো. পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতন্তি সঙ্খতং. খন্ধপঞ্চকং. তথা ন সঙ্খতন্তি অসঙ্খতং. নিব্বানং. সঙ্খতং অনিচ্চদুক্খানত্তাদীহি আকারেহি অনৰসেসং জানাতি, অসঙ্খতং সুঞ্ঞতানিমিত্তঅপ্পণিহিতাদীহি আকারেহি অনৰসেসং জানাতি. নত্থি এতস্স সঙ্খতস্স অসঙ্খতস্স চ অৰসেসোতি অনৰসেসং. সঙ্খতং অসঙ্খতঞ্চ. অনেকভেদাপি পঞ্ঞত্তি পচ্চযেহি অকতত্তা অসঙ্খতপক্খং ভজতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্হি সব্বাপি পঞ্ঞত্তিযো অনেকভেদতো জানাতি. অথ ৰা সব্বন্তি সব্বধম্মগ্গহণং. অনৰসেসন্তি নিপ্পদেসগ্গহণং. তত্থ আৰরণং নত্থীতি তত্থ তস্মিং অনৰসেসে সঙ্খতাসঙ্খতে নিস্সঙ্গত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স আৰরণং নত্থীতি তদেৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অনাৰরণঞাণং নামাতি অত্থো.

১২০. ইদানি অনেকৰিসযভেদতো দস্সেতুং অতীতন্তিআদিমাহ. তত্থ অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নন্তি কালভেদতো দস্সিতং, চক্খু চেৰ রূপা চাতিআদি ৰত্থারম্মণভেদতো. এৰং তং সব্বন্তি তেসং চক্খুরূপানং অনৰসেসপরিযাদানং. এৰং সেসেসু. যাৰতাতি অনৰসেসপরিযাদানং. অনিচ্চট্ঠন্তিআদি সামঞ্ঞলক্খণভেদতো দস্সিতং. অনিচ্চট্ঠন্তি চ অনিচ্চাকারং. পচ্চত্তত্থে ৰা উপযোগৰচনং. এস নযো এদিসেসু. রূপস্সাতিআদি খন্ধভেদতো দস্সিতং. চক্খুস্স…পে… জরামরণস্সাতি হেট্ঠা ৰুত্তপেয্যালনযেন যোজেতব্বং. অভিঞ্ঞাযাতিআদীসু হেট্ঠা ৰুত্তঞাণানেৰ. অভিঞ্ঞট্ঠন্তি অভিজাননসভাৰং. এস নযো এদিসেসু. খন্ধানং খন্ধট্ঠন্তিআদি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. কুসলে ধম্মেতিআদি কুসলত্তিকৰসেন ভেদো. কামাৰচরে ধম্মেতিআদি চতুভূমকৰসেন. উভযত্থাপি ‘‘সব্বে জানাতী’’তি বহুৰচনপাঠো সুন্দরো. একৰচনসোতে পতিতত্তা পন পোত্থকেসু একৰচনেন লিখিতং. দুক্খস্সাতিআদি চুদ্দসন্নং বুদ্ধঞাণানং ৰিসযভেদো. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তে ঞাণন্তিআদীনি চত্তারি ঞাণানি ৰত্ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং কস্মা ন ৰুত্তন্তি চে? ৰুচ্চমানস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণত্তা. ৰিসযভেদতো হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে ৰুচ্চমানে তং ঞাণং ন ৰত্তব্বং হোতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰিসযো হোতিযেৰ.

পুন কাল়কারামসুত্তন্তাদীসু (অ. নি. ৪.২৪) ৰুত্তনযেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণভূমিং দস্সেন্তো যাৰতা সদেৰকস্স লোকস্সাতিআদিমাহ. তত্থ সহ দেৰেহি সদেৰকস্স. সহ মারেন সমারকস্স. সহ ব্রহ্মুনা সব্রহ্মকস্স লোকস্স. সহ সমণব্রাহ্মণেহি সস্সমণব্রাহ্মণিযা. সহ দেৰমনুস্সেহি সদেৰমনুস্সায পজায. পজাতত্তা পজাতি সত্তলোকস্স পরিযাযৰচনমেতং. তত্থ সদেৰকৰচনেন পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং, সমারকৰচনেন ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং, সব্রহ্মকৰচনেন ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণং, সস্সমণব্রাহ্মণিৰচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্রাহ্মণগ্গহণং সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্রাহ্মণগ্গহণঞ্চ, পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণং, সদেৰমনুস্সৰচনেন সম্মুতিদেৰসেসমনুস্সগ্গহণং ৰেদিতব্বং. এৰমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকো, দ্ৰীহি পজাৰসেন সত্তলোকো গহিতোতি ৰেদিতব্বো.

অপরো নযো – সদেৰকগ্গহণেন অরূপাৰচরলোকো গহিতো, সমারকগ্গহণেন ছকামাৰচরদেৰলোকো, সব্রহ্মকগ্গহণেন রূপাৰচরব্রহ্মলোকো, সস্সমণব্রাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপরিসৰসেন, সম্মুতিদেৰেহি ৰা সহ মনুস্সলোকো, অৰসেসসত্তলোকো ৰা.

অপিচেত্থ সদেৰকৰচনেন উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতো সব্বস্সপি লোকস্স দিট্ঠাদিজাননভাৰং সাধেতি. ততো যেসং সিযা ‘‘মারো মহানুভাৰো ছকামাৰচরিস্সরো ৰসৰত্তী, কিং তস্সাপি দিট্ঠাদিং জানাতী’’তি, তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো ‘‘সমারকস্সা’’তি আহ. যেসং পন সিযা ‘‘ব্রহ্মা মহানুভাৰো একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৰাল়সহস্সে আলোকং ফরতি, দ্ৰীহি…পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু আলোকং ফরতি, অনুত্তরঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদেতি, কিং তস্সাপি দিট্ঠাদিং জানাতী’’তি, তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো ‘‘সব্রহ্মকস্সা’’তি আহ. ততো যেসং সিযা ‘‘পুথূ সমণব্রাহ্মণা সাসনস্স পচ্চত্থিকা, কিং তেসম্পি দিট্ঠাদিং জানাতী’’তি, তেসং ৰিমতিং ৰিধমন্তো ‘‘সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজাযা’’তি আহ. এৰং উক্কট্ঠানং দিট্ঠাদিজাননভাৰং পকাসেত্ৰা অথ সম্মুতিদেৰে অৰসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন সেসসত্তলোকস্স দিট্ঠাদিজাননভাৰং পকাসেতি. অযমেত্থ অনুসন্ধিক্কমো. পোরাণা পনাহু – সদেৰকস্সাতি দেৰতাহি সদ্ধিং অৰসেসলোকস্স. সমারকস্সাতি মারেন সদ্ধিং অৰসেসলোকস্স. সব্রহ্মকস্সাতি ব্রহ্মেহি সদ্ধিং অৰসেসলোকস্স. এৰং সব্বেপি তিভৰূপগে সত্তে তীহাকারেহি তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৰা পুন দ্ৰীহাকারেহি পরিযাদাতুং সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সাযাতি ৰুত্তং. এৰং পঞ্চহি পদেহি তেন তেন আকারেন তেধাতুকমেৰ পরিযাদিন্নং হোতীতি.

দিট্ঠন্তি রূপাযতনং. সুতন্তি সদ্দাযতনং. মুতন্তি পত্ৰা গহেতব্বতো গন্ধাযতনং, রসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং. ৰিঞ্ঞাতন্তি সুখদুক্খাদিধম্মারম্মণং. পত্তন্তি পরিযেসিত্ৰা ৰা অপরিযেসিত্ৰা ৰা পত্তং. পরিযেসিতন্তি পত্তং ৰা অপ্পত্তং ৰা পরিযেসিতং. অনুৰিচরিতং মনসাতি চিত্তেন অনুসঞ্চরিতং. সব্বং জানাতীতি ইমিনা এতং দস্সেতি – যং অপরিমানাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স ‘‘নীলং পীত’’ন্তিআদি (ধ. স. ৬১৯) রূপারম্মণং চক্খুদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম রূপারম্মণং দিস্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতোতি তং সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং জানাতি. তথা যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স ‘‘ভেরিসদ্দো, মুদিঙ্গসদ্দো’’তিআদি সদ্দারম্মণং সোতদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘মূলগন্ধো তচগন্ধো’’তিআদি (ধ. স. ৬২৪-৬২৭) গন্ধারম্মণং ঘানদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘মূলরসো, খন্ধরসো’’তিআদি (ধ. স. ৬২৮-৬৩১) রসারম্মণং জিৰ্হাদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘কক্খল়ং, মুদুক’’ন্তিআদি (ধ. স. ৬৪৭-৬৫০) পথৰীধাতুতেজোধাতুৰাযোধাতুভেদং ফোট্ঠব্বারম্মণং কাযদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ফোট্ঠব্বারম্মণং ফুসিত্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতোতি তং সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং জানাতি. তথা যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স সুখদুক্খাদিভেদং ধম্মারম্মণং মনোদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ধম্মারম্মণং ৰিজানিত্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতোতি তং সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং জানাতি. ইমস্স পন মহাজনস্স পরিযেসিত্ৰা অপ্পত্তম্পি অত্থি, পরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি. অপরিযেসিত্ৰা অপ্পত্তম্পি অত্থি, অপরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি. সব্বং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন অপ্পত্তং নাম নত্থীতি.

১২১. পুন অপরেন পরিযাযেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণভাৰসাধনত্থং ন তস্সাতি গাথমাহ. তত্থ ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চীতি তস্স তথাগতস্স ইধ ইমস্মিং তেধাতুকে লোকে, ইমস্মিং পচ্চুপ্পন্নকালে ৰা পঞ্ঞাচক্খুনা অদ্দিট্ঠং নাম কিঞ্চি অপ্পমত্তকম্পি ন অত্থি ন সংৰিজ্জতি. অত্থীতি ইদং ৰত্তমানকালিকং আখ্যাতপদং. ইমিনা পচ্চুপ্পন্নকালিকস্স সব্বধম্মস্স ঞাতভাৰং দস্সেতি. গাথাবন্ধসুখত্থং পনেত্থ দ-কারো সংযুত্তো. অথো অৰিঞ্ঞাতন্তি এত্থ অথোইতি ৰচনোপাদানে নিপাতো. অৰিঞ্ঞাতন্তি অতীতকালিকং অৰিঞ্ঞাতং নাম কিঞ্চি ধম্মজাতং. নাহোসীতি পাঠসেসো. অব্যযভূতস্স অত্থিসদ্দস্স গহণে পাঠসেসং ৰিনাপি যুজ্জতিযেৰ. ইমিনা অতীতকালিকস্স সব্বধম্মস্স ঞাতভাৰং দস্সেতি. অজানিতব্বন্তি অনাগতকালিকং অজানিতব্বং নাম ধম্মজাতং ন ভৰিস্সতি, নত্থি ৰা. ইমিনা অনাগতকালিকস্স সব্বধম্মস্স ঞাতভাৰং দস্সেতি. জাননকিরিযাৰিসেসনমত্তমেৰ ৰা এত্থ অ-কারো. সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যন্তি এত্থ যং তেকালিকং ৰা কালৰিমুত্তং ৰা নেয্যং জানিতব্বং কিঞ্চি ধম্মজাতং অত্থি, তং সব্বং তথাগতো অভিঞ্ঞাসি অধিকেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানি পটিৰিজ্ঝি. এত্থ অত্থিসদ্দেন তেকালিকস্স কালৰিমুত্তস্স চ গহণা অত্থি-সদ্দো অব্যযভূতোযেৰ দট্ঠব্বো. তথাগতো তেন সমন্তচক্খূতি কালৰসেন ওকাসৰসেন চ নিপ্পদেসত্তা সমন্তা সব্বতো পৰত্তং ঞাণচক্খু অস্সাতি সমন্তচক্খু. তেন যথাৰুত্তেন কারণেন তথাগতো সমন্তচক্খু, সব্বঞ্ঞূতি ৰুত্তং হোতি. ইমিস্সা গাথায পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সাধিতং.

পুন বুদ্ধঞাণানং ৰিসযৰসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং দস্সেতুকামো সমন্তচক্খূতি কেনট্ঠেন সমন্তচক্খূতিআদিমাহ. তত্থ গাথায সমন্তচক্খূতি ৰুত্তপদে যং তং সমন্তচক্খু, তং কেনট্ঠেন সমন্তচক্খূতি অত্থো. অত্থো পনস্স যাৰতা দুক্খস্স দুক্খট্ঠোতিআদীহি ৰুত্তোযেৰ হোতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্হি সমন্তচক্খু. যথাহ – ‘‘সমন্তচক্খু ৰুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি (চূল়নি. ধোতকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩২). তস্মিং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণট্ঠে ৰুত্তে সমন্তচক্খুট্ঠো ৰুত্তোযেৰ হোতীতি. বুদ্ধস্সেৰ ঞাণানীতি বুদ্ধঞাণানি. দুক্খে ঞাণাদীনিপি হি সব্বাকারেন বুদ্ধস্সেৰ ভগৰতো পৰত্তন্তি, ইতরেসং পন একদেসমত্তেনেৰ পৰত্তন্তি. সাৰকসাধারণানীতি পন একদেসেনাপি অত্থিতং সন্ধায ৰুত্তং. সব্বো ঞাতোতি সব্বো ঞাণেন ঞাতো. অঞ্ঞাতো দুক্খট্ঠো নত্থীতি ৰুত্তমেৰ অত্থং পটিসেধেন ৰিভাৰেতি. সব্বো দিট্ঠোতি ন কেৰলং ঞাতমত্তোযেৰ, অথ খো চক্খুনা দিট্ঠো ৰিয কতো. সব্বো ৰিদিতোতি ন কেৰলং দিট্ঠমত্তোযেৰ, অথ খো পাকটো. সব্বো সচ্ছিকতোতি ন কেৰলং ৰিদিতোযেৰ, অথ খো তত্থ ঞাণপটিলাভৰসেন পচ্চক্খীকতো. সব্বো ফস্সিতোতি ন কেৰলং সচ্ছিকতোযেৰ, অথ খো পুনপ্পুনং যথারুচি সমুদাচারৰসেন ফুট্ঠোতি. অথ ৰা ঞাতো সভাৰলক্খণৰসেন. দিট্ঠো সামঞ্ঞলক্খণৰসেন. ৰিদিতো রসৰসেন. সচ্ছিকতো পচ্চুপট্ঠানৰসেন. ফস্সিতো পদট্ঠানৰসেন. অথ ৰা ঞাতো ঞাণুপ্পাদৰসেন. দিট্ঠো চক্খুপ্পাদৰসেন. ৰিদিতো পঞ্ঞুপ্পাদৰসেন. সচ্ছিকতো ৰিজ্জুপ্পাদৰসেন. ফস্সিতো আলোকুপ্পাদৰসেন. ‘‘যাৰতা দুক্খস্স দুক্খট্ঠো, সব্বো দিট্ঠো, অদিট্ঠো দুক্খট্ঠো নত্থী’’তিআদিনা নযেন চ ‘‘যাৰতা সদেৰকস্স লোকস্স…পে… অনুৰিচরিতং মনসা, সব্বং ঞাতং, অঞ্ঞাতং নত্থী’’তিআদিনা নযেন চ ৰিত্থারো ৰেদিতব্বো. পঠমং ৰুত্তগাথা নিগমনৰসেন পুন ৰুত্তা. তংনিগমনেযেৰ হি কতে ঞাণনিগমনম্পি কতমেৰ হোতীতি.

সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায

ঞাণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দিট্ঠিকথা

১. অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১২২. ইদানি ঞাণকথানন্তরং কথিতায দিট্ঠিকথায অনুপুব্বঅনুৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি দিট্ঠিকথা ঞাণকথায কতঞাণপরিচযস্স সমধিগতসম্মাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাদিট্ঠিমলৰিসোধনা সুকরা হোতি, সম্মাদিট্ঠি চ সুপরিসুদ্ধা হোতীতি ঞাণকথানন্তরং কথিতা. তত্থ কা দিট্ঠীতিআদিকা পুচ্ছা. কা দিট্ঠীতি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতিআদিকং পুচ্ছিতপুচ্ছায ৰিস্সজ্জনং. কথং অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতিআদিকো ৰিস্সজ্জিতৰিস্সজ্জনস্স ৰিত্থারনিদ্দেসো, সব্বাৰ তা দিট্ঠিযো অস্সাদদিট্ঠিযোতিআদিকা দিট্ঠিসুত্তসংসন্দনাতি এৰমিমে চত্তারো পরিচ্ছেদা. তত্থ পুচ্ছাপরিচ্ছেদে তাৰ কা দিট্ঠীতি ধম্মপুচ্ছা, সভাৰপুচ্ছা. কতি দিট্ঠিট্ঠানানীতি হেতুপুচ্ছা পচ্চযপুচ্ছা, কিত্তকানি দিট্ঠীনং কারণানীতি অত্থো. কতি দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানীতি সমুদাচারপুচ্ছা ৰিকারপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৰ হি সমুদাচারৰসেন চিত্তং পরিযোনন্ধন্তিযো উট্ঠহন্তীতি দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানি নাম হোন্তি. কতি দিট্ঠিযোতি দিট্ঠীনং সঙ্খাপুচ্ছা গণনাপুচ্ছা. কতি দিট্ঠাভিনিৰেসাতি ৰত্থুপ্পভেদৰসেন আরম্মণনানত্তৰসেন দিট্ঠিপ্পভেদপুচ্ছা. দিট্ঠিযো এৰ হি তং তং ৰত্থুং তং তং আরম্মণং অভিনিৰিসন্তি পরামসন্তীতি দিট্ঠিপরামাসাতি ৰুচ্চন্তি. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি দিট্ঠীনং পটিপক্খপুচ্ছা পহানূপাযপুচ্ছা. দিট্ঠিকারণানি হি খন্ধাদীনি দিট্ঠিসমুগ্ঘাতেন তাসং কারণানি ন হোন্তীতি তানি চ কারণানি সমুগ্ঘাতিতানি নাম হোন্তি. তস্মা দিট্ঠিট্ঠানানি সম্মা ভুসং হঞ্ঞন্তি এতেনাতি দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৰুচ্চতি.

ইদানি এতাসং ছন্নং পুচ্ছানং কা দিট্ঠীতিআদীনি ছ ৰিস্সজ্জনানি. তত্থ কা দিট্ঠীতি ৰিস্সজ্জেতব্বপুচ্ছা. অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি ৰিস্সজ্জনং. সা পন অনিচ্চাদিকে ৰত্থুস্মিং নিচ্চাদিৰসেন অভিনিৰিসতি পতিট্ঠহতি দল়্হং গণ্হাতীতি অভিনিৰেসো. অনিচ্চাদিআকারং অতিক্কমিত্ৰা নিচ্চন্তিআদিৰসেন ৰত্তমানো পরতো আমসতি গণ্হাতীতি পরামাসো. অথ ৰা নিচ্চন্তিআদিকং পরং উত্তমং সচ্চন্তি আমসতি গণ্হাতীতি পরামাসো, অভিনিৰেসো চ সো পরামাসো চাতি অভিনিৰেসপরামাসো. এৰংপকারো দিট্ঠীতি কিচ্চতো দিট্ঠিসভাৰং ৰিস্সজ্জেতি. তীণি সতন্তি তীণি সতানি, ৰচনৰিপল্লাসো কতো. কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি পুচ্ছং অনুদ্ধরিত্ৰাৰ সোতাপত্তিমগ্গো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি ৰিস্সজ্জনং কতং.

১২৩. ইদানি কথং অভিনিৰেসপরামাসোতিআদি ৰিত্থারনিদ্দেসো. তত্থ রূপন্তি উপযোগৰচনং. রূপং অভিনিৰেসপরামাসোতি সম্বন্ধো. রূপন্তি চেত্থ রূপুপাদানক্খন্ধো কসিণরূপঞ্চ. ‘‘এতং মমা’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসোহমস্মী’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠি, ‘‘এসো মে অত্তা’’তি অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. এতন্তি সামঞ্ঞৰচনং. তেনেৰ ‘‘ৰেদনং এতং মম, সঙ্খারে এতং মমা’’তি নপুংসকৰচনং একৰচনঞ্চ কতং. এসোতি পন ৰত্তব্বমপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গেকৰচনং কতং. এতং মমাতি তণ্হামঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসোহমস্মীতি মানমঞ্ঞনামূলিকা দিট্ঠি. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৰ. কেচি পন ‘‘এতং মমাতি মমংকারকপ্পনা, এসোহমস্মীতি অহংকারকপ্পনা, এসো মে অত্তাতি অহংকারমমংকারকপ্পিতো অত্তাভিনিৰেসোতি চ, তথা যথাক্কমেনেৰ তণ্হামূলনিৰেসো মানপগ্গাহো, তণ্হামূলনিৰিট্ঠো মানপগ্গহিতো, অত্তাভিনিৰেসোতি চ, সঙ্খারানং দুক্খলক্খণাদস্সনং, সঙ্খারানং অনিচ্চলক্খণাদস্সনং, সঙ্খারানং তিলক্খণাদস্সনহেতুকো অত্তাভিনিৰেসোতি চ, দুক্খে অসুভে চ সুখং সুভন্তি ৰিপল্লাসগতস্স, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৰিপল্লাসগতস্স, চতুব্বিধৰিপল্লাসগতস্স চ অত্তাভিনিৰেসোতি চ, পুব্বেনিৰাসঞাণস্স আকারকপ্পনা, দিব্বচক্খুঞাণস্স অনাগতপটিলাভকপ্পনা, পুব্বন্তাপরন্তইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কপ্পনিস্সিতস্স অত্তাভিনিৰেসোতি চ, নন্দিযা অতীতমন্ৰাগমেতি, নন্দিযা অনাগতং পটিকঙ্খতি, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি অত্তাভিনিৰেসোতি চ, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, অপরন্তে অঞ্ঞাণহেতুকা দিট্ঠি, পুব্বন্তাপরন্তে ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণহেতুকো অত্তাভিনিৰেসো’’তি চ এতেসং তিণ্ণং ৰচনানং অত্থং ৰণ্ণযন্তি.

দিট্ঠিযো পনেত্থ পঠমং পঞ্চক্খন্ধৰত্থুকা. ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনৰিঞ্ঞাণ- কাযসম্ফস্সকাযৰেদনাকাযসঞ্ঞাকাযচেতনাকাযতণ্হাকাযৰিতক্কৰিচারধাতুদসকসিণ- দ্ৰত্তিংসাকারৰত্থুকা দিট্ঠিযো ৰুত্তা. দ্ৰত্তিংসাকারেসু চ যত্থ ৰিসুং অভিনিৰেসো ন যুজ্জতি, তত্থ সকলসরীরাভিনিৰেসৰসেনেৰ ৰিসুং অভিনিৰেসো ৰিয কতোতি ৰেদিতব্বং. ততো দ্ৰাদসাযতনঅট্ঠারসধাতুএকূনৰীসতিইন্দ্রিযৰসেন যোজনা কতা. তীণি একন্তলোকুত্তরিন্দ্রিযানি ন যোজিতানি. ন হি লোকুত্তরৰত্থুকা দিট্ঠিযো হোন্তি. সব্বত্থাপি চ লোকিযলোকুত্তরমিস্সেসু ধম্মেসু লোকুত্তরে ঠপেত্ৰা লোকিযা এৰ গহেতব্বা. অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপঞ্চ ন গহেতব্বমেৰ. ততো তেধাতুকৰসেন নৰৰিধভৰৰসেন ঝানব্রহ্মৰিহারসমাপত্তিৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৰসেন চ যোজনা কতা. জাতিজরামরণানং ৰিসুং গহণে পরিহারো ৰুত্তনযো এৰ. সব্বানি চেতানি রূপাদিকানি জরামরণন্তানি অট্ঠনৰুতিসতং পদানি ভৰন্তি.

১২৪. দিট্ঠিট্ঠানেসু খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি ৰীসতিৰত্থুকাযপি সক্কাযদিট্ঠিযা পঞ্চন্নং খন্ধানংযেৰ ৰত্থুত্তা ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অত্তানং সমনুপস্সমানা সমনুপস্সন্তি, সব্বে তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসুযেৰ সমনুপস্সন্তি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতর’’ন্তি (সং. নি. ৩.৪৭) ৰুত্তত্তা চ পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দিট্ঠীনং কারণং. অৰিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অৰিজ্জায অন্ধীকতানং দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যাযং, ভন্তে, দিট্ঠি ‘অসম্মাসম্বুদ্ধেসু সম্মাসম্বুদ্ধা’তি, অযং নু খো, ভন্তে, দিট্ঠি কিং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতীতি? মহতী খো এসা, কচ্চান, ধাতু, যদিদং অৰিজ্জাধাতু. হীনং, কচ্চান, ধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি হীনা সঞ্ঞা হীনা দিট্ঠী’’তি (সং. নি. ২.৯৭) ৰচনতো চ অৰিজ্জা দিট্ঠীনং কারণং. ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি তেন ফস্সেন ফুট্ঠস্স দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘যে তে, ভিক্খৰে, সমণব্রাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা পুব্বন্তানুদিট্ঠিনো পুব্বন্তং আরব্ভ অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি অভিৰদন্তি, তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি (দী. নি. ১.১২৩) ৰচনতো চ ফস্সো দিট্ঠীনং কারণং. সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকারমত্তগ্গহণেন অযাথাৰসভাৰগাহহেতুত্তা সঞ্ঞায –

‘‘যানি চ তীণি যানি চ সট্ঠি, সমণপ্পৰাদসিতানি ভূরিপঞ্ঞ;

সঞ্ঞক্খরসঞ্ঞনিস্সিতানি, ওসরণানি ৰিনেয্য ওঘতমগা’’তি. (সু. নি. ৫৪৩) –

ৰচনতো ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯) ৰচনতো চ সঞ্ঞা দিট্ঠীনং কারণং. ৰিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি আকারপরিৰিতক্কেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো –

‘‘নহেৰ সচ্চানি বহূনি নানা, অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায নিচ্চানি লোকে;

তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৰা, সচ্চং মুসাতি দ্ৰযধম্মমাহূ’’তি. (সু. নি. ৮৯২) –

ৰচনতো চ ৰিতক্কো দিট্ঠীনং কারণং. অযোনিসোমনসিকারোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অযোনিসো মনসিকারস্স অকুসলানং অসাধারণহেতুত্তা ‘‘তস্সেৰং অযোনিসো মনসিকরোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.১৯) ৰচনতো চ অযোনিসো মনসিকারো দিট্ঠীনং কারণং. পাপমিত্তোপি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পাপমিত্তস্স দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘বাহিরং, ভিক্খৰে, অঙ্গন্তি করিত্ৰা ন অঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং মহতো অনত্থায সংৰত্ততি. যথযিদং, ভিক্খৰে, পাপমিত্ততা’’তি (অ. নি. ১.১১০) ৰচনতো চ পাপমিত্তো দিট্ঠীনং কারণং. পরতোপি ঘোসো দিট্ঠিট্ঠানন্তি দুরক্খাতধম্মস্সৰনেন দিট্ঠিউপ্পত্তিতো ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, হেতূ দ্ৰে পচ্চযা মিচ্ছাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পরতো চ ঘোসো অযোনিসো চ মনসিকারো’’তি (অ. নি. ২.১২৬) ৰচনতো চ পরতো ঘোসো মিচ্ছাদিট্ঠিকতো মিচ্ছাদিট্ঠিপটিসঞ্ঞুত্তকথা দিট্ঠীনং কারণং.

ইদানি দিট্ঠিট্ঠানন্তি পদস্স অত্থং ৰিৰরন্তো খন্ধা হেতু খন্ধা পচ্চযোতিআদিমাহ. খন্ধা এৰ দিট্ঠীনং উপাদায, জনকহেতু চেৰ উপত্থম্ভকপচ্চযো চাতি অত্থো. সমুট্ঠানট্ঠেনাতি সমুট্ঠহন্তি উপ্পজ্জন্তি এতেনাতি সমুট্ঠানং, কারণন্তি অত্থো. তেন সমুট্ঠানট্ঠেন, দিট্ঠিকারণভাৰেনাতি অত্থো.

১২৫. ইদানি কিচ্চভেদেন দিট্ঠিভেদং দস্সেন্তো কতমানি অট্ঠারস দিট্ঠিপরিযুট্ঠানানীতিআদিমাহ. তত্থ যা দিট্ঠীতি ইদানি ৰুচ্চমানানং অট্ঠারসন্নং পদানং সাধারণং মূলপদং. যা দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠিগতং, যা দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠিগহনন্তি সব্বেহি সম্বন্ধো কাতব্বো. অযাথাৰদস্সনট্ঠেন দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠীসু গতং দস্সনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতি দিট্ঠিগতং. হেট্ঠাপিস্স অত্থো ৰুত্তোযেৰ. দ্ৰিন্নং অন্তানং একন্তগতত্তাপি দিট্ঠিগতং. সা এৰ দিট্ঠি দুরতিক্কমনট্ঠেন দিট্ঠিগহনং তিণগহনৰনগহনপব্বতগহনানি ৰিয. সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন দিট্ঠিকন্তারং চোরকন্তারৰাল়কন্তারনিরুদককন্তারদুব্ভিক্খকন্তারা ৰিয. ধম্মসঙ্গণিযং ‘‘দিট্ঠিকন্তারো’’তি সকলিঙ্গেনেৰ আগতং. সম্মাদিট্ঠিযা ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠেন পটিলোমট্ঠেন চ দিট্ঠিৰিসূকং. মিচ্ছাদস্সনঞ্হি উপ্পজ্জমানং সম্মাদস্সনং ৰিনিৰিজ্ঝতি চেৰ ৰিলোমেতি চ. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৩৯২, ১১০৫) ‘‘দিট্ঠিৰিসূকাযিক’’ন্তি আগতং. কদাচি সস্সতস্স, কদাচি উচ্ছেদস্স গহণতো দিট্ঠিযা ৰিরূপং ফন্দিতন্তি দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতং. দিট্ঠিগতিকো হি একস্মিং পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, কদাচি সস্সতং অনুস্সরতি, কদাচি উচ্ছেদং. দিট্ঠিযেৰ অনত্থে সংযোজেতীতি দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং. দিট্ঠিযেৰ অন্তোতুদনট্ঠেন দুন্নীহরণীযট্ঠেন চ সল্লন্তি দিট্ঠিসল্লং. দিট্ঠিযেৰ পীল়াকরণট্ঠেন সম্বাধোতি দিট্ঠিসম্বাধো. দিট্ঠিযেৰ মোক্খাৰরণট্ঠেন পলিবোধোতি দিট্ঠিপলিবোধো. দিট্ঠিযেৰ দুম্মোচনীযট্ঠেন বন্ধনন্তি দিট্ঠিবন্ধনং. দিট্ঠিযেৰ দুরুত্তরট্ঠেন পপাতোতি দিট্ঠিপপাতো. দিট্ঠিযেৰ থামগতট্ঠেন অনুসযোতি দিট্ঠানুসযো. দিট্ঠিযেৰ অত্তানং সন্তাপেতীতি দিট্ঠিসন্তাপো. দিট্ঠিযেৰ অত্তানং অনুদহতীতি দিট্ঠিপরিল়াহো. দিট্ঠিযেৰ কিলেসকাযং গন্থেতীতি দিট্ঠিগন্থো. দিট্ঠিযেৰ ভুসং আদিযতীতি দিট্ঠুপাদানং. দিট্ঠিযেৰ ‘‘সচ্চ’’ন্তিআদিৰসেন অভিনিৰিসতীতি দিট্ঠাভিনিৰেসো. দিট্ঠিযেৰ ইদং পরন্তি আমসতি, পরতো ৰা আমসতীতি দিট্ঠিপরামাসো.

১২৬. ইদানি রাসিৰসেন সোল়স দিট্ঠিযো উদ্দিসন্তো কতমা সোল়স দিট্ঠিযোতিআদিমাহ. তত্থ সুখসোমনস্সসঙ্খাতে অস্সাদে দিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠি. অত্তানং অনুগতা দিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠি. নত্থীতি পৰত্তত্তা ৰিপরীতা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি. সতি কাযে দিট্ঠি, সন্তী ৰা কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি. কাযোতি চেত্থ খন্ধপঞ্চকং, খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতো সক্কাযো ৰত্থু পতিট্ঠা এতিস্সাতি সক্কাযৰত্থুকা. সস্সতন্তি পৰত্তা দিট্ঠি সস্সতদিট্ঠি. উচ্ছেদোতি পৰত্তা দিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠি. সস্সতাদিঅন্তং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা, অন্তগ্গাহো ৰা অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. অতীতসঙ্খাতং পুব্বন্তং অনুগতা দিট্ঠি পুব্বন্তানুদিট্ঠি. অনাগতসঙ্খাতং অপরন্তং অনুগতা দিট্ঠি অপরন্তানুদিট্ঠি. অনত্থে সংযোজেতীতি সঞ্ঞোজনিকা. অহঙ্কারৰসেন অহন্তি উপ্পন্নেন মানেন দিট্ঠিযা মূলভূতেন ৰিনিবন্ধা ঘটিতা উপ্পাদিতা দিট্ঠি অহন্তি মানৰিনিবন্ধা দিট্ঠি. তথা মমঙ্কারৰসেন মমন্তি উপ্পন্নেন মানেন ৰিনিবন্ধা দিট্ঠি মমন্তি মানৰিনিবন্ধা দিট্ঠি. অত্তনো ৰদনং কথনং অত্তৰাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা বদ্ধা দিট্ঠি অত্তৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. অত্তানং লোকোতি ৰদনং কথনং লোকৰাদো, তেন পটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠি লোকৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. ভৰো ৰুচ্চতি সস্সতং, সস্সতৰসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ভৰদিট্ঠি. ৰিভৰো ৰুচ্চতি উচ্ছেদো, উচ্ছেদৰসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি ৰিভৰদিট্ঠি.

১২৭-১২৮. ইদানি তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৰেসে নিদ্দিসিতুকামো কতমে তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৰেসাতি পুচ্ছিত্ৰা তে অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ৰিসুং ৰিসুং অভিনিৰেসৰিস্সজ্জনেনেৰ তে ৰিস্সজ্জেতুকামো অস্সাদদিট্ঠিযা, কতিহাকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতিআদিনা নযেন সোল়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৰেসাকারগণনং পুচ্ছিত্ৰা পুন অস্সাদদিট্ঠিযা পঞ্চতিংসায আকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতি তাসং সোল়সন্নং দিট্ঠীনং অভিনিৰেসাকারগণনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পুন তানি গণনানি ৰিস্সজ্জেন্তো অস্সাদদিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চতিংসায আকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতিআদিমাহ. তত্থ রূপং পটিচ্চাতি রূপক্খন্ধং পটিচ্চ. উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সন্তি ‘‘অযং মে কাযো ঈদিসো’’তি রূপসম্পদং নিস্সায গেহসিতং রাগসম্পযুত্তং সুখং সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. হেট্ঠা ৰুত্তেনট্ঠেন সুখঞ্চ সোমনস্সঞ্চ. তংযেৰ রূপস্স অস্সাদোতি রূপনিস্সযো অস্সাদো. তঞ্হি সুখং তণ্হাৰসেন অস্সাদীযতি উপভুঞ্জীযতীতি অস্সাদো. অভিনিৰেসপরামাসো দিট্ঠীতি সো অস্সাদো সস্সতোতি ৰা উচ্ছিজ্জিস্সতীতি ৰা সস্সতং ৰা উচ্ছিজ্জমানং ৰা অত্তানং সুখিতং করোতীতি ৰা অভিনিৰেসপরামাসো হোতি. তস্মা যা চ দিট্ঠি যো চ অস্সাদোতি অস্সাদস্স দিট্ঠিভাৰাভাৰেপি অস্সাদং ৰিনা সা দিট্ঠি ন হোতীতি কত্ৰা উভযম্পি সমুচ্চিতং. অস্সাদদিট্ঠীতি অস্সাদে পৰত্তা দিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি.

ইদানি নানাসুত্তেহি সংসন্দেত্ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিং মিচ্ছাদিট্ঠিকঞ্চ গরহিতুকামো অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তত্থ দিট্ঠিৰিপত্তীতি সম্মাদিট্ঠিৰিনাসকমিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতদিট্ঠিযা ৰিপত্তি. দিট্ঠিৰিপন্নোতি ৰিপন্না ৰিনট্ঠা সম্মাদিট্ঠি অস্সাতি দিট্ঠিৰিপন্নো, ৰিপন্নদিট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৰা ৰিপন্নো ৰিনট্ঠোতি দিট্ঠিৰিপন্নো. ন সেৰিতব্বো উপসঙ্কমনেন. ন ভজিতব্বো চিত্তেন. ন পযিরুপাসিতব্বো উপসঙ্কমিত্ৰা নিসীদনেন. তং কিস্স হেতূতি ‘‘তং সেৰনাদিকং কেন কারণেন ন কাতব্ব’’ন্তি তস্স কারণপুচ্ছা. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি কারণৰিস্সজ্জনং. যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা তং সেৰনাদিকং ন কাতব্বন্তি অত্থো. দিট্ঠিযা রাগোতি ‘‘সুন্দরা মে দিট্ঠী’’তি দিট্ঠিং আরব্ভ দিট্ঠিযা উপ্পজ্জনরাগো. দিট্ঠিরাগরত্তোতি তেন দিট্ঠিরাগেন রঙ্গেন রত্তং ৰত্থং ৰিয রত্তো. ন মহপ্ফলন্তি ৰিপাকফলেন. ন মহানিসংসন্তি নিস্সন্দফলেন.

পুরিসপুগ্গলস্সাতি পুরিসসঙ্খাতস্স পুগ্গলস্স. লোকিযৰোহারেন হি পুরি ৰুচ্চতি সরীরং, তস্মিং পুরিস্মিং সেতি পৰত্ততীতি পুরিসো, পুং ৰুচ্চতি নিরযো, তং পুং গলতি গচ্ছতীতি পুগ্গলো. যেভুয্যেন হি সত্তা সুগতিতো চুতা দুগ্গতিযংযেৰ নিব্বত্তন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং ন মহপ্ফলত্তং কেন কারণেন হোতি. দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি যস্মা অস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা ন মহপ্ফলং হোতীতি অত্থো. দ্ৰেৰ গতিযোতি পঞ্চসু গতীসু দ্ৰেৰ গতিযো. ৰিপজ্জমানায দিট্ঠিযা নিরযো. সম্পজ্জমানায তিরচ্ছানযোনি. যঞ্চেৰ কাযকম্মন্তি সকলিঙ্গধারণপটিপদানুযোগঅভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মাদি কাযকম্মং. যঞ্চ ৰচীকম্মন্তি সকসমযপরিযাপুণনসজ্ঝাযনদেসনাসমাদপনাদি ৰচীকম্মং. যঞ্চ মনোকম্মন্তি ইধলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ পরলোকচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ কতাকতচিন্তাপটিসংযুত্তঞ্চ মনোকম্মং. তিণকট্ঠধঞ্ঞবীজেসু সত্তদিট্ঠিস্স দানানুপ্পদানপটিগ্গহণপরিভোগেসু চ কাযৰচীমনোকম্মানি. যথাদিট্ঠীতি যা অযং দিট্ঠি, তস্সানুরূপং. সমত্তন্তি পরিপুণ্ণং. সমাদিন্নন্তি গহিতং.

অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তং – তদেতং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং, দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং, দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মন্তি তিৰিধং হোতি. তত্থ ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচরতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং এৰং দিট্ঠিকস্স সতো পাণাতিপাতঅদিন্নাদানমিচ্ছাচারসঙ্খাতং কাযকম্মং, ইদং যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মং নাম. ‘‘পাণং হনতো অদিন্নং আদিযতো মিচ্ছাচরতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমো’’তি যং ইমায দিট্ঠিযা ইমিনা দস্সনেন সহজাতং কাযকম্মং, ইদং দিট্ঠিসহজাতকাযকম্মং নাম. তদেৰ পন সমত্তং সমাদিন্নং গহিতং পরামট্ঠং দিট্ঠানুলোমিককাযকম্মং নাম. ৰচীকম্মমনোকম্মেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ পন মুসা ভণতো পিসুণং ভণতো ফরুসং ভণতো সম্ফং পলপতো অভিজ্ঝালুনো ব্যাপন্নচিত্তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স সতো নত্থি ততোনিদানং পাপং, নত্থি পাপস্স আগমোতি যোজনা কাতব্বা. লিঙ্গধারণাদিপরিযাপুণনাদিলোকচিন্তাদিৰসেন ৰুত্তনযো চেত্থ সুন্দরো.

চেতনাদীসু দিট্ঠিসহজাতা চেতনা চেতনা নাম. দিট্ঠিসহজাতা পত্থনা পত্থনা নাম. চেতনাপত্থনানং ৰসেন চিত্তট্ঠপনা পণিধি নাম. তেহি পন চেতনাদীহি সম্পযুত্তা ফস্সাদযো সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্না ধম্মা সঙ্খারা নাম. অনিট্ঠাযাতিআদীহি দুক্খমেৰ ৰুত্তং. দুক্খঞ্হি সুখকামেহি সত্তেহি ন এসিতত্তা অনিট্ঠং. অপ্পিযত্তা অকন্তং. মনস্স অৰড্ঢনতো, মনসি অৰিসপ্পনতো চ অমনাপং. আযতিং অভদ্দতায অহিতং. পীল়নতো দুক্খন্তি. তং কিস্স হেতূতি তং এৰং সংৰত্তনং কেন কারণেন হোতীতি অত্থো. ইদানিস্স কারণং দিট্ঠি হিস্স পাপিকাতি. যস্মা তস্স পুগ্গলস্স দিট্ঠি পাপিকা লামকা, তস্মা এৰং সংৰত্ততীতি অত্থো. অল্লায পথৰিযা নিক্খিত্তন্তি উদকেন তিন্তায ভূমিযা রোপিতং. পথৰীরসং আপোরসন্তি তস্মিং তস্মিং ঠানে পথৰিযা চ সম্পদং আপস্স চ সম্পদং. বীজনিক্খিত্তট্ঠানে হি ন সব্বা পথৰী ন সব্বো আপো চ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. যো পন তেসং পদেসো বীজং ফুসতি, সোযেৰ বীজং ফলং গণ্হাপেতি. তস্মা বীজপোসনায পচ্চযভূতোযেৰ সো পদেসো পথৰীরসো আপোরসোতি ৰেদিতব্বো. রসসদ্দস্স হি সম্পত্তি চ অত্থো. যথাহ ‘‘কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন রসো নাম পৰুচ্চতী’’তি. লোকে চ ‘‘সুরসো গন্ধব্বো’’তি ৰুত্তে সুসম্পন্নো গন্ধব্বোতি অত্থো ঞাযতি. উপাদিযতীতি গণ্হাতি. যো হি পদেসো পচ্চযো হোতি, তং পচ্চযং লভমানং বীজং তং গণ্হাতি নাম. সব্বং তন্তি সব্বং তং রসজাতং. তিত্তকত্তাযাতি সো পথৰীরসো আপোরসো চ অতিত্তকো সমানোপি তিত্তকং বীজং নিস্সায নিম্বরুক্খাদীনং তেসং ফলানঞ্চ তিত্তকভাৰায সংৰত্ততি. কটুকত্তাযাতি ইদং পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনং.

‘‘ৰণ্ণগন্ধরসূপেতো, অম্বোযং অহুৰা পুরে;

তমেৰ পূজং লভমানো, কেনম্বো কটুকপ্ফলো’’তি. (জা. ১.২.৭১) –

আগতট্ঠানে ৰিয হি ইধাপি তিত্তকমেৰ অপ্পিযট্ঠেন কটুকন্তি ৰেদিতব্বং. অসাতত্তাযাতি অমধুরভাৰায. অসাদুত্তাযাতিপি পাঠো, অসাদুভাৰাযাতি অত্থো. সাদূতি হি মধুরং. বীজং হিস্সাতি অস্স নিম্বাদিকস্স বীজং. এৰমেৰন্তি এৰং এৰং. যস্মা সুখা ৰেদনা পরমো অস্সাদো, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিযা দুক্খৰেদনাৰসেন আদীনৰো দস্সিতোতি. পুন অট্ঠারসভেদেন দিট্ঠিযা আদীনৰং দস্সেতুং অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতিআদিমাহ. তং ৰুত্তত্থমেৰ. ইমেহি অট্ঠারসহি আকারেহি পরিযুট্ঠিতচিত্তস্স সঞ্ঞোগোতি দিট্ঠিযা এৰ সংসারে বন্ধনং দস্সেতি.

১২৯. যস্মা পন দিট্ঠিভূতানিপি সঞ্ঞোজনানি অত্থি অদিট্ঠিভূতানিপি, তস্মা তং পভেদং দস্সেন্তো অত্থি সঞ্ঞোজনানি চেৰাতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা কামরাগসঞ্ঞোজনস্সেৰ অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি আগতট্ঠানম্পি অত্থি, তস্মা অনুনযসঞ্ঞোজনন্তি ৰুত্তং. কামরাগভাৰং অপ্পত্ৰা পৰত্তং লোভং সন্ধায এতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সেসখন্ধাযতনাদিমূলকেসুপি ৰারেসু ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰেদনাপরমত্তা চ অস্সাদস্স ৰেদনাপরিযোসানা এৰ দেসনা কতা. সঞ্ঞাদযো ন গহিতা. ইমেহি পঞ্চতিংসায আকারেহীতি পঞ্চক্খন্ধা অজ্ঝত্তিকাযতনাদীনি পঞ্চ ছক্কানি চাতি ইমানি পঞ্চতিংস ৰত্থূনি নিস্সায উপ্পন্নঅস্সাদারম্মণৰসেন পঞ্চতিংসায আকারেহি.

অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩০. অত্তানুদিট্ঠিযং অস্সুতৰা পুথুজ্জনোতি আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনসচ্চপচ্চযাকারসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপরিপুচ্ছাৰিনিচ্ছযৰিরহিতত্তা অত্তানুদিট্ঠিপটিসেধকরো নেৰ আগমো, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা ন চ অধিগমো অত্থি, সো আগমাধিগমানং অভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি. সুতন্তি হি বুদ্ধৰচনাগমো চ সুতফলত্তা হেতুৰোহারৰসেন অধিগমো চ, তং সুতং অস্স অত্থীতি সুতৰা, ন সুতৰা অস্সুতৰা. স্ৰাযং –

পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;

পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি.

সো হি পুথূনং নানপ্পকারানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কারণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – ‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৰিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থারানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৰুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খারে অভিসঙ্খরোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৰুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপরিল়াহেহি পরিদয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৰরণেহি আৰুতা নিৰুতা ওৰুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি (মহানি. ৯৪). পুথূনং ৰা গণনপথমতীতানং অরিযধম্মপরম্মুখানং নীচধম্মসমুদাচারানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা, পুথু ৰা অযং, ৰিসুংযেৰ সঙ্খং গতো ৰিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অরিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৰমেতেহি ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি দ্ৰীহি পদেহি যে তে –

‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;

অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. –

দ্ৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

অরিযানং অদস্সাৰীতিআদীসু অরিযাতি আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে চ ইরিযনতো, সদেৰকেন চ লোকেন অরণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ ৰুচ্চন্তি, বুদ্ধা এৰ ৰা ইধ অরিযা. যথাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… তথাগতো অরিযোতি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).

সপ্পুরিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ ‘‘সপ্পুরিসা’’তি ৰেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তরগুণযোগেন সোভনা পুরিসাতি সপ্পুরিসা. সব্বেযেৰ ৰা এতে দ্ৰেধাপি ৰুত্তা. বুদ্ধাপি হি অরিযা চ সপ্পুরিসা চ পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৰকাপি. যথাহ –

‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো, কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতি;

দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চং, তথাৰিধং সপ্পুরিসং ৰদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

এত্থ হি ‘‘কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো’’তি পচ্চেকসম্বুদ্ধো ৰুত্তো, ‘‘কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চা’’তি বুদ্ধসাৰকো, ‘‘দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চ’’ন্তি সম্মাসম্বুদ্ধোতি. ইদানি যো তেসং অরিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকারী, সো ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো. সো চ চক্খুনা অদস্সাৰী ঞাণেন অদস্সাৰীতি দুৰিধো. তেসু ঞাণেন অদস্সাৰী ইধাধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৰা অরিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৰ হোন্তি তেসং চক্খূনং ৰণ্ণমত্তগহণতো ন অরিযভাৰগোচরতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি হি চক্খুনা অরিযে পস্সন্তি, ন চ তে অরিযানং দস্সাৰিনো, তস্মা চক্খুনা দস্সনং ন দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৰ দস্সনং. যথাহ – ‘‘কিং তে, ৰক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অরিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো অরিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো অরিযকরধম্মানং অরিযভাৰস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো.

অরিযধম্মস্স অকোৰিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অরিযধম্মে অকুসলো. অরিযধম্মে অৰিনীতোতি এত্থ পন –

দুৰিধো ৰিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;

অভাৰতো তস্স অযং, ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতি.

অযঞ্হি সংৰরৰিনযো পহানৰিনযোতি দুৰিধো ৰিনযো. এত্থ চ দুৰিধেপি ৰিনযে একমেকো ৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৰরৰিনযোপি হি সীলসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো. পহানৰিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধো.

তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) অযং সীলসংৰরো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৰরো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা)

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪) –

অযং ঞাণসংৰরো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৰীরিযসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো ‘‘সংৰরো’’, ৰিনযনতো ‘‘ৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং তাৰ সংৰরৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.

তথা যং নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৰতো দীপালোকেন ৰিয তমস্স তেন তেন ৰিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং, সেয্যথিদং – নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিরতিসঞ্ঞায, মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুঞ্চিতুকম্যতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমঞাণেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.

যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিভাৰনিৰারণতো ঘটপ্পহারেন ৰিয উদকপিট্ঠে সেৰালস্স তেসং তেসং নীৰরণাদিধম্মানং পহানং, ইদং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৰিভ. ৬২৮) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগ্গণস্স অচ্চন্তঅপ্পৰত্তিভাৰেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, ইদং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, ইদং নিস্সরণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযনট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি, তংতংপহানৰতো ৰা তস্স তস্স ৰিনযস্স সম্ভৰতোপেতং ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং পহানৰিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.

এৰমযং সঙ্খেপতো দুৰিধো, পভেদতো চ দসৰিধো ৰিনযো ভিন্নসংৰরত্তা পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা যস্মা এতস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৰতো তস্স অযং ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতোতি এত্থাপি. নিন্নানাকারণঞ্হি এতং অত্থতো. যথাহ – ‘‘যেৰ তে অরিযা, তেৰ তে সপ্পুরিসা. যেৰ তে সপ্পুরিসা, তেৰ তে অরিযা. যোৰ সো অরিযানং ধম্মো, সোৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো. যোৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো, সোৰ সো অরিযানং ধম্মো. যেৰ তে অরিযৰিনযা, তেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা. যেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা, তেৰ তে অরিযৰিনযা. অরিযেতি ৰা সপ্পুরিসেতি ৰা, অরিযধম্মেতি ৰা সপ্পুরিসধম্মেতি ৰা, অরিযৰিনযেতি ৰা সপ্পুরিসৰিনযেতি ৰা এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৰা’’তি.

কস্মা পন থেরো অত্তানুদিট্ঠিযা কতমেহি ৰীসতিযা আকারেহি অভিনিৰেসো হোতীতি পুচ্ছিত্ৰা তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ‘‘ইধ অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি এৰং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি? পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায তং অত্থং আৰিকাতুং পঠমং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি ৰেদিতব্বং.

১৩১. এৰং পুথুজ্জনং নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি অভিনিৰেসুদ্দেসং দস্সেন্তো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতিআদিমাহ. তত্থ রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি রূপক্খন্ধং কসিণরূপঞ্চ ‘‘অত্তা’’তি দিট্ঠিপস্সনায সমনুপস্সতি. নিদ্দেসে পনস্স রূপক্খন্ধে অভিনিৰেসো পঞ্চক্খন্ধাধিকারত্তা পাকটোতি তং অৰত্ৰা কসিণরূপমেৰ ‘‘রূপ’’ন্তি সামঞ্ঞৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তি অরূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তং অত্তানং রূপৰন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তস্মিং অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তং অত্তানং রূপস্মিং সমনুপস্সতি.

তত্থ রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সুদ্ধরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং, ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, সঞ্ঞং, সঙ্খারে, ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অরূপং ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তানন্তি এৰং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু রূপারূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তা পন ৰীসতিপি দিট্ঠিযো মগ্গাৰরণা, ন সগ্গাৰরণা, সোতাপত্তিমগ্গৰজ্ঝা.

ইদানি তং নিদ্দিসন্তো কথং রূপন্তিআদিমাহ. তত্থ পথৰীকসিণন্তি পথৰীমণ্ডলং নিস্সায উপ্পাদিতং পটিভাগনিমিত্তসঙ্খাতং সকলফরণৰসেন পথৰীকসিণং. অহন্তি অত্তানমেৰ সন্ধায গণ্হাতি. অত্তন্তি অত্তানং. অদ্ৰযন্তি একমেৰ. তেলপ্পদীপস্সাতি তেলযুত্তস্স পদীপস্স. ঝাযতোতি জলতো. যা অচ্চি, সো ৰণ্ণোতিআদি অচ্চিং মুঞ্চিত্ৰা ৰণ্ণস্স অভাৰতো ৰুত্তং. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৰত্থূতি তদুভযং একতো কত্ৰা রূপৰত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি ৰুচ্চতীতি অত্থো.

আপোকসিণাদীনি আপাদীনি নিস্সায উপ্পাদিতকসিণনিমিত্তানেৰ. পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণং পন রূপজ্ঝানস্স আরম্মণং হোন্তম্পি আকাসকসিণন্তি ৰুচ্চমানে অরূপজ্ঝানারম্মণেন কসিণুগ্ঘাটিমাকাসেন সংকিণ্ণং হোতীতি ন গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. রূপাধিকারত্তা ৰিঞ্ঞাণকসিণং ন গহেতব্বমেৰাতি. ইধেকচ্চো ৰেদনং সঞ্ঞং সঙ্খারে ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি চত্তারো খন্ধে অভিন্দিত্ৰা একতো গহণৰসেন ৰুত্তং. সো হি চিত্তচেতসিকানং ৰিসুং ৰিসুং করণে অসমত্থত্তা সব্বে একতো কত্ৰা ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. ইমিনা রূপেন রূপৰাতি এত্থ সরীররূপম্পি কসিণরূপম্পি লব্ভতি. ছাযাসম্পন্নোতি ছাযায সম্পন্নো অৰিরল়ো. তমেনাতি এত্থ এন-সদ্দো নিপাতমত্তং, তমেতন্তি ৰা অত্থো. ছাযাৰাতি ৰিজ্জমানচ্ছাযো. রূপং অত্তাতি অগ্গহিতেপি রূপং অমুঞ্চিত্ৰা দিট্ঠিযা উপ্পন্নত্তা রূপৰত্থুকাতি ৰুত্তং.

অত্তনি রূপং সমনুপস্সতীতি সরীররূপস্স কসিণরূপস্স চ চিত্তনিস্সিতত্তা তস্মিং অরূপসমুদাযে অত্তনি তং রূপং সমনুপস্সতি. অযং গন্ধোতি ঘাযিতগন্ধং আহ. ইমস্মিং পুপ্ফেতি পুপ্ফনিস্সিতত্তা গন্ধস্স এৰমাহ.

রূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতীতি যত্থ রূপং গচ্ছতি, তত্থ চিত্তং গচ্ছতি. তস্মা রূপনিস্সিতং চিত্তং গহেত্ৰা তং অরূপসমুদাযং অত্তানং তস্মিং রূপে সমনুপস্সতি. ওল়ারিকত্তা রূপস্স ওল়ারিকাধারং করণ্ডকমাহ.

১৩২. ইধেকচ্চো চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনন্তিআদীসু ৰিসুং ৰিসুং ৰেদনায দিট্ঠিগহণে অসতিপি ৰেদনাতি একগ্গহণেন গহিতে সব্বাসং ৰেদনানং অন্তোগধত্তা ৰিসুং ৰিসুং গহিতা এৰ হোন্তীতি ৰিসুং ৰিসুং যোজনা কতাতি ৰেদিতব্বা. সো হি অনুভৰনৰসেন ৰেদনায ওল়ারিকত্তা ৰেদনংযেৰ ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সঞ্ঞং সঙ্খারে ৰিঞ্ঞাণং রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি সঞ্ঞাদযো অরূপধম্মে রূপঞ্চ একতো কত্ৰা ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. উম্মত্তকো ৰিয হি পুথুজ্জনো যথা যথা উপট্ঠাতি, তথা তথা গণ্হাতি.

১৩৩. চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞন্তিআদীসু সঞ্জাননৰসেন সঞ্ঞায পাকটত্তা সঞ্ঞং ‘‘অত্তা’তি গণ্হাতি. সেসং ৰেদনায ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.

১৩৪. চক্খুসম্ফস্সজং চেতনন্তিআদীসু সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নেসু ধম্মেসু চেতনায পধানত্তা পাকটত্তা চ চেতনা এৰ নিদ্দিট্ঠা. তায ইতরেপি নিদ্দিট্ঠাৰ হোন্তি. সো পন চেতসিকভাৰৰসেন পাকটত্তা চেতনং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

১৩৫. চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তিআদীসু ৰিজাননৰসেন চিত্তস্স পাকটত্তা চিত্তং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হাতি. সেসমেত্থাপি ৰুত্তনযমেৰ.

অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. মিচ্ছাদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩৬. মিচ্ছাদিট্ঠি হেট্ঠা ৰুত্তত্থাযেৰ. অযং পন অপরো নযো – নত্থি দিন্নন্তি উচ্ছেদদিট্ঠিকত্তা দানফলং পটিক্খিপতি. নত্থি যিট্ঠন্তি এত্থ যিট্ঠন্তি খুদ্দকযঞ্ঞো. হুতন্তি মহাযঞ্ঞো. দ্ৰিন্নম্পি ফলং পটিক্খিপতি. নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকোতি দানফলস্স পটিক্খিত্তত্তা সীলাদীনং পুঞ্ঞকম্মানং, পাণাতিপাতাদীনং পাপকম্মানং ফলং পটিক্খিপতি. নত্থি অযং লোকোতি পুরে কতেন কম্মুনা. নত্থি পরো লোকোতি ইধ কতেন কম্মুনা. নত্থি মাতা, নত্থি পিতাতি তেসু কতকম্মানং ফলং পটিক্খিপতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি কম্মহেতুকং উপপত্তিং পটিক্খিপতি. নত্থি লোকে সমণব্রাহ্মণা…পে… পৰেদেন্তীতি ইধলোকপরলোকে পস্সিতুং অভিঞ্ঞাপটিলাভায পটিপদং পটিক্খিপতি. ইধ পাল়িযং পন নত্থি দিন্নন্তি ৰত্থূতি নত্থি দিন্নন্তি ৰুচ্চমানং দানং, তস্সা দিট্ঠিযা ৰত্থূতি অত্থো. এৰংৰাদো মিচ্ছাতি এৰং নত্থি দিন্নন্তি ৰাদো ৰচনং মিচ্ছা ৰিপরীতোতি অত্থো.

মিচ্ছাদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সক্কাযদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩৭. সক্কাযদিট্ঠি পন অত্তানুদিট্ঠিযেৰ, অঞ্ঞত্থ আগতপরিযাযৰচনদস্সনত্থং ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.

সক্কাযদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সস্সতদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩৮. সক্কাযৰত্থুকায সস্সতদিট্ঠিযাতি কম্মধারযসমাসো. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তিআদীনং পন্নরসন্নং ৰচনানং অন্তে সমনুপস্সতীতি সম্বন্ধো কাতব্বো, পাঠো ৰা. অঞ্ঞথা হি ন ঘটীযতীতি. এৰং ‘‘রূপৰন্তং ৰা অত্তানং সমনুপস্সতী’’তি একমেৰ দস্সেত্ৰা সেসা চুদ্দস সংখিত্তা.

সস্সতদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. উচ্ছেদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩৯. সক্কাযৰত্থুকায উচ্ছেদদিট্ঠিযা এৰং ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি একমেৰ দস্সেত্ৰা সেসা চতস্সো সংখিত্তা.

উচ্ছেদদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪০. অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঠমৰারে আকারপুচ্ছা. দুতিযে আকারগহণং. ততিযে আকারৰিস্সজ্জনং. তত্থ লোকোতি অত্তা. সো অন্তোতি অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খেসু সস্সতুচ্ছেদন্তেসু সস্সতগ্গাহে সস্সতন্তো, অসস্সতগ্গাহে উচ্ছেদন্তো. পরিত্তং ওকাসন্তি সুপ্পমত্তং ৰা সরাৰমত্তং ৰা খুদ্দকং ঠানং. নীলকতো ফরতীতি নীলন্তি আরম্মণং করোতি. অযং লোকোতি অত্তানং সন্ধায ৰুত্তং. পরিৰটুমোতি সমন্ততো পরিচ্ছেদৰা. অন্তসঞ্ঞীতি অন্তৰাতিসঞ্ঞী. অন্তো অস্স অত্থীতি অন্তোতি গহেতব্বং. যং ফরতীতি যং কসিণরূপং ফরতি. তং ৰত্থু চেৰ লোকো চাতি তং কসিণরূপং আরম্মণঞ্চেৰ আলোকিযট্ঠেন লোকো চ. যেন ফরতীতি যেন চিত্তেন ফরতি. সো অত্তা চেৰ লোকো চাতি অত্তানমপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গং কতং, তং চিত্তং অত্তা চেৰ আলোকনট্ঠেন লোকো চাতি ৰুত্তং হোতি. অন্তৰাতি অন্তো. ওকাসকতো ফরতীতি আলোককসিণৰসেন তেজোকসিণৰসেন ওদাতকসিণৰসেন ৰা ওভাসোতি ফরতি. নীলাদীনং পঞ্চন্নং পভস্সরকসিণানংযেৰ গহিতত্তা পথৰীআপোৰাযোকসিণৰসেন অত্তাভিনিৰেসো ন হোতীতি গহেতব্বং.

ৰিপুলং ওকাসন্তি খলমণ্ডলমত্তাদিৰসেন মহন্তং ঠানং. অনন্তৰাতি ৰুদ্ধঅনন্তৰা. অপরিযন্তোতি ৰুদ্ধঅপরিযন্তো. অনন্তসঞ্ঞীতি অনন্তোতিসঞ্ঞী. তং জীৰন্তি সো জীৰো. লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. জীৰোতি চ অত্তা এৰ. রূপাদীনি পঞ্চপি পরিৰটুমট্ঠেন সরীরং. জীৰং ন সরীরন্তি অত্তসঙ্খাতো জীৰো রূপসঙ্খাতং সরীরং ন হোতি. এস নযো ৰেদনাদীসু. তথাগতোতি সত্তো. অরহন্তি একে. পরং মরণাতি মরণতো উদ্ধং, পরলোকেতি অত্থো. রূপং ইধেৰ মরণধম্মন্তি অত্তনো পাকটক্খন্ধসীসেন পঞ্চক্খন্ধগ্গহণং, তং ইমস্মিংযেৰ লোকে নস্সনপকতিকন্তি অত্থো. সেসক্খন্ধেসুপি এসেৰ নযো. কাযস্স ভেদাতি খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতস্স কাযস্স ভেদতো পরং. ইমিনা ৰচনেন ‘‘পরং মরণা’’তি এতস্স উদ্দেসস্স অত্থো ৰুত্তো. হোতিপীতিআদীসু হোতীতি মূলপদং. চতূসুপি অপি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তিট্ঠতীতি সস্সতত্তা তিট্ঠতি, ন চৰতীতি অত্থো. ‘‘হোতী’’তি পদস্স ৰা অত্থৰিসেসনত্থং ‘‘তিট্ঠতী’’তি পদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. উপ্পজ্জতীতি অণ্ডজজলাবুজযোনিপৰেসৰসেন উপ্পজ্জতি নাম, নিব্বত্ততীতি সংসেদজওপপাতিকযোনিপৰেসৰসেন নিব্বত্ততি নামাতি অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. উচ্ছিজ্জতীতি পবন্ধাভাৰৰসেন. ৰিনস্সতীতি ভঙ্গৰসেন. ন হোতি পরং মরণাতি পুরিমপদানং অত্থৰিৰরণং, চুতিতো উদ্ধং ন ৰিজ্জতীতি অত্থো. হোতি চ ন চ হোতীতি একচ্চসস্সতিকানং দিট্ঠি, একেন পরিযাযেন হোতি, একেন পরিযাযেন ন হোতীতি অত্থো. জীৰভাৰেন হোতি, পুব্বজীৰস্স অভাৰেন ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. নেৰ হোতি ন ন হোতীতি অমরাৰিক্খেপিকানং দিট্ঠি, হোতীতি চ নেৰ হোতি, ন হোতীতি চ ন হোতীতি অত্থো. অনুৰাদভযা মুসাৰাদভযা চ মন্দত্তা মোমূহত্তা চ পুব্বৰুত্তনযস্স পটিক্খেপমত্তং করোতি. ইমেহি পঞ্ঞাসায আকারেহীতি যথাৰুত্তানং দসন্নং পঞ্চকানং ৰসেন পঞ্ঞাসায আকারেহীতি.

অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. পুব্বন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪১. পুব্বন্তাপরন্তানুদিট্ঠীসু সস্সতং ৰদন্তীতি সস্সতৰাদা. অথ ৰা ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, দিট্ঠিগতস্সেতং অধিৰচনং. সস্সতন্তি ৰাদোপি সস্সতযোগেন সস্সতো, সস্সতো ৰাদো এতেসন্তি সস্সতৰাদা. তথা একচ্চং সস্সতন্তি ৰাদো একচ্চসস্সতো, সো এতেসং অত্থীতি একচ্চসস্সতিকা. তথা অন্তৰা, অনন্তৰা, অন্তৰা চ অনন্তৰা চ, নেৰন্তৰা নানন্তৰাতি পৰত্তো ৰাদো অন্তানন্তো, সো এতেসং অত্থীতি অন্তানন্তিকা. ন মরতীতি অমরা. কা সা? ‘‘এৰম্পি মে নো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৬২-৬৩) নযেন পরিযন্তরহিতস্স দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চেৰ ৰাচা চ. ৰিৰিধো খেপো ৰিক্খেপো, অমরায দিট্ঠিযা, ৰাচায ৰা ৰিক্খেপো অমরাৰিক্খেপো, সো এতেসং অত্থীতি অমরাৰিক্খেপিকা. অপরো নযো – অমরা নাম মচ্ছজাতি, সা উম্মুজ্জননিমুজ্জনাদিৰসেন উদকে সন্ধাৰমানা গহেতুং ন সক্কা হোতি, এৰমেৰং অযম্পি ৰাদো ইতো চিতো চ সন্ধাৰতি, গাহং ন উপগচ্ছতীতি অমরাৰিক্খেপোতি ৰুচ্চতি, সো এতেসং অত্থীতি অমরাৰিক্খেপিকা. অধিচ্চসমুপ্পন্নোতি অকারণসমুপ্পন্নো অত্তা চ লোকো চাতি দস্সনং অধিচ্চসমুপ্পন্নং, তং এতেসং অত্থীতি অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা.

পুব্বন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. অপরন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪২. সঞ্ঞিং ৰদন্তীতি সঞ্ঞীৰাদা. অসঞ্ঞিং ৰদন্তীতি অসঞ্ঞীৰাদা. নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং ৰদন্তীতি নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা. অথ ৰা সঞ্ঞীতি পৰত্তো ৰাদো সঞ্ঞীৰাদো, সো যেসং অত্থীতি তে সঞ্ঞীৰাদা, তথা অসঞ্ঞীৰাদা, নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা চ. উচ্ছেদং ৰদন্তীতি উচ্ছেদৰাদা. দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো, তত্থ তত্থ পটিলদ্ধঅত্তভাৰস্সেতং অধিৰচনং. দিট্ঠধম্মে নিব্বানং দিট্ঠধম্মনিব্বানং, ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে দুক্খৰূপসমোতি অত্থো, তং ৰদন্তীতি দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা. ইমস্মিং পনত্থে ৰিত্থারিযমানে সাট্ঠকথং সকলং ব্রহ্মজালসুত্তং ৰত্তব্বং হোতি. এৰঞ্চ সতি অতিপপঞ্চো হোতীতি ন ৰিত্থারিতো. তদত্থিকেহি তং অপেক্খিত্ৰা গহেতব্বো.

অপরন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০-১২. সঞ্ঞোজনিকাদিদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪৩. যস্মা সঞ্ঞোজনিকা দিট্ঠি সব্বদিট্ঠিসাধারণা, তস্মা তস্সা সব্বদিট্ঠিসঞ্ঞোজনত্তা সব্বদিট্ঠিসাধারণো অত্থো নিদ্দিট্ঠো. সো হেট্ঠা ৰুত্তদিট্ঠিপরিযুট্ঠানানেৰ.

১৪৪. মানৰিনিবন্ধদিট্ঠীসু চক্খু অহন্তি অভিনিৰেসপরামাসোতি মানপুব্বকো অভিনিৰেসপরামাসো. ন হি দিট্ঠি মানসম্পযুত্তা হোতি. তেনেৰ চ মানৰিনিবন্ধাতি ৰুত্তং, মানপটিবন্ধা মানমূলকাতি অত্থো.

১৪৫. চক্খু মমন্তি অভিনিৰেসপরামাসোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. এত্থ পন ‘‘মমা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘মম’’ন্তি অনুনাসিকাগমো ৰেদিতব্বো. ‘‘অহ’’ন্তি মানৰিনিবন্ধায রূপাদীনিপি অজ্ঝত্তিকানেৰ. ন হি কসিণরূপং ৰিনা বাহিরানি ‘‘অহ’’ন্তি গণ্হাতি. ‘‘মম’’ন্তি মানৰিনিবন্ধায পন বাহিরানিপি লব্ভন্তি. বাহিরানিপি হি ‘‘মম’’ন্তি গণ্হাতি. যস্মা পন দুক্খা ৰেদনা অনিট্ঠত্তা মানৰত্থু ন হোতি, তস্মা ছ ৰেদনা তাসং মূলপচ্চযা ছ ফস্সা চ ন গহিতা. সঞ্ঞাদযো পন ইধ পচ্ছিন্নত্তা ন গহিতাতি ৰেদিতব্বা.

সংযোজনিকাদিদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৩. অত্তৰাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪৬. অত্তৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠিযেৰ. অত্তাতি ৰাদেন পটিসংযুত্তত্তা পুন এৰং ৰুত্তা.

অত্তৰাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৪. লোকৰাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪৭. অত্তা চ লোকো চাতি সো এৰ অত্তা চ আলোকনট্ঠেন লোকো চাতি অত্থো. সস্সতোতি সস্সতৰাদানং দিট্ঠি. অসস্সতোতি উচ্ছেদৰাদানং. সস্সতো চ অসস্সতো চাতি একচ্চসস্সতিকানং. নেৰ সস্সতো নাসস্সতোতি অমরাৰিক্খেপিকানং. অন্তৰাতি পরিত্তকসিণলাভীনং তক্কিকানঞ্চ নিগণ্ঠাজীৰিকানঞ্চ. অথ ৰা উচ্ছেদৰাদিনো ‘‘সত্তো জাতিযা পুব্বন্তৰা, মরণেন অপরন্তৰা’’তি ৰদন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা ‘‘সত্তো জাতিযা পুব্বন্তৰা’’তি ৰদন্তি. অনন্তৰাতি অপ্পমাণকসিণলাভীনং. সস্সতৰাদিনো পন ‘‘পুব্বন্তাপরন্তা নত্থি, তেন অনন্তৰা’’তি ৰদন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা ‘‘অপরন্তেন অনন্তৰা’’তি ৰদন্তি.

অন্তৰা চ অনন্তৰা চাতি উদ্ধমধো অৰড্ঢিত্ৰা তিরিযং ৰড্ঢিতকসিণানং. নেৰ অন্তৰা ন অনন্তৰাতি অমরাৰিক্খেপিকানং.

লোকৰাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৫-১৬. ভৰৰিভৰদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪৮. ভৰৰিভৰদিট্ঠীনং যথাৰুত্তদিট্ঠিতো ৰিসুং অভিনিৰেসাভাৰতো ৰিসুং নিদ্দেসং অকত্ৰা যথাৰুত্তদিট্ঠীনংযেৰ ৰসেন ‘‘ওলীযনং অতিধাৰন’’ন্তি একেকং আকারং নিদ্দিসিতুং পুচ্ছং অকত্ৰা চ ওলীযনাভিনিৰেসো ভৰদিট্ঠি, অতিধাৰনাভিনিৰেসো ৰিভৰদিট্ঠীতি আহ. তত্থ ‘‘ভৰনিরোধায ধম্মে দেসিযমানে চিত্তং ন পক্খন্দতী’’তি (ইতিৰু. ৪৯) ৰুত্তওলীযনাভিনিৰেসো, সস্সতসঞ্ঞায নিব্বানতো সঙ্কোচনাভিনিৰেসোতি অত্থো. ‘‘ভৰেনেৰ খো পনেকে অট্টীযমানা হরাযমানা জিগুচ্ছমানা ৰিভৰং অভিনন্দন্তী’’তি ৰুত্তঅতিধাৰনাভিনিৰেসো, উচ্ছেদসঞ্ঞায নিরোধগামিনিপটিপদাতিক্কমনাভিনিৰেসোতি অত্থো.

ইদানি তাৰ ভৰৰিভৰদিট্ঠিযো সব্বদিট্ঠীসু যোজেত্ৰা দস্সেতুং অস্সাদদিট্ঠিযাতিআদিমাহ. তত্থ যস্মা অস্সাদদিট্ঠিকা সস্সতং ৰা উচ্ছেদং ৰা নিস্সায ‘‘নত্থি কামেসু দোসো’’তি গণ্হন্তি, তস্মা পঞ্চতিংসাকারাপি অস্সাদদিট্ঠিযো সিযা ভৰদিট্ঠিযো, সিযা ৰিভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তা. তত্থ যস্মা একেকাপি দিট্ঠিযো সস্সতগ্গাহৰসেন ভৰদিট্ঠিযো ভৰেয্যুং, উচ্ছেদগ্গাহৰসেন ৰিভৰদিট্ঠিযো ভৰেয্যুন্তি অত্থো. অত্তানুদিট্ঠিযা রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি পঞ্চসু রূপাদিতো অত্তনো অনঞ্ঞত্তা তেসু উচ্ছিন্নেসু অত্তা উচ্ছিন্নোতি গহণতো পঞ্চ ৰিভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তং. সেসেসু পঞ্চদসসু ঠানেসু রূপাদিতো অত্তনো অঞ্ঞত্তা তেসু উচ্ছিন্নেসুপি ‘‘অত্তা সস্সতোতি গহণতো পন্নরস ভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তং.

মিচ্ছাদিট্ঠিযা ‘‘সব্বাৰ তা ৰিভৰদিট্ঠিযো’’তি উচ্ছেদৰসেন পৰত্তত্তা অন্তৰানন্তৰাদিট্ঠীসু পরিত্তারম্মণঅপ্পমাণারম্মণঝানলাভিনো দিব্বচক্খুনা রূপধাতুযা চৰিত্ৰা সত্তে অঞ্ঞত্থ উপপন্নে পস্সিত্ৰা ভৰদিট্ঠিং অপস্সিত্ৰা ৰিভৰদিট্ঠিং গণ্হন্তি. তস্মা তত্থ সিযা ভৰদিট্ঠিযো, সিযা ৰিভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তং. হোতি চ ন চ হোতীতি এত্থ হোতি চাতি ভৰদিট্ঠি, ন চ হোতীতি ৰিভৰদিট্ঠি. নেৰ হোতি ন ন হোতীতি এত্থ নেৰ হোতীতি ৰিভৰদিট্ঠি, ন ন হোতীতি ভৰদিট্ঠি. তস্মা তত্থ ‘‘সিযা’’তি ৰুত্তং.

পুব্বন্তানুদিট্ঠিযা একচ্চসস্সতিকা সস্সতঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি, অসস্সতঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি. তস্মা সা ভৰদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠি চ হোতি. চত্তারো অন্তানন্তিকা অন্তানন্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি. তস্মা সা অত্তানুদিট্ঠিসদিসা ভৰদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠি চ. চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা ভৰদিট্ঠিং ৰা ৰিভৰদিট্ঠিং ৰা নিস্সায ৰাচাৰিক্খেপং আপজ্জন্তি, অৰসেসা পন ভৰদিট্ঠিযোৰ. তস্মা তে তে সন্ধায ‘‘সিযা’’তি ৰুত্তং. অপরন্তানুদিট্ঠিযা সত্ত উচ্ছেদৰাদা ৰিভৰদিট্ঠিযো, অৰসেসা ভৰদিট্ঠিযো. তস্মা তে তে সন্ধায ‘‘সিযা’’তি ৰুত্তং. সঞ্ঞোজনিকদিট্ঠিযা সব্বদিট্ঠীনং ৰসেন ‘‘সিযা’’তি ৰুত্তং. অহন্তি মানৰিনিবন্ধায দিট্ঠিযা চক্খাদীনং অহন্তি গহিতত্তা তেসং ৰিনাসে অত্তা ৰিনট্ঠো হোতীতি সব্বাৰ তা ৰিভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তং. অত্তানুদিট্ঠিযো ৰিয মমন্তি মানৰিনিবন্ধায দিট্ঠিযা চক্খাদিতো অত্তনো অঞ্ঞত্তা তেসং ৰিনাসেপি অত্তা ন ৰিনস্সতীতি সব্বাৰ তা ভৰদিট্ঠিযোতি ৰুত্তং. লোকৰাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৪৭) নযেন ৰুত্তত্তা ভৰৰিভৰদিট্ঠি পাকটাযেৰ. এত্তাৰতা অস্সাদদিট্ঠাদিকা ৰিভৰদিট্ঠিপরিযোসানা সোল়স দিট্ঠিযো তীণিসতঞ্চ দিট্ঠাভিনিৰেসা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি. অত্তানুদিট্ঠি চ সক্কাযদিট্ঠি চ অত্তৰাদপটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠি চ অত্থতো একা পরিযাযেন তিৰিধা ৰুত্তা. সঞ্ঞোজনিকা পন দিট্ঠি অৰত্থাভেদেন সব্বাপি দিট্ঠিযো হোন্তি.

ইদানি সব্বাৰ তা দিট্ঠিযো অস্সাদদিট্ঠিযোতিআদি অঞ্ঞেন পরিযাযেন যথাযোগং দিট্ঠিসংসন্দনা. তত্থ সব্বাৰ তা দিট্ঠিযোতি যথাৰুত্তা অনৰসেসা দিট্ঠিযো. দিট্ঠিরাগরত্তত্তা তণ্হাস্সাদনিস্সিতত্তা চ অস্সাদদিট্ঠিযো, অত্তসিনেহানুগতত্তা অত্তানুদিট্ঠিযো, ৰিপরীতদস্সনত্তা মিচ্ছাদিট্ঠিযো, খন্ধৰত্থুকত্তা সক্কাযদিট্ঠিযো, একেকস্স অন্তস্স গহিতত্তা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠিযো, অনত্থসংযোজনিকত্তা সঞ্ঞোজনিকা দিট্ঠিযো, অত্তৰাদেন যুত্তত্তা অত্তৰাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠিযোতি ইমা সত্ত দিট্ঠিযো সব্বদিট্ঠিসঙ্গাহিকা, সেসা পন নৰ দিট্ঠিযো ন সব্বদিট্ঠিসঙ্গাহিকা.

ইদানি ৰিত্থারতো ৰুত্তা সব্বাৰ তা দিট্ঠিযো দ্ৰীসুযেৰ দিট্ঠীসু সঙ্খিপিত্ৰা সত্তানং দিট্ঠিদ্ৰযনিস্সযং দস্সেন্তো ভৰঞ্চ দিট্ঠিন্তিগাথমাহ. সব্বাপি হি তা দিট্ঠিযো ভৰদিট্ঠী ৰা হোন্তি ৰিভৰদিট্ঠী ৰা. ভৰঞ্চ দিট্ঠিং ৰিভৰঞ্চ দিট্ঠিন্তি এত্থ পন চ-সদ্দো দিট্ঠিমেৰ সমুচ্চিনোতি, ন নিস্সযং. ন হি একো ভৰৰিভৰদিট্ঠিদ্ৰযং নিস্সযতি. যথাহ – ‘‘ইতি ভৰদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৰা সত্তা হোন্তি ৰিভৰদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৰা’’তি (পটি. ম. ১.১১৩). তক্কিকাতি তক্কেন ৰদন্তীতি তক্কিকা. তে হি দিট্ঠিগতিকা সভাৰপটিৰেধপঞ্ঞায অভাৰা কেৰলং তক্কেন ৰত্তন্তি. যেপি চ ঝানলাভিনো অভিঞ্ঞালাভিনো ৰা দিট্ঠিং গণ্হন্তি, তেপি তক্কেত্ৰা গহণতো তক্কিকা এৰ. নিস্সিতাসেতি নিস্সিতাতি অত্থো. একমেৰ পদং, ‘‘সে’’তি নিপাতমত্তং ৰা. তেসং নিরোধম্হি ন হত্থি ঞাণন্তি দিট্ঠিনিস্সযস্স কারণৰচনমেতং. সক্কাযদিট্ঠিনিরোধে নিব্বানে যস্মা তেসং ঞাণং নত্থি, তস্মা এতং দিট্ঠিদ্ৰযং নিস্সিতাতি অত্থো. ‘‘ন হি অত্থি ঞাণ’’ন্তি এত্থ হি-কারো কারণোপদেসে নিপাতো. যত্থাযং লোকো ৰিপরীতসঞ্ঞীতি যত্থ সুখে নিরোধম্হি অযং সদেৰকো লোকো ‘‘দুক্খ’’মিতি ৰিপরীতসঞ্ঞী হোতি, তস্মিং নিরোধম্হি ন হত্থি ঞাণন্তি সম্বন্ধো. দুক্খমিতি ৰিপরীতসঞ্ঞিতায ইদং সুত্তং –

‘‘রূপা সদ্দা রসা গন্ধা, ফস্সা ধম্মা চ কেৰলা;

ইট্ঠা কন্তা মনাপা চ, যাৰতত্থীতি ৰুচ্চতি.

‘‘সদেৰকস্স লোকস্স, এতে ৰো সুখসম্মতা;

যত্থ চেতে নিরুজ্ঝন্তি, তং নেসং দুক্খসম্মতং.

‘‘সুখন্তি দিট্ঠমরিযেহি, সক্কাযস্সুপরোধনং;

পচ্চনীকমিদং হোতি, সব্বলোকেন পস্সতং.

‘‘যং পরে সুখতো আহু, তদরিযা আহু দুক্খতো;

যং পরে দুক্খতো আহু, তদরিযা সুখতো ৰিদূ.

‘‘পস্স ধম্মং দুরাজানং, সম্পমূল়্হেত্থৰিদ্দসু;

নিৰুতানং তমো হোতি, অন্ধকারো অপস্সতং.

‘‘সতঞ্চ ৰিৰটং হোতি, আলোকো পস্সতামিৰ;

সন্তিকে ন ৰিজানন্তি, মগা ধম্মস্সকোৰিদা.

‘‘ভৰরাগপরেতেহি, ভৰসোতানুসারিভি;

মারধেয্যানুপন্নেহি, নাযং ধম্মো সুসম্বুধো.

‘‘কো নু অঞ্ঞত্র অরিযেভি, পদং সম্বুদ্ধুমরহতি;

যং পদং সম্মদঞ্ঞায, পরিনিব্বন্তি অনাসৰা’’তি. (সু. নি. ৭৬৪-৭৭১);

১৪৯. ইদানি সব্বাসং দিট্ঠীনং দিট্ঠিদ্ৰযভাৰং দিট্ঠিসমুগ্ঘাতকঞ্চ সম্মাদিট্ঠিং সুত্ততো দস্সেতুকামো, দ্ৰীহি ভিক্খৰেতি সুত্তং আহরি. তত্থ দেৰাতি ব্রহ্মানোপি ৰুচ্চন্তি. ওলীযন্তীতি সঙ্কুচন্তি. অতিধাৰন্তীতি অতিক্কমিত্ৰা গচ্ছন্তি. চক্খুমন্তোতি পঞ্ঞৰন্তো. চ-সদ্দো অতিরেকত্থো. ভৰারামাতি ভৰো আরামো অভিরমট্ঠানং এতেসন্তি ভৰারামা. ভৰরতাতি ভৰে অভিরতা. ভৰসম্মুদিতাতি ভৰেন সন্তুট্ঠা. দেসিযমানেতি তথাগতেন ৰা তথাগতসাৰকেন ৰা দেসিযমানে. ন পক্খন্দতীতি ধম্মদেসনং ৰা ভৰনিরোধং ৰা ন পৰিসতি. ন পসীদতীতি তত্থ পসাদং ন পাপুণাতি. ন সন্তিট্ঠতীতি তত্থ ন পতিট্ঠাতি. নাধিমুচ্চতীতি তত্থ ঘনভাৰং ন পাপুণাতি. এত্তাৰতা সস্সতদিট্ঠি ৰুত্তা.

অট্টীযমানাতি দুক্খং পাপুণমানা. হরাযমানাতি লজ্জং পাপুণমানা. জিগুচ্ছমানাতি জিগুচ্ছং পাপুণমানা. ৰিভৰং অভিনন্দন্তীতি উচ্ছেদং পটিচ্চ তুস্সন্তি, উচ্ছেদং পত্থযন্তীতি ৰা অত্থো. কিরাতি অনুস্সৰনত্থে নিপাতো. ভোতি আলপনমেতং. সন্তন্তি নিব্বুতং. পণীতন্তি দুক্খাভাৰতো পণীতং, পধানভাৰং নীতন্তি ৰা পণীতং. যাথাৰন্তি যথাসভাৰং. এত্তাৰতা উচ্ছেদদিট্ঠি ৰুত্তা.

ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ভূতন্তি হেতুতো সঞ্জাতং খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং দুক্খং. ভূততো পস্সতীতি ইদং ভূতং দুক্খন্তি পস্সতি. নিব্বিদাযাতি ৰিপস্সনত্থায. ৰিরাগাযাতি অরিযমগ্গত্থায. নিরোধাযাতি নিব্বানত্থায. পটিপন্নো হোতীতি তদনুরূপং পটিপদং পটিপন্নো হোতি. এৰং পস্সন্তীতি ইমিনা পকারেন পুব্বভাগে লোকিযঞাণেন, পটিৰেধকালে লোকুত্তরঞাণেন পস্সন্তি. এত্তাৰতা সম্মাদিট্ঠি ৰুত্তা.

ইদানি দ্ৰীহি গাথাহি তস্সা সম্মাদিট্ঠিযা আনিসংসং দস্সেতি. তত্থ যো ভূতং ভূততো দিস্ৰাতি দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেত্ৰাতি অত্থো. ভূতস্স চ অতিক্কমন্তি নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন অভিসমেত্ৰাতি অত্থো. যথাভূতেধিমুচ্চতীতি মগ্গভাৰনাভিসমযৰসেন যথাসভাৰে নিরোধে ‘‘এতং সন্তং, এতং পণীত’’ন্তি অধিমুচ্চতি. ভৰতণ্হা পরিক্খযাতি সমুদযস্স পহানেনাতি অত্থো. অসতিপি চেত্থ সচ্চানং নানাভিসমযত্তে ‘‘দিস্ৰা’’তি পুব্বকালিকৰচনং সদ্ধিং পুব্বভাগপটিপদায ৰোহারৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ন হি পুব্বং পস্সিত্ৰা পচ্ছা অধিমুচ্চতি. চতুসচ্চাভিসমযো সমানকালমেৰ হোতি. সমানকালেপি ৰা পুব্বকালিকানি পদানি ভৰন্তীতি ন দোসো. ৰেতি একংসেন সো অরহং. ভূতপরিঞ্ঞাতোতি দুক্খং পরিঞ্ঞাতৰা. ৰীততণ্হোতি ৰিগততণ্হো. ভৰাভৰেতি খুদ্দকে চ মহন্তে চ ভৰে. ৰুদ্ধিঅত্থেপি হি অ-কারস্স সম্ভৰতো অভৰোতি মহাভৰো. সো পন খুদ্দকমহন্তভাৰো উপাদাযুপাদায ৰেদিতব্বো. অথ ৰা ভৰেতি সস্সতে. অভৰেতি উচ্ছেদে. তদুভযেপি দিট্ঠিরাগাভাৰেন ৰীততণ্হো. ভূতস্স ৰিভৰাতি ৰট্টদুক্খস্স সমুচ্ছেদা. নাগচ্ছতি পুনব্ভৰন্তি অরহতো পরিনিব্বানং ৰুত্তং.

১৫০. তযো পুগ্গলাতিআদি মিচ্ছাদিট্ঠিকগরহণত্থং সম্মাদিট্ঠিকপসংসনত্থং ৰুত্তং. তত্থ ৰিরূপভাৰং পন্না গতা দিট্ঠি এতেসন্তি ৰিপন্নদিট্ঠী. সুন্দরভাৰং পন্না গতা দিট্ঠি এতেসন্তি সম্পন্নদিট্ঠী. তিত্থিযোতি তিত্থং ৰুচ্চতি দিট্ঠি, তং পটিপন্নত্তা তিত্থে সাধু, তিত্থং যস্স অত্থীতি ৰা তিত্থিযো. ইতো বহিদ্ধা পব্বজ্জূপগতো. তিত্থিযসাৰকোতি তেসং দিট্ঠানুগতিমাপন্নো গহট্ঠো. যো চ মিচ্ছাদিট্ঠিকোতি তদুভযভাৰং অনুপগন্ত্ৰা যায কাযচি দিট্ঠিযা মিচ্ছাদিট্ঠিকো.

তথাগতোতি সম্মাসম্বুদ্ধো. পচ্চেকবুদ্ধোপি এত্থেৰ সঙ্গহিতো. তথাগতসাৰকোতি মগ্গপ্পত্তো ফলপ্পত্তো চ. যো চ সম্মাদিট্ঠিকোতি তদুভযৰিনিমুত্তো লোকিযসম্মাদিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিকো.

গাথাসু কোধনোতি যো অভিণ্হং কুজ্ঝতি, সো. উপনাহীতি তমেৰ কোধং ৰড্ঢেত্ৰা উপনন্ধনসীলো. পাপমক্খীতি লামকভূতমক্খৰা. মাযাৰীতি কতপাপপটিচ্ছাদনৰা. ৰসলোতি হীনজচ্চো. ৰিসুদ্ধোতি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা ৰিসুদ্ধো. সুদ্ধতং গতোতি মগ্গফলসঙ্খাতং সুদ্ধভাৰং গতো. মেধাৰীতি পঞ্ঞৰা. ইমায গাথায লোকুত্তরসম্মাদিট্ঠিসম্পন্নো এৰ থোমিতো.

ৰিপন্নদিট্ঠিযো সম্পন্নদিট্ঠিযোতি পুগ্গলৰোহারং পহায ধম্মমেৰ গরহন্তো থোমেন্তো চ আহ. এতং মমাতি তণ্হামঞ্ঞনৰসেন দিট্ঠি. এসোহমস্মীতি মানমঞ্ঞনমূলিকা দিট্ঠি. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিমঞ্ঞনমেৰ.

এতং মমাতি কা দিট্ঠীতিআদীহি তিস্সন্নং ৰিপন্নদিট্ঠীনং ৰিভাগঞ্চ গণনঞ্চ কালসঙ্গহঞ্চ পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং. তত্থ কা দিট্ঠীতি অনেকাসু দিট্ঠীসু কতমা দিট্ঠীতি অত্থো. কতমন্তানুগ্গহিতাতি পুব্বন্তাপরন্তসঙ্খাতকালদ্ৰযে কতমেন কালেন অনুগ্গহিতা, অনুবদ্ধাতি অত্থো. যস্মা ‘‘এতং মমা’’তি পরামসন্তো ‘‘এতং মম অহোসি, এৰং মম অহোসি, এত্তকং মম অহোসী’’তি অতীতং ৰত্থুং অপদিসিত্ৰা পরামসতি, তস্মা পুব্বন্তানুদিট্ঠি হোতি. পুব্বন্তানুগ্গহিতা চ তা দিট্ঠিযো হোন্তি. যস্মা ‘‘এসোহমস্মী’’তি পরামসন্তো ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা তপেন ৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা এসোস্মি ৰিসুজ্ঝিস্সামী’’তি অনাগতফলং উপাদায পরামসতি, তস্মা অপরন্তানুদিট্ঠি হোতি. অপরন্তানুগ্গহিতা চ তা দিট্ঠিযো হোন্তি. যস্মা ‘‘এসো মে অত্তা’’তি পরামসন্তো অতীতানাগতং উপাদিন্নসন্ততিং উপাদায ‘‘এসো মে অত্তা’’তি পরামসতি, সক্কাযদিট্ঠিৰসেন চ পরামসতি, তস্মা সক্কাযদিট্ঠি হোতি. পুব্বন্তাপরন্তানুগ্গহিতা চ তা দিট্ঠিযো হোন্তি. যস্মা পন সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখাযেৰ দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো হোন্তি, সক্কাযদিট্ঠিসমুগ্ঘাতেনেৰ চ দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো সমুগ্ঘাতং গচ্ছন্তি, তস্মা সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখেন দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানীতি ৰুত্তা, সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখেন সক্কাযদিট্ঠিদ্ৰারেন দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি হোন্তীতি অত্থো. সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখানীতি পাঠো সুন্দরতরো. সক্কাযদিট্ঠি পমুখা আদি এতেসন্তি সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখানি. কানি তানি? দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি.

‘‘কা দিট্ঠী’’তি পুচ্ছায ৰীসতিৰত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি, ৰীসতিৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠীতি ৰিস্সজ্জনং. ‘‘কতি দিট্ঠিযো’’তি পুচ্ছায সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানীতি ৰিস্সজ্জনং. সাযেৰ পন সক্কাযদিট্ঠি ‘‘এসো মে অত্তা’’তি ৰচনসামঞ্ঞেন অত্তানুদিট্ঠীতি ৰুত্তা. তস্সা ৰুত্তায অত্তৰাদপটিসঞ্ঞুত্তা দিট্ঠিপি ৰুত্তাযেৰ হোতি.

১৫১. যে কেচি, ভিক্খৰেতিআদিসুত্তাহরণং সম্পন্নদিট্ঠিপুগ্গলসম্বন্ধেন সম্পন্নদিট্ঠিপুগ্গলৰিভাগদস্সনত্থং কতং. তত্থ নিট্ঠং গতাতি মগ্গঞাণৰসেন সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰাতি নিচ্ছযং গতা, নিব্বেমতিকাতি অত্থো. নিট্ঠাগতাতি পাঠো সমাসপদং হোতি, অত্থো পন সোযেৰ. দিট্ঠিসম্পন্নাতি দিট্ঠিযা সুন্দরভাৰং গতা. ইধ নিট্ঠাতি ইমিস্সা কামধাতুযা পরিনিব্বানং. ইধ ৰিহায নিট্ঠাতি ইমং কামভৰং ৰিজহিত্ৰা সুদ্ধাৰাসব্রহ্মলোকে পরিনিব্বানং. সত্তক্খত্তুপরমস্সাতি সত্তক্খত্তুংপরমা সত্তৰারপরমা ভৰূপপত্তি অত্তভাৰগ্গহণং অস্স, ততো পরং অট্ঠমং ভৰং নাদিযতীতি সত্তক্খত্তুপরমো. তস্স সত্তক্খত্তুপরমস্স সোতাপন্নস্স. কোলংকোলস্সাতি কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযতো হি পট্ঠায নীচে কুলে উপপত্তি নাম নত্থি, মহাভোগকুলেসুযেৰ নিব্বত্ততীতি অত্থো. তস্স কোলংকোলস্স সোতাপন্নস্স. একবীজিস্সাতি খন্ধবীজং নাম কথিতং. যস্স হি সোতাপন্নস্স একংযেৰ খন্ধবীজং অত্থি, একং অত্তভাৰগ্গহণং, সো একবীজী নাম. তস্স একবীজিস্স সোতাপন্নস্স. ভগৰতা গহিতনামৰসেনেৰেতানি এতেসং নামানি. এত্তকঞ্হি ঠানং গতো সত্তক্খত্তুপরমো নাম হোতি, এত্তকং কোলংকোলো, এত্তকং একবীজীতি ভগৰতা এতেসং নামং গহিতং. ভগৰা হি ‘‘অযং এত্তকং ঠানং গমিস্সতি, অযং এত্তকং ঠানং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৰা তেসং তানি তানি নামানি অগ্গহেসি. মুদুপঞ্ঞো হি সোতাপন্নো সত্ত ভৰে নিব্বত্তেন্তো সত্তক্খত্তুপরমো নাম, মজ্ঝিমপঞ্ঞো পরং ছট্ঠং ভৰং নিব্বত্তেন্তো কোলংকোলো নাম, তিক্খপঞ্ঞো একং ভৰং নিব্বত্তেন্তো একবীজী নাম. তং পনেতং তেসং মুদুমজ্ঝিমতিক্খপঞ্ঞতং পুব্বহেতু নিযমেতি. ইমে তযোপি সোতাপন্না কামভৰৰসেন ৰুত্তা, রূপারূপভৰে পন বহুকাপি পটিসন্ধিযো গণ্হন্তি. সকদাগামিস্সাতি পটিসন্ধিৰসেন সকিং কামভৰং আগচ্ছতীতি সকদাগামী. তস্স সকদাগামিস্স. দিট্ঠেৰ ধম্মে অরহাতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অরহা. অরহন্তিপি পাঠো. ইধ নিট্ঠাতি কামভৰং সংসরন্তেযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. রূপারূপভৰে উপ্পন্না পন অরিযা কামভৰে ন উপ্পজ্জন্তি, তত্থেৰ পরিনিব্বাযন্তি.

অন্তরাপরিনিব্বাযিস্সাতি আযুৰেমজ্ঝস্স অন্তরাযেৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযনতো অন্তরাপরিনিব্বাযী. সো পন উপ্পন্নসমনন্তরা পরিনিব্বাযী, আযুৰেমজ্ঝং অপ্পত্ৰা পরিনিব্বাযী, আযুৰেমজ্ঝং পত্ৰা পরিনিব্বাযীতি তিৰিধো হোতি. তস্স অন্তরাপরিনিব্বাযিস্স অনাগামিনো. উপহচ্চপরিনিব্বাযিস্সাতি আযুৰেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৰা ৰা কালকিরিযং উপগন্ত্ৰা ৰা কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযন্তস্স অনাগামিনো. অসঙ্খারপরিনিব্বাযিস্সাতি অসঙ্খারেন অপ্পযোগেন অধিমত্তপ্পযোগং অকত্ৰাৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযনধম্মস্স অনাগামিনো. সসঙ্খারপরিনিব্বাযিস্সাতি সসঙ্খারেন দুক্খেন কসিরেন অধিমত্তপ্পযোগং কত্ৰাৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযনধম্মস্স অনাগামিনো. উদ্ধংসোতস্স অকনিট্ঠগামিনোতি উদ্ধংৰাহিভাৰেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৰট্টসোতং ৰাতি উদ্ধংসোতো, উদ্ধং ৰা গন্ত্ৰা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংসোতো, অকনিট্ঠং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী. তস্স উদ্ধংসোতস্স অকনিট্ঠগামিনো অনাগামিস্স. অযং পন অনাগামী চতুপ্পভেদো – যো অৰিহতো পট্ঠায চত্তারো ব্রহ্মলোকে সোধেত্ৰা অকনিট্ঠং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো হেট্ঠা তযো ব্রহ্মলোকে সোধেত্ৰা সুদস্সীব্রহ্মলোকে ঠত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী নাম. যো ইতো অকনিট্ঠমেৰ গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো হেট্ঠা চতূসু ব্রহ্মলোকেসু তত্থ তত্থেৰ পরিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী নামাতি. ইমে পঞ্চ অনাগামিনো সুদ্ধাৰাসং গহেত্ৰা ৰুত্তা. অনাগামিনো পন রূপরাগারূপরাগানং অপ্পহীনত্তা আকঙ্খমানা সেসরূপারূপভৰেসুপি নিব্বত্তন্তি. সুদ্ধাৰাসে নিব্বত্তা পন অঞ্ঞত্থ ন নিব্বত্তন্তি. অৰেচ্চপ্পসন্নাতি অরিযমগ্গৰসেন জানিত্ৰা বুজ্ঝিত্ৰা অচলপ্পসাদেন পসন্না. সোতাপন্নাতি অরিযমগ্গসোতং আপন্না. ইমিনা সব্বেপি অরিযফলট্ঠা পুগ্গলা গহিতাতি.

ভৰৰিভৰদিট্ঠিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গট্ঠকথায

দিট্ঠিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. আনাপানস্সতিকথা

১. গণনৰারৰণ্ণনা

১৫২. ইদানি দিট্ঠিকথানন্তরং কথিতায আনাপানস্সতিকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি আনাপানস্সতিকথা দিট্ঠিকথায সুৰিদিতদিট্ঠাদীনৰস্স মিচ্ছাদিট্ঠিমলৰিসোধনেন সুৰিসুদ্ধচিত্তস্স যথাভূতাৰবোধায সমাধিভাৰনা সুকরা হোতি, সব্বসমাধিভাৰনাসু চ সব্বসব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং বোধিমূলে ইমিনাৰ সমাধিনা সমাহিতচিত্তানং যথাভূতাৰবোধতো অযমেৰ সমাধিভাৰনা পধানাতি চ দিট্ঠিকথানন্তরং কথিতা. তত্থ সোল়সৰত্থুকং আনাপানস্সতিসমাধিং ভাৰযতো সমধিকানি দ্ৰে ঞাণসতানি উপ্পজ্জন্তীতি ঞাণগণনুদ্দেসো, অট্ঠ পরিপন্থে ঞাণানীতিআদি ঞাণগণননিদ্দেসো, কতমানি অট্ঠ পরিপন্থে ঞাণানীতিআদি. ইমানি একৰীসতি ৰিমুত্তিসুখে ঞাণানীতিপরিযন্তং সব্বঞাণানং ৰিত্থারনিদ্দেসো, অন্তে সোল়সৰত্থুকং আনাপানস্সতিসমাধিং ভাৰযতোতিআদি নিগমনন্তি এৰং তাৰ পাল়িৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং.

তত্থ গণনুদ্দেসে গণনৰারে তাৰ সোল়সৰত্থুকন্তি দীঘং রস্সং সব্বকাযপটিসংৰেদী পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারন্তি কাযানুপস্সনাচতুক্কং, পীতিপটিসংৰেদী সুখপটিসংৰেদী চিত্তসঙ্খারপটিসংৰেদী পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারন্তি ৰেদনানুপস্সনাচতুক্কং, চিত্তপটিসংৰেদী অভিপ্পমোদযং চিত্তং সমাদহং চিত্তং ৰিমোচযং চিত্তন্তি চিত্তানুপস্সনাচতুক্কং, অনিচ্চানুপস্সী ৰিরাগানুপস্সী নিরোধানুপস্সী পটিনিস্সগ্গানুপস্সীতি ধম্মানুপস্সনাচতুক্কন্তি ইমেসং চতুন্নং চতুক্কানং ৰসেন সোল়স ৰত্থূনি পতিট্ঠা আরম্মণানি অস্সাতি সোল়সৰত্থুকো. তং সোল়সৰত্থুকং. সমাসৰসেন পনেত্থ ৰিভত্তিলোপো কতো. আনন্তি অব্ভন্তরং পৰিসনৰাতো. অপানন্তি বহিনিক্খমনৰাতো. কেচি পন ৰিপরিযাযেন ৰদন্তি. অপানঞ্হি অপেতং আনতোতি অপানন্তি ৰুচ্চতি, নিদ্দেসে (পটি. ম. ১.১৬০) পন না-কারস্স দীঘত্তমজ্ঝুপেক্খিত্ৰা আপানন্তি. তস্মিং আনাপানে সতি আনাপানস্সতি, অস্সাসপস্সাসপরিগ্গাহিকায সতিযা এতং অধিৰচনং. আনাপানস্সতিযা যুত্তো সমাধি, আনাপানস্সতিযং ৰা সমাধি আনাপানস্সতিসমাধি. ভাৰযতোতি নিব্বেধভাগিযং ভাৰেন্তস্স. সমধিকানীতি সহ অধিকেন ৰত্তন্তীতি সমধিকানি, সাতিরেকানীতি অত্থো. ম-কারো পনেত্থ পদসন্ধিকরো. কেচি পন ‘‘সংঅধিকানী’’তি ৰদন্তি. এৰং সতি দ্ৰে ঞাণসতানিযেৰ অধিকানীতি আপজ্জতি, তং ন যুজ্জতি. ইমানি হি ৰীসতিঅধিকানি দ্ৰে ঞাণসতানি হোন্তীতি.

পরিপন্থে ঞাণানীতি পরিপন্থং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তঞাণানি. তথা উপকারে উপক্কিলেসে ঞাণানি. ৰোদানে ঞাণানীতি ৰোদাযতি, তেন চিত্তং পরিসুদ্ধং হোতীতি ৰোদানং. কিং তং? ঞাণং. ‘‘ৰোদানঞাণানী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘সুতমযে ঞাণ’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. মাতিকা ১.১; পটি. ম. ১.১) ৰিয ‘‘ৰোদানে ঞাণানী’’তি ৰুত্তং. সতো সম্পজানো হুত্ৰা করোতীতি সতোকারী, তস্স সতোকারিস্স ঞাণানি. নিব্বিদাঞাণানীতি নিব্বিদাভূতানি ঞাণানি. নিব্বিদানুলোমঞাণানীতি নিব্বিদায অনুকূলানি ঞাণানি. নিব্বিদানুলোমিঞাণানীতিপি পাঠো, নিব্বিদানুলোমো এতেসং অত্থীতি নিব্বিদানুলোমীতি অত্থো. নিব্বিদাপটিপ্পস্সদ্ধিঞাণানীতি নিব্বিদায পটিপ্পস্সদ্ধিযং ঞাণানি. ৰিমুত্তিসুখে ঞাণানীতি ৰিমুত্তিসুখেন সম্পযুত্তানি ঞাণানি.

কতমানি অট্ঠাতিআদীহি পরিপন্থউপকারানং পটিপক্খৰিপক্খযুগলত্তা তেসু ঞাণানি সহেৰ নিদ্দিট্ঠানি. কামচ্ছন্দনেক্খম্মাদীনি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানি. উপকারন্তি চ লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন নপুংসকৰচনং কতং. সব্বেপি অকুসলা ধম্মাতি ৰুত্তাৰসেসা যে কেচি অকুসলা ধম্মা. তথা সব্বেপি নিব্বেধভাগিযা কুসলা ধম্মা. ‘‘পরিপন্থো উপকার’’ন্তি চ তং তদেৰ অপেক্খিত্ৰা একৰচনং কতং. এত্থ চ পরিপন্থে ঞাণানিউপকারে ঞাণানি চ পুচ্ছিত্ৰা তেসং আরম্মণানেৰ ৰিস্সজ্জিত্ৰা তেহেৰ তানি ৰিস্সজ্জিতানি হোন্তীতি তদারম্মণানি ঞাণানি নিগমেত্ৰা দস্সেসি. উপক্কিলেসে ঞাণাদীসুপি এসেৰ নযো.

গণনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সোল়সঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৫৩. সোল়সহি আকারেহীতি উভযপক্খৰসেন ৰুত্তেহি সোল়সহি ঞাণকোট্ঠাসেহি. উদুচিতং চিত্তং সমুদুচিতন্তি উপচারভূমিযং চিত্তং উদ্ধং উচিতং, সম্মা উদ্ধং উচিতং, উপরূপরি কতপরিচযং সম্মা উপরূপরি কতপরিচযন্তি অত্থো. উদুজিতং চিত্তং সমুদুজিতন্তিপি পাঠো. উপরিভাৰায জিতং, উপরিভাৰকরেহি ৰা ঞাণেহি জিতং উদুজিতং. সমুদুজিতন্তি সমা উপরিভাৰায, উপরিভাৰকরেহি ৰা ঞাণেহি জিতং. সমাতি চেত্থ ৰিসমভাৰপটিক্খেপো. ইমস্মিং পাঠে উ, দু-ইতি দ্ৰে দ্ৰে উপসগ্গা হোন্তি. উরূজিতং চিত্তং সম্মারূজিতন্তিপি পাঠো. এত্থাপি জিতত্থোযেৰ. উরূ অরূতি ইদং পন নিপাতমত্তমেৰাতি ৰদন্তি. ৰীণোপমট্ঠকথায তজ্জিতং সুতজ্জিতন্তি চ অত্থো ৰুত্তো, সো ইধ ন যুজ্জতি. একত্তে সন্তিট্ঠতীতি উপচারভূমিযং তাৰ নানারম্মণৰিক্খেপাভাৰেন একত্তে পতিট্ঠাতি. নিয্যানাৰরণট্ঠেন নীৰরণাতি এত্থ অরতিপি সব্বেপি অকুসলা আৰরণট্ঠেন নীৰরণাতি ৰুত্তা. নিয্যানাৰরণট্ঠেনাতি নিয্যানানং আগমনমগ্গপিদহনট্ঠেন. নিয্যানৰারণট্ঠেনাতিপি পাঠো, নিয্যানানং পটিক্খেপনট্ঠেনাতি অত্থো. নেক্খম্মং অরিযানং নিয্যানন্তি মগ্গট্ঠানং অরিযানং নিয্যানসঙ্খাতস্স অরিযমগ্গস্স হেতুত্তা ফলূপচারেন অরিযানং নিয্যানং. তেন চ হেতুভূতেন মগ্গক্খণে অরিযা নিয্যন্তি নিগচ্ছন্তি. কেচি পন ‘‘নিয্যানন্তি মগ্গো’’তি ৰদন্তি. ইধ উপচারস্স অধিপ্পেতত্তা মগ্গক্খণে চ আলোকসঞ্ঞায সব্বকুসলধম্মানঞ্চ অভাৰা তং ন যুজ্জতি. নিৰুতত্তাতি পটিচ্ছন্নত্তা. নপ্পজানাতীতি পুগ্গলৰসেন ৰুত্তং.

ৰিসুদ্ধচিত্তস্সাতি উপচারভূমিযংযেৰ. খণিকসমোধানাতি চিত্তক্খণে চিত্তক্খণে উপ্পজ্জনতো খণো এতেসং অত্থীতি খণিকা, উপক্কিলেসা, খণিকানং সমোধানো সমাগমো পবন্ধো খণিকসমোধানো. তস্মা খণিকসমোধানা, উপ্পজ্জমানা উপক্কিলেসা খণিকপ্পবন্ধৰসেন খণিকপরম্পরাৰসেন উপ্পজ্জন্তি, ন একচিত্তক্খণৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি.

সোল়সঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. উপক্কিলেসঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

পঠমচ্ছক্কং

১৫৪. পঠমচ্ছক্কে অস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানন্তি অব্ভন্তরপৰিসনৰাতস্স নাসিকগ্গং ৰা মুখনিমিত্তং ৰা আদি, হদযং মজ্ঝং, নাভি পরিযোসানং. তং তস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো যোগিস্স ঠাননানত্তানুগমনেন চিত্তং অজ্ঝত্তং ৰিক্খেপং গচ্ছতি, তং অজ্ঝত্তৰিক্খেপগতং চিত্তং একত্তে অসণ্ঠহনতো সমাধিস্স পরিপন্থো. পস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানন্তি বহিনিক্খমনৰাতস্স নাভি আদি, হদযং মজ্ঝং, নাসিকগ্গং ৰা মুখনিমিত্তং ৰা বহিআকাসো ৰা পরিযোসানং. যোজনা পনেত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. অস্সাসপটিকঙ্খনা নিকন্তিতণ্হাচরিযাতি ‘‘নাসিকাৰাতাযত্তমিদং কম্মট্ঠান’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা ওল়ারিকোল়ারিকস্স অস্সাসস্স পত্থনাসঙ্খাতা নিকামনা এৰ তণ্হাপৰত্তি. তণ্হাপৰত্তিযা সতি একত্তে অসণ্ঠহনতো সমাধিস্স পরিপন্থো. পস্সাসপটিকঙ্খনা নিকন্তীতি পুন অস্সাসপুব্বকস্স পস্সাসস্স পত্থনাসঙ্খাতা নিকন্তি. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. অস্সাসেনাভিতুন্নস্সাতি অতিদীঘং অতিরস্সং ৰা অস্সাসং করোন্তস্স অস্সাসমূলকস্স কাযচিত্তকিলমথস্স সব্ভাৰতো তেন অস্সাসেন ৰিদ্ধস্স পীল়িতস্স. পস্সাসপটিলাভে মুচ্ছনাতি অস্সাসেন পীল়িতত্তাযেৰ পস্সাসে অস্সাদসঞ্ঞিনো পস্সাসং পত্থযতো তস্মিং পস্সাসপটিলাভে রজ্জনা. পস্সাসমূলকেপি এসেৰ নযো.

ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স অনুৰণ্ণনত্থং ৰুত্তেসু গাথাবন্ধেসু অনুগচ্ছনাতি অনুগচ্ছমানা. সতীতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰিক্খেপহেতুভূতা সতি. ৰিক্খিপতি অনেন চিত্তন্তি ৰিক্খেপো. কো সো? অস্সাসো. অজ্ঝত্তং ৰিক্খেপো অজ্ঝত্তৰিক্খেপো, তস্স আকঙ্খনা অজ্ঝত্তৰিক্খেপাকঙ্খনা, অসম্মামনসিকারৰসেন অজ্ঝত্তৰিক্খেপকস্স অস্সাসস্স আকঙ্খনাতি ৰুত্তং হোতি. এতেনেৰ নযেন বহিদ্ধাৰিক্খেপপত্থনা ৰেদিতব্বা. যেহীতি যেহি উপক্কিলেসেহি. ৰিক্খিপ্পমানস্সাতি ৰিক্খিপিযমানস্স ৰিক্খেপং আপাদিযমানস্স. নো চ চিত্তং ৰিমুচ্চতীতি চিত্তং অস্সাসপস্সাসারম্মণে চ নাধিমুচ্চতি, পচ্চনীকধম্মেহি চ ন ৰিমুচ্চতি. চিত্তং নো চ ৰিমুচ্চতি পরপত্তিযা চ হোন্তীতি সম্বন্ধো. ৰিমোক্খং অপ্পজানন্তাতি সো ৰা অঞ্ঞো ৰা আরম্মণাধিমুত্তিৰিমোক্খঞ্চ পচ্চনীকৰিমুত্তিৰিমোক্খঞ্চ এৰং অপ্পজানন্তা. পরপত্তিযাতি পরপচ্চযং পরসদ্দহনং অরহন্তি, ন অত্তপচ্চক্খং ঞাণন্তি ‘‘পরপচ্চযিকা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘পরপত্তিযা’’তি ৰুত্তং. অত্থো পন সোযেৰ.

দুতিযচ্ছক্কং

১৫৫. দুতিযচ্ছক্কে নিমিত্তন্তি অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানং. অস্সাসপস্সাসা হি দীঘনাসিকস্স নাসাপুটং ঘট্টেন্তা পৰত্তন্তি, রস্সনাসিকস্স উত্তরোট্ঠং. যদি হি অযং যোগী তং নিমিত্তমেৰ আৰজ্জতি, তস্স নিমিত্তমেৰ আৰজ্জমানস্স অস্সাসে চিত্তং ৰিকম্পতি, ন পতিট্ঠাতীতি অত্থো. তস্স তস্মিং চিত্তে অপ্পতিট্ঠিতে সমাধিস্স অভাৰতো তং ৰিকম্পনং সমাধিস্স পরিপন্থো. যদি অস্সাসমেৰ আৰজ্জতি, তস্স চিত্তং অব্ভন্তরপৰেসনৰসেন ৰিক্খেপং আৰহতি, নিমিত্তে ন পতিট্ঠাতি, তস্মা নিমিত্তে ৰিকম্পতি. ইমিনা নযেন সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. গাথাসু ৰিক্খিপ্পতেতি ৰিক্খিপীযতি ৰিক্খেপং আপাদীযতি.

ততিযচ্ছক্কং

১৫৬. ততিযচ্ছক্কে অতীতানুধাৰনং চিত্তন্তি ফুসনট্ঠানং অতিক্কমিত্ৰা গতং অস্সাসং ৰা পস্সাসং ৰা অনুগচ্ছমানং চিত্তং. ৰিক্খেপানুপতিতন্তি ৰিক্খেপেন অনুগতং, ৰিক্খেপং ৰা সযং অনুপতিতং অনুগতং. অনাগতপটিকঙ্খনং চিত্তন্তি ফুসনট্ঠানং অপ্পত্তং অস্সাসং ৰা পস্সাসং ৰা পটিকঙ্খমানং পচ্চাসীসমানং চিত্তং. ৰিকম্পিতন্তি তস্মিং অপ্পতিট্ঠানেনেৰ ৰিক্খেপেন ৰিকম্পিতং. লীনন্তি অতিসিথিলৰীরিযতাদীহি সঙ্কুচিতং. কোসজ্জানুপতিতন্তি কুসীতভাৰানুগতং. অতিপগ্গহিতন্তি অচ্চারদ্ধৰীরিযতাদীহি অতিউস্সাহিতং. উদ্ধচ্চানুপতিতন্তি ৰিক্খেপানুগতং. অভিনতন্তি অস্সাদৰত্থূসু ভুসং নতং অল্লীনং. অপনতন্তি নিরস্সাদৰত্থূসু পতিহতং, ততো অপগতং ৰা, অপগতনতং ৰা, ন ততো অপগতন্তি অত্থো. রাগানুপতিতন্তি এত্থ অস্সাসপস্সাসনিমিত্তং মনসিকরোতো উপ্পন্নপীতিসুখে ৰা পুব্বে হসিতলপিতকীল়িতৰত্থূসু ৰা রাগো অনুপততি. ব্যাপাদানুপতিতন্তি এত্থ মনসিকারে নিরস্সাদগতচিত্তস্স উপ্পন্নদোমনস্সৰসেন ৰা পুব্বে সমুদাচিণ্ণেসু আঘাতৰত্থূসু ৰা ব্যাপাদো অনুপততি. গাথাসু ন সমাধিযতীতি ন সমাহিতং হোতি. অধিচিত্তন্তি চিত্তসীসেন নিদ্দিট্ঠো অধিকো সমাধি.

১৫৭. এত্তাৰতা তীহি ছক্কেহি অট্ঠারস উপক্কিলেসে নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি তেসং উপক্কিলেসানং সমাধিস্স পরিপন্থভাৰসাধনেন আদীনৰং দস্সেন্তো পুন অস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানন্তিআদিমাহ. তত্থ কাযোপি চিত্তম্পি সারদ্ধা চ হোন্তীতি ৰিক্খেপসমুট্ঠানরূপানং ৰসেন রূপকাযোপি, ৰিক্খেপসন্ততিৰসেন চিত্তম্পি মহতা খোভেন খুভিতা সদরথা চ হোন্তি. ততো মন্দতরেন ইঞ্জিতা কম্পিতা, ততো মন্দতরেন ফন্দিতা চলিতা হোন্তি. বলৰাপি মজ্ঝিমোপি মন্দোপি খোভো হোতিযেৰ, ন সক্কা খোভেন ন ভৰিতুন্তি ৰুত্তং হোতি. চিত্তং ৰিকম্পিতত্তাতি চিত্তস্স ৰিকম্পিতত্তা. গাথাসু পরিপুণ্ণা অভাৰিতাতি যথা পরিপুণ্ণা হোতি, তথা অভাৰিতা. ইঞ্জিতোতি কম্পিতো. ফন্দিতোতি মন্দকম্পিতো. হেট্ঠা নীৰরণানং অনন্তরত্তা ‘‘ইমেহি চ পন নীৰরণেহী’’তি (পটি. ম. ১.১৫৩) অচ্চন্তসমীপনিদস্সনৰচনং কতং. ইধ পন নিগমনে নীৰরণানং সন্তরত্তা তেহি চ পন নীৰরণেহীতি পরম্মুখনিদস্সনৰচনং কতং.

উপক্কিলেসঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ৰোদানঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৫৮. ৰোদানে ঞাণানীতি ৰিসুদ্ধঞাণানি. তং ৰিৰজ্জযিত্ৰাতি যং পুব্বে ৰুত্তং অতীতানুধাৰনং চিত্তং ৰিক্খেপানুপতিতং, তং ৰিৰজ্জযিত্ৰাতি সম্বন্ধিতব্বং. একট্ঠানে সমাদহতীতি অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানে সমং আদহতি পতিট্ঠাপেতি. তত্থেৰ অধিমোচেতীতি একট্ঠানেতি ৰুত্তে অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানেযেৰ সন্নিট্ঠপেতি সন্নিট্ঠানং করোতি. পগ্গণ্হিত্ৰাতি ধম্মৰিচযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনায পগ্গহেত্ৰা. ৰিনিগ্গণ্হিত্ৰাতি পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনায ৰিনিগ্গণ্হিত্ৰা. ‘‘সতিন্দ্রিযৰীরিযিন্দ্রিযেহি পগ্গহেত্ৰা, সতিন্দ্রিযসমাধিন্দ্রিযেহি ৰিনিগ্গহেত্ৰা’’তিপি ৰদন্তি. সম্পজানো হুত্ৰাতি অসুভভাৰনাদীহি. পুন সম্পজানো হুত্ৰাতি মেত্তাভাৰনাদীহি. যেন রাগেন অনুপতিতং, যেন ব্যাপাদেন অনুপতিতং, তং পজহতীতি সম্বন্ধো. তং চিত্তং ঈদিসন্তি সম্পজানন্তো তপ্পটিপক্খেন রাগং পজহতি, ব্যাপাদং পজহতীতি ৰা অত্থো. পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেসং. পরিযোদাতন্তি পভস্সরং. একত্তগতং হোতীতি তং তং ৰিসেসং পত্তস্স তং তং একত্তং গতং হোতি.

কতমে তে একত্তাতি ইধ যুজ্জমানাযুজ্জমানেপি একত্তে একতো কত্ৰা পুচ্ছতি. দানূপসগ্গুপট্ঠানেকত্তন্তি দানৰত্থুসঙ্খাতস্স দানস্স উপসগ্গো ৰোসজ্জনং দানূপসগ্গো, দানৰত্থুপরিচ্চাগচেতনা. তস্স উপট্ঠানং আরম্মণকরণৰসেন উপগন্ত্ৰা ঠানং দানূপসগ্গুপট্ঠানং, তদেৰ একত্তং, তেন ৰা একত্তং একগ্গভাৰো দানূপসগ্গুপট্ঠানেকত্তং. দানৰোসগ্গুপট্ঠানেকত্তন্তি পাঠো সুন্দরতরো, সো এৰত্থো. এতেন পদুদ্ধারৰসেন চাগানুস্সতিসমাধি ৰুত্তো. পদুদ্ধারৰসেন ৰুত্তোপি চেস ইতরেসং তিণ্ণম্পি একত্তানং উপনিস্সযপচ্চযো হোতি, তস্মা ইধ নিদ্দিট্ঠন্তি ৰদন্তি. ৰিসাখাপি হি মহাউপাসিকা আহ – ‘‘ইধ, ভন্তে, দিসাসু ৰস্সংৰুট্ঠা ভিক্খূ সাৰত্থিং আগচ্ছিস্সন্তি ভগৰন্তং দস্সনায, তে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সন্তি ‘ইত্থন্নামো, ভন্তে, ভিক্খু কালঙ্কতো, তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’তি? তং ভগৰা ব্যাকরিস্সতি সোতাপত্তিফলে ৰা সকদাগামিফলে ৰা অনাগামিফলে ৰা অরহত্তে ৰা. ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সামি ‘আগতপুব্বা নু খো, ভন্তে, তেন অয্যেন সাৰত্থী’তি? সচে মে ৰক্খন্তি ‘আগতপুব্বা তেন ভিক্খুনা সাৰত্থী’তি. নিট্ঠমেত্থ গচ্ছিস্সামি নিস্সংসযং পরিভুত্তং তেন অয্যেন ৰস্সিকসাটিকা ৰা আগন্তুকভত্তং ৰা গমিকভত্তং ৰা গিলানভত্তং ৰা গিলানুপট্ঠাকভত্তং ৰা গিলানভেসজ্জং ৰা ধুৰযাগু ৰাতি. তস্সা মে তদনুস্সরন্তিযা পামোজ্জং জাযিস্সতি, পমুদিতায পীতি জাযিস্সতি, পীতিমনায কাযো পস্সম্ভিস্সতি, পস্সদ্ধকাযা সুখং ৰেদযিস্সামি, সুখিনিযা চিত্তং সমাধিযিস্সতি, সা মে ভৰিস্সতি ইন্দ্রিযভাৰনা বলভাৰনা বোজ্ঝঙ্গভাৰনা’’তি (মহাৰ. ৩৫১). অথ ৰা একত্তেসু পঠমং উপচারসমাধিৰসেন ৰুত্তং, দুতিযং অপ্পনাসমাধিৰসেন, ততিযং ৰিপস্সনাৰসেন, চতুত্থং মগ্গফলৰসেনাতি ৰেদিতব্বং. সমথস্স নিমিত্তং সমথনিমিত্তং. ৰযো ভঙ্গো এৰ লক্খণং ৰযলক্খণং. নিরোধো নিব্বানং. সেসমেতেসু তীসু ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং.

চাগাধিমুত্তানন্তি দানে অধিমুত্তানং. অধিচিত্তন্তি ৰিপস্সনাপাদকসমাধি. ৰিপস্সকানন্তি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায তীহি অনুপস্সনাহি সঙ্খারে ৰিপস্সন্তানং. অরিযপুগ্গলানন্তি অট্ঠন্নং. দুতিযাদীনি তীণি একত্তানি আনাপানস্সতিৰসেন সেসকম্মট্ঠানৰসেন চ যুজ্জন্তি. চতূহি ঠানেহীতি চতূহি কারণেহি. সমাধিৰিপস্সনামগ্গফলানং ৰসেন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৰ হোতি উপেক্খানুব্রূহিতঞ্চ ঞাণেন চ সম্পহংসিত’’ন্তি উদ্দেসপদানি. ‘‘পঠমস্স ঝানস্স কো আদী’’তিআদীনি তেসং উদ্দেসপদানং ৰিত্থারেতুকম্যতাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমানি নিদ্দেসপদানি. তত্থ পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দন্তি পটিপদা এৰ নীৰরণমলৰিসোধনতো ৰিসুদ্ধি, তং পটিপদাৰিসুদ্ধিং পক্খন্দং পৰিট্ঠং. উপেক্খানুব্রূহিতন্তি তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায ব্রূহিতং ৰড্ঢিতং. ঞাণেন চ সম্পহংসিতন্তি পরিযোদাপকেন ঞাণেন সম্পহংসিতং পরিযোদাপিতং ৰিসোধিতং. পটিপদাৰিসুদ্ধি নাম সসম্ভারিকো উপচারো, উপেক্খানুব্রূহনা নাম অপ্পনা, সম্পহংসনা নাম পচ্চৰেক্খণাতি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি. যস্মা পন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৰ হোতী’’তিআদি ৰুত্তং, তস্মা অন্তোঅপ্পনাযমেৰ আগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি, তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা, ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনেন পরিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন সম্পহংসনা ৰেদিতব্বা. কথং? যস্মিঞ্হি ৰারে অপ্পনা উপ্পজ্জতি, তস্মিং যো নীৰরণসঙ্খাতো কিলেসগণো তস্স ঝানস্স পরিপন্থো, ততো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, ৰিসুদ্ধত্তা আৰরণৰিরহিতং হুত্ৰা মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি. মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং নাম সমপ্পৰত্তো অপ্পনাসমাধিযেৰ. তদনন্তরং পন পুরিমচিত্তং একসন্ততিপরিণামনযেন তথত্তং উপগচ্ছমানং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি নাম. এৰং পটিপন্নত্তা তথত্তুপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. এৰং তাৰ পুরিমচিত্তে ৰিজ্জমানাকারনিপ্ফাদিকা পঠমস্স ঝানস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ আগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি ৰেদিতব্বা. এৰং ৰিসুদ্ধস্স পন তস্স পুন ৰিসোধেতব্বাভাৰতো ৰিসোধনে ব্যাপারং অকরোন্তো ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথভাৰূপগমনেন সমথপটিপন্নস্স পুন সমাদানে ব্যাপারং অকরোন্তো সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথপটিপন্নভাৰতো এৰ চস্স কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপারং অকরোন্তো একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. এৰং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা ৰেদিতব্বা.

যে পনেতে এৰং উপেক্খানুব্রূহিতে তত্থ জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তমানা হুত্ৰা পৰত্তা, যানি চ সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিরসেন একরসানি হুত্ৰা পৰত্তানি, যং চেস তদুপগং তেসং অনতিৰত্তনএকরসভাৰানং অনুচ্ছৰিকং ৰীরিযং ৰাহযতি, যা চস্স তস্মিং খণে পৰত্তা আসেৰনা, সব্বেপি তে আকারা যস্মা ঞাণেন সংকিলেসৰোদানেসু তং তং আদীনৰঞ্চ আনিসংসঞ্চ দিস্ৰা তথা তথা সম্পহংসিতত্তা ৰিসোধিতত্তা পরিযোদাপিতত্তা নিপ্ফন্না, তস্মা ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনেন পরিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন সম্পহংসনা ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তং. তত্থ যস্মা উপেক্খাৰসেন ঞাণং পাকটং হোতি, যথাহ – ‘‘তথাপগ্গহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতি, উপেক্খাৰসেন পঞ্ঞাৰসেন পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. উপেক্খাৰসেন নানত্তকিলেসেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, ৰিমোক্খৰসেন পঞ্ঞাৰসেন পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. ৰিমুত্তত্তা তে ধম্মা একরসা হোন্তি, একরসট্ঠেন ভাৰনা’’তি (পটি. ম. ১.২০১). তস্মা ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা পরিযোসানন্তি ৰুত্তা.

এৰং তিৰত্তগতন্তিআদীনি তস্সেৰ চিত্তস্স থোমনৰচনানি. তত্থ এৰং তিৰত্তগতন্তি এৰং যথাৰুত্তেন ৰিধিনা পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দনউপেক্খানুব্রূহনাঞাণসম্পহংসনাৰসেন তিৰিধভাৰং গতং. ৰিতক্কসম্পন্নন্তি কিলেসক্খোভৰিরহিতত্তা ৰিতক্কেন সুন্দরভাৰং পন্নং গতং. চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি তস্মিংযেৰ আরম্মণে চিত্তস্স নিরন্তরপ্পৰত্তিসঙ্খাতেন অধিট্ঠানেন সম্পন্নং অনূনং. যথা অধিট্ঠানৰসিযং অধিট্ঠানন্তি ঝানপ্পৰত্তি, তথা ইধাপি চিত্তস্স অধিট্ঠানন্তি চিত্তেকগ্গতাপি যুজ্জতি. তেন হি একস্মিংযেৰ আরম্মণে চিত্তং অধিট্ঠাতি, ন এত্থ ৰিক্খিপতীতি. ‘‘সমাধিসম্পন্ন’’ন্তি ৰিসুং ৰুত্তত্তা পন ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং. অথ ৰা সমাধিস্সেৰ ঝানসঙ্গহিতত্তা চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি ঝানঙ্গপঞ্চকৰসেন ৰুত্তং. সমাধিসম্পন্নন্তি ইন্দ্রিযসঙ্গহিতত্তা ইন্দ্রিযপঞ্চকৰসেন, দুতিযজ্ঝানাদীসু পন অলব্ভমানানি পদানি পহায লব্ভমানকৰসেন পীতিসম্পন্নন্তিআদি ৰুত্তং.

অনিচ্চানুপস্সনাদীসু অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু ৰিতক্কাদযো পরিপুণ্ণাযেৰ তাসং কামাৰচরত্তা. এতাসু চ অপ্পনায অভাৰতো পটিপদাৰিসুদ্ধিআদযো খণিকসমাধিৰসেন যোজেতব্বা. চতূসু মগ্গেসু পঠমজ্ঝানিকৰসেন ৰিতক্কাদীনং লব্ভনতো লব্ভমানকৰসেনেৰ ৰিতক্কাদযো পরিপুণ্ণা ৰুত্তা. দুতিযজ্ঝানিকাদীসু হি মগ্গেসু ৰিতক্কাদযো ঝানেসু ৰিয পরিহাযন্তীতি. এত্তাৰতা তেরস ৰোদানঞাণানি ৰিত্থারতো নিদ্দিট্ঠানি হোন্তি. কথং? একট্ঠানে সমাদহনেন তত্থেৰ অধিমুচ্চনেন কোসজ্জপ্পজহনেন উদ্ধচ্চপ্পজহনেন রাগপ্পজহনেন ব্যাপাদপ্পজহনেন সম্পযুত্তানি ছ ঞাণানি, চতূহি একত্তেহি সম্পযুত্তানি চত্তারি ঞাণানি, পটিপদাৰিসুদ্ধিউপেক্খানুব্রূহনাসম্পহংসনাহি সম্পযুত্তানি তীণি ঞাণানীতি এৰং তেরস ঞাণানি নিদ্দিট্ঠানি.

১৫৯. এৰং সন্তেপি আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনাৰসেন তেসং নিপ্ফত্তিং দস্সেতুকামো তানি ঞাণানি অনিগমেত্ৰাৰ নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসাতিআদিনা নযেন চোদনাপুব্বঙ্গমং আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনাৰিধিং দস্সেত্ৰা অন্তে তানি ঞাণানি নিগমেত্ৰা দস্সেসি. তত্থ নিমিত্তং ৰুত্তমেৰ. অনারম্মণামেকচিত্তস্সাতি অনারম্মণা একচিত্তস্স. ম-কারো পনেত্থ পদসন্ধিকরো. অনারম্মণমেকচিত্তস্সাতিপি পাঠো, একস্স চিত্তস্স আরম্মণং ন ভৰন্তীতি অত্থো. তযো ধম্মেতি নিমিত্তাদযো তযো ধম্মে. ভাৰনাতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনা. কথন্তি পঠমং ৰুত্তায চোদনাগাথায অনন্তরং ৰুত্তায পরিহারগাথায অত্থং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ন চিমেতি ন চ ইমে. ন চমেতিপি পাঠো, সোযেৰ পদচ্ছেদো. কথং ন চ অৰিদিতা হোন্তি, কথং ন চ চিত্তং ৰিক্খেপং গচ্ছতীতি এৰং কথং সদ্দো সেসেহি পঞ্চহি যোজেতব্বো. পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতীতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনারম্ভকং ৰীরিযং সন্দিস্সতি. ৰীরিযঞ্হি পদহন্তি তেনাতি পধানন্তি ৰুচ্চতি. পযোগঞ্চ সাধেতীতি নীৰরণৰিক্খম্ভকং ঝানঞ্চ যোগী নিপ্ফাদেতি. ঝানঞ্হি নীৰরণৰিক্খম্ভনায পযুঞ্জীযতীতি পযোগোতি ৰুত্তং. ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি সংযোজনপ্পহানকরং মগ্গঞ্চ পটিলভতি. মগ্গো হি সমথৰিপস্সনানং আনিসংসত্তা ৰিসেসোতি ৰুত্তো. ৰিসেসস্স চ পমুখভূতত্তা চ-কারেন সমুচ্চযো ন কতো.

ইদানি তং পুচ্ছিতমত্থং উপমায সাধেন্তো সেয্যথাপি রুক্খোতিআদিমাহ. তস্সত্থো – যথা নাম ককচেন ফালনত্থং ৰাসিযা তচ্ছিত্ৰা রুক্খো ফালনকালে নিচ্চলভাৰত্থং সমে ভূমিপদেসে পযোগক্খমং কত্ৰা ঠপিতো. ককচেনাতি হত্থককচেন. আগতেতি রুক্খং ফুসিত্ৰা অত্তনো সমীপভাগং আগতে. গতেতি রুক্খং ফুসিত্ৰা পরভাগং গতে. ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. ন অৰিদিতা হোন্তীতি রুক্খে ককচদন্তেহি ফুট্ঠং পুরিসেন পেক্খমানং ঠানং অপ্পত্ৰা তেসং আগমনগমনাভাৰতো সব্বেপি ককচদন্তা ৰিদিতাৰ হোন্তি. পধানন্তি রুক্খচ্ছেদনৰীরিযং. পযোগন্তি রুক্খচ্ছেদনকিরিযং. ‘‘ৰিসেসমধিগচ্ছতী’’তি ৰচনং উপমায নত্থি. উপনিবন্ধনা নিমিত্তন্তি উপনিবন্ধনায সতিযা নিমিত্তভূতং কারণভূতং নাসিকগ্গং ৰা মুখনিমিত্তং ৰা. উপনিবন্ধতি এতায আরম্মণে চিত্তন্তি উপনিবন্ধনা নাম সতি. নাসিকগ্গে ৰাতি দীঘনাসিকো নাসিকগ্গে. মুখনিমিত্তে ৰাতি রস্সনাসিকো উত্তরোট্ঠে. উত্তরোট্ঠো হি মুখে সতিযা নিমিত্তন্তি মুখনিমিত্তন্তি ৰুত্তো. আগতেতি ফুট্ঠট্ঠানতো অব্ভন্তরং আগতে. গতেতি ফুট্ঠট্ঠানতো বহিদ্ধা গতে. ন অৰিদিতা হোন্তীতি ফুসনট্ঠানং অপ্পত্ৰা অস্সাসপস্সাসানং আগমনগমনাভাৰতো সব্বেপি তে ৰিদিতা এৰ হোন্তি. কম্মনিযং হোতীতি যেন ৰীরিযেন কাযোপি চিত্তম্পি কম্মনিযং ভাৰনাকম্মক্খমং ভাৰনাকম্মযোগ্গং হোতি. ইদং ৰীরিযং পধানং নামাতি ফলেন কারণং ৰুত্তং হোতি. উপক্কিলেসা পহীযন্তীতি ৰিক্খম্ভনৰসেন নীৰরণানি পহীযন্তি. ৰিতক্কা ৰূপসম্মন্তীতি নানারম্মণচারিনো অনৰট্ঠিতা ৰিতক্কা উপসমং গচ্ছন্তি. যেন ঝানেন উপক্কিলেসা পহীযন্তি, ৰিতক্কা ৰূপসম্মন্তি. অযং পযোগোতি পযোগমপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো কতো. সঞ্ঞোজনা পহীযন্তীতি তংতংমগ্গৰজ্ঝা সঞ্ঞোজনা সমুচ্ছেদপ্পহানেন পহীযন্তি. অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি পহীনানং পুন অনুপ্পত্তিধম্মকত্তা ৰিগতো উপ্পাদন্তো ৰা ৰযন্তো ৰা এতেসন্তি ব্যন্তা, পুব্বে অব্যন্তা ব্যন্তা হোন্তীতি ব্যন্তীহোন্তি, ৰিনস্সন্তীতি অত্থো. সঞ্ঞোজনপ্পহানং অনুসযপ্পহানেন হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনত্থং অনুসযপ্পহানমাহ. যেন মগ্গেন সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি, অযং ৰিসেসোতি অত্থো. চতুত্থচতুক্কে অরিযমগ্গস্সাপি নিদ্দিট্ঠত্তা ইধ অরিযমগ্গো ৰুত্তো. একচিত্তস্স আরম্মণদ্ৰযাভাৰস্স অৰুত্তেপি সিদ্ধত্তা তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ এৰং ইমে তযো ধম্মা একচিত্তস্স আরম্মণা ন হোন্তীতি নিগমনং কতং.

১৬০. ইদানি তং ভাৰনাসিদ্ধিসাধকং যোগাৰচরং থুনন্তো আনাপানস্সতি যস্সাতি গাথং ৰত্ৰা তস্সা নিদ্দেসমাহ. তত্থ আনাপানস্সতিযো যথা বুদ্ধেন দেসিতা, তথা পরিপুণ্ণা সুভাৰিতা অনুপুব্বং পরিচিতা যস্স অত্থি সংৰিজ্জন্তি. সো ইমং লোকং পভাসেতি. কিং ৰিয? অব্ভা মুত্তোৰ চন্দিমা যথা অব্ভাদীহি মুত্তো চন্দিমা ইমং ওকাসলোকং পভাসেতি, তথা সো যোগাৰচরো ইমং খন্ধাদিলোকং পভাসেতীতি গাথায সম্বন্ধো. ‘‘অব্ভা মুত্তোৰ চন্দিমা’’তি চ পদস্স নিদ্দেসে মহিকাদীনম্পি ৰুত্তত্তা এত্থ আদিসদ্দলোপো কতোতি ৰেদিতব্বো. গাথানিদ্দেসে নো পস্সাসো নো অস্সাসোতি সো সোযেৰ অত্থো পটিসেধেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তো. উপট্ঠানং সতীতি অসম্মুস্সনতায তমেৰ অস্সাসং উপগন্ত্ৰা ঠানং সতি নামাতি অত্থো. তথা পস্সাসং. এত্তাৰতা আনাপানেসু সতি আনাপানস্সতীতি অত্থো ৰুত্তো হোতি.

ইদানি সতিৰসেনেৰ ‘‘যস্সা’’তি ৰুত্তং পুগ্গলং নিদ্দিসিতুকামো যো অস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতি. যো পস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতীতি ৰুত্তং. যো অস্সসতি, তস্স সতি অস্সাসং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতি. যো পস্সসতি, তস্স সতি পস্সাসং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতীতি অত্থো. পরিপুণ্ণাতি ঝানৰিপস্সনামগ্গপরম্পরায অরহত্তমগ্গপ্পত্তিযা পরিপুণ্ণা. তেযেৰ হি ঝানৰিপস্সনামগ্গধম্মে সন্ধায পরিগ্গহট্ঠেনাতিআদিমাহ. তে হি ধম্মা ইমিনা যোগিনা পরিগ্গয্হমানত্তা পরিগ্গহা, তেন পরিগ্গহট্ঠেন পরিপুণ্ণা. তত্থ সব্বেসং চিত্তচেতসিকানং অঞ্ঞমঞ্ঞপরিৰারত্তা পরিৰারট্ঠেন পরিপুণ্ণা. ভাৰনাপারিপূরিৰসেন পরিপূরট্ঠেন পরিপুণ্ণা. চতস্সো ভাৰনাতিআদীনি সুভাৰিতাতি ৰুত্তপদস্স অত্থৰসেন ৰুত্তানি. চতস্সো ভাৰনা হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ. যানীকতাতি যুত্তযানসদিসা কতা. ৰত্থুকতাতি পতিট্ঠট্ঠেন ৰত্থুসদিসা কতা. অনুট্ঠিতাতি পচ্চুপট্ঠিতা. পরিচিতাতি সমন্ততো চিতা উপচিতা. সুসমারদ্ধাতি সুট্ঠু সমারদ্ধা সুকতা. যত্থ যত্থ আকঙ্খতীতি যেসু যেসু ঝানেসু যাসু যাসু ৰিপস্সনাসু সচে ইচ্ছতি. তত্থ তত্থাতি তেসু তেসু ঝানেসু তাসু তাসু ৰিপস্সনাসু. ৰসিপ্পত্তোতি ৰসীভাৰং বহুভাৰং পত্তো. বলপ্পত্তোতি সমথৰিপস্সনাবলপ্পত্তো. ৰেসারজ্জপ্পত্তোতি ৰিসারদভাৰং পটুভাৰং পত্তো. তে ধম্মাতি সমথৰিপস্সনা ধম্মা. আৰজ্জনপটিবদ্ধাতি আৰজ্জনাযত্তা, আৰজ্জিতমত্তেযেৰ তস্স সন্তানেন, ঞাণেন ৰা সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি অত্থো. আকঙ্খপটিবদ্ধাতি রুচিআযত্তা, রোচিতমত্তেযেৰ ৰুত্তনযেন সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি অত্থো. মনসিকারো পনেত্থ আৰজ্জনায চিত্তুপ্পাদো. আকঙ্খনায ৰেৰচনৰসেন অত্থৰিৰরণত্থং ৰুত্তো. তেন ৰুচ্চতি যানীকতাতি এৰং কতত্তাযেৰ তে যুত্তযানসদিসা কতা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি.

যস্মিং যস্মিং ৰত্থুস্মিন্তি সোল়সসু ৰত্থূসু একেকস্মিং. স্ৰাধিট্ঠিতন্তি সুপ্পতিট্ঠিতং. সূপট্ঠিতাতি সুট্ঠু উপট্ঠিতা. সম্পযুত্তচিত্তসতীনং সহেৰ সকসককিচ্চকরণতো অনুলোমপটিলোমৰসেন যোজেত্ৰা তে দ্ৰে ধম্মা দস্সিতা. তেন ৰুচ্চতি ৰত্থুকতাতি এৰং ভূতত্তাযেৰ কতপতিট্ঠা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি. যেন যেন চিত্তং অভিনীহরতীতি পুব্বপ্পৰত্তিতো অপনেত্ৰা যত্থ যত্থ ভাৰনাৰিসেসে চিত্তং উপনেতি. তেন তেন সতি অনুপরিৰত্ততীতি তস্মিং তস্মিংযেৰ ভাৰনাৰিসেসে সতি অনুকূলা হুত্ৰা পুব্বপ্পৰত্তিতো নিৰত্তিত্ৰা পৰত্ততি. ‘‘যেন, তেনা’’তি চেত্থ ‘‘যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমী’’তিআদীসু (খু. পা. ৫.১; সু. নি. মঙ্গলসুত্ত) ৰিয ভুম্মত্থো ৰেদিতব্বো. তেন ৰুচ্চতি অনুট্ঠিতাতি এৰং করণতোযেৰ তং তং ভাৰনং অনুগন্ত্ৰা ঠিতা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি. আনাপানস্সতিযা সতিপধানত্তা ৰত্থুকতানুট্ঠিতপদেসু সতিযা সহ যোজনা কতাতি ৰেদিতব্বা.

যস্মা পন পরিপুণ্ণাযেৰ পরিচিতা হোন্তি ৰড্ঢিতা লদ্ধাসেৰনা, তস্মা ‘‘পরিপুণ্ণা’’তিপদে ৰুত্তা তযো অত্থা ‘‘পরিচিতা’’তিপদেপি ৰুত্তা, চতুত্থো ৰিসেসত্থোপি ৰুত্তো. তত্থ সতিযা পরিগ্গণ্হন্তোতি সম্পযুত্তায, পুব্বভাগায ৰা সতিযা পরিগ্গহেতব্বে পরিগ্গণ্হন্তো যোগী. জিনাতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি সমুচ্ছেদৰসেন লামকে কিলেসে জিনাতি অভিভৰতি. অযঞ্চ পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. ধম্মেসু হি জিনন্তেসু তংধম্মসমঙ্গীপুগ্গলোপি জিনাতি নাম. তে চ ধম্মা সতিং অৰিহায অত্তনো পৰত্তিক্খণে জিনিতুমারদ্ধা জিতাতি ৰুচ্চন্তি যথা ‘‘ভুঞ্জিতুমারদ্ধো ভুত্তো’’তি ৰুচ্চতি. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৰেদিতব্বং. এৰং সন্তেপি ‘‘পরিজিতা’’তি ৰত্তব্বে জ-কারস্স চ-কারং কত্ৰা ‘‘পরিচিতা’’তি ৰুত্তং, যথা সম্মা গদো অস্সাতি সুগতোতি অত্থৰিকপ্পে দ-কারস্স ত-কারো নিরুত্তিলক্খণেন কতো, এৰমিধাপি ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে পরিচিতাতি পদং কত্তুসাধনং, পুরিমানি তীণি কম্মসাধনানি.

চত্তারো সুসমারদ্ধাতি চত্তারো সুসমারদ্ধত্থাতি ৰুত্তং হোতি, অত্থসদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো. সুসমারদ্ধাতি পদস্স অত্থাপি হি ইধ সুসমারদ্ধাতি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা, সুসমারদ্ধধম্মা ৰা. চতুরত্থভেদতো চত্তারোতি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা, ন ধম্মভেদতো. যস্মা পন সুভাৰিতাযেৰ সুসমারদ্ধা হোন্তি, ন অঞ্ঞে, তস্মা তযো ভাৰনত্থা ইধাপি ৰুত্তা. আসেৰনত্থোপি তীসু ৰুত্তেসু ৰুত্তোযেৰ হোতি, তস্মা তং অৰত্ৰা তপ্পচ্চনীকানং সুসমূহতত্থো ৰুত্তো. পচ্চনীকসমুগ্ঘাতেন হি আরদ্ধপরিযোসানং পঞ্ঞাযতি, তেন সুসমারদ্ধস্স সিখাপ্পত্তো অত্থো ৰুত্তো হোতি. তত্থ তপ্পচ্চনীকানন্তি তেসং ঝানৰিপস্সনামগ্গানং পটিপক্খভূতানং. কিলেসানন্তি কামচ্ছন্দাদীনং নিচ্চসঞ্ঞাদিসম্পযুত্তানং সক্কাযদিট্ঠাদীনঞ্চ. সুসমূহতত্তাতি ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদৰসেন সুট্ঠু সমূহতত্তা নাসিতত্তা. পোত্থকেসু পন ‘‘সুসমুগ্ঘাতত্তা’’তি লিখন্তি, তং ন সুন্দরং.

১৬১. পুন তস্সেৰ পদস্স অঞ্ঞম্পি অত্থৰিকপ্পং দস্সেন্তো সুসমন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থ জাতাতি তস্মিং সিখাপ্পত্তভাৰনাৰিসেসে জাতা. অনৰজ্জাতি কিলেসানং আরম্মণভাৰানুপগমনেন কিলেসদোসৰিরহিতা. কুসলাতি জাতিৰসেন কুসলা. বোধিপক্খিযাতি বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি লদ্ধনামস্স অরিযস্স পক্খে ভৰত্তা বোধিপক্খিযা. পক্খে ভৰত্তাতি হি উপকারভাৰে ঠিতত্তা. তে চ ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (ম. নি. ৩.৩৫; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২২; মি. প. ৫.৪.১) সত্ততিংস ধম্মা. ইদং সমন্তি ইদং মগ্গক্খণে ধম্মজাতং সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসে সমেতি ৰিনাসেতীতি সমং নাম. নিরোধো নিব্বানন্তি দুক্খনিরোধত্তা নিরোধো, ৰানসঙ্খাতায তণ্হায অভাৰা নিব্বানং. ইদং সুসমন্তি ইদং নিব্বানং সব্বসঙ্খতৰিসমাপগতত্তা সুট্ঠু সমন্তি সুসমং নাম. ঞাতন্তি বোধিপক্খিযসঙ্খাতং সমং অসম্মোহতো ঞাণেন ঞাতং, নিব্বানসঙ্খাতং সুসমং আরম্মণতো ঞাণেন ঞাতং. তদেৰ দ্ৰযং তেনেৰ চক্খুনা ৰিয দিট্ঠং. ৰিদিতন্তি তদেৰ দ্ৰযং সন্তানে উপ্পাদনেন আরম্মণকরণেন চ পটিলদ্ধং. ঞাতং ৰিয পঞ্ঞায সচ্ছিকতং ফস্সিতঞ্চ. ‘‘অসল্লীনং অসম্মুট্ঠা অসারদ্ধো একগ্গ’’ন্তি পুরিমস্স পুরিমস্স পদস্স অত্থপ্পকাসনং. তত্থ আরদ্ধন্তি পট্ঠপিতং. অসল্লীনন্তি অসঙ্কুচিতং. উপট্ঠিতাতি উপগন্ত্ৰা ঠিতা. অসম্মুট্ঠাতি অৰিনট্ঠা. পস্সদ্ধোতি নিব্বুতো. অসারদ্ধোতি নিদ্দরথো. সমাহিতন্তি সমং ঠপিতং. একগ্গন্তি অৰিক্খিত্তং.

‘‘চত্তারো সুসমারদ্ধা’’তিআদি সকলস্স সুসমারদ্ধৰচনস্স মূলত্থো. ‘‘অত্থি সম’’ন্তিআদি পন সুসমৰচনস্স, ‘‘ঞাত’’ন্তিআদি আরদ্ধৰচনস্স ৰিকপ্পত্থা. তত্থাযং পদত্থসংসন্দনা – ‘‘সমা চ সুসমা চ সমসুসমা’’তি ৰত্তব্বে একদেসসরূপেকসেসং কত্ৰা ‘‘সুসমা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তা যথা নামঞ্চ রূপঞ্চ নামরূপঞ্চ নামরূপন্তি. ‘‘ইদং সমং, ইদং সুসম’’ন্তি পন অনঞ্ঞাপেক্খং কত্ৰা নপুংসকৰচনং কতং. যস্মা পন ঞাতম্পি দিট্ঠন্তি ৰুচ্চতি, দিট্ঠঞ্চ আরদ্ধঞ্চ অত্থতো একং. ৰিদিতসচ্ছিকতফস্সিতানি পন ঞাতৰেৰচনানি, তস্মা ঞাতন্তি আরদ্ধত্থোযেৰ ৰুত্তো হোতি.

আরদ্ধং হোতি ৰীরিযং অসল্লীনন্তি অযং পন আরদ্ধৰচনস্স উজুকত্থোযেৰ. উপট্ঠিতা সতীতিআদীনি পন সম্পযুত্তৰীরিযস্স উপকারকধম্মদস্সনত্থং ৰুত্তানি, ন আরদ্ধৰচনস্স অত্থদস্সনত্থং. পুরিমেন অত্থেন সুট্ঠু সমারদ্ধাতি সুসমারদ্ধা চ, ইমিনা অত্থেন সুসমা আরদ্ধাতি সুসমারদ্ধা চ একসেসে কতে ‘‘সুসমারদ্ধা’’তি ৰুচ্চন্তি. ইমমত্থং পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘তেন ৰুচ্চতি সুসমারদ্ধা’’তি ৰুত্তং.

অনুপুব্বন্তি যথানুক্কমেনাতি অত্থো, পুব্বং পুব্বং অনূতি ৰুত্তং হোতি. দীঘং অস্সাসৰসেনাতি দীঘন্তি ৰুত্তঅস্সাসৰসেন. পুরিমা পুরিমাতি পুরিমা পুরিমা সতি. এতেন পুব্বন্তিপদস্স অত্থো ৰুত্তো হোতি. পচ্ছিমা পচ্ছিমাতি সতিযেৰ. এতেন অনূতিপদস্স অত্থো ৰুত্তো হোতি. উভযেন পুব্বঞ্চ অনু চ পরিচিতাতি অত্থো ৰুত্তো হোতি. উপরি সোল়স ৰত্থূনি ৰিত্থারেত্ৰা ৰচনতো ইধ সঙ্খিপিত্ৰা ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী’’তি অন্তিমমেৰ দস্সিতং. যস্মা সিখাপ্পত্তভাৰনস্স সব্বাপি আনাপানস্সতিযো পুনপ্পুনং যথারুচি পৰত্তনতো অনুপরিচিতাপি হোন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিচিতা চেৰ হোন্তি অনুপরিচিতা চা’’তি.

যথত্থাতি যথাসভাৰত্থা. অত্তদমথত্থোতি অরহত্তমগ্গক্খণে অত্তনো নিব্বিসেৰনত্থো. সমথত্থোতি সীতিভাৰত্থো. পরিনিব্বাপনত্থোতি কিলেসপরিনিব্বানেন. অভিঞ্ঞত্থোতি সব্বধম্মৰসেন. পরিঞ্ঞত্থাদযো মগ্গঞাণকিচ্চৰসেন. সচ্চাভিসমযত্থো চতুন্নং সচ্চানং একপটিৰেধদস্সনৰসেন. নিরোধে পতিট্ঠাপকত্থো আরম্মণকরণৰসেন.

বুদ্ধোতিপদস্স অভাৰেপি বুদ্ধেনাতিপদে যো সো বুদ্ধো, তং নিদ্দিসিতুকামেন বুদ্ধোতি ৰুত্তং. সযম্ভূতি উপদেসং ৰিনা সযমেৰ ভূতো. অনাচরিযকোতি সযম্ভূপদস্স অত্থৰিৰরণং. যো হি আচরিযং ৰিনা সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, সো সযম্ভূ নাম হোতি. পুব্বে অননুস্সুতেসূতিআদি অনাচরিযকভাৰস্স অত্থপ্পকাসনং. অননুস্সুতেসূতি আচরিযং অননুস্সুতেসু. সামন্তি সযমেৰ. অভিসম্বুজ্ঝীতি ভুসং সম্মা পটিৰিজ্ঝি. তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণীতি তেসু চ সচ্চেসু সব্বঞ্ঞুভাৰং পাপুণি. যথা সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তা সব্বঞ্ঞুনো হোন্তি, তথা সচ্চানং পটিৰিদ্ধত্তা এৰং ৰুত্তং. সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতিপি পাঠো. বলেসু চ ৰসীভাৰন্তি দসসু চ তথাগতবলেসু ইস্সরভাৰং পাপুণি. যো সো এৰং ভূতো, সো বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ সব্বেসু ধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তরৰিমোক্খাধিগমপরিভাৰিতং খন্ধসন্তানং উপাদায পণ্ণত্তিকো, সব্বঞ্ঞুতপদট্ঠানং ৰা সচ্চাভিসম্বোধিমুপাদায পণ্ণত্তিকো সত্তৰিসেসো বুদ্ধো. এত্তাৰতা অত্থতো বুদ্ধৰিভাৰনা কতা হোতি.

১৬২. ইদানি ব্যঞ্জনতো ৰিভাৰেন্তো বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধোতিআদিমাহ. তত্থ যথা লোকে অৰগন্তা অৰগতোতি ৰুচ্চতি, এৰং বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. যথা পণ্ণসোসা ৰাতা পণ্ণসুসাতি ৰুচ্চন্তি, এৰং বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবুজ্ঝনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. সব্বদস্সাৰিতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মানং ঞাণচক্খুনা দিট্ঠত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধোতি অঞ্ঞেন অবোধনীযতো সযমেৰ বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. ৰিসৰিতায বুদ্ধোতি নানাগুণৰিসৰনতো পদুমমিৰ ৰিকসনট্ঠেন বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. খীণাসৰসঙ্খাতেন বুদ্ধোতিআদীহি ছহি পরিযাযেহি চিত্তসঙ্কোচকরধম্মপ্পহানেন নিদ্দক্খযৰিবুদ্ধো পুরিসো ৰিয সব্বকিলেসনিদ্দক্খযৰিবুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো একত্তা সঙ্খাতেনাতি ৰচনস্স কোট্ঠাসেনাতি অত্থো. তণ্হালেপদিট্ঠিলেপাভাৰেন নিরুপলেপসঙ্খাতেন. সৰাসনানং সব্বকিলেসানং পহীনত্তা একন্তৰচনেন ৰিসেসেত্ৰা একন্তৰীতরাগোতিআদি ৰুত্তং. একন্তনিক্কিলেসোতি রাগদোসমোহাৰসেসেহি সব্বকিলেসেহি নিক্কিলেসো. একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধোতি গমনত্থানং ধাতূনং বুজ্ঝনত্থত্তা বুজ্ঝনত্থাপি ধাতুযো গমনত্থা হোন্তি, তস্মা একাযনমগ্গং গতত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. একাযনমগ্গোতি চেত্থ –

‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৰটুমাযনং;

নাৰা উত্তরসেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি . (চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১) –

মগ্গস্স বহূসু নামেসু অযননামেন ৰুত্তো. তস্মা একমগ্গভূতো মগ্গো, ন দ্ৰেধাপথভূতোতি অত্থো. অথ ৰা একেন অযিতব্বো মগ্গোতি একাযনমগ্গো. একেনাতি গণসঙ্গণিকং পহায পৰিৰেকেন চিত্তেন. অযিতব্বোতি পটিপজ্জিতব্বো. অযন্তি ৰা এতেনাতি অযনো, সংসারতো নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অত্থো. একেসং অযনো একাযনো. একেতি সেট্ঠা, সব্বসত্তসেট্ঠা চ সম্মাসম্বুদ্ধা, তস্মা একাযনমগ্গোতি সম্মাসম্বুদ্ধানং অযনভূতো মগ্গোতি ৰুত্তং হোতি. অযতীতি ৰা অযনো, গচ্ছতি পৰত্ততীতি অত্থো. একস্মিং অযনো মগ্গোতি একাযনমগ্গো, একস্মিংযেৰ বুদ্ধসাসনে পৰত্তমানো মগ্গো, ন অঞ্ঞত্থাতি ৰুত্তং হোতি. অপি চ একং অযতীতি একাযনো, পুব্বভাগে নানামুখভাৰনানযপ্পৰত্তোপি অপরভাগে একং নিব্বানমেৰ গচ্ছতীতি ৰুত্তং হোতি, তস্মা একাযনমগ্গোতি একনিব্বানগমনমগ্গোতি অত্থো. একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধোতি ন পরেহি বুদ্ধত্তা বুদ্ধো, কিং পন সযমেৰ অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. অবুদ্ধিৰিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধোতি বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি পরিযাযৰচনমেতং. তত্থ যথা নীলরত্তগুণযোগা নীলো পটো রত্তো পটোতি ৰুচ্চতি, এৰং বুদ্ধগুণযোগা বুদ্ধোতি ঞাপেতুং ৰুত্তং.

ততো পরং বুদ্ধোতি নেতং নামন্তিআদি ‘‘অত্থমনুগতা অযং পঞ্ঞত্তী’’তি ঞাপনত্থং ৰুত্তং. তত্থ মিত্তা সহাযা. অমচ্চা ভচ্চা. ঞাতী পিতুপক্খিকা. সালোহিতা মাতুপক্খিকা. সমণা পব্বজ্জূপগতা. ব্রাহ্মণা ভোৰাদিনো, সমিতপাপবাহিতপাপা ৰা. দেৰতা সক্কাদযো ব্রহ্মানো চ. ৰিমোক্খন্তিকন্তি ৰিমোক্খো অরহত্তমগ্গো, ৰিমোক্খস্স অন্তো অরহত্তফলং, তস্মিং ৰিমোক্খন্তে ভৰং ৰিমোক্খন্তিকং নাম. সব্বঞ্ঞুভাৰো হি অরহত্তমগ্গেন সিজ্ঝতি, অরহত্তফলোদযে সিদ্ধো হোতি, তস্মা সব্বঞ্ঞুভাৰো ৰিমোক্খন্তে ভৰো হোতি. তং নেমিত্তিকম্পি নামং ৰিমোক্খন্তে ভৰং নাম হোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তান’’ন্তি. বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভাতি মহাবোধিরুক্খমূলে যথাৰুত্তক্খণে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভেন সহ. সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তীতি অরহত্তফলসচ্ছিকিরিযায, সব্বধম্মসচ্ছিকিরিযায ৰা জাতা পঞ্ঞত্তি. যদিদং বুদ্ধোতি যা অযং বুদ্ধোতি পঞ্ঞত্তি, অযং ব্যঞ্জনতো বুদ্ধৰিভাৰনা.

‘‘যথা বুদ্ধেন দেসিতা’’তিগাথাপাদস্স পন ইমিনা পদভাজনীযে ৰুত্তত্থেন অযং সংসন্দনা – আনাপানস্সতিযো চ যথা বুদ্ধেন দেসিতা, যেন পকারেন দেসিতা. যথাসদ্দেন সঙ্গহিতা দস যথত্থা চ যথা বুদ্ধেন দেসিতা, যেন পকারেন দেসিতাতি পকারত্থস্স চ যথাসদ্দস্স, সভাৰত্থস্স চ যথাসদ্দস্স সরূপেকসেসৰসেন একসেসং কত্ৰা ‘‘যথা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পদভাজনীযে পনস্স যথত্থেসু একেকস্স যোজনাৰসেন ‘‘দেসিতো’’তি একৰচনং কতং.

‘‘সোতি গহট্ঠো ৰা হোতি পব্বজিতো ৰা’’তি ৰুত্তত্তা আদিপদেপি যস্স গহট্ঠস্স ৰা পব্বজিতস্স ৰাতি ৰুত্তমেৰ হোতি. লোকত্থো ৰুত্তোযেৰ. পভাসেতীতি অত্তনো ঞাণস্স পাকটং করোতীতি অত্থো. অভিসম্বুদ্ধত্তাতি সাৰকপারমিঞাণেনপি পটিৰিদ্ধভাৰেন. ওভাসেতীতি কামাৰচরভূতং লোকং. ভাসেতীতি রূপাৰচরভূতং লোকং. পভাসেতীতি অরূপাৰচরভূতং লোকং.

অরিযঞাণন্তি অরহত্তমগ্গঞাণং. মহিকা মুত্তোতি মহিকায মুত্তো. মহিকাতি নীহারো ৰুচ্চতি. মহিযা মুত্তোতিপি পাঠো. ধূমরজা মুত্তোতি ধূমতো চ রজতো চ মুত্তো. রাহুগহণা ৰিপ্পমুত্তোতি রাহুনো চন্দস্স আসন্নুপক্কিলেসত্তা দ্ৰীহি উপসগ্গেহি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. ভাসতে ইতি সওভাসট্ঠেন. তপতে ইতি সতেজট্ঠেন. ৰিরোচতে ইতি রুচিরট্ঠেন. এৰমেৰন্তি এৰং এৰং. যস্মা পন চন্দোপি সযং ভাসন্তো তপন্তো ৰিরোচন্তো ইমং ওকাসলোকং ওভাসেতি, ভিক্খু চ পঞ্ঞায ভাসন্তো তপন্তো ৰিরোচন্তো ইমং খন্ধাদিলোকং পঞ্ঞায ওভাসেতি, তস্মা উভযত্রাপি ‘‘ভাসেতী’’তি অৰত্ৰা ‘‘ভাসতে’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং. এৰঞ্হি ৰুত্তে হেতুঅত্থোপি ৰুত্তো হোতি. অতিৰিসদতরাভসূরিযোপমং অগ্গহেত্ৰা কস্মা চন্দোপমা গহিতাতি চে? সব্বকিলেসপরিল়াহৰূপসমেন সন্তস্স ভিক্খুনো সন্তগুণযুত্তচন্দোপমা অনুচ্ছৰিকাতি গহিতাতি ৰেদিতব্বং. এৰং আনাপানস্সতিভাৰনাসিদ্ধিসাধকং যোগাৰচরং থুনিত্ৰা ইমানি তেরস ৰোদানে ঞাণানীতি তানি ঞাণানি নিগমেত্ৰা দস্সেতীতি.

ৰোদানঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সতোকারিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৬৩. সতোকারিঞাণনিদ্দেসে মাতিকাযং ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. অযঞ্হি এত্থ ইধ-সদ্দো সব্বপ্পকারআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপরিদীপনো, অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৰপটিসেধনো চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১).

অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰাতি ইদমস্স আনাপানস্সতিসমাধি ভাৰনানুরূপসেনাসনপরিগ্গহপরিদীপনং. ইমস্স হি ভিক্খুনো দীঘরত্তং রূপাদীসু আরম্মণেসু অনুৰিসটং চিত্তং আনাপানস্সতিসমাধিআরম্মণং অভিরুহিতুং ন ইচ্ছতি, কূটগোণযুত্তরথো ৰিয উপ্পথমেৰ ধাৰতি. তস্মা সেয্যথাপি নাম গোপো কূটধেনুযা সব্বং খীরং পিৰিত্ৰা ৰড্ঢিতং কূটৰচ্ছং দমেতুকামো ধেনুতো অপনেত্ৰা একমন্তে মহন্তং থম্ভং নিখণিত্ৰা তত্থ যোত্তেন বন্ধেয্য, অথস্স সো ৰচ্ছো ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দিত্ৰা পলাযিতুং অসক্কোন্তো তমেৰ থম্ভং উপনিসীদেয্য ৰা উপনিপজ্জেয্য ৰা, এৰমেৰ ইমিনাপি ভিক্খুনা দীঘরত্তং রূপারম্মণাদিরসপানৰড্ঢিতং দুট্ঠচিত্তং দমেতুকামেন রূপাদিআরম্মণতো অপনেত্ৰা অরঞ্ঞং ৰা রুক্খমূলং ৰা সুঞ্ঞাগারং ৰা পৰেসেত্ৰা তত্থ অস্সাসপস্সাসথম্ভে সতিযোত্তেন বন্ধিতব্বং. এৰমস্স তং চিত্তং ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দিত্ৰাপি পুব্বে আচিণ্ণারম্মণং অলভমানং সতিযোত্তং ছিন্দিত্ৰা পলাযিতুং অসক্কোন্তং তমেৰারম্মণং উপচারপ্পনাৰসেন উপনিসীদতি চেৰ উপনিপজ্জতি চ. তেনাহু পোরাণা –

‘‘যথা থম্ভে নিবন্ধেয্য, ৰচ্ছং দমং নরো ইধ;

বন্ধেয্যেৰং সকং চিত্তং, সতিযারম্মণে দল়্হ’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২১৭; পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৭) –

এৰমস্স তং সেনাসনং ভাৰনানুরূপং হোতি. অথ ৰা যস্মা ইদং কম্মট্ঠানপ্পভেদে মুদ্ধভূতং সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং ৰিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৰিহারপদট্ঠানং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ইত্থিপুরিসহত্থিঅস্সাদিসদ্দসমাকুলং গামন্তং অপরিচ্চজিত্ৰা ন সুকরং ভাৰেতুং সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্স. অগামকে পন অরঞ্ঞে সুকরং যোগাৰচরেন ইদং কম্মট্ঠানং পরিগ্গহেত্ৰা আনাপানচতুক্কজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তদেৰ পাদকং কত্ৰা সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা অগ্গফলং অরহত্তং পাপুণিতুং. তস্মা তস্স অনুরূপং সেনাসনং উপদিসন্তো ভগৰা ‘‘অরঞ্ঞগতো ৰা’’তিআদিমাহ, তথেৰ থেরো.

ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো ৰিয হি ভগৰা, সো যথা ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো নগরভূমিং পস্সিত্ৰা সুট্ঠু উপপরিক্খিত্ৰা ‘‘এত্থ নগরং মাপেথা’’তি উপদিসতি, সোত্থিনা চ নগরে নিট্ঠিতে রাজকুলতো মহাসক্কারং লভতি, এৰমেৰং যোগাৰচরস্স অনুরূপং সেনাসনং উপপরিক্খিত্ৰা ‘‘এত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্ব’’ন্তি উপদিসতি, ততো তত্থ কম্মট্ঠানমনুযুত্তেন যোগিনা কমেন অরহত্তে পত্তে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰা’’তি মহন্তং সক্কারং লভতি. অযং পন ভিক্খু ‘‘দীপিসদিসো’’তি ৰুচ্চতি. যথা হি মহাদীপিরাজা অরঞ্ঞে তিণগহনং ৰা ৰনগহনং ৰা পব্বতগহনং ৰা নিস্সায নিলীযিত্ৰা ৰনমহিংসগোকণ্ণসূকরাদযো মিগে গণ্হাতি, এৰমেৰং অযং অরঞ্ঞাদীসু কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জন্তো ভিক্খু যথাক্কমেন সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তমগ্গে চেৰ অরিযফলানি চ গণ্হাতীতি ৰেদিতব্বো. তেনাহু পোরাণা –

‘‘যথাপি দীপিকো নাম, নিলীযিত্ৰা গণ্হতে মিগে;

তথেৰাযং বুদ্ধপুত্তো, যুত্তযোগো ৰিপস্সকো;

অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰান, গণ্হাতি ফলমুত্তম’’ন্তি. (মি. প. ৬.১.৫);

তেনস্স পরক্কমজৰযোগ্গভূমিং অরঞ্ঞসেনাসনং দস্সেন্তো ‘‘অরঞ্ঞগতো ৰা’’তিআদিমাহ.

তত্থ অরঞ্ঞগতোতি উপরি ৰুত্তলক্খণং যংকিঞ্চি পৰিৰেকসুখং অরঞ্ঞং গতো. রুক্খমূলগতোতি রুক্খসমীপং গতো. সুঞ্ঞাগারগতোতি সুঞ্ঞং ৰিৰিত্তোকাসং গতো. এত্থ চ ঠপেত্ৰা অরঞ্ঞঞ্চ রুক্খমূলঞ্চ অৰসেসসত্তৰিধসেনাসনং গতোপি ‘‘সুঞ্ঞাগারগতো’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. নৰৰিধঞ্হি সেনাসনং. যথাহ – ‘‘সো ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতি অরঞ্ঞং রুক্খমূলং পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জ’’ন্তি (ৰিভ. ৫০৮). এৰমস্স উতুত্তযানুকূলং ধাতুচরিযানুকূলঞ্চ আনাপানস্সতিভাৰনানুরূপং সেনাসনং উপদিসিত্ৰা অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিকং সন্তমিরিযাপথং উপদিসন্তো নিসীদতীতি আহ. অথস্স নিসজ্জায দল়্হভাৰং অস্সাসপস্সাসানং পৰত্তনসমত্থতং আরম্মণপরিগ্গহূপাযঞ্চ দস্সেন্তো পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰাতিআদিমাহ. তত্থ পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনং. আভুজিত্ৰাতি বন্ধিত্ৰা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপরিমসরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা অট্ঠারস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৰা. এৰঞ্হি নিসিন্নস্স ধম্মমংসন্হারূনি ন পণমন্তি. অথস্স যা তেসং পণমনপচ্চযা খণে খণে ৰেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু অনুপ্পজ্জমানাসু চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ন পরিপততি, ৰুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি.

পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপযিত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি সতো পস্সসতীতি সো ভিক্খু এৰং নিসীদিত্ৰা এৰঞ্চ সতিং উপট্ঠপেত্ৰা তং সতিং অৰিজহন্তো সতো এৰ অস্সসতি সতো পস্সসতি, সতোকারী হোতীতি ৰুত্তং হোতি.

ইদানি যেহি পকারেহি সতোকারী হোতি, তে পকারে দস্সেতুং দীঘং ৰা অস্সসন্তোতিআদিমাহ. তত্থ দীঘং ৰা অস্সসন্তোতি দীঘং ৰা অস্সাসং পৰত্তযন্তো. তথা রস্সং. যা পন নেসং দীঘরস্সতা, সা কালৰসেন ৰেদিতব্বা. কদাচি হি মনুস্সা হত্থিঅহিআদযো ৰিয কালৰসেন দীঘং অস্সসন্তি চ পস্সসন্তি চ, কদাচি সুনখসসাদযো ৰিয রস্সং. অঞ্ঞথা হি চুণ্ণৰিচুণ্ণা অস্সাসপস্সাসা দীঘরস্সা নাম ন হোন্তি. তস্মা তে দীঘং কালং পৰিসন্তা চ নিক্খমন্তা চ দীঘা, রস্সং কালং পৰিসন্তা চ নিক্খমন্তা চ রস্সাতি ৰেদিতব্বা. তত্রাযং ভিক্খু উপরি ৰুত্তেহি নৰহাকারেহি দীঘং অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ দীঘং অস্সসামি, পস্সসামীতি পজানাতি, তথা রস্সং.

এৰং পজানতো চ –

‘‘দীঘো রস্সো চ অস্সাসো, পস্সাসোপি চ তাদিসো;

চত্তারো ৰণ্ণা ৰত্তন্তি, নাসিকগ্গেৰ ভিক্খুনো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২১৯; পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫);

নৰন্নঞ্চস্স আকারানং একেনাকারেন কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা সম্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বা. সব্বকাযপটিসংৰেদী অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. সব্বকাযপটিসংৰেদী পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি সকলস্স অস্সাসকাযস্সাদিমজ্ঝপরিযোসানং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো অস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. সকলস্স পস্সাসকাযস্সাদিমজ্ঝপরিযোসানং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. এৰং ৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন অস্সসতি চেৰ পস্সসতি চ. তস্মা ‘‘অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি. একস্স হি ভিক্খুনো চুণ্ণৰিচুণ্ণৰিসটে (ৰিসুদ্ধি. ১.২১৯; পারা. ২.১৬৫) অস্সাসকাযে, পস্সাসকাযে ৰা আদি পাকটো হোতি, ন মজ্ঝপরিযোসানং. সো আদিমেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, মজ্ঝপরিযোসানে কিলমতি. একস্স মজ্ঝং পাকটং হোতি, ন আদিপরিযোসানং. সো মজ্ঝমেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিপরিযোসানে কিলমতি. একস্স পরিযোসানং পাকটং হোতি, ন আদিমজ্ঝং. সো পরিযোসানংযেৰ পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, আদিমজ্ঝে কিলমতি. একস্স সব্বং পাকটং হোতি, সো সব্বম্পি পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, ন কত্থচি কিলমতি. তাদিসেন ভৰিতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী’’তিআদি.

তত্থ সিক্খতীতি এৰং ঘটতি ৰাযমতি. যো ৰা তথাভূতস্স সংৰরো, অযমেত্থ অধিসীলসিক্খা. যো তথাভূতস্স সমাধি, অযং অধিচিত্তসিক্খা. যা তথাভূতস্স পঞ্ঞা, অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি ইমা তিস্সো সিক্খাযো তস্মিং আরম্মণে তায সতিযা তেন মনসিকারেন সিক্খতি আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্থ যস্মা পুরিমনযেন কেৰলং অস্সসিতব্বং পস্সসিতব্বমেৰ চ, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি কাতব্বং, ইতো পট্ঠায পন ঞাণুপ্পাদনাদীসু যোগো করণীযো. তস্মা তত্থ ‘‘অস্সসামীতি পজানাতি পস্সসামীতি পজানাতি’’চ্চেৰ ৰত্তমানকালৰসেন পাল়িং ৰত্ৰা ইতো পট্ঠায কত্তব্বস্স ঞাণুপ্পাদনাদিনো আ-কারস্স দস্সনত্থং ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’’তিআদিনা নযেন অনাগতকালৰসেন পাল়ি আরোপিতাতি ৰেদিতব্বা.

পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং…পে… সিক্খতীতি ওল়ারিকং অস্সাসপস্সাসসঙ্খাতং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভেন্তো পটিপ্পস্সম্ভেন্তো নিরোধেন্তো ৰূপসমেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি.

তত্রেৰং ওল়ারিকসুখুমতা চ পস্সদ্ধি চ ৰেদিতব্বা – ইমস্স হি ভিক্খুনো পুব্বে অপরিগ্গহিতকালে কাযো চ চিত্তঞ্চ সদরথা হোন্তি ওল়ারিকা. কাযচিত্তানং ওল়ারিকত্তে অৰূপসন্তে অস্সাসপস্সাসাপি ওল়ারিকা হোন্তি, বলৰতরা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনস্স কাযোপি চিত্তম্পি পরিগ্গহিতা হোন্তি, তদা তে সন্তা হোন্তি ৰূপসন্তা. তেসু ৰূপসন্তেসু অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, ‘‘অত্থি নু খো, নত্থী’’তি ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তা হোন্তি. সেয্যথাপি পুরিসস্স ধাৰিত্ৰা পব্বতা ৰা ওরোহিত্ৰা মহাভারং ৰা সীসতো ওরোপেত্ৰা ঠিতস্স ওল়ারিকা অস্সাসপস্সাসা হোন্তি, নাসিকা নপ্পহোতি, মুখেন অস্সসন্তোপি পস্সসন্তোপি তিট্ঠতি. যদা পনেস তং পরিস্সমং ৰিনোদেত্ৰা ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ অল্লসাটকং হদযে কত্ৰা সীতায ছাযায নিপন্নো হোতি, অথস্স তে অস্সাসপস্সাসা সুখুমা হোন্তি ‘‘অত্থি নু খো, নত্থী’’তি ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তা, এৰমেৰং ইমস্স ভিক্খুনো অপরিগ্গহিতকালেতি ৰিত্থারেতব্বং. তথা হিস্স পুব্বে অপরিগ্গহিতকালে ‘‘ওল়ারিকোল়ারিকে কাযসঙ্খারে পস্সম্ভেমী’’তি আভোগসমন্নাহারমনসিকারো নত্থি, পরিগ্গহিতকালে পন অত্থি. তেনস্স অপরিগ্গহিতকালতো পরিগ্গহিতকালে কাযসঙ্খারো সুখুমো হোতি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘সারদ্ধে কাযে চিত্তে চ, অধিমত্তং পৰত্ততি;

অসারদ্ধম্হি কাযম্হি, সুখুমং সম্পৰত্ততী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২২০; পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫);

পরিগ্গহেপি ওল়ারিকো, পঠমজ্ঝানূপচারে সুখুমো. তস্মিম্পি ওল়ারিকো, পঠমজ্ঝানে সুখুমো. পঠমজ্ঝানে চ দুতিযজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, দুতিযজ্ঝানে সুখুমো. দুতিযজ্ঝানে চ ততিযজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, ততিযজ্ঝানে সুখুমো. ততিযজ্ঝানে চ চতুত্থজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকো, চতুত্থজ্ঝানে অতিসুখুমো অপ্পৰত্তিমেৰ পাপুণাতি. ইদং তাৰ দীঘভাণকসংযুত্তভাণকানং মতং.

মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘পঠমজ্ঝানে ওল়ারিকো, দুতিযজ্ঝানূপচারে সুখুমো’’তি এৰং হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো উপরূপরিজ্ঝানূপচারেপি সুখুমতরং ইচ্ছন্তি. সব্বেসংযেৰ পন মতেন অপরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো পরিগ্গহিতকালে পটিপ্পস্সম্ভতি, পরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো পঠমজ্ঝানূপচারে…পে… চতুত্থজ্ঝানূপচারে পৰত্তকাযসঙ্খারো চতুত্থজ্ঝানে পটিপ্পস্সম্ভতি. অযং তাৰ সমথে নযো.

ৰিপস্সনাযং পন অপরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো ওল়ারিকো, মহাভূতপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, উপাদারূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, সকলরূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, অরূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, রূপারূপপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, পচ্চযপরিগ্গহে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনে সুখুমো. সোপি ওল়ারিকো, লক্খণারম্মণিক ৰিপস্সনায সুখুমো. সোপি দুব্বলৰিপস্সনায ওল়ারিকো, বলৰৰিপস্সনায সুখুমো. তত্থ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমেন পচ্ছিমেন পটিপ্পস্সদ্ধি ৰেদিতব্বা. এৰমেত্থ ওল়ারিকসুখুমতা পটিপ্পস্সদ্ধি চ ৰেদিতব্বা. অযং তাৰেত্থ কাযানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তস্স পঠমচতুক্কস্স অনুপুব্বপদৰণ্ণনা.

যস্মা পনেত্থ ইদমেৰ চতুক্কং আদিকম্মিকস্স কম্মট্ঠানৰসেন ৰুত্তং, ইতরানি পন তীণি চতুক্কানি এত্থ পত্তজ্ঝানস্স ৰেদনাচিত্তধম্মানুপস্সনাৰসেন, তস্মা ইমং কম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা আনাপানচতুক্কজ্ঝানপদট্ঠানায ৰিপস্সনায সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিতুকামেন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেন সীলপরিসোধনাদীনি সব্বকিচ্চানি কত্ৰা সত্তঙ্গসমন্নাগতস্স আচরিযস্স সন্তিকে পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেতব্বং. তত্রিমে পঞ্চ সন্ধযো উগ্গহো পরিপুচ্ছা উপট্ঠানং অপ্পনা লক্খণন্তি. তত্থ উগ্গহো নাম কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনং. পরিপুচ্ছা নাম কম্মট্ঠানস্স পরিপুচ্ছনং. উপট্ঠানং নাম কম্মট্ঠানস্স উপট্ঠানং. অপ্পনা নাম কম্মট্ঠানস্স অপ্পনা. লক্খণং নাম কম্মট্ঠানস্স লক্খণং, ‘‘এৰং লক্খণমিদং কম্মট্ঠান’’ন্তি কম্মট্ঠানসভাৰূপধারণন্তি ৰুত্তং হোতি.

এৰং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হন্তো অত্তনাপি ন কিলমতি, আচরিযম্পি ন ৰিহেসেতি. তস্মা থোকং উদ্দিসাপেত্ৰা বহুং কালং সজ্ঝাযিত্ৰা এৰং পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৰা আচরিযস্স সন্তিকে ৰা অঞ্ঞত্থ ৰা অট্ঠারস দোসযুত্তে ৰিহারে ৰজ্জেত্ৰা পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে সেনাসনে ৰসন্তেন উপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেন কতভত্তকিচ্চেন ভত্তসম্মদং পটিৰিনোদেত্ৰা সুখনিসিন্নেন রতনত্তযগুণানুস্সরণেন চিত্তং সম্পহংসেত্ৰা আচরিযুগ্গহতো একপদম্পি অপরিহাপেন্তেন ইদং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং মনসি কাতব্বং. তত্রাযং মনসিকারৰিধি –

‘‘গণনা অনুবন্ধনা, ফুসনা ঠপনা সল্লক্খণা;

ৰিৰট্টনা পারিসুদ্ধি, তেসঞ্চ পটিপস্সনা’’তি.

তত্থ গণনাতি গণনাযেৰ. অনুবন্ধনাতি অনুগমনা. ফুসনাতি ফুট্ঠট্ঠানং. ঠপনাতি অপ্পনা. সল্লক্খণাতি ৰিপস্সনা. ৰিৰট্টনাতি মগ্গো. পারিসুদ্ধীতি ফলং. তেসঞ্চ পটিপস্সনাতি পচ্চৰেক্খণা. তত্থ ইমিনা আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন পঠমং গণনায ইদং কম্মট্ঠানং মনসি কাতব্বং. গণেন্তেন পন পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন ঠপেতব্বং, দসন্নং উপরি ন নেতব্বং, অন্তরা খণ্ডং ন দস্সেতব্বং. পঞ্চন্নং হেট্ঠা ঠপেন্তস্স হি সম্বাধে ওকাসে চিত্তুপ্পাদো ৰিপ্ফন্দতি সম্বাধে ৰজে সন্নিরুদ্ধগোগণো ৰিয. দসন্নং উপরি নেন্তস্স গণননিস্সিতোৰ চিত্তুপ্পাদো হোতি. অন্তরা খণ্ডং দস্সেন্তস্স ‘‘সিখাপ্পত্তং নু খো মে কম্মট্ঠানং, নো’’তি চিত্তং ৰিকম্পতি, তস্মা এতে দোসে ৰজ্জেত্ৰা গণেতব্বং.

গণেন্তেন চ পঠমং দন্ধগণনায ধঞ্ঞমাপকগণনায গণেতব্বং. ধঞ্ঞমাপকো হি নাল়িং পূরেত্ৰা ‘‘এক’’ন্তি ৰত্ৰা ওকিরতি, পুন পূরেন্তো কিঞ্চি কচৰরং দিস্ৰা ছড্ডেন্তো ‘‘একং এক’’ন্তি ৰদতি. এসেৰ নযো দ্ৰে দ্ৰেতিআদীসু. এৰমেৰং ইমিনাপি অস্সাসপস্সাসেসু যো উপট্ঠাতি, তং গহেত্ৰা ‘‘একং এক’’ন্তিআদিং কত্ৰা যাৰ ‘‘দস দসা’’তি পৰত্তমানং পৰত্তমানং উপলক্খেত্ৰাৰ গণেতব্বং. তস্স এৰং গণযতো নিক্খমন্তা চ পৰিসন্তা চ অস্সাসপস্সাসা পাকটা হোন্তি.

অথানেন তং দন্ধগণনং ধঞ্ঞমাপকগণনং পহায সীঘগণনায গোপালকগণনায গণেতব্বং. ছেকো হি গোপালকো সক্খরাদযো উচ্ছঙ্গেন গহেত্ৰা রজ্জুদণ্ডহত্থো পাতোৰ ৰজং গন্ত্ৰা গাৰো পিট্ঠিযং পহরিত্ৰা পলিঘত্থম্ভমত্থকে নিসিন্নো দ্ৰারং পত্তং পত্তংযেৰ গাৰং ‘‘একো দ্ৰে’’তি সক্খরং খিপিত্ৰা খিপিত্ৰা গণেতি. তিযামরত্তিং সম্বাধে ওকাসে দুক্খং ৰুত্থগোগণো নিক্খমন্তো অঞ্ঞমঞ্ঞং উপনিঘংসন্তো ৰেগেন ৰেগেন পুঞ্জপুঞ্জো হুত্ৰা নিক্খমতি. সো ৰেগেন ৰেগেন ‘‘তীণি চত্তারি পঞ্চ দসা’’তি গণেতিযেৰ, এৰমস্সাপি পুরিমনযেন গণযতো অস্সাসপস্সাসা পাকটা হুত্ৰা সীঘং সীঘং পুনপ্পুনং সঞ্চরন্তি. ততো তেন ‘‘পুনপ্পুনং সঞ্চরন্তী’’তি ঞত্ৰা অন্তো চ বহি চ অগ্গহেত্ৰা দ্ৰারপ্পত্তং দ্ৰারপ্পত্তংযেৰ গহেত্ৰা ‘‘একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ, একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ ছ, একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ ছ সত্ত…পে… অট্ঠ নৰ দসা’’তি সীঘং সীঘং গণেতব্বমেৰ. গণনাপটিবদ্ধে হি কম্মট্ঠানে গণনবলেনেৰ চিত্তং একগ্গং হোতি অরিত্তুপত্থম্ভনৰসেন চণ্ডসোতে নাৰাঠপনমিৰ.

তস্সেৰং সীঘং সীঘং গণযতো কম্মট্ঠানং নিরন্তরং পৰত্তং ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠাতি. অথ ‘‘নিরন্তরং পৰত্ততী’’তি ঞত্ৰা অন্তো চ বহি চ ৰাতং অপরিগ্গহেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ ৰেগেন ৰেগেন গণেতব্বং. অন্তোপৰিসনৰাতেন হি সদ্ধিং চিত্তং পৰেসযতো অব্ভন্তরং ৰাতব্ভাহতং মেদপূরিতং ৰিয হোতি. বহিনিক্খমনৰাতেন সদ্ধিং চিত্তং নীহরতো বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে চিত্তং ৰিক্খিপতি. ফুট্ঠফুট্ঠোকাসে পন সতিং ঠপেত্ৰা ভাৰেন্তস্সেৰ ভাৰনা সম্পজ্জতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অন্তো চ বহি চ ৰাতং অপরিগ্গহেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ ৰেগেন ৰেগেন গণেতব্ব’’ন্তি.

কীৰচিরং পনেতং গণেতব্বন্তি? যাৰ ৰিনা গণনায অস্সাসপস্সাসারম্মণে সতি সন্তিট্ঠতি. বহি ৰিসটৰিতক্কৰিচ্ছেদং কত্ৰা অস্সাসপস্সাসারম্মণে সতি সণ্ঠাপনত্থংযেৰ হি গণনাতি.

এৰং গণনায মনসি কত্ৰা অনুবন্ধনায মনসি কাতব্বং. অনুবন্ধনা নাম গণনং পটিসংহরিত্ৰা সতিযা নিরন্তরং অস্সাসপস্সাসানং অনুগমনং. তঞ্চ খো ন আদিমজ্ঝপরিযোসানানুগমনৰসেন. আদিমজ্ঝপরিযোসানানি তস্সানুগমনে আদীনৰা চ হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ.

তস্মা অনুবন্ধনায মনসিকরোন্তেন ন আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন মনসি কাতব্বং, অপিচ খো ফুসনাৰসেনঠপনাৰসেন চ মনসি কাতব্বং. গণনানুবন্ধনাৰসেন ৰিয হি ফুসনাঠপনাৰসেন ৰিসুং মনসিকারো নত্থি, ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৰ পন গণেন্তো গণনায চ ফুসনায চ মনসি করোতি, তত্থেৰ গণনং পটিসংহরিত্ৰা তে সতিযা অনুবন্ধন্তো, অপ্পনাৰসেন চ চিত্তং ঠপেন্তো ‘‘অনুবন্ধনায চ ফুসনায চ ঠপনায চ মনসি করোতী’’তি ৰুচ্চতি. স্ৰাযমত্থো অট্ঠকথাসু ৰুত্তপঙ্গুল়দোৰারিকোপমাহি ইধেৰ পাল়িযং ৰুত্তককচূপমায চ ৰেদিতব্বো.

তত্রাযং পঙ্গুল়োপমা – সেয্যথাপি পঙ্গুল়ো দোলায কীল়তং মাতাপুত্তানং দোলং খিপিত্ৰা তত্থেৰ দোলাথম্ভমূলে নিসিন্নো কমেন আগচ্ছন্তস্স চ গচ্ছন্তস্স চ দোলাফলকস্স উভো কোটিযো মজ্ঝঞ্চ পস্সতি, ন চ উভোকোটিমজ্ঝানং দস্সনত্থং ব্যাৰটো হোতি, এৰমেৰ ভিক্খু সতিৰসেন উপনিবন্ধনত্থম্ভমূলে ঠত্ৰা অস্সাসপস্সাসদোলং খিপিত্ৰা তত্থেৰ নিমিত্তে সতিযা নিসীদন্তো কমেন আগচ্ছন্তানঞ্চ গচ্ছন্তানঞ্চ ফুট্ঠট্ঠানে অস্সাসপস্সাসানং আদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছন্তো তত্থেৰ (ৰিসুদ্ধি. ১.২২৫) চিত্তং ঠপেত্ৰা পস্সতি, ন চ তেসং দস্সনত্থং ব্যাৰটো হোতি. অযং পঙ্গুল়োপমা.

অযং পন দোৰারিকোপমা – সেয্যথাপি দোৰারিকো নগরস্স অন্তো চ বহি চ পুরিসে ‘‘কো ত্ৰং, কুতো ৰা আগতো, কুহিং ৰা গচ্ছসি, কিং ৰা তে হত্থে’’তি ন ৰীমংসতি. ন হি তস্স তে ভারা, দ্ৰারপ্পত্তং দ্ৰারপ্পত্তংযেৰ পন ৰীমংসতি, এৰমেৰ ইমস্স ভিক্খুনো অন্তোপৰিট্ঠৰাতা চ বহিনিক্খন্তৰাতা চ ন ভারা হোন্তি, দ্ৰারপ্পত্তা দ্ৰারপ্পত্তাযেৰ ভারাতি অযং দোৰারিকোপমা.

ককচূপমা পন ‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৫৯) নযেন ইধ ৰুত্তাযেৰ. ইধ পনস্স আগতাগতৰসেন অমনসিকারমত্তমেৰ পযোজনন্তি ৰেদিতব্বং.

ইদং কম্মট্ঠানং মনসিকরোতো কস্সচি ন চিরেনেৰ নিমিত্তঞ্চ উপ্পজ্জতি, অৰসেসঝানঙ্গপটিমণ্ডিতা অপ্পনাসঙ্খাতা ঠপনা চ সম্পজ্জতি. কস্সচি পন গণনাৰসেনেৰ মনসিকারকালতো পভুতি যথা সারদ্ধকাযস্স মঞ্চে ৰা পীঠে ৰা নিসীদতো মঞ্চপীঠং ওনমতি ৰিকূজতি, পচ্চত্থরণং ৰলিং গণ্হাতি, অসারদ্ধকাযস্স পন নিসীদতো নেৰ মঞ্চপীঠং ওনমতি ন ৰিকূজতি, ন পচ্চত্থরণং ৰলিং গণ্হাতি, তূলপিচুপূরিতং ৰিয মঞ্চপীঠং হোতি. কস্মা? যস্মা অসারদ্ধো কাযো লহুকো হোতি, এৰমেৰং গণনাৰসেন মনসিকারকালতো পভুতি অনুক্কমতো ওল়ারিকঅস্সাসপস্সাসনিরোধৰসেন কাযদরথে ৰূপসন্তে কাযোপি চিত্তম্পি লহুকং হোতি, সরীরং আকাসে লঙ্ঘনাকারপ্পত্তং ৰিয হোতি.

তস্স ওল়ারিকে অস্সাসপস্সাসে নিরুদ্ধে সুখুমঅস্সাসপস্সাসনিমিত্তারম্মণং চিত্তং পৰত্ততি. তস্মিম্পি নিরুদ্ধে অপরাপরং ততো সুখুমতরং সুখুমতরং অস্সাসপস্সাসনিমিত্তারম্মণং পৰত্ততিযেৰ. স্ৰাযমত্থো উপরি ৰুত্তকংসথালোপমায ৰেদিতব্বো.

যথা হি অঞ্ঞানি কম্মট্ঠানানি উপরূপরি ৰিভূতানি হোন্তি, ন তথা ইদং. ইদং পন উপরূপরি ভাৰেন্তস্স সুখুমত্তং গচ্ছতি, উপট্ঠানম্পি ন উপগচ্ছতি. এৰং অনুপট্ঠহন্তে পন তস্মিং তেন ভিক্খুনা ‘‘আচরিযং পুচ্ছিস্সামী’’তি ৰা ‘‘নট্ঠং দানি মে কম্মট্ঠান’’ন্তি ৰা উট্ঠাযাসনা ন গন্তব্বং. ইরিযাপথং ৰিকোপেত্ৰা গচ্ছতো হি কম্মট্ঠানং নৰনৰমেৰ হোতি. তস্মা যথানিসিন্নেনেৰ দেসতো আহরিতব্বং.

তত্রাযং আহরণূপাযো – তেন ভিক্খুনা কম্মট্ঠানস্স অনুপট্ঠানভাৰং ঞত্ৰা ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘ইমে অস্সাসপস্সাসা নাম কত্থ অত্থি, কত্থ নত্থি. কস্স ৰা অত্থি, কস্স ৰা নত্থী’’তি. অথেৰং পটিসঞ্চিক্খতো ‘‘ইমে অন্তোমাতুকুচ্ছিযং নত্থি, উদকে নিমুগ্গানং নত্থি, তথা অসঞ্ঞীভূতানং মতানং চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নানং রূপারূপভৰসমঙ্গীনং নিরোধসমাপন্নান’’ন্তি ঞত্ৰা এৰং অত্তনাৰ অত্তা পটিচোদেতব্বো ‘‘ননু, ত্ৰং পণ্ডিত, নেৰ মাতুকুচ্ছিগতো, ন উদকে নিমুগ্গো, ন অসঞ্ঞীভূতো, ন মতো, ন চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নো, ন রূপারূপভৰসমঙ্গী, ন নিরোধসমাপন্নো. অত্থিযেৰ তে অস্সাসপস্সাসা, মন্দপঞ্ঞতায পন পরিগ্গহেতুং ন সক্কোসী’’তি. অথানেন পকতিফুট্ঠৰসেন চিত্তং ঠপেত্ৰা মনসিকারো পৰত্তেতব্বো. ইমে হি দীঘনাসিকস্স নাসাপুটং ঘট্টেন্তা পৰত্তন্তি, রস্সনাসিকস্স উত্তরোট্ঠং. তস্মানেন ইমং নাম ঠানং ঘট্টেন্তীতি নিমিত্তং ঠপেতব্বং. ইমমেৰ হি অত্থৰসং পটিচ্চ ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স আনাপানস্সতিভাৰনং ৰদামী’’তি (ম. নি. ৩.১৪৯; সং. নি. ৫.৯৯২). কিঞ্চাপি হি যংকিঞ্চি কম্মট্ঠানং সতস্স সম্পজানস্সেৰ সম্পজ্জতি, ইতো অঞ্ঞং পন মনসিকরোন্তস্স পাকটং হোতি. ইদং পন আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং গরুকং গরুকভাৰনং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধপুত্তানং মহাপুরিসানংযেৰ মনসিকারভূমিভূতং, ন চেৰ ইত্তরং, ন চ ইত্তরসত্তসমাসেৰিতং. যথা যথা মনসি করীযতি, তথা তথা সন্তঞ্চেৰ হোতি সুখুমঞ্চ. তস্মা এত্থ বলৰতী সতি চ পঞ্ঞা চ ইচ্ছিতব্বা.

যথা হি মট্ঠসাটকস্স তুন্নকরণকালে সূচিপি সুখুমা ইচ্ছিতব্বা, সূচিপাসৰেধনম্পি ততো সুখুমতরং, এৰমেৰং মট্ঠসাটকসদিসস্স ইমস্স কম্মট্ঠানস্স ভাৰনাকালে সূচিপটিভাগা সতিপি সূচিপাসৰেধনপটিভাগা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞাপি বলৰতী ইচ্ছিতব্বা. তাহি চ পন সতিপঞ্ঞাহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্র পকতিফুট্ঠোকাসা পরিযেসিতব্বা.

যথা হি কস্সকো খেত্তং কসিত্ৰা বলীবদ্দে মুঞ্চিত্ৰা গোচরমুখে কত্ৰা ছাযায নিসিন্নো ৰিস্সমেয্য, অথস্স তে বলীবদ্দা ৰেগেন অটৰিং পৰিসেয্যুং. যো হোতি ছেকো কস্সকো, সো পুন তে গহেত্ৰা যোজেতুকামো ন তেসং অনুপদং গন্ত্ৰা অটৰিং আহিণ্ডতি. অথ খো রস্মিঞ্চ পতোদঞ্চ গহেত্ৰা উজুকমেৰ তেসং নিপাতনতিত্থং গন্ত্ৰা নিসীদতি ৰা নিপজ্জতি ৰা. অথ তে গোণে দিৰসভাগং চরিত্ৰা নিপাতনতিত্থং ওতরিত্ৰা ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ পচ্চুত্তরিত্ৰা ঠিতে দিস্ৰা রস্মিযা বন্ধিত্ৰা পতোদেন ৰিজ্ঝন্তো আনেত্ৰা যোজেত্ৰা পুন কম্মং করোতি. এৰমেৰং তেন ভিক্খুনা ন তে অস্সাসপস্সাসা অঞ্ঞত্র পকতিফুট্ঠোকাসা পরিযেসিতব্বা. সতিরস্মিং পন পঞ্ঞাপতোদঞ্চ গহেত্ৰা পকতিফুট্ঠোকাসে চিত্তং ঠপেত্ৰা মনসিকারো পৰত্তেতব্বো. এৰং হিস্স মনসিকরোতো ন চিরস্সেৰ তে উপট্ঠহন্তি নিপাতনতিত্থে ৰিয গোণা. ততো তেন সতিরস্মিযা বন্ধিত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে যোজেত্ৰা পঞ্ঞাপতোদেন ৰিজ্ঝন্তেন পুনপ্পুনং কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্বং. তস্সেৰমনুযুঞ্জতো ন চিরস্সেৰ নিমিত্তং উপট্ঠাতি. তং পনেতং ন সব্বেসং একসদিসং হোতি, অপিচ খো কস্সচি সুখসম্ফস্সং উপ্পাদযমানো তূলপিচু ৰিয কপ্পাসপিচু ৰিয ৰাতধারা ৰিয চ উপট্ঠাতীতি একচ্চে আহু.

অযং পন অট্ঠকথাসু ৰিনিচ্ছযো – ইদঞ্হি কস্সচি তারকরূপং ৰিয মণিগুল়িকা ৰিয মুত্তাগুল়িকা ৰিয চ, কস্সচি খরসম্ফস্সং হুত্ৰা কপ্পাসট্ঠি ৰিয দারুসারসূচি ৰিয চ, কস্সচি দীঘপামঙ্গসুত্তং ৰিয কুসুমদামং ৰিয ধূমসিখা ৰিয চ, কস্সচি ৰিত্থতং মক্কটকসুত্তং ৰিয ৰলাহকপটলং ৰিয পদুমপুপ্ফং ৰিয রথচক্কং ৰিয চন্দমণ্ডলং ৰিয সূরিযমণ্ডলং ৰিয চ উপট্ঠাতি, তঞ্চ পনেতং যথা সম্বহুলেসু ভিক্খূসু সুত্তন্তং সজ্ঝাযিত্ৰা নিসিন্নেসু একেন ভিক্খুনা ‘‘তুম্হাকং কীদিসং হুত্ৰা ইদং সুত্তং উপট্ঠাতী’’তি ৰুত্তে একো ‘‘ময্হং মহতী পব্বতেয্যা নদী ৰিয হুত্ৰা উপট্ঠাতী’’তি আহ. অপরো ‘‘ময্হং একা ৰনরাজি ৰিয’’. অঞ্ঞো ‘‘ময্হং একো সীতচ্ছাযো সাখাসম্পন্নো ফলভারভরিতো রুক্খো ৰিযা’’তি. তেসঞ্হি তং একমেৰ সুত্তং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. এৰং একমেৰ কম্মট্ঠানং সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতি. সঞ্ঞজঞ্হি এতং সঞ্ঞানিদানং সঞ্ঞাপভৰং, তস্মা সঞ্ঞানানতায নানতো উপট্ঠাতীতি ৰেদিতব্বং.

এৰং উপট্ঠিতে পন নিমিত্তে তেন ভিক্খুনা আচরিযস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা আরোচেতব্বং ‘‘ময্হং, ভন্তে, এৰরূপং নাম উপট্ঠাতী’’তি. আচরিযেন পন ‘‘নিমিত্তমিদং, আৰুসো, কম্মট্ঠানং পুনপ্পুনং মনসি করোহি সপ্পুরিসা’’তি ৰত্তব্বো. অথানেন নিমিত্তেযেৰ চিত্তং ঠপেতব্বং. এৰমস্সাযং ইতো পভুতি ঠপনাৰসেন ভাৰনা হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –

‘‘নিমিত্তে ঠপযং চিত্তং, নানাকারং ৰিভাৰযং;

ধীরো অস্সাসপস্সাসে, সকং চিত্তং নিবন্ধতী’’তি. (পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫; ৰিসুদ্ধি. ১.২৩২);

তস্সেৰং নিমিত্তুপট্ঠানতো পভুতি নীৰরণানি ৰিক্খম্ভিতানেৰ হোন্তি, কিলেসা সন্নিসিন্নাৰ, চিত্তং উপচারসমাধিনা সমাহিতমেৰ. অথানেন তং নিমিত্তং নেৰ ৰণ্ণতো মনসি কাতব্বং, ন লক্খণতো পচ্চৰেক্খিতব্বং, অপিচ খো খত্তিযমহেসিযা চক্কৰত্তিগব্ভো ৰিয কস্সকেন সালিযৰগব্ভো ৰিয চ আৰাসাদীনি সত্ত অসপ্পাযানি ৰজ্জেত্ৰা তানেৰ সত্ত সপ্পাযানি সেৰন্তেন সাধুকং রক্খিতব্বং, অথ নং এৰং রক্খিত্ৰা পুনপ্পুনং মনসিকারৰসেন ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং গমযিত্ৰা দসৰিধং অপ্পনাকোসল্লং সম্পাদেতব্বং, ৰীরিযসমতা যোজেতব্বা. তস্সেৰং ঘটেন্তস্স ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তানুক্কমেন তস্মিং নিমিত্তে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তন্তি. এৰং নিব্বত্তচতুক্কপঞ্চকজ্ঝানো পনেত্থ ভিক্খু সল্লক্খণাৰিৰট্টনাৰসেন কম্মট্ঠানং ৰড্ঢেত্ৰা পারিসুদ্ধিং পত্তুকামো তদেৰ ঝানং পঞ্চহাকারেহি ৰসিপ্পত্তং পগুণং কত্ৰা নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেতি. কথং? সো হি সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায অস্সাসপস্সাসানং সমুদযো করজকাযো চ চিত্তঞ্চাতি পস্সতি. যথা হি কম্মারগগ্গরিযা ধমমানায ভস্তঞ্চ পুরিসস্স চ তজ্জং ৰাযামং পটিচ্চ ৰাতো সঞ্চরতি, এৰমেৰং কাযঞ্চ চিত্তঞ্চ পটিচ্চ অস্সাসপস্সাসাতি. ততো অস্সাসপস্সাসে চ কাযঞ্চ রূপন্তি, চিত্তঞ্চ তংসম্পযুত্তে চ ধম্মে অরূপন্তি ৰৰত্থপেতি.

এৰং নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা তস্স পচ্চযং পরিযেসতি, পরিযেসন্তো চ তং দিস্ৰা তীসুপি অদ্ধাসু নামরূপস্স পৰত্তিং আরব্ভ কঙ্খং ৰিতরতি, ৰিতিণ্ণকঙ্খো কলাপসম্মসনৰসেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আরোপেত্ৰা উদযব্বযানুপস্সনায পুব্বভাগে উপ্পন্নে ওভাসাদযো দস ৰিপস্সনুপক্কিলেসে পহায উপক্কিলেসৰিমুত্তং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ‘‘মগ্গো’’তি ৰৰত্থপেত্ৰা উদযং পহায ভঙ্গানুপস্সনং পত্ৰা নিরন্তরং ভঙ্গানুপস্সনেন ভযতো উপট্ঠিতেসু সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দন্তো ৰিরজ্জন্তো ৰিমুচ্চন্তো যথাক্কমেন চত্তারো অরিযমগ্গে পাপুণিত্ৰা অরহত্তফলে পতিট্ঠায একূনৰীসতিভেদস্স পচ্চৰেক্খণাঞাণস্স পরিযন্তং পত্তো সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যো হোতি. এত্তাৰতা চস্স গণনং আদিং কত্ৰা ৰিপস্সনাপরিযোসানা আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনা সমত্তা হোতীতি. অযং সব্বাকারতো পঠমচতুক্কৰণ্ণনা.

ইতরেসু পন তীসু চতুক্কেসু যস্মা ৰিসুং কম্মট্ঠানভাৰনানযো নাম নত্থি, তস্মা অনুপদৰণ্ণনানযেনেৰ তেসং এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. পীতিপটিসংৰেদীতি পীতিং পটিসংৰিদিতং করোন্তো পাকটং করোন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৰীহাকারেহি পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি আরম্মণতো চ অসম্মোহতো চ.

কথং আরম্মণতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জতি, তস্স সমাপত্তিক্খণে ঝানপটিলাভেন আরম্মণতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি আরম্মণস্স পটিসংৰিদিতত্তা.

কথং অসম্মোহতো? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং পীতিং খযতো ৰযতো সম্মসতি, তস্স ৰিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৰেধেন অসম্মোহতো পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি. এতেনেৰ নযেন অৰসেসপদানিপি অত্থতো ৰেদিতব্বানি. ইদং পনেত্থ ৰিসেসমত্তং – তিণ্ণং ঝানানং ৰসেন সুখপটিসংৰিদিতা হোতি. চতুন্নম্পি ঝানানং ৰসেন চিত্তসঙ্খারপটিসংৰিদিতা ৰেদিতব্বা. চিত্তসঙ্খারোতি ৰেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধা. পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারন্তি ওল়ারিকং ওল়ারিকং চিত্তসঙ্খারং পস্সম্ভেন্তো, নিরোধেন্তোতি অত্থো. সো ৰিত্থারতো কাযসঙ্খারে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. অপিচেত্থ পীতিপদে পীতিসীসেন ৰেদনা ৰুত্তা, সুখপদে সরূপেনেৰ ৰেদনা. দ্ৰীসু চিত্তসঙ্খারপদেসু ‘‘সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চেতসিকা, এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খারা’’তি (পটি. ম. ১.১৭৪; ম. নি. ১.৪৬৩) ৰচনতো সঞ্ঞাসম্পযুত্তা ৰেদনাতি এৰং ৰেদনানুপস্সনানযেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৰেদিতব্বং.

ততিযচতুক্কেপি চতুন্নং ঝানানং ৰসেন চিত্তপটিসংৰিদিতা ৰেদিতব্বা. অভিপ্পমোদযং চিত্তন্তি চিত্তং মোদেন্তো পমোদেন্তো হাসেন্তো পহাসেন্তো অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. তত্থ দ্ৰীহাকারেহি অভিপ্পমোদো হোতি সমাধিৰসেন চ ৰিপস্সনাৰসেন চ.

কথং সমাধিৰসেন? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জতি, সো সমাপত্তিক্খণে সম্পযুত্তায পীতিযা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. কথং ৰিপস্সনাৰসেন? সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানে সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং পীতিং খযতো ৰযতো সম্মসতি. এৰং ৰিপস্সনাক্খণে ঝানসম্পযুত্তং পীতিং আরম্মণং কত্ৰা চিত্তং আমোদেতি পমোদেতি. এৰং পটিপন্নো ‘‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি.

সমাদহং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানাদিৰসেন আরম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো, তানি ৰা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং চিত্তং খযতো ৰযতো সম্মসতো ৰিপস্সনাক্খণে লক্খণপটিৰেধেন উপ্পজ্জতি খণিকচিত্তেকগ্গতা, এৰং উপ্পন্নায খণিকচিত্তেকগ্গতায ৰসেনপি আরম্মণে চিত্তং সমং আদহন্তো সমং ঠপেন্তো ‘‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি.

ৰিমোচযং চিত্তন্তি পঠমজ্ঝানেন নীৰরণেহি চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো, দুতিযেন ৰিতক্কৰিচারেহি, ততিযেন পীতিযা, চতুত্থেন সুখদুক্খেহি চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো, তানি ৰা পন ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তং চিত্তং খযতো ৰযতো সম্মসতি. সো ৰিপস্সনাক্খণে অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞাতো চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো, দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞাতো, অনত্তানুপস্সনায অত্তসঞ্ঞাতো, নিব্বিদানুপস্সনায নন্দিতো, ৰিরাগানুপস্সনায রাগতো, নিরোধানুপস্সনায সমুদযতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায আদানতো চিত্তং মোচেন্তো ৰিমোচেন্তো অস্সসতি চেৰ পস্সসতি চ. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘ৰিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি. এৰং চিত্তানুপস্সনাৰসেন ইদং চতুক্কং ভাসিতন্তি ৰেদিতব্বং.

চতুত্থচতুক্কে পন অনিচ্চানুপস্সীতি এত্থ তাৰ অনিচ্চং ৰেদিতব্বং, অনিচ্চতা ৰেদিতব্বা, অনিচ্চানুপস্সনা ৰেদিতব্বা, অনিচ্চানুপস্সী ৰেদিতব্বো. তত্থ অনিচ্চন্তি পঞ্চক্খন্ধা. কস্মা? উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তভাৰা. অনিচ্চতাতি তেসংযেৰ উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং, হুত্ৰা অভাৰো ৰা, নিব্বত্তানং তেনেৰাকারেন অট্ঠত্ৰা খণভঙ্গেন ভেদোতি অত্থো. অনিচ্চানুপস্সনাতি তস্সা অনিচ্চতায ৰসেন রূপাদীসু ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি অনুপস্সনা. অনিচ্চানুপস্সীতি তায অনুপস্সনায সমন্নাগতো. তস্মা এৰংভূতো অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ইধ ‘‘অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰেদিতব্বো.

ৰিরাগানুপস্সীতি এত্থ পন দ্ৰে ৰিরাগা খযৰিরাগো চ অচ্চন্তৰিরাগো চ. তত্থ খযৰিরাগোতি সঙ্খারানং খণভঙ্গো. অচ্চন্তৰিরাগোতি নিব্বানং. ৰিরাগানুপস্সনাতি তদুভযদস্সনৰসেন পৰত্তা ৰিপস্সনা চ মগ্গো চ. তায দুৰিধাযপি অনুপস্সনায সমন্নাগতো হুত্ৰা অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ‘‘ৰিরাগানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰেদিতব্বো. নিরোধানুপস্সীপদেপি এসেৰ নযো.

পটিনিস্সগ্গানুপস্সীতি এত্থাপি দ্ৰে পটিনিস্সগ্গা পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চ. পটিনিস্সগ্গোযেৰ অনুপস্সনা পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা, ৰিপস্সনামগ্গানমেতং অধিৰচনং. ৰিপস্সনাতি তদঙ্গৰসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসে পরিচ্চজতি, সঙ্খতদোসদস্সনেন চ তব্বিপরীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দতীতি পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৰুচ্চতি. মগ্গো সমুচ্ছেদৰসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসে পরিচ্চজতি, আরম্মণকরণেন চ নিব্বানে পক্খন্দতীতি পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৰুচ্চতি. উভযম্পি পন পুরিমপুরিমঞাণানং অনুঅনু পস্সনতো অনুপস্সনাতি ৰুচ্চতি. তায দুৰিধাযপি পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায সমন্নাগতো হুত্ৰা অস্সসন্তো চ পস্সসন্তো চ ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি ৰেদিতব্বো.

এত্থ চ ‘‘অনিচ্চানুপস্সী’’তি তরুণৰিপস্সনায ৰসেন ৰুত্তং, ‘‘ৰিরাগানুপস্সী’’তি ততো বলৰতরায সঙ্খারেসু ৰিরজ্জনসমত্থায ৰিপস্সনায ৰসেন, ‘‘নিরোধানুপস্সী’’তি ততো বলৰতরায কিলেসনিরোধনসমত্থায ৰিপস্সনায ৰসেন, ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী’’তি মগ্গস্স আসন্নভূতায অতিতিক্খায ৰিপস্সনায ৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যত্থ পন মগ্গোপি লব্ভতি, সো অভিন্নোযেৰ. এৰমিদং চতুক্কং সুদ্ধৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্তং, পুরিমানি পন তীণি সমথৰিপস্সনাৰসেনাতি.

আনাপানস্সতিমাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৬৪. ইদানি যথানিক্খিত্তং মাতিকং পটিপাটিযা ভাজেত্ৰা দস্সেতুং ইধাতি ইমিস্সা দিট্ঠিযাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ ইমিস্সা দিট্ঠিযাতিআদীহি দসহি পদেহি সিক্খত্তযসঙ্খাতং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনমেৰ কথিতং. তঞ্হি বুদ্ধেন ভগৰতা দিট্ঠত্তা দিট্ঠীতি ৰুচ্চতি, তস্সেৰ খমনৰসেন খন্তি, রুচ্চনৰসেন রুচি, গহণৰসেন আদাযো, সভাৰট্ঠেন ধম্মো, সিক্খিতব্বট্ঠেন ৰিনযো, তদুভযেনপি ধম্মৰিনযো, পৰুত্তৰসেন পাৰচনং, সেট্ঠচরিযট্ঠেন ব্রহ্মচরিযং, অনুসিট্ঠিদানৰসেন সত্থুসাসনন্তি ৰুচ্চতি. তস্মা ‘‘ইমিস্সা দিট্ঠিযা’’তিআদীসু ইমিস্সা বুদ্ধদিট্ঠিযা, ইমিস্সা বুদ্ধখন্তিযা, ইমিস্সা বুদ্ধরুচিযা, ইমস্মিং বুদ্ধআদাযে, ইমস্মিং বুদ্ধধম্মে, ইমস্মিং বুদ্ধৰিনযে, ইমস্মিং বুদ্ধধম্মৰিনযে, ইমস্মিং বুদ্ধপাৰচনে, ইমস্মিং বুদ্ধব্রহ্মচরিযে, ইমস্মিং বুদ্ধসত্থুসাসনেতি অত্থো ৰেদিতব্বো. অপিচেতং সিক্খত্তযসঙ্খাতং সকলং পাৰচনং ভগৰতা দিট্ঠত্তা সম্মাদিট্ঠিপচ্চযত্তা সম্মাদিট্ঠিপুব্বঙ্গমত্তা চ দিট্ঠি. ভগৰতো খমনৰসেন খন্তি. রুচ্চনৰসেন রুচি. গহণৰসেন আদাযো. অত্তনো কারকং অপাযে অপতমানং ধারেতীতি ধম্মো. সোৰ সংকিলেসপক্খং ৰিনেতীতি ৰিনযো. ধম্মো চ সো ৰিনযো চাতি ধম্মৰিনযো, কুসলধম্মেহি ৰা অকুসলধম্মানং এস ৰিনযোতি ধম্মৰিনযো. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘যে চ খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি ইমে ধম্মা ৰিরাগায সংৰত্তন্তি, নো সরাগায…পে… একংসেন, গোতমি, ধারেয্যাসি এসো ধম্মো এসো ৰিনযো এতং সত্থুসাসন’’ন্তি (অ. নি. ৮.৫৩; চূল়ৰ. ৪০৬). ধম্মেন ৰা ৰিনযো, ন দণ্ডাদীহীতি ধম্মৰিনযো. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘দণ্ডেনেকে দমযন্তি, অঙ্কুসেহি কসাহি চ;

অদণ্ডেন অসত্থেন, নাগো দন্তো মহেসিনা’’তি. (ম. নি. ২.৩৫২; চূল়ৰ. ৩৪২);

তথা ‘‘ধম্মেন নযমানানং, কা উসূযা ৰিজানত’’ন্তি (মহাৰ. ৬৩). ধম্মায ৰা ৰিনযো ধম্মৰিনযো. অনৰজ্জধম্মত্থং হেস ৰিনযো, ন ভৰভোগামিসত্থং. তেনাহ ভগৰা – ‘‘নযিদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি জনকুহনত্থ’’ন্তি (ইতিৰু. ৩৫; অ. নি. ৪.২৫) ৰিত্থারো. পুণ্ণত্থেরোপি আহ – ‘‘অনুপাদাপরিনিব্বানত্থং খো, আৰুসো, ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯). ৰিসুদ্ধং ৰা নযতীতি ৰিনযো, ধম্মতো ৰিনযো ধম্মৰিনযো. সংসারধম্মতো হি সোকাদিধম্মতো ৰা এস ৰিসুদ্ধং নিব্বানং নযতি, ধম্মস্স ৰা ৰিনযো, ন তিত্থকরানন্তি ধম্মৰিনযো. ধম্মভূতো হি ভগৰা, তস্সেৰ এস ৰিনযো. যস্মা ৰা ধম্মা এৰ অভিঞ্ঞেয্যা পরিঞ্ঞেয্যা পহাতব্বা ভাৰেতব্বা সচ্ছিকাতব্বা চ, তস্মা এস ধম্মেসু ৰিনযো, ন সত্তেসু ন জীৰেসু চাতি ধম্মৰিনযো. সাত্থসব্যঞ্জনতাদীহি অঞ্ঞেসং ৰচনতো পধানং ৰচনন্তি পৰচনং, পৰচনমেৰ পাৰচনং. সব্বচরিযাহি ৰিসিট্ঠচরিযভাৰেন ব্রহ্মচরিযং. দেৰমনুস্সানং সত্থুভূতস্স ভগৰতো সাসনন্তি সত্থুসাসনং, সত্থুভূতং ৰা সাসনন্তিপি সত্থুসাসনং. ‘‘যো ৰো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬) হি ধম্মৰিনযোৰ সত্থাতি ৰুত্তো. এৰমেতেসং পদানং অত্থো ৰেদিতব্বো. যস্মা পন ইমস্মিংযেৰ সাসনে সব্বাকারআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকো ভিক্খু ৰিজ্জতি, ন অঞ্ঞত্র, তস্মা তত্থ তত্থ ‘‘ইমিস্সা’’তি চ ‘‘ইমস্মি’’ন্তি চ অযং নিযমো কতোতি ৰেদিতব্বো. অযং ‘‘ইধা’’তিমাতিকায নিদ্দেসস্স অত্থো.

পুথুজ্জনকল্যাণকো ৰাতিআদিনা চ ভিক্খুসদ্দস্স ৰচনত্থং অৰত্ৰা ইধাধিপ্পেতভিক্খুযেৰ দস্সিতো. তত্থ পুথুজ্জনো চ সো কিলেসানং অসমুচ্ছিন্নত্তা, কল্যাণো চ সীলাদিপটিপত্তিযুত্তত্তাতি পুথুজ্জনকল্যাণো, পুথুজ্জনকল্যাণোৰ পুথুজ্জনকল্যাণকো. অধিসীলাদীনি সিক্খতীতি সেক্খো. সোতাপন্নো ৰা সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা. অকুপ্পো চলযিতুমসক্কুণেয্যো অরহত্তফলধম্মো অস্সাতি অকুপ্পধম্মো. সোপি হি ইমং সমাধিং ভাৰেতি.

অরঞ্ঞনিদ্দেসে ৰিনযপরিযাযেন তাৰ ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ অৰসেসং অরঞ্ঞ’’ন্তি (পারা. ৯২) আগতং. সুত্তন্তপরিযাযেন আরঞ্ঞকং ভিক্খুং সন্ধায ‘‘আরঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাচি. ৫৭৩) আগতং. ৰিনযসুত্তন্তা পন উভোপি পরিযাযদেসনা নাম, অভিধম্মো নিপ্পরিযাযদেসনাতি অভিধম্মপরিযাযেন (ৰিভ. ৫২৯) অরঞ্ঞং দস্সেতুং নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলাতি ৰুত্তং, ইন্দখীলতো বহি নিক্খমিত্ৰাতি অত্থো. নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলন্তিপি পাঠো, ইন্দখীলং অতিক্কমিত্ৰা বহীতি ৰুত্তং হোতি. ইন্দখীলোতি চেত্থ গামস্স ৰা নগরস্স ৰা উম্মারো.

রুক্খমূলনিদ্দেসে রুক্খমূলস্স পাকটত্তা তং অৰত্ৰাৰ যত্থাতিআদিমাহ. তত্থ যত্থাতি যস্মিং রুক্খমূলে. আসন্তি নিসীদন্তি এত্থাতি আসনং. পঞ্ঞত্তন্তি ঠপিতং. মঞ্চো ৰাতিআদীনি আসনস্স পভেদৰচনানি. মঞ্চোপি হি নিসজ্জাযপি ওকাসত্তা ইধ আসনেসু ৰুত্তো. সো পন মসারকবুন্দিকাবদ্ধকুল়ীরপাদকআহচ্চপাদকানং অঞ্ঞতরো. পীঠং তেসং অঞ্ঞতরমেৰ. ভিসীতি উণ্ণাভিসিচোল়ভিসিৰাকভিসিতিণভিসিপণ্ণভিসীনং অঞ্ঞতরা. তট্টিকাতি তালপণ্ণাদীহি চিনিত্ৰা কতা. চম্মখণ্ডোতি নিসজ্জারহো যো কোচি চম্মখণ্ডো. তিণসন্থরাদযো তিণাদীনি গুম্বেত্ৰা কতা. তত্থাতি তস্মিং রুক্খমূলে. চঙ্কমতি ৰাতিআদীহি রুক্খমূলস্স চতুইরিযাপথপৰত্তনযোগ্যতা কথিতা. ‘‘যত্থা’’তিআদীহি সব্বপদেহি রুক্খমূলস্স সন্দচ্ছাযতা জনৰিৰিত্ততা চ ৰুত্তা হোতি. কেনচীতি কেনচি সমূহেন. তং সমূহং ভিন্দিত্ৰা ৰিত্থারেন্তো গহট্ঠেহি ৰা পব্বজিতেহি ৰাতি আহ. অনাকিণ্ণন্তি অসংকিণ্ণং অসম্বাধং. যস্স সেনাসনস্স সমন্তা গাৰুতম্পি অড্ঢযোজনম্পি পব্বতগহনং ৰনগহনং নদীগহনং হোতি, ন কোচি অৰেলায উপসঙ্কমিতুং সক্কোতি, ইদং সন্তিকেপি অনাকিণ্ণং নাম. যং পন অড্ঢযোজনিকং ৰা যোজনিকং ৰা হোতি, ইদং দূরতায এৰ অনাকিণ্ণং নাম.

ৰিহারোতি অড্ঢযোগাদিমুত্তকো অৰসেসাৰাসো. অড্ঢযোগোতি সুপণ্ণৰঙ্কগেহং. পাসাদোতি দ্ৰে কণ্ণিকা গহেত্ৰা কতো দীঘপাসাদো. হম্মিযন্তি উপরিআকাসতলে পতিট্ঠিতকূটাগারপাসাদোযেৰ. গুহাতি ইট্ঠকাগুহা সিলাগুহা দারুগুহা পংসুগুহাতি এৰঞ্হি খন্ধকট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৯৪) ৰুত্তং. ৰিভঙ্গট্ঠকথাযং পন ৰিহারোতি সমন্তা পরিহারপথং অন্তোযেৰ রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি চ দস্সেত্ৰা কতসেনাসনং. গুহাতি ভূমিগুহা, যত্থ রত্তিন্দিৰং দীপং লদ্ধুং ৰট্টতি. পব্বতগুহা ৰা ভূমিগুহা ৰাতি ইদং দ্ৰযং ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. মাতিকায সব্বকালসাধারণলক্খণৰসেন ‘‘নিসীদতী’’তি ৰত্তমানৰচনং কতং, ইধ পন নিসিন্নস্স ভাৰনারম্ভসব্ভাৰতো নিসজ্জারম্ভপরিযোসানদস্সনত্থং নিসিন্নোতি নিট্ঠানৰচনং কতং. যস্মা পন উজুং কাযং পণিধায নিসিন্নস্স কাযো উজুকো হোতি, তস্মা ব্যঞ্জনে আদরং অকত্ৰা অধিপ্পেতম এৰ দস্সেন্তো উজুকোতিআদিমাহ. তত্থ ঠিতো সুপণিহিতোতি উজুকং পণিহিতত্তা উজুকো হুত্ৰা ঠিতো, ন সযমেৰাতি অত্থো. পরিগ্গহট্ঠোতি পরিগ্গহিতট্ঠো. কিং পরিগ্গহিতং? নিয্যানং. কিং নিয্যানং? আনাপানস্সতিসমাধিযেৰ যাৰ অরহত্তমগ্গা নিয্যানং. তেনাহনিয্যানট্ঠোতি মুখসদ্দস্স জেট্ঠকত্থৰসেন সংসারতো নিয্যানট্ঠো ৰুত্তো. উপট্ঠানট্ঠোতি সভাৰট্ঠোযেৰ. সব্বেহি পনেতেহি পদেহি পরিগ্গহিতনিয্যানং সতিং কত্ৰাতি অত্থো ৰুত্তো হোতি. কেচি পন ‘‘পরিগ্গহট্ঠোতি সতিযা পরিগ্গহট্ঠো, নিয্যানট্ঠোতি অস্সাসপস্সাসানং পৰিসননিক্খমনদ্ৰারট্ঠো’’তি ৰণ্ণযন্তি. পরিগ্গহিতঅস্সাসপস্সাসনিয্যানং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.

১৬৫. বাত্তিংসায আকারেহীতি তাসু তাসু অৰত্থাসু যথাক্কমেন লব্ভমানানং অনৰসেসপরিযাদানৰসেন ৰুত্তং. দীঘং অস্সাসৰসেনাতি মাতিকায ‘‘দীঘ’’ন্তিৰুত্তঅস্সাসৰসেন. এৰং সেসেসু. একগ্গতন্তি একগ্গভাৰং. অৰিক্খেপন্তি অৰিক্খিপনং. একগ্গতা এৰ হি নানারম্মণেসু চিত্তস্স অৰিক্খিপনতো অৰিক্খেপোতি ৰুচ্চতি. পজানতোতি অসম্মোহৰসেন পজানন্তস্স, ৰিন্দন্তস্সাতি ৰা অত্থো. ‘‘অৰিক্খেপো মে পটিলদ্ধো’’তি আরম্মণকরণৰসেন পজানন্তস্স ৰা. তায সতিযাতি তায উপট্ঠিতায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি তেন অৰিক্খেপজাননঞাণেন. সতো কারী হোতীতি এত্থ যস্মা ঞাণসম্পযুত্তা এৰ সতি সতীতি অধিপ্পেতা, যথাহ – ‘‘সতিমা হোতি পরমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো’’তি (ৰিভ. ৪৬৭). তস্মা ‘‘সতো’’তি ৰচনেনেৰ ঞাণম্পি গহিতমেৰ হোতি.

১৬৬. অদ্ধানসঙ্খাতেতি দীঘসঙ্খাতে কালে. দীঘো হি মগ্গো অদ্ধানোতি ৰুচ্চতি. অযম্পি কালো দীঘত্তা অদ্ধানো ৰিয অদ্ধানোতি ৰুত্তো. ‘‘অস্সসতী’’তি চ ‘‘পস্সসতী’’তি চ অস্সাসঞ্চ পস্সাসঞ্চ ৰিসুং ৰিসুং ৰত্ৰাপি ভাৰনায নিরন্তরপ্পৰত্তিদস্সনত্থং ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপী’’তি পুন সমাসেত্ৰা ৰুত্তং. ছন্দো উপ্পজ্জতীতি ভাৰনাভিৰুদ্ধিযা ভিয্যোভাৰায ছন্দো জাযতি. সুখুমতরন্তি পস্সম্ভনসব্ভাৰতো ৰুত্তং. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি ভাৰনাপারিপূরিযা পীতি জাযতি. অস্সাসপস্সাসাপি চিত্তং ৰিৰত্ততীতি অস্সাসপস্সাসে নিস্সায পটিভাগনিমিত্তে উপ্পজ্জন্তে পকতিঅস্সাসপস্সাসতো চিত্তং নিৰত্ততি. উপেক্খা সণ্ঠাতীতি তস্মিং পটিভাগনিমিত্তে উপচারপ্পনাসমাধিপত্তিযা পুন সমাধানে ব্যাপারাভাৰতো তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা সণ্ঠাতি নাম. নৰহাকারেহীতি এত্থ ভাৰনারম্ভতো পভুতি পুরে ছন্দুপ্পাদা ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপী’’তি ৰুত্তা তযো আকারা, ছন্দুপ্পাদতো পভুতি পুরে পামোজ্জুপ্পাদা তযো, পামোজ্জুপ্পাদতো পভুতি তযোতি নৰ আকারা. কাযোতি চুণ্ণৰিচুণ্ণাপি অস্সাসপস্সাসা সমূহট্ঠেন কাযো. পকতিঅস্সাসপকতিপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্ননিমিত্তম্পি অস্সাসপস্সাসাতি নামং লভতি. উপট্ঠানং সতীতি তং আরম্মণং উপেচ্চ তিট্ঠতীতি সতি উপট্ঠানং নাম. অনুপস্সনা ঞাণন্তি সমথৰসেন নিমিত্তকাযানুপস্সনা, ৰিপস্সনাৰসেন নামকাযরূপকাযানুপস্সনা ঞাণন্তি অত্থো. কাযো উপট্ঠানন্তি সো কাযো উপেচ্চ তিট্ঠতি এত্থ সতীতি উপট্ঠানং নাম. নো সতীতি সো কাযো সতি নাম ন হোতীতি অত্থো. তায সতিযাতি ইদানি ৰুত্তায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি ইদানেৰ ৰুত্তেন ঞাণেন. তং কাযং অনুপস্সতীতি সমথৰিপস্সনাৰসেন যথাৰুত্তং কাযং অনুগন্ত্ৰা ঝানসম্পযুত্তঞাণেন ৰা ৰিপস্সনাঞাণেন ৰা পস্সতি.

মাতিকায কাযাদীনং পদানং অভাৰেপি ইমস্স চতুক্কস্স কাযানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তত্তা ইদানি ৰত্তব্বং ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা’’তি ৰচনং সন্ধায কাযপদনিদ্দেসো কতো. কাযে কাযানুপস্সনাতি বহুৰিধে কাযে তস্স তস্স কাযস্স অনুপস্সনা. অথ ৰা কাযে কাযানুপস্সনা, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সনাতি ৰুত্তং হোতি. অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভভূতে কাযে ন নিচ্চসুখত্তসুভানুপস্সনা, অথ খো অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভতো কাযস্সেৰ অনুপস্সনা. অথ ৰা কাযে অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা ইত্থীতি ৰা পুরিসোতি ৰা গহেতব্বস্স কস্সচি অননুপস্সনতো তস্সেৰ কাযমত্তস্স অনুপস্সনাতি ৰুত্তং হোতি. উপরি ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সনাতিআদীসু তীসুপি এসেৰ নযো. সতিযেৰ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং, কাযানুপস্সনায সম্পযুত্তং সতিপট্ঠানং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, তস্স ভাৰনা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা.

১৬৭. তং কাযন্তি অনিদ্দিট্ঠেপি নামরূপকাযে কাযসদ্দেন তস্সাপি সঙ্গহিতত্তা নিদ্দিট্ঠং ৰিয কত্ৰা ৰুত্তং. অনিচ্চানুপস্সনাদযো হি নামরূপকাযে এৰ লব্ভন্তি, ন নিমিত্তকাযে. অনুপস্সনা চ ভাৰনা চ ৰুত্তত্থা এৰ. দীঘং অস্সাসপস্সাসৰসেনাতিআদি আনাপানস্সতিভাৰনায আনিসংসং দস্সেতুং ৰুত্তং. তস্সা হি সতিৰেপুল্লতাঞাণৰেপুল্লতা চ আনিসংসো. তত্থ চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপং পজানতোতি পটিলদ্ধজ্ঝানস্স ৰিপস্সনাকালে চিত্তেকগ্গতং সন্ধায ৰুত্তং. ৰিদিতা ৰেদনাতি সামঞ্ঞতো উদযদস্সনেন ৰিদিতা ৰেদনা. ৰিদিতা উপট্ঠহন্তীতি খযতো ৰযতো সুঞ্ঞতো ৰিদিতা উপট্ঠহন্তি. ৰিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তীতি সামঞ্ঞতো ৰযদস্সনেন ৰিদিতা ৰিনাসং গচ্ছন্তি, ভিজ্জন্তীতি অত্থো. সঞ্ঞাৰিতক্কেসুপি এসেৰ নযো. ইমেসু পন তীসু ৰুত্তেসু সেসা রূপধম্মাপি ৰুত্তা হোন্তি. কস্মা পন ইমে তযো এৰ ৰুত্তাতি চে? দুপ্পরিগ্গহত্তা. ৰেদনাসু তাৰ সুখদুক্খা পাকটা, উপেক্খা পন সুখুমা দুপ্পরিগ্গহা, ন সুট্ঠু পাকটা. সাপি চস্স পাকটা হোতি, সঞ্ঞা আকারমত্তগ্গাহকত্তা ন যথাসভাৰগ্গাহিনী. সা চ সভাৰসামঞ্ঞলক্খণগ্গাহকেন ৰিপস্সনাঞাণেন সম্পযুত্তা অতি ৰিয অপাকটা. সাপি চস্স পাকটা হোতি, ৰিতক্কো ঞাণপতিরূপকত্তা ঞাণতো ৰিসুং কত্ৰা দুপ্পরিগ্গহো. ঞাণপতিরূপকো হি ৰিতক্কো. যথাহ – ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাদিট্ঠি যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২). সোপি চস্স ৰিতক্কো পাকটো হোতীতি এৰং দুপ্পরিগ্গহেসু ৰুত্তেসু সেসা ৰুত্তাৰ হোন্তীতি. ইমেসং পন পদানং নিদ্দেসে কথং ৰিদিতা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তীতি পুচ্ছিত্ৰা তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ৰেদনুপ্পাদস্স ৰিদিতত্তেযেৰ ৰিস্সজ্জিতে ৰেদনায ৰিদিতত্তং ৰিস্সজ্জিতং হোতীতি কথং ৰেদনায উপ্পাদো ৰিদিতো হোতীতিআদিমাহ. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অৰিজ্জাসমুদযা অৰিজ্জানিরোধাতিআদযো হেট্ঠা ৰুত্তত্থা এৰ. ইমিনাৰ নযেন সঞ্ঞাৰিতক্কাপি ৰেদিতব্বা. ৰিতক্কৰারে পন ‘‘ফস্সসমুদযা ফস্সনিরোধা’’তি অৰত্ৰা ফস্সট্ঠানে সঞ্ঞাসমুদযা সঞ্ঞানিরোধাতি ৰুত্তং. তং কস্মা ইতি চে? সঞ্ঞামূলকত্তা ৰিতক্কস্স. ‘‘সঞ্ঞানানত্তং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সঙ্কপ্পনানত্ত’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৯) হি ৰুত্তং.

অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদীসু চ ‘‘ৰেদনং অনিচ্চতো মনসিকরোতো’’তিআদিনা নযেন তস্মিং তস্মিং ৰারে সো সোযেৰ ধম্মো যোজেতব্বো. যস্মা পন ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা ৰেদনা ৰিপস্সনাকিচ্চকরণে অসমত্থত্তা ৰিপস্সনায অনুপকারিকা, তস্মাযেৰ চ বোধিপক্খিযধম্মেসু নাগতা. ৰিপস্সনাসম্পযুত্তায পন সঞ্ঞায কিচ্চমেৰ অপরিব্যত্তং, তস্মা সা ৰিপস্সনায একন্তমনুপকারিকা এৰ. ৰিতক্কং পন ৰিনা ৰিপস্সনাকিচ্চমেৰ নত্থি. ৰিতক্কসহাযা হি ৰিপস্সনা সককিচ্চং করোতি. যথাহ –

‘‘পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি আরম্মণং নিচ্ছেতুং ন সক্কোতি, ৰিতক্কে পন আকোটেত্ৰা আকোটেত্ৰা দেন্তে সক্কোতি. কথং? যথা হি হেরঞ্ঞিকো কহাপণং হত্থে ঠপেত্ৰা সব্বভাগেসু ওলোকেতুকামো সমানোপি ন চক্খুতলেনেৰ পরিৰত্তেতুং সক্কোতি, অঙ্গুলিপব্বেহি পন পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা ইতো চিতো চ ওলোকেতুং সক্কোতি, এৰমেৰ ন পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চাদিৰসেন আরম্মণং নিচ্ছেতুং সক্কোতি, অভিনিরোপনলক্খণেন পন আহননপরিযাহননরসেন ৰিতক্কেন আকোটেন্তেন ৰিয পরিৰত্তেন্তেন ৰিয চ আদাযাদায দিন্নমেৰ নিচ্ছেতুং সক্কোতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৮).

তস্মা ৰেদনাসঞ্ঞানং ৰিপস্সনায অনুপকারত্তা লক্খণমত্তৰসেনেৰ দস্সেতুং ‘‘ৰেদনায সঞ্ঞাযা’’তি তত্থ তত্থ একৰচনেন নিদ্দেসো কতো. যত্তকো পন ৰিপস্সনায ভেদো, তত্তকো এৰ ৰিতক্কস্সাতি দস্সেতুং ‘‘ৰিতক্কান’’ন্তি তত্থ তত্থ বহুৰচনেন নিদ্দেসো কতোতি ৰত্তুং যুজ্জতি.

১৬৮. পুন দীঘং অস্সাসপস্সাসৰসেনাতিআদি আনাপানস্সতিভাৰনায সম্পত্তিং ভাৰনাফলঞ্চ দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ সমোধানেতীতি আরম্মণং ঠপেতি, আরম্মণং পতিট্ঠাপেতীতি ৰা অত্থো. সমোদহনব্যাপারাভাৰেপি ভাৰনাপারিপূরিযা এৰ সমোদহতি নাম. গোচরন্তি ৰিপস্সনাক্খণে সঙ্খারারম্মণং, মগ্গক্খণে ফলক্খণে চ নিব্বানারম্মণং. সমত্থন্তি সমমেৰ অত্থো, সমস্স ৰা অত্থোতি সমত্থো. তং সমত্থং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. মগ্গং সমোধানেতীতি মগ্গফলক্খণেযেৰ গোচরং নিব্বানমেৰ. অযং পুগ্গলোতি আনাপানস্সতিভাৰনং অনুযুত্তো যোগাৰচরোৰ. ইমস্মিং আরম্মণেতি এত্থ পন ‘‘কাযে’’তিপদেন সঙ্গহিতে নামরূপকাযসঙ্খাতে সঙ্খতারম্মণে তেনেৰ কমেন মগ্গে নিব্বানারম্মণে চ. যং তস্সাতিআদীহি আরম্মণগোচরসদ্দানং একত্থতা ৰুত্তা. তস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স. পজানাতীতি পুগ্গলো পজাননা পঞ্ঞাতি পুগ্গলো পঞ্ঞায পজানাতীতি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণস্স উপট্ঠানন্তি ৰিপস্সনাক্খণে সঙ্খারারম্মণস্স, মগ্গফলক্খণে নিব্বানারম্মণস্স উপট্ঠানং সতি. এত্থ চ কম্মত্থে সামিৰচনং যথা রঞ্ঞো উপট্ঠানন্তি. অৰিক্খেপোতি সমাধি. অধিট্ঠানন্তি যথাৰুত্তসঙ্খারারম্মণং নিব্বানারম্মণঞ্চ. তঞ্হি অধিট্ঠাতি এত্থ চিত্তন্তি অধিট্ঠানং. ৰোদানন্তি ঞাণং. তঞ্হি ৰোদাযতি ৰিসুজ্ঝতি তেন চিত্তন্তি ৰোদানং. লীনপক্খিকো সমাধি অলীনভাৰপ্পত্তিযা সমভূতত্তা সমং, উদ্ধচ্চপক্খিকং ঞাণং অনুদ্ধতভাৰপ্পত্তিযা সমভূতত্তা সমং. তেন ৰিপস্সনামগ্গফলক্খণেসু সমথৰিপস্সনানং যুগনদ্ধতা ৰুত্তা হোতি. সতি পন সব্বত্থিকত্তা তদুভযসমতায উপকারিকাতি সমং, আরম্মণং সমতাধিট্ঠানত্তা সমং. অনৰজ্জট্ঠোতি ৰিপস্সনায অনৰজ্জসভাৰো. নিক্লেসট্ঠোতি মগ্গস্স নিক্কিলেসসভাৰো. নিক্কিলেসট্ঠোতি ৰা পাঠো. ৰোদানট্ঠোতি ফলস্স পরিসুদ্ধসভাৰো. পরমট্ঠোতি নিব্বানস্স সব্বধম্মুত্তমসভাৰো. পটিৰিজ্ঝতীতি তং তং সভাৰং অসম্মোহতো পটিৰিজ্ঝতি. এত্থ চ ‘‘আরম্মণস্স উপট্ঠান’’ন্তিআদীহি সম্মা পটিৰেধো ৰুত্তো. এত্থেৰ চ ৰোদানট্ঠপটিৰেধস্স ৰুত্তত্তা তেন একলক্খণা অনৰজ্জট্ঠনিক্কিলেসট্ঠপরমট্ঠা লক্খণহারৰসেন ৰুত্তাযেৰ হোন্তি. যথাহ –

‘‘ৰুত্তম্হি একধম্মে, যে ধম্মা একলক্খণা কেচি;

ৰুত্তা ভৰন্তি সব্বে, সো হারো লক্খণো নামা’’তি. (নেত্তি. ৪.৫ নিদ্দেসৰার);

অনৰজ্জট্ঠো নিক্কিলেসট্ঠো চেত্থ অৰিক্খেপসঙ্খাতস্স সমস্স অত্থো পযোজনন্তি সমত্থো, ৰোদানট্ঠো ৰিপস্সনামগ্গৰোদানং সন্ধায সমমেৰ অত্থোতি সমত্থো, ফলৰোদানং সন্ধায মগ্গৰোদানসঙ্খাতস্স সমস্স অত্থোতি সমত্থো, পরমট্ঠো পন সমমেৰ অত্থোতি ৰা নিব্বানপযোজনত্তা সব্বস্স সমস্স অত্থোতি ৰা সমত্থো, তং ৰুত্তপ্পকারং সমঞ্চ সমত্থঞ্চ একদেসসরূপেকসেসং কত্ৰা সমত্থঞ্চ পটিৰিজ্ঝতীতি ৰুত্তং. ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গধম্মা ৰিপস্সনামগ্গফলক্খণেপি লব্ভন্তি, মগ্গো চ তিস্সো চ ৰিসুদ্ধিযো মগ্গফলক্খণেযেৰ, ৰিমোক্খো চ ৰিজ্জা চ খযে ঞাণঞ্চ মগ্গক্খণেযেৰ, ৰিমুত্তি চ অনুপ্পাদে ঞাণঞ্চ ফলক্খণেযেৰ, সেসা ৰিপস্সনাক্খণেপীতি. ধম্মৰারে ইমে ধম্মে ইমস্মিং আরম্মণে সমোধানেতীতি নিব্বানং ঠপেত্ৰা সেসা যথাযোগং ৰেদিতব্বা. ইদং পন যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. অৰুত্তত্থা পনেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তা এৰ. একেকচতুক্কৰসেনেত্থ নিয্যানে দস্সিতেপি চতুক্কন্তোগধস্স একেকস্সাপি ভাগস্স নিয্যানস্স উপনিস্সযত্তা একেকভাগৰসেন নিয্যানং দস্সিতং. ন হি একেকং ৰিনা নিয্যানং হোতীতি.

দীঘংঅস্সাসপস্সাসনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৬৯. রস্সনিদ্দেসে ইত্তরসঙ্খাতেতি পরিত্তসঙ্খাতে কালে. সেসমেত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.

১৭০. সব্বকাযপটিসংৰেদিনিদ্দেসে অরূপধম্মেসু ৰেদনায ওল়ারিকত্তা সুখগ্গহণত্থং পঠমং ইট্ঠানিট্ঠারম্মণসংৰেদিকা ৰেদনা ৰুত্তা, ততো যং ৰেদেতি, তং সঞ্জানাতীতি এৰং ৰেদনাৰিসযস্স আকারগ্গাহিকা সঞ্ঞা, ততো সঞ্ঞাৰসেন অভিসঙ্খারিকা চেতনা, ততো ‘‘ফুট্ঠো ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩) ৰচনতো ফস্সো, ততো সব্বেসং সাধারণলক্খণো মনসিকারো, চেতনাদীহি সঙ্খারক্খন্ধো ৰুত্তো. এৰং তীসু খন্ধেসু ৰুত্তেসু তংনিস্সযো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৰুত্তোৰ হোতি. নামঞ্চাতি ৰুত্তপ্পকারং নামঞ্চ. নামকাযো চাতি ইদং পন নামেন নিব্বানস্সপি সঙ্গহিতত্তা লোকুত্তরানঞ্চ অৰিপস্সনুপগত্তা তং অপনেতুং ৰুত্তং. ‘‘কাযো’’তি হি ৰচনেন নিব্বানং অপনীতং হোতি নিব্বানস্স রাসিৰিনিমুত্তত্তা. যে চ ৰুচ্চন্তি চিত্তসঙ্খারাতি ‘‘সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চেতসিকা এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা চিত্তসঙ্খারা’’তি (পটি. ম. ১.১৭৪; ম. নি. ১.৪৬৩) এৰং ৰুচ্চমানাপি চিত্তসঙ্খারা ইধ নামকাযেনেৰ সঙ্গহিতাতি ৰুত্তং হোতি. মহাভূতাতি মহন্তপাতুভাৰতো মহাভূতসামঞ্ঞতো মহাপরিহারতো মহাৰিকারতো মহন্তভূতত্তা চাতি মহাভূতা. তে পন – পথৰী আপো তেজো ৰাযোতি চত্তারো. চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপন্তি উপযোগত্থে সামিৰচনং, চত্তারো মহাভূতে উপাদায নিস্সায অমুঞ্চিত্ৰা পৰত্তরূপন্তি অত্থো. তং পন – চক্খু সোতং ঘানং জিৰ্হা কাযো রূপং সদ্দো গন্ধো রসো ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিযং হদযৰত্থু ওজা কাযৰিঞ্ঞত্তি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি আকাসধাতু রূপস্স লহুতা মুদুতা কম্মঞ্ঞত্তা উপচযো সন্ততি জরতা অনিচ্চতাতি চতুৰীসতিৰিধং. অস্সাসো চ পস্সাসো চাতি পাকতিকোযেৰ. অস্সাসপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্নং পটিভাগনিমিত্তম্পি তদেৰ নামং লভতি পথৰীকসিণাদীনি ৰিয. রূপসরিক্খকত্তা রূপন্তি চ নামং লভতি ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (ধ. স. ২০৪; দী. নি. ৩.৩৩৮) ৰিয. নিমিত্তঞ্চ উপনিবন্ধনাতি সতিউপনিবন্ধনায নিমিত্তভূতং অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানং. যে চ ৰুচ্চন্তি কাযসঙ্খারাতি ‘‘অস্সাসপস্সাসা কাযিকা এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা কাযসঙ্খারা’’তি (পটি. ম. ১.১৭১; ম. নি. ১.৪৬৩) এৰং ৰুচ্চমানাপি কাযসঙ্খারা ইধ রূপকাযেনেৰ সঙ্গহিতাতি ৰুত্তং হোতি.

তে কাযা পটিৰিদিতা হোন্তীতি ঝানক্খণে অস্সাসপস্সাসনিমিত্তকাযা ৰিপস্সনাক্খণে অৰসেসরূপারূপকাযা আরম্মণতো পটিৰিদিতা হোন্তি, মগ্গক্খণে অসম্মোহতো পটিৰিদিতা হোন্তি. অস্সাসপস্সাসৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানস্স যোগিস্স উপ্পন্নৰিপস্সনামগ্গেপি সন্ধায দীঘং অস্সাসপস্সাসৰসেনাতিআদি ৰুত্তং.

আৰজ্জতো পজানতোতিআদীনি সীলকথাযং ৰুত্তত্থানি. তে ৰুত্তপ্পকারে কাযে অন্তোকরিত্ৰা ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী’’তি ৰুত্তং.

সব্বকাযপটিসংৰেদী অস্সাসপস্সাসানং সংৰরট্ঠেনাতিআদীসু ‘‘সব্বকাযপটিসংৰেদী’’তিৰুত্তঅস্সাসপস্সাসতো উপ্পন্নজ্ঝানৰিপস্সনামগ্গেসু সংৰরোযেৰ সংৰরট্ঠেন সীলৰিসুদ্ধি. অৰিক্খেপোযেৰ অৰিক্খেপট্ঠেন চিত্তৰিসুদ্ধি. পঞ্ঞাযেৰ দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধি. ঝানৰিপস্সনাসু ৰিরতিঅভাৰেপি পাপাভাৰমত্তমেৰ সংৰরো নামাতি ৰেদিতব্বং.

১৭১. পস্সম্ভযন্তিআদীনং নিদ্দেসে কাযিকাতি রূপকাযে ভৰা. কাযপটিবদ্ধাতি কাযং পটিবদ্ধা কাযং নিস্সিতা, কাযে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি, তস্মাযেৰ তে কাযেন সঙ্খরীযন্তীতি কাযসঙ্খারা. পস্সম্ভেন্তোতি নিব্বাপেন্তো সন্নিসীদাপেন্তো. পস্সম্ভনৰচনেনেৰ ওল়ারিকানং পস্সম্ভনং সিদ্ধং. নিরোধেন্তোতি ওল়ারিকানং অনুপ্পাদনেন নিরোধেন্তো. ৰূপসমেন্তোতি ওল়ারিকেযেৰ একসন্ততিপরিণামনযেন সন্তভাৰং নযন্তো. সিক্খতীতি অধিকারৰসেন অস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি সম্বন্ধো, তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি ৰা অত্থো.

ইদানি ওল়ারিকপস্সম্ভনং দস্সেতুং যথারূপেহীতিআদিমাহ. তত্থ যথারূপেহীতি যাদিসেহি. আনমনাতি পচ্ছতো নমনা. ৰিনমনাতি উভযপস্সতো নমনা. সন্নমনাতি সব্বতোপি নমন্তস্স সুট্ঠু নমনা. পণমনাতি পুরতো নমনা. ইঞ্জনাতি কম্পনা. ফন্দনাতি ঈসকং চলনা. পকম্পনাতি ভুসং কম্পনা. যথারূপেহি কাযসঙ্খারেহি কাযস্স আনমনা…পে… পকম্পনা, তথারূপং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভযন্তি চ, যা কাযস্স আনমনা…পে… পকম্পনা, তঞ্চ পস্সম্ভযন্তি চ সম্বন্ধো কাতব্বো. কাযসঙ্খারেসু হি পস্সম্ভিতেসু কাযস্স আনমনাদযো চ পস্সম্ভিতাযেৰ হোন্তীতি. যথারূপেহি কাযসঙ্খারেহি কাযস্স ন আনমনাদিকা হোতি, তথারূপং সন্তং সুখুমম্পি কাযসঙ্খারং পস্সম্ভযন্তি চ, যা কাযস্স ন আনমনাদিকা, তঞ্চ সন্তং সুখুমং পস্সম্ভযন্তি চ সম্বন্ধতো ৰেদিতব্বং. সন্তং সুখুমন্তি চ ভাৰনপুংসকৰচনমেতং. ইতি কিরাতি এত্থ ইতি এৰমত্থে, কির যদিঅত্থে. যদি এৰং সুখুমকেপি অস্সাসপস্সাসে পস্সম্ভযং অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি চোদকেন চোদনা আরদ্ধা হোতি. অথ ৰা কিরাতি চোদকৰচনত্তা অসদ্দহনত্থে অসহনত্থে পরোক্খত্থে চ যুজ্জতিযেৰ, এৰং সুখুমানম্পি পস্সম্ভনং সিক্খতীতি ন সদ্দহামি ন সহামি অপচ্চক্খং মেতি ৰুত্তং হোতি.

এৰং সন্তেতি এৰং সুখুমানং পস্সম্ভনে সন্তে. ৰাতূপলদ্ধিযা চ পভাৰনা ন হোতীতি অস্সাসপস্সাসৰাতস্স উপলদ্ধিযা. উপলদ্ধীতি ৰিঞ্ঞাণং. অস্সাসপস্সাসৰাতং উপলব্ভমানস্স তদারম্মণস্স ভাৰনাৰিঞ্ঞাণস্স পভাৰনা উপ্পাদনা ন হোতি, তস্স আরম্মণস্স ভাৰনা ন হোতীতি অত্থো. অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৰনা ন হোতীতি ভাৰনায সুখুমকানম্পি অস্সাসপস্সাসানং নিরোধনতো তেসঞ্চ উপ্পাদনা পৰত্তনা ন হোতীতি অত্থো. আনাপানস্সতিযা চ পভাৰনা ন হোতীতি অস্সাসপস্সাসাভাৰতোযেৰ তদারম্মণায ভাৰনাৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তায সতিযা চ পৰত্তনা ন হোতি. তস্মাযেৰ তংসম্পযুত্তস্স আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ ভাৰনা ন হোতি. ন চ নং তন্তি এত্থ চ নন্তি নিপাতমত্তং ‘‘ভিক্খু চ ন’’ন্তিআদীসু (পারা. ২৭৩) ৰিয. তং ৰুত্তৰিধিং সমাপত্তিং পণ্ডিতা ন সমাপজ্জন্তিপি ততো ন ৰুট্ঠহন্তিপীতি সম্বন্ধো. চোদনাপক্খস্স পরিহারৰচনে ইতি কিরাতি এৰমেৰ. এত্থ এৰকারত্থে কিরসদ্দো দট্ঠব্বো. এৰং সন্তেতি এৰং পস্সম্ভনে সন্তে এৰ.

যথা কথং ৰিযাতি যথা তং ৰুত্তৰিধানং হোতি, তথা তং কথং ৰিযাতি উপমং পুচ্ছতি. ইদানি সেয্যথাপীতি তং উপমং দস্সেতি. কংসেতি কংসমযভাজনে. নিমিত্তন্তি তেসং সদ্দানং আকারং. ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি চ সামিঅত্থে উপযোগৰচনং, নিমিত্তস্সাতি অত্থো. সদ্দনিমিত্তঞ্চ সদ্দতো অনঞ্ঞং. সুগ্গহিতত্তাতি সুট্ঠু উগ্গহিতত্তা. সুগহিতত্তাতিপি পাঠো, সুট্ঠু গহিতত্তাতি অত্থো. সুমনসিকতত্তাতি সুট্ঠু আৰজ্জিতত্তা. সূপধারিতত্তাতি সুট্ঠু চিত্তে ঠপিতত্তা. সুখুমসদ্দনিমিত্তারম্মণতাপীতি তদা সুখুমানম্পি সদ্দানং নিরুদ্ধত্তা অনুগ্গহিতসদ্দনিমিত্তস্স অনারম্মণম্পি সুখুমতরং সদ্দনিমিত্তং আরম্মণং কত্ৰা সুখুমতরং সদ্দনিমিত্তারম্মণম্পি চিত্তং পৰত্ততি, সুখুমতরসদ্দনিমিত্তারম্মণভাৰতোপীতি ৰা অত্থো. ইমিনাৰ নযেন অপ্পনাযম্পি অত্থো ৰেদিতব্বো.

পস্সম্ভযন্তিআদীসু ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি ৰুত্তা অস্সাসপস্সাসা কাযোতি ৰা ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি এত্থ অস্সাসপস্সাসা কাযোতি ৰা যোজনা ৰেদিতব্বা. ভাৰনাৰিসুদ্ধিযা কাযসঙ্খারে পস্সম্ভমানেপি ওল়ারিকং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভেমীতি যোগিনো আভোগে সতি তেনাদরেন অতিৰিয পস্সম্ভতি. অনুপট্ঠহন্তম্পি সুখুমং সুআনযং হোতি.

অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানীতি ‘‘দীঘং রস্সং সব্বকাযপটিসংৰেদী পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি ৰুত্তেসু চতূসু ৰত্থূসু অস্সাসৰসেন চতস্সো, পস্সাসৰসেন চতস্সোতি অট্ঠ অনুপস্সনাঞাণানি. অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযোতি ‘‘দীঘং অস্সাসৰসেন চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপং পজানতো সতি উপট্ঠিতা হোতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৭০) নযেন ৰুত্তেসু চতূসু ৰত্থূসু অস্সাসৰসেন চতস্সো, পস্সাসৰসেন চতস্সোতি অট্ঠ চ উপট্ঠানানুস্সতিযো. অট্ঠ চুপট্ঠানানুস্সতিযোতিপি পাঠো. চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনীতি ভগৰতা আনাপানস্সতিসুত্তন্তে (ম. নি. ৩.১৪৪ আদযো) ৰুত্তত্তা পঠমচতুক্কৰসেন চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনীতি.

পঠমচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৭২. দুতিযচতুক্কস্স পীতিপটিসংৰেদিনিদ্দেসে উপ্পজ্জতি পীতি পামোজ্জন্তি এত্থ পীতীতি মূলপদং. পামোজ্জন্তি তস্স অত্থপদং, পমুদিতভাৰোতি অত্থো. যা পীতি পামোজ্জন্তিআদীসু যা ‘‘পীতী’’তি চ ‘‘পামোজ্জ’’ন্তি চ এৰমাদীনি নামানি লভতি, সা পীতীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ পীতীতি সভাৰপদং. পমুদিতস্স ভাৰো পামোজ্জং. আমোদনাকারো আমোদনা. পমোদনাকারো পমোদনা. যথা ৰা ভেসজ্জানং ৰা তেলানং ৰা উণ্হোদকসীতোদকানং ৰা একতোকরণং মোদনাতি ৰুচ্চতি, এৰমযম্পি ধম্মানং একতোকরণেন মোদনা, উপসগ্গৰসেন পন পদং মণ্ডেত্ৰা আমোদনা পমোদনাতি ৰুত্তং. হাসেতীতি হাসো, পহাসেতীতি পহাসো, হট্ঠপহট্ঠাকারানমেতং অধিৰচনং. ৰিত্তীতি ৰিত্তং, ধনস্সেতং নামং. অযং পন সোমনস্সপচ্চযত্তা ৰিত্তিসরিক্খতায ৰিত্তি. যথা হি ধনিনো ধনং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, এৰং পীতিমতোপি পীতিং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. তস্মা ‘‘ৰিত্তী’’তি ৰুত্তা. তুট্ঠিসভাৰসণ্ঠিতায হি পীতিযা এতং নামং. পীতিমা পন পুগ্গলো কাযচিত্তানং উগ্গতত্তা অব্ভুগ্গতত্তা ‘‘উদগ্গো’’তি ৰুচ্চতি, উদগ্গস্স ভাগো ওদগ্যং. অত্তনো মনতা অত্তমনতা. অনভিরদ্ধস্স হি মনো দুক্খপদট্ঠানত্তা ন অত্তনো মনো নাম হোতি, অভিরদ্ধস্স সুখপদট্ঠানত্তা অত্তনো মনো নাম হোতি, ইতি অত্তনো মনতা অত্তমনতা, সকমনতা সকমনস্স ভাৰোতি অত্থো. সা পন যস্মা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অত্তনো মনতা, চিত্তস্সেৰ পনেসো ভাৰো চেতসিকো ধম্মো, তস্মা অত্তমনতা চিত্তস্সাতি ৰুত্তা. সেসমেত্থ চ উপরি চ হেট্ঠা ৰুত্তনযেন যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং.

১৭৩. সুখপটিসংৰেদিনিদ্দেসে দ্ৰে সুখানীতি সমথৰিপস্সনাভূমিদস্সনত্থং ৰুত্তং. কাযিকঞ্হি সুখং ৰিপস্সনায ভূমি, চেতসিকং সুখং সমথস্স চ ৰিপস্সনায চ ভূমি. কাযিকন্তি পসাদকাযং ৰিনা অনুপ্পত্তিতো কাযে নিযুত্তন্তি কাযিকং. চেতসিকন্তি অৰিপ্পযোগৰসেন চেতসি নিযুত্তন্তি চেতসিকং. তত্থ কাযিকপদেন চেতসিকং সুখং পটিক্খিপতি, সুখপদেন কাযিকং দুক্খং. তথা চেতসিকপদেন কাযিকং সুখং পটিক্খিপতি, সুখপদেন চেতসিকং দুক্খং. সাতন্তি মধুরং সুমধুরং. সুখন্তি সুখমেৰ, ন দুক্খং. কাযসম্ফস্সজন্তি কাযসম্ফস্সে জাতং. সাতং সুখং ৰেদযিতন্তি সাতং ৰেদযিতং, ন অসাতং ৰেদযিতং. সুখং ৰেদযিতং, ন দুক্খং ৰেদযিতং. পরতো তীণি পদানি ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰুত্তানি. সাতা ৰেদনা, ন অসাতা. সুখা ৰেদনা, ন দুক্খাতি অযমেৰ পনেত্থ অত্থো.

চেতসিকসুখনিদ্দেসো ৰুত্তপটিপক্খনযেন যোজেতব্বো. তে সুখাতি লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো, তানি সুখানীতি ৰুত্তং হোতি. সেসমেত্থ চতুক্কে হেট্ঠা পঠমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনি দুতিযচতুক্কৰসেন ৰেদিতব্বানীতি.

দুতিযচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৭৬. ততিযচতুক্কনিদ্দেসে চিত্তন্তি মূলপদং. ৰিঞ্ঞাণন্তি অত্থপদং. যং চিত্তন্তিআদি পীতিযং ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং. তত্থ চিত্তন্তিআদীসু চিত্তৰিচিত্ততায চিত্তং. আরম্মণং মিনমানং জানাতীতি মনো. মানসন্তি মনোযেৰ. ‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো, য্ৰাযং চরতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৰ. ৩৩) হি এত্থ পন সম্পযুত্তকধম্মো মানসোতি ৰুত্তো.

‘‘কথঞ্হি ভগৰা তুয্হং, সাৰকো সাসনে রতো;

অপ্পত্তমানসো সেক্খো, কালং কযিরা জনে সুতা’’তি. (সং. নি. ১.১৫৯) –

এত্থ অরহত্তং মানসন্তি ৰুত্তং. ইধ পন মনোৰ মানসং. ব্যঞ্জনৰসেন হেতং পদং ৰড্ঢিতং.

হদযন্তি চিত্তং. ‘‘চিত্তং ৰা তে খিপিস্সামি, হদযং ৰা তে ফালেস্সামী’’তি (সং. নি. ১.২৩৭; সু. নি. আল়ৰকসুত্ত) এত্থ উরো হদযন্তি ৰুত্তং. ‘‘হদযা হদযং মঞ্ঞে অঞ্ঞায তচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৬৩) এত্থ চিত্তং. ‘‘ৰক্কং হদয’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০) এত্থ হদযৰত্থু. ইধ পন চিত্তমেৰ অব্ভন্তরট্ঠেন ‘‘হদয’’ন্তি ৰুত্তং. তদেৰ পরিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডরং. ভৰঙ্গং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. যথাহ – ‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯). ততো নিক্খন্তত্তা পন অকুসলম্পি গঙ্গায নিক্খন্তা নদী গঙ্গা ৰিয, গোধাৰরিতো নিক্খন্তা গোধাৰরী ৰিয চ ‘‘পণ্ডর’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং. যস্মা পন আরম্মণৰিজাননলক্খণং চিত্তং উপক্কিলেসেন কিলেসো ন হোতি, সভাৰতো পরিসুদ্ধমেৰ হোতি, উপক্কিলেসযোগে পন সতি উপক্কিলিট্ঠং নাম হোতি, তস্মাপি ‘‘পণ্ডর’’ন্তি ৰত্তুং যুজ্জতি.

মনো মনাযতনন্তি ইধ পন মনোগহণং মনস্সেৰ আযতনভাৰদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি – ‘‘নযিদং দেৰাযতনং ৰিয মনস্স আযতনত্তা মনাযতনং, অথ খো মনো এৰ আযতনং মনাযতন’’ন্তি.

আযতনট্ঠো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. মনতে ইতি মনো, ৰিজানাতীতি অত্থো. অট্ঠকথাচরিযা পনাহু – নাল়িযা মিনমানো ৰিয মহাতুলায ধারযমানো ৰিয চ আরম্মণং জানাতীতি মনো, তদেৰ মননলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, মনোৰ ইন্দ্রিযং মনিন্দ্রিযং.

ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. ৰিঞ্ঞাণমেৰ খন্ধো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. রুল়্হিতো খন্ধো ৰুত্তো. রাসট্ঠেন হি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসো একং ৰিঞ্ঞাণং. তস্মা যথা রুক্খস্স একদেসং ছিন্দন্তো রুক্খং ছিন্দতীতি ৰুচ্চতি, এৰমেৰ ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসভূতং একম্পি ৰিঞ্ঞাণং রুল়্হিতো ‘‘ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৰুত্তং. যস্মা পন রাসট্ঠোযেৰ খন্ধট্ঠো ন হোতি, কোট্ঠাসট্ঠোপি খন্ধট্ঠোযেৰ, তস্মা কোট্ঠাসট্ঠেন ৰিঞ্ঞাণকোট্ঠাসোতিপি অত্থো. তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি তেসং ফস্সাদীনং সম্পযুত্তধম্মানং অনুচ্ছৰিকা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. ইমস্মিঞ্হি পদে একমেৰ চিত্তং মিননট্ঠেন মনো, ৰিজাননট্ঠেন ৰিঞ্ঞাণং, সভাৰট্ঠেন, নিস্সত্তট্ঠেন ৰা ধাতূতি তীহি নামেহি ৰুত্তং.

১৭৭.

অভিপ্পমোদোতি অধিকা তুট্ঠি.

১৭৮. সমাধিনিদ্দেসে অচলভাৰেন আরম্মণে তিট্ঠতীতি ঠিতি. পরতো পদদ্ৰযং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. অপিচ সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণম্হি সম্পিণ্ডেত্ৰা তিট্ঠতীতি সণ্ঠিতি. আরম্মণং ওগাহেত্ৰা অনুপৰিসিত্ৰা তিট্ঠতীতি অৰট্ঠিতি. কুসলপক্খস্মিং হি চত্তারো ধম্মা আরম্মণং ওগাহন্তি সদ্ধা সতি সমাধি পঞ্ঞাতি. তেনেৰ সদ্ধা ‘‘ওকপ্পনা’’তি ৰুত্তা, সতি ‘‘অপিলাপনতা’’তি, সমাধি ‘‘অৰট্ঠিতী’’তি, পঞ্ঞা ‘‘পরিযোগাহনা’’তি. অকুসলপক্খে পন তযো ধম্মা আরম্মণং ওগাহন্তি তণ্হা দিট্ঠি অৰিজ্জাতি. তেনেৰ তে ‘‘ওঘা’’তি ৰুত্তা. উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাৰসেন পৰত্তস্স ৰিসাহারস্স পটিপক্খতো অৰিসাহারো, অৰিসাহরণন্তি অত্থো. উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাৰসেনেৰ গচ্ছন্তং চিত্তং ৰিক্খিপতি নাম, অযং পন তথা ন হোতীতি অৰিক্খেপো. উদ্ধচ্চৰিচিকিচ্ছাৰসেনেৰ চিত্তং ৰিসাহটং নাম হোতি, ইতো চিতো চ হরীযতি, অযং পন অৰিসাহটস্স মানসস্স ভাৰোতি অৰিসাহটমানসতা.

সমথোতি তিৰিধো সমথো চিত্তসমথো অধিকরণসমথো সব্বসঙ্খারসমথোতি. তত্থ অট্ঠসু সমাপত্তীসু চিত্তেকগ্গতা চিত্তসমথো নাম. তঞ্হি আগম্ম চিত্তচলনং চিত্তৰিপ্ফন্দনং সম্মতি ৰূপসম্মতি, তস্মা সো ‘‘চিত্তসমথো’’তি ৰুচ্চতি. সম্মুখাৰিনযাদিসত্তৰিধো অধিকরণসমথো নাম. তঞ্হি আগম্ম তানি তানি অধিকরণানি সম্মন্তি ৰূপসম্মন্তি, তস্মা সো ‘‘অধিকরণসমথো’’তি ৰুচ্চতি. যস্মা পন সব্বে সঙ্খারা নিব্বানং আগম্ম সম্মন্তি ৰূপসম্মন্তি, তস্মা তং সব্বসঙ্খারসমথোতি ৰুচ্চতি. ইমস্মিং অত্থে চিত্তসমথো অধিপ্পেতো. সমাধিলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি সমাধিন্দ্রিযং. উদ্ধচ্চে ন কম্পতীতি সমাধিবলং. সম্মাসমাধীতি যাথাৰসমাধি নিয্যানিকসমাধি কুসলসমাধি.

১৭৯. রাগতো ৰিমোচযং চিত্তন্তিআদীহি দসহি কিলেসৰত্থূহি ৰিমোচনং ৰুত্তং. থিনগ্গহণেনেৰ চেত্থ মিদ্ধগ্গহণং, উদ্ধচ্চগ্গহণেনেৰ চ কুক্কুচ্চগ্গহণং কতং হোতীতি অঞ্ঞেসু পাঠেসু সহচারিত্তা কিলেসৰত্থুতো ৰিমোচনৰচনেনেৰ পঠমজ্ঝানাদীহি নীৰরণাদিতো ৰিমোচনং, অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাদিতো চ ৰিমোচনং ৰুত্তমেৰ হোতীতি. কথং তং চিত্তং অনুপস্সতীতি এত্থ পেয্যালে চ অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পহানং ৰুত্তমেৰ. চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনি ততিযচতুক্কৰসেন ৰেদিতব্বানীতি.

ততিযচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৮০. চতুত্থচতুক্কনিদ্দেসে ‘‘অনিদ্দিট্ঠে নপুংসক’’ন্তি ৰচনতো অসুকন্তি অনিদ্দিট্ঠত্তা ‘‘অনিচ্চন্তি কিং অনিচ্চ’’ন্তি নপুংসকৰচনেন পুচ্ছা কতা. উপ্পাদৰযট্ঠেনাতি উপ্পাদৰযসঙ্খাতেন অত্থেন, উপ্পাদৰযসভাৰেনাতি অত্থো. এত্থ চ পঞ্চক্খন্ধা সভাৰলক্খণং, পঞ্চন্নং খন্ধানং উপ্পাদৰযা ৰিকারলক্খণং. এতেন হুত্ৰা অভাৰেন অনিচ্চাতি ৰুত্তং হোতি. তেনেৰ চ অট্ঠকথাযং ‘‘সঙ্খতলক্খণৰসেন অনিচ্চতাতি তেসংযেৰ উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্ত’’ন্তি চ ৰত্ৰাপি ‘‘হুত্ৰা অভাৰো ৰা’’তি ৰুত্তং. এতেন হুত্ৰা অভাৰাকারো অনিচ্চলক্খণন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযব্বযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্ঞায লক্খণানী’’তি পেয্যালং কত্ৰা ৰুত্তং. ধম্মাতি রূপক্খন্ধাদযো যথাৰুত্তধম্মা.

ৰিরাগানুপস্সীনিদ্দেসে রূপে আদীনৰং দিস্ৰাতি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায পরতো ৰুত্তেহি অনিচ্চট্ঠাদীহি রূপক্খন্ধে আদীনৰং দিস্ৰা. রূপৰিরাগেতি নিব্বানে. নিব্বানঞ্হি আগম্ম রূপং ৰিরজ্জতি অপুনরুপ্পত্তিধম্মতং আপজ্জনেন নিরুজ্ঝতি, তস্মা নিব্বানং ‘‘রূপৰিরাগো’’তি ৰুচ্চতি. ছন্দজাতো হোতীতি অনুস্সৰৰসেন উপ্পন্নধম্মচ্ছন্দো হোতি. সদ্ধাধিমুত্তোতি তস্মিংযেৰ নিব্বানে সদ্ধায চ অধিমুত্তো নিচ্ছিতো. চিত্তঞ্চস্স স্ৰাধিট্ঠিতন্তি অস্স যোগিস্স চিত্তং খযৰিরাগসঙ্খাতে রূপভঙ্গে আরম্মণৰসেন, অচ্চন্ত ৰিরাগসঙ্খাতে রূপৰিরাগে নিব্বানে অনুস্সৰৰসেন সুট্ঠু অধিট্ঠিতং সুট্ঠু পতিট্ঠিতং হোতীতি সম্বন্ধতো ৰেদিতব্বং. রূপে ৰিরাগানুপস্সীতি রূপস্স খযৰিরাগো রূপে ৰিরাগোতি পকতিভুম্মৰচনেন ৰুত্তো. রূপস্স অচ্চন্তৰিরাগো রূপে ৰিরাগোতি নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনেন ৰুত্তো. তং দুৰিধম্পি ৰিরাগং আরম্মণতো অজ্ঝাসযতো চ অনুপস্সনসীলো ‘‘রূপে ৰিরাগানুপস্সী’’তি ৰুত্তো. এস নযো ৰেদনাদীসু. নিরোধানুপস্সীপদনিদ্দেসেপি এসেৰ নযো.

১৮১. কতিহাকারেহীতিআদি পনেত্থ ৰিসেসো – তত্থ অৰিজ্জাদীনং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং আদীনৰনিরোধদস্সনেনেৰ রূপাদীনম্পি আদীনৰনিরোধা দস্সিতা হোন্তি তেসম্পি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানতিৰত্তনতো. ইমিনা এৰ চ ৰিসেসৰচনেন ৰিরাগানুপস্সনতো নিরোধানুপস্সনায ৰিসিট্ঠভাৰো ৰুত্তো হোতি. তত্থ অনিচ্চট্ঠেনাতি খযট্ঠেন, হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন ৰা. দুক্খট্ঠেনাতি ভযট্ঠেন, পটিপীল়নট্ঠেন ৰা. অনত্তট্ঠেনাতি অসারকট্ঠেন, অৰসৰত্তনট্ঠেন ৰা. সন্তাপট্ঠেনাতি কিলেসসন্তাপনট্ঠেন. ৰিপরিণামট্ঠেনাতি জরাভঙ্গৰসেন দ্ৰিধা পরিণামনট্ঠেন. নিদাননিরোধেনাতি মূলপচ্চযাভাৰেন. নিরুজ্ঝতীতি ন ভৰতি. সমুদযনিরোধেনাতি আসন্নপচ্চযাভাৰেন. মূলপচ্চযো হি ব্যাধিস্স অসপ্পাযভোজনং ৰিয নিদানন্তি ৰুত্তো, আসন্নপচ্চযো ব্যাধিস্স ৰাতপিত্তসেম্হা ৰিয সমুদযোতি ৰুত্তো. নিদানঞ্হি নিচ্ছযেন দদাতি ফলমিতি নিদানং, সমুদযো পন সুট্ঠু উদেতি এতস্মা ফলমিতি সমুদযো. জাতিনিরোধেনাতি মূলপচ্চযস্স উপ্পত্তিঅভাৰেন. পভৰনিরোধেনাতি আসন্নপচ্চযস্স উপ্পত্তিঅভাৰেন. জাতিযেৰ হি পভৰতি এতস্মা দুক্খন্তি পভৰোতি ৰত্তুং যুজ্জতি. হেতুনিরোধেনাতি জনকপচ্চযাভাৰেন. পচ্চযনিরোধেনাতি উপত্থম্ভকপচ্চযাভাৰেন. মূলপচ্চযোপি হি আসন্নপচ্চযো চ জনকপচ্চযো উপত্থম্ভকপচ্চযো চ হোতিযেৰ. এতেহি তিক্খৰিপস্সনাক্খণে তদঙ্গনিরোধো, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদনিরোধো ৰুত্তো হোতি. ঞাণুপ্পাদেনাতি তিক্খৰিপস্সনাঞাণস্স ৰা মগ্গঞাণস্স ৰা উপ্পাদেন. নিরোধুপট্ঠানেনাতি ৰিপস্সনাক্খণে পচ্চক্খতো খযনিরোধস্স অনুস্সৰৰসেন নিরোধসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স উপট্ঠানেন, মগ্গক্খণে পচ্চক্খতো চ নিব্বানস্স উপট্ঠানেন. এতেহি ৰিসযৰিসযিনিযমোৰ কতো হোতি, তদঙ্গসমুচ্ছেদনিরোধো চ ৰুত্তো হোতি.

১৮২. পটিনিস্সগ্গানুপস্সীপদনিদ্দেসে রূপং পরিচ্চজতীতি আদীনৰদস্সনেন নিরপেক্খতায রূপক্খন্ধং পরিচ্চজতি. পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গোতি পরিচ্চাগট্ঠেন পটিনিস্সগ্গোতি ৰুত্তং হোতি. এতেন পটিনিস্সগ্গপদস্স পরিচ্চাগট্ঠো ৰুত্তো, তস্মা কিলেসানং পজহনন্তি অত্থো. এত্থ চ ৰুট্ঠানগামিনী ৰিপস্সনা কিলেসে তদঙ্গৰসেন পরিচ্চজতি, মগ্গো সমুচ্ছেদৰসেন. রূপনিরোধে নিব্বানে চিত্তং পক্খন্দতীতি ৰুট্ঠানগামিনী তংনিন্নতায পক্খন্দতি, মগ্গো আরম্মণকরণেন. পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গোতি পক্খন্দনট্ঠেন পটিনিস্সগ্গোতি ৰুত্তং হোতি. এতেন পটিনিস্সগ্গপদস্স পক্খন্দনট্ঠো ৰুত্তো, তস্মা চিত্তস্স নিব্বানে ৰিস্সজ্জনন্তি অত্থো. চত্তারি সুত্তন্তিকৰত্থূনি চতুত্থচতুক্কৰসেন ৰেদিতব্বানি. ইমস্মিং চতুক্কে জরামরণে ৰত্তব্বংহেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. সতিপট্ঠানেসু চ ‘‘কাযে কাযানুপস্সনা, চিত্তে চিত্তানুপস্সনা’’তি কাযচিত্তানং একত্তৰোহারৰসেন একৰচননিদ্দেসো কতো. ‘‘ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সনা, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনা’’তি ৰেদনাধম্মানং নানত্তৰোহারৰসেন বহুৰচননিদ্দেসো কতোতি ৰেদিতব্বোতি.

চতুত্থচতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতা চ সতোকারিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা.

৬. ঞাণরাসিছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৮৩. ইদানি ছহি রাসীহি উদ্দিট্ঠঞাণেসু চতুৰীসতিসমাধিঞাণনিদ্দেসে তাৰ কাযানুপস্সনাদীনং তিণ্ণং চতুক্কানং ৰসেন দ্ৰাদসন্নং ৰত্থূনং একেকস্মিং অস্সাসৰসেন একো, পস্সাসৰসেন একোতি দ্ৰে দ্ৰে সমাধীতি দ্ৰাদসসু ৰত্থূসু চতুৰীসতি সমাধযো হোন্তি. ঝানক্খণে তেহি সম্পযুত্তানি চতুৰীসতিসমাধিৰসেন ঞাণানি.

দ্ৰাসত্ততিৰিপস্সনাঞাণনিদ্দেসে দীঘং অস্সাসাতি ‘‘দীঘ’’ন্তিৰুত্তঅস্সাসতো. কিং ৰুত্তং হোতি? দীঘং অস্সাসহেতু ঝানং পটিলভিত্ৰা সমাহিতেন চিত্তেন ৰিপস্সনাক্খণে অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেন ৰিপস্সনাতি ৰুত্তং হোতি. এস নযো উত্তরত্রাপি. তেসংযেৰ দ্ৰাদসন্নং ৰত্থূনং একেকস্মিং অস্সাসৰসেন তিস্সো, পস্সাসৰসেন তিস্সোতি ছ ছ অনুপস্সনাতি দ্ৰাদসসু ৰত্থূসু দ্ৰাসত্ততি অনুপস্সনা হোন্তি. তা এৰ দ্ৰাসত্ততি অনুপস্সনা দ্ৰাসত্ততিৰিপস্সনাৰসেন ঞাণানি.

নিব্বিদাঞাণনিদ্দেসে অনিচ্চানুপস্সী অস্সসন্তি অনিচ্চানুপস্সী হুত্ৰা অস্সসন্তো, অনিচ্চানুপস্সী হুত্ৰা ৰত্তেন্তোতি অত্থো. ‘‘অস্সস’’ন্তি চ ইদং ৰচনং হেতুঅত্থে দট্ঠব্বং. যথাভূতং জানাতি পস্সতীতি নিব্বিদাঞাণন্তি কলাপসম্মসনতো পট্ঠায যাৰ ভঙ্গানুপস্সনা পৰত্তৰিপস্সনাঞাণেন সঙ্খারানং যথাসভাৰং জানাতি, চক্খুনা দিট্ঠমিৰ চ তেনেৰ ঞাণচক্খুনা পস্সতি. তস্মা নিব্বিদাঞাণং নামাতি অত্থো, সঙ্খারেসু নিব্বিন্দঞাণং নামাতি ৰুত্তং হোতি. উপরি ভযতূপট্ঠানাদীনং মুঞ্চিতুকম্যতাদীনঞ্চ ঞাণানং ৰিসুং আগতত্তা ইধ যথাৰুত্তানেৰ ৰিপস্সনাঞাণানি নিব্বিদাঞাণানীতি ৰেদিতব্বানি.

নিব্বিদানুলোমঞাণনিদ্দেসে অনিচ্চানুপস্সী অস্সসন্তি অনিচ্চানুপস্সিনো অস্সসন্তস্স. সামিঅত্থে পচ্চত্তৰচনং. ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞাতিৰচনেনেৰ ভযতুপট্ঠানআদীনৰানুপস্সনানিব্বিদানুপস্সনাঞাণানি ৰুত্তানি হোন্তি তিণ্ণং একলক্খণত্তা. ইমানি তীণি ঞাণানি অনন্তরা ৰুত্তানং নিব্বিদাঞাণানং অনুকূলভাৰেন অনুলোমতো নিব্বিদানুলোমঞাণানীতি ৰুত্তানি.

নিব্বিদাপটিপ্পস্সদ্ধিঞাণনিদ্দেসে অনিচ্চানুপস্সী অস্সসন্তি অনন্তরসদিসমেৰ. পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞাতিৰচনেনেৰ মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খানুপস্সনাসঙ্খারুপেক্খাঞাণানি ৰুত্তানি হোন্তি তিণ্ণং একলক্খণত্তা. ‘‘পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা’’তিৰচনেনেৰ অনুলোমঞাণমগ্গঞাণানিপি গহিতানি হোন্তি. সঙ্খারুপেক্খাঞাণঅনুলোমঞাণানিপি হি নিব্বিদায সিখাপ্পত্তত্তা নিব্বিদাজননব্যাপারপ্পহানেন নিব্বিদাপটিপ্পস্সদ্ধিঞাণানি নাম হোন্তি. মগ্গঞাণং পন নিব্বিদাপটিপ্পস্সদ্ধন্তে উপ্পজ্জনতো নিব্বিদাপটিপ্পস্সদ্ধিঞাণং নাম হোতীতি অতিৰিয যুজ্জতীতি. নিব্বিদানুলোমঞাণেসু ৰিয আদিভূতং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং অগ্গহেত্ৰা ‘‘পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা’’তি অন্তে ঞাণদ্ৰযগ্গহণং মগ্গঞাণসঙ্গহণত্থং. মুঞ্চিতুকম্যতাতি হি ৰুত্তে অনুলোমঞাণং সঙ্গয্হতি, ন মগ্গঞাণং. মগ্গঞাণঞ্হি মুঞ্চিতুকম্যতা নাম ন হোতি, কিচ্চসিদ্ধিযং সন্তিট্ঠনতো পন সন্তিট্ঠনা নাম হোতি. অট্ঠকথাযম্পি চ ‘‘ফুসনাতি অপ্পনা’’তি ৰুত্তং. ইদঞ্চ মগ্গঞাণং নিব্বানে অপ্পনাতি কত্ৰা সন্তিট্ঠনা নাম হোতীতি ‘‘সন্তিট্ঠনা’’তিৰচনেন মগ্গঞাণম্পি সঙ্গয্হতি. নিব্বিদানুলোমঞাণানিপি অত্থতো নিব্বিদাঞাণানেৰ হোন্তীতি তানিপি নিব্বিদাঞাণেহি সঙ্গহেত্ৰা নিব্বিদাপটিপ্পস্সদ্ধিঞাণানীতি নিব্বিদাগহণমেৰ কতং, ন নিব্বিদানুলোমগ্গহণং. তীসুপি চেতেসু ঞাণট্ঠকনিদ্দেসেসু চতুত্থস্স ধম্মানুপস্সনাচতুক্কস্স ৰসেন ৰুত্তানং চতুন্নং ৰত্থূনং একেকস্মিং অস্সাসৰসেন একং, পস্সাসৰসেন একন্তি দ্ৰে দ্ৰে ঞাণানীতি চতূসু ৰত্থূসু অট্ঠ ঞাণানি হোন্তি.

ৰিমুত্তিসুখঞাণনিদ্দেসে পহীনত্তাতি পহানং দস্সেত্ৰা তস্স পহানস্স সমুচ্ছেদপ্পহানত্তং দস্সেন্তো সমুচ্ছিন্নত্তাতি আহ. ৰিমুত্তিসুখে ঞাণন্তি ফলৰিমুত্তিসুখসম্পযুত্তঞাণঞ্চ ফলৰিমুত্তিসুখারম্মণপচ্চৰেক্খণঞাণঞ্চ. অনুসযৰত্থুস্স কিলেসস্স পহানেন পরিযুট্ঠানদুচ্চরিতৰত্থুপ্পহানং হোতীতি দস্সনত্থং পুন অনুসযানং পহানং ৰুত্তং. একৰীসতিফলঞাণং সন্ধায পহীনকিলেসগণনাযপি ঞাণগণনা কতা হোতি, পচ্চৰেক্খণঞাণঞ্চ সন্ধায পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণগণনায ফলপচ্চৰেক্খণঞাণগণনা কতা হোতীতি.

ঞাণরাসিছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গট্ঠকথায

আনাপানস্সতিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ইন্দ্রিযকথা

১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৮৪. ইদানি আনাপানস্সতিকথানন্তরং কথিতায ইন্দ্রিযকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি ইন্দ্রিযকথা আনাপানস্সতিভাৰনায উপকারকানং ইন্দ্রিযানং অভাৰে আনাপানস্সতিভাৰনায অভাৰতো তদুপকারকানং ইন্দ্রিযানং ৰিসোধনাদিৰিধিদস্সনত্থং আনাপানস্সতিকথানন্তরং কথিতাতি তঞ্চ কথেতব্বং ইন্দ্রিযকথং অত্তনা ভগৰতো সম্মুখা সুতং ৰিঞ্ঞাতাধিপ্পাযসুত্তন্তিকদেসনং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা তদত্থপ্পকাসনৰসেন কথেতুকামো পঠমং তাৰ এৰং মে সুতন্তিআদিমাহ.

তত্থ এৰন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. ৰিহরতীতি এত্থ ৰি-ইতি উপসগ্গপদং, হরতীতি আখ্যাতপদন্তি ইমিনা তাৰ নযেন পদৰিভাগো ৰেদিতব্বো.

অত্থতো পন উপমূপদেসগরহপসংসনাকারৰচনগ্গহণেসু এৰং-সদ্দো দিস্সতি নিদস্সনত্থে চ অৰধারণত্থে চ. ইধ পন এৰংসদ্দো আকারত্থে নিদস্সনত্থে চ ৰিঞ্ঞুজনেন পৰুত্তো, তথেৰ অৰধারণত্থে চ.

তত্থ আকারত্থেন এৰংসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৰিৰিধপাটিহারিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুরূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৰতো ৰচনং সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৰাপি এৰং মে সুতং, মযাপি একেনাকারেন সুতন্তি.

নিদস্সনত্থেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পরিমোচেন্তো ‘‘এৰং মে সুতং, মযাপি এৰং সুত’’ন্তি ইদানি ৰত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.

অৰধারণত্থেন থেরো সারিপুত্তো ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সারিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮-১৮৯), ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একপুগ্গলম্পি সমনুপস্সামি, যো এৰং তথাগতেন অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং সম্মদেৰ অনুপ্পৰত্তেতি যথযিদং, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো. সারিপুত্তো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং সম্মদেৰ অনুপ্পৰত্তেতী’’তিএৰমাদিনা (অ. নি. ১.১৮৭) নযেন ভগৰতা পসত্থভাৰানুরূপং অত্তনো ধারণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকামতং জনেতি ‘‘এৰং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনমনধিকং, এৰমেৰ, ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.

মেসদ্দো করণসম্পদানসামিঅত্থেসু দিস্সতি. ইধ পন ‘‘মযা সুতং, মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৰযে যুজ্জতি.

সুতন্তি অযংসদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ ৰিস্সুতগমনকিলিন্নউপচিতঅনুযোগসোতৰিঞ্ঞেয্যেসু দিস্সতি ৰিঞ্ঞাতেপি চ সোতদ্ৰারানুসারেন. ইধ পনস্স সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিতন্তি ৰা উপধারণন্তি ৰা অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতিঅত্থে সতি ‘‘এৰং মযা সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিত’’ন্তি যুজ্জতি, মমাতিঅত্থে সতি ‘‘এৰং মম সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারণ’’ন্তি যুজ্জতি.

অপিচ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৰং অপ্পটিজানন্তো পুরিমসৰনং ৰিৰরন্তো ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৰতো চতুৰেসারজ্জৰিসারদস্স দসবলধরস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সরস্স ধম্মরাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসরণস্স সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰচনং, ন এত্থ অত্থে ৰা ধম্মে ৰা পদে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা কাতব্বা’’তি ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতীতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘ৰিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৰড্ঢেতি সাসনে;

এৰং মে সুতমিচ্চেৰং, ৰদং গোতমসাৰকো’’তি.

একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পরিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপরিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –

সমৰাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;

পটিলাভে পহানে চ, পটিৰেধে চ দিস্সতি.

ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন সংৰচ্ছরউতুমাসদ্ধমাসরত্তিন্দিৰপুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকসাযন্হপঠম- মজ্ঝিমপচ্ছিমযামমুহুত্তাদীসু কালপ্পভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.

তত্থ কিঞ্চাপি এতেসু সংৰচ্ছরাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যম্হি যম্হি সংৰচ্ছরে উতুম্হি মাসে পক্খে রত্তিভাগে দিৰসভাগে ৰা ৰুত্তং, সব্বং তং থেরস্স সুৰিদিতং সুৰৰত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন ‘‘এৰং মে সুতং অসুকসংৰচ্ছরে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকরত্তিভাগে অসুকদিৰসভাগে ৰা’’তি এৰং ৰুত্তে ন সক্কা সুখেন ধারেতুং ৰা উদ্দিসিতুং ৰা উদ্দিসাপেতুং ৰা, বহু চ ৰত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৰ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.

যে ৰা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৰেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্করকারিকসমযো মারৰিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো দেসনাসমযো পরিনিব্বানসমযোতিএৰমাদযো ভগৰতো দেৰমনুস্সেসু অতিৰিয পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৰ সমযা, তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো চাযং ঞাণকরুণাকিচ্চসমযেসু করুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপরহিতপটিপত্তিসমযেসু পরহিতপটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং করণীযদ্ৰযসমযেসু ধম্মিকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু অঞ্ঞতরং সমযং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.

যস্মা পন ‘‘একং সময’’ন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৰতি. যঞ্হি সমযং ভগৰা ইমং অঞ্ঞং ৰা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৰ তং সমযং করুণাৰিহারেন ৰিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৰচননিদ্দেসো কতোতি.

তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৰা, ভুম্মেন করণেন চ;

অঞ্ঞত্র সমযো ৰুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.

পোরাণা পন ৰণ্ণযন্তি – ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৰা ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৰা ‘‘তং সময’’ন্তি ৰা অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৰত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তেপি ‘‘একস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৰেদিতব্বো.

ভগৰাতি গরু. গরুঞ্হি লোকে ‘‘ভগৰা’’তি ৰদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৰিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গরু, তস্মা ‘‘ভগৰা’’তি ৰেদিতব্বো. পোরাণেহিপি ৰুত্তং –

‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তমং;

গরু গারৰযুত্তো সো, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.

অপিচ –

‘‘ভাগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;

ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততো’’তি. –

ইমিস্সাপি গাথায ৰসেন অস্স পদস্স ৰিত্থারতো অত্থো ৰেদিতব্বো. সো চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৩ আদযো) ৰুত্তোযেৰ.

এত্তাৰতা চেত্থ এৰন্তি ৰচনেন দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি, মে সুতন্তি সাৰকসম্পত্তিং, একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং, ভগৰাতি দেসকসম্পত্তিং.

সাৰত্থিযন্তি এত্থ চ সৰত্থস্স ইসিনো নিৰাসট্ঠানভূতা নগরী সাৰত্থী, যথা কাকন্দী মাকন্দীতি এৰং তাৰ অক্খরচিন্তকা. অট্ঠকথাচরিযা পন ভণন্তি – যং কিঞ্চি মনুস্সানং উপভোগপরিভোগং সব্বমেত্থ অত্থীতি সাৰত্থী, সত্থসমাযোগে চ কিং ভণ্ডমত্থীতি পুচ্ছিতে সব্বমত্থীতিপি ৰচনমুপাদায সাৰত্থী.

‘‘সব্বদা সব্বূপকরণং, সাৰত্থিযং সমোহিতং;

তস্মা সব্বমুপাদায, সাৰত্থীতি পৰুচ্চতী’’তি. –

তস্সং সাৰত্থিযং. সমীপত্থে ভুম্মৰচনং. ৰিহরতীতি অৰিসেসেন ইরিযাপথদিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গিপরিদীপনমেতং, ইধ পন ঠানগমনাসনসযনপ্পভেদেসু ইরিযাপথেসু অঞ্ঞতরইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং. তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৰা ‘‘ৰিহরতি’’চ্চেৰ ৰেদিতব্বো. সো হি ভগৰা একং ইরিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তমত্তভাৰং হরতি পৰত্তেতি, তস্মা ‘‘ৰিহরতী’’তি ৰুচ্চতি.

জেতৰনেতি এত্থ অত্তনো পচ্চত্থিকজনং জিনাতীতি জেতো, রঞ্ঞো ৰা অত্তনো পচ্চত্থিকজনে জিতে জাতোতি জেতো, মঙ্গলকম্যতায ৰা তস্স এৰংনামমেৰ কতন্তি জেতো, ৰনযতীতি ৰনং, অত্তসম্পদায সত্তানং ভত্তিং কারেতি, অত্তনি সিনেহং উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৰনুতে ইতি ৰা ৰনং, নানাৰিধকুসুমগন্ধসম্মোদমত্তকোকিলাদিৰিহঙ্গাভিরুতেহি মন্দমারুতচলিতরুক্খসাখাৰিটপপল্লৰপলাসেহি ‘‘এথ মং পরিভুঞ্জথা’’তি পাণিনো যাচতি ৰিযাতি অত্থো. জেতস্স ৰনং জেতৰনং. তঞ্হি জেতেন রাজকুমারেন রোপিতং সংৰদ্ধিতং পরিপালিতং, সো চ তস্স সামী অহোসি, তস্মা জেতৰনন্তি ৰুচ্চতি. তস্মিং জেতৰনে. ৰনঞ্চ নাম রোপিমং সযংজাতন্তি দুৰিধং. ইদঞ্চ ৰেল়ুৰনাদীনি চ রোপিমানি, অন্ধৰনমহাৰনাদীনি সযংজাতানি.

অনাথপিণ্ডিকস্স আরামেতি সুদত্তো নাম সো গহপতি মাতাপিতূহি কতনামৰসেন. সব্বকামসমিদ্ধতায পন ৰিগতমচ্ছেরতায করুণাদিগুণসমঙ্গিতায চ নিচ্চকালং অনাথানং পিণ্ডমদাসি, তেন অনাথপিণ্ডিকোতি সঙ্খং গতো. আরমন্তি এত্থ পাণিনো, ৰিসেসেন ৰা পব্বজিতাতি আরামো, তস্স পুপ্ফফলাদিসোভায নাতিদূরনচ্চাসন্নতাদিপঞ্চৰিধসেনাসনঙ্গসম্পত্তিযা চ ততো ততো আগম্ম রমন্তি অভিরমন্তি, অনুক্কণ্ঠিতা হুত্ৰা নিৰসন্তীতি অত্থো. ৰুত্তপ্পকারায ৰা সম্পত্তিযা তত্থ তত্থ গতেপি অত্তনো অব্ভন্তরং আনেত্ৰা রমাপেতীতি আরামো. সো হি অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা জেতস্স রাজকুমারস্স হত্থতো অট্ঠারসহি হিরঞ্ঞকোটীহি কোটিসন্থরেন কীণিত্ৰা অট্ঠারসহি হিরঞ্ঞকোটীহি সেনাসনানি কারাপেত্ৰা অট্ঠারসহি হিরঞ্ঞকোটীহি ৰিহারমহং নিট্ঠাপেত্ৰা এৰং চতুপঞ্ঞাসহিরঞ্ঞকোটিপরিচ্চাগেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাদিতো, তস্মা ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো’’তি ৰুচ্চতি. তস্মিং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে.

এত্থ চ ‘‘জেতৰনে’’তিৰচনং পুরিমসামিপরিকিত্তনং, ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি পচ্ছিমসামিপরিকিত্তনং. কিমেতেসং পরিকিত্তনে পযোজনন্তি? পুঞ্ঞকামানং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনং. তত্থ হি দ্ৰারকোট্ঠকপাসাদমাপনে ভূমিৰিক্কযলদ্ধা অট্ঠারস হিরঞ্ঞকোটিযো অনেককোটিঅগ্ঘনকা রুক্খা চ জেতস্স পরিচ্চাগো, চতুপঞ্ঞাস হিরঞ্ঞকোটিযো অনাথপিণ্ডিকস্স. ইতি তেসং পরিকিত্তনেন এৰং পুঞ্ঞকামা পুঞ্ঞানি করোন্তীতি দস্সেন্তো আযস্মা সারিপুত্তো অঞ্ঞেপি পুঞ্ঞকামে তেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনে নিযোজেতি.

তত্থ সিযা – যদি তাৰ ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি, ‘‘জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি ন ৰত্তব্বং. অথ তত্থ ৰিহরতি, ‘‘সাৰত্থিয’’ন্তি ন ৰত্তব্বং. ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৰিহরিতুন্তি. ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, ননু অৰোচুম্হ ‘‘সমীপত্থে ভুম্মৰচন’’ন্তি. তস্মা যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চরন্তানি ‘‘গঙ্গায চরন্তি, যমুনায চরন্তী’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰমিধাপি যদিদং সাৰত্থিযা সমীপে জেতৰনং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো, তত্থ ৰিহরন্তো ৰুচ্চতি ‘‘সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি. গোচরগামনিদস্সনত্থং হিস্স সাৰত্থিৰচনং, পব্বজিতানুরূপনিৰাসট্ঠাননিদস্সনত্থং সেসৰচনং.

তত্থ সাৰত্থিকিত্তনেন আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতো গহট্ঠানুগ্গহকরণং দস্সেতি, জেতৰনাদিকিত্তনেন পব্বজিতানুগ্গহকরণং. তথা পুরিমেন পচ্চযগ্গহণতো অত্তকিলমথানুযোগৰিৰজ্জনং, পচ্ছিমেন ৰত্থুকামপ্পহানতো কামসুখল্লিকানুযোগৰিৰজ্জনূপাযং. অথ ৰা পুরিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগং, পচ্ছিমেন ৰিৰেকাধিমুত্তিং. পুরিমেন করুণায উপগমনং, পচ্ছিমেন পঞ্ঞায অপগমনং. পুরিমেন সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্ততং, পচ্ছিমেন পরহিতসুখকরণে নিরুপলেপতং. পুরিমেন ধম্মিকসুখাপরিচ্চাগনিমিত্তং ফাসুৰিহারং, পচ্ছিমেন উত্তরিমনুস্সধম্মানুযোগনিমিত্তং. পুরিমেন মনুস্সানং উপকারবহুলতং, পচ্ছিমেন দেৰানং. পুরিমেন লোকে জাতস্স লোকে সংৰদ্ধভাৰং, পচ্ছিমেন লোকেন অনুপলিত্ততং. পুরিমেন ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭০) ৰচনতো যদত্থং ভগৰা উপ্পন্নো, তদত্থপরিদীপনং, পচ্ছিমেন যত্থ উপ্পন্নো, তদনুরূপৰিহারপরিদীপনং. ভগৰা হি পঠমং লুম্বিনিৰনে, দুতিযং বোধিমণ্ডেতি লোকিযলোকুত্তরস্স উপ্পত্তিযা ৰনেযেৰ উপ্পন্নো, তেনস্স ৰনেযেৰ ৰিহারং দস্সেতীতি এৰমাদিনা নযেনেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা.

তত্রাতি দেসকালপরিদীপনং. তঞ্হি যং সমযং ৰিহরতি, তত্র সমযে, যস্মিঞ্চ জেতৰনে ৰিহরতি, তত্র জেতৰনেতি দীপেতি. ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে দীপেতি. ন হি ভগৰা অযুত্তে দেসে কালে ৰা ধম্মং দেসেতি. ‘‘অকালো খো তাৰ বাহিযা’’তিআদি (উদা. ১০) চেত্থ সাধকং. খোতি পদপূরণমত্তে অৰধারণত্থে আদিকালত্থে ৰা নিপাতো. ভগৰাতি লোকগরুদীপনং. ভিক্খূতি কথাসৰনযুত্তপুগ্গলৰচনং. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূ’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫১০; পারা. ৪৫) নযেন ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো. আমন্তেসীতি আলপি অভাসি সম্বোধেসি, অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্র পন ঞাপনেপি পক্কোসনেপি. ভিক্খৰোতি আমন্তনাকারদীপনং. তেন তেসং ভিক্খূনং ভিক্খনসীলতাভিক্খনধম্মতাভিক্খনেসাধুকারিতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৰচনেন হীনাধিকজনসেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৰনিগ্গহং করোতি. ‘‘ভিক্খৰো’’তি ইমিনা চ করুণাৰিপ্ফারসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৰচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে করোন্তো তেনেৰ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৰচনেন নেসং সোতুকম্যতং জনেতি. তেনেৰ চ সম্বোধনত্থেন ৰচনেন সাধুকসৰনমনসিকারেপি তে নিযোজেতি. সাধুকসৰনমনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.

অপরেসু দেৰমনুস্সেসু ৰিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূযেৰ আমন্তেসীতি চে? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাজনভাৰতো. সব্বপরিসসাধারণা হি ভগৰতো ধম্মদেসনা. পরিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমুপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগারিযভাৰং আদিং কত্ৰা সত্থু চরিযানুৰিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ, আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সত্থুসন্নিকত্তা, সদাসন্নিহিতা সত্থুসন্তিকাৰচরত্তা, ধম্মদেসনায চ তে এৰ ভাজনং যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৰতো.

তত্থ সিযা – কিমত্থং পন ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো পঠমং ভিক্খূ আমন্তেসি, ন ধম্মমেৰ দেসেসীতি? সতিজননত্থং. পরিসায হি ভিক্খূ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ৰিক্খিত্তচিত্তাপি ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি, তে অনামন্তেত্ৰা ধম্মে দেসিযমানে ‘‘অযং দেসনা কিংনিদানা কিংপচ্চযা কতমায অত্থুপ্পত্তিযা দেসিতা’’তি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তা ৰিক্খেপং আপজ্জেয্যুং, দুগ্গহিতং ৰা গণ্হেয্যুং. তেন তেসং সতিজননত্থং ভগৰা পঠমং আমন্তেত্ৰা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি.

ভদন্তেতি গারৰৰচনমেতং, সত্থুনো পটিৰচনদানং ৰা. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰদমানো ভগৰা তে ভিক্খূ আলপতি, ‘‘ভদন্তে’’তি ৰদমানা তে ভগৰন্তং পচ্চালপন্তি. তথা ‘‘ভিক্খৰো’’তি ভগৰা আভাসতি, ‘‘ভদন্তে’’তি তে পচ্চাভাসন্তি. ‘‘ভিক্খৰো’’তি পটিৰচনং দাপেতি, ভদন্তেতি পটিৰচনং দেন্তি. তে ভিক্খূতি যে ভগৰা আমন্তেসি. ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৰতো আমন্তনং পটিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৰা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসু পটিগ্গহেসুন্তি অত্থো. ভগৰা এতদৰোচাতি ভগৰা এতং ইদানি ৰত্তব্বং সকলসুত্তং অৰোচ.

এত্তাৰতা চ যং আযস্মতা সারিপুত্তেন কমলকুৰলযুজ্জলৰিমলসাদুরসসলিলায পোক্খরণিযা সুখাৰতরণত্থং নিম্মলসিলাতলরচনৰিলাসসোপানং ৰিপ্পকিণ্ণমুত্তাজালসদিসৰালিকাকিণ্ণপণ্ডরভূমিভাগং তিত্থং ৰিয, সুৰিভত্তভিত্তিৰিচিত্রৰেদিকাপরিক্খিত্তস্স নক্খত্তপথং ফুসিতুকামতায ৰিয, ৰিজম্ভিতসমুস্সযস্স পাসাদৰরস্স সুখারোহণত্থং দন্তমযসণ্হমুদুফলককঞ্চনলতাৰিনদ্ধমণিগণপ্পভাসমুদযুজ্জলসোভং সোপানং ৰিয, সুৰণ্ণৰলযনূপুরাদিসঙ্ঘট্টনসদ্দসম্মিস্সিতকথিতহসিতমধুরস্সরগেহজনৰিচরিতস্স উল়ারিস্সরিযৰিভৰসোভিতস্স মহাঘরস্স সুখপ্পৰেসনত্থং সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাপৰাল়াদিজুতিৰিসদৰিজ্জোতিতসুপ্পতিট্ঠিতৰিসালদ্ৰারকৰাটং মহাদ্ৰারং ৰিয অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধানং দেসনাঞাণগম্ভীরভাৰসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৰগাহণত্থং কালদেসদেসকপরিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্স অত্থৰণ্ণনা সমত্তা.

সুত্তন্তে পঞ্চাতি গণনপরিচ্ছেদো. ইমানি ইন্দ্রিযানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. ইন্দ্রিযট্ঠো হেট্ঠা ৰুত্তো.

১৮৫. ইদানি ইমং সুত্তন্তং দস্সেত্ৰা ইমস্মিং সুত্তন্তে ৰুত্তানং ইন্দ্রিযানং ৰিসুদ্ধিভাৰনাৰিধানং ভাৰিতত্তং পটিপ্পস্সদ্ধিঞ্চ দস্সেতুকামো ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানীতিআদিমাহ. তত্থ ৰিসুজ্ঝন্তীতি ৰিসুদ্ধিং পাপুণন্তি. অস্সদ্ধেতি তীসু রতনেসু সদ্ধাৰিরহিতে. সদ্ধেতি তীসু রতনেসু সদ্ধাসম্পন্নে. সেৰতোতি চিত্তেন সেৰন্তস্স. ভজতোতি উপসঙ্কমন্তস্স. পযিরুপাসতোতি সক্কচ্চং উপনিসীদন্তস্স. পসাদনীযে সুত্তন্তেতি পসাদজনকে রতনত্তযগুণপটিসংযুত্তে সুত্তন্তে. কুসীতেতি কুচ্ছিতেন আকারেন সীদন্তীতি কুসীদা, কুসীদা এৰ কুসীতা. তে কুসীতে. সম্মপ্পধানেতি চতুকিচ্চসাধকৰীরিযপটিসংযুত্তসুত্তন্তে. মুট্ঠস্সতীতি নট্ঠস্সতিকে. সতিপট্ঠানেতি সতিপট্ঠানাধিকারকে সুত্তন্তে. ঝানৰিমোক্খেতি চতুত্থজ্ঝানঅট্ঠৰিমোক্খতিৰিধৰিমোক্খাধিকারকে সুত্তন্তে. দুপ্পঞ্ঞেতি নিপ্পঞ্ঞে, পঞ্ঞাভাৰতো ৰা দুট্ঠা পঞ্ঞা এতেসন্তি দুপ্পঞ্ঞা. তে দুপ্পঞ্ঞে. গম্ভীরঞাণচরিযন্তি চতুসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তে সুত্তন্তে, ঞাণকথাসদিসে ৰা. সুত্তন্তক্খন্ধেতি সুত্তন্তকোট্ঠাসে. অস্সদ্ধিযন্তিআদীসু অস্সদ্ধিযন্তি অস্সদ্ধভাৰং. অস্সদ্ধিযে আদীনৰদস্সাৰী অস্সদ্ধিযং পজহন্তো সদ্ধিন্দ্রিযং ভাৰেতি, সদ্ধিন্দ্রিযে আনিসংসদস্সাৰী সদ্ধিন্দ্রিযং ভাৰেন্তো অস্সদ্ধিযং পজহতি. এস নযো সেসেসু. কোসজ্জন্তি কুসীতভাৰং. পমাদন্তি সতিৰিপ্পৰাসং. উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধতভাৰং, ৰিক্খেপন্তি অত্থো. পহীনত্তাতি অপ্পনাৰসেন ঝানপারিপূরিযা পহীনত্তা. সুপ্পহীনত্তাতি ৰুট্ঠানগামিনিৰসেন ৰিপস্সনাপারিপূরিযা সুট্ঠু পহীনত্তা. ভাৰিতং হোতি সুভাৰিতন্তি ৰুত্তক্কমেনেৰ যোজেতব্বং. ৰিপস্সনায হি ৰিপক্খৰসেন পহীনত্তা ‘‘সুপ্পহীনত্তা’’তি ৰত্তুং যুজ্জতি. তস্মাযেৰ চ ‘‘সুভাৰিত’’ন্তি, ন তথা ঝানেন. যস্মা পন পহাতব্বানং পহানেন ভাৰনাসিদ্ধি, ভাৰনাসিদ্ধিযা চ পহাতব্বানং পহানসিদ্ধি হোতি, তস্মা যমকং কত্ৰা নিদ্দিট্ঠং.

১৮৬. পটিপ্পস্সদ্ধিৰারে ভাৰিতানি চেৰ হোন্তি সুভাৰিতানি চাতি ভাৰিতানংযেৰ সুভাৰিততা. পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চাতি পটিপ্পস্সদ্ধানংযেৰ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধতা ৰুত্তা. ফলক্খণে মগ্গকিচ্চনিব্বত্তিৰসেন ভাৰিততা পটিপ্পস্সদ্ধতা চ ৰেদিতব্বা. সমুচ্ছেদৰিসুদ্ধিযোতি মগ্গৰিসুদ্ধিযোযেৰ. পটিপ্পস্সদ্ধিৰিসুদ্ধিযোতি ফলৰিসুদ্ধিযো এৰ.

ইদানি তথা ৰুত্তৰিধানানি ইন্দ্রিযানি কারকপুগ্গলৰসেন যোজেত্ৰা দস্সেতুং কতিনং পুগ্গলানন্তিআদিমাহ. তত্থ সৰনেন বুদ্ধোতি সম্মাসম্বুদ্ধতো ধম্মকথাসৰনেন চতুসচ্চং বুদ্ধৰা, ঞাতৰাতি অত্থো. ইদং ভাৰিতিন্দ্রিযভাৰস্স কারণৰচনং. ভাৰনাভিসমযৰসেন হি মগ্গস্স বুদ্ধত্তা ফলক্খণে ভাৰিতিন্দ্রিযো হোতি. অট্ঠন্নম্পি অরিযানং তথাগতস্স সাৰকত্তা ৰিসেসেত্ৰা অরহত্তফলট্ঠমেৰ দস্সেন্তো খীণাসৰোতি আহ. সোযেৰ হি সব্বকিচ্চনিপ্ফত্তিযা ভাৰিতিন্দ্রিযোতি ৰুত্তো. ইতরেপি পন তংতংমগ্গকিচ্চনিপ্ফত্তিযা পরিযাযেন ভাৰিতিন্দ্রিযা এৰ. তস্মা এৰ চ চতূসু ফলক্খণেসু ‘‘পঞ্চিন্দ্রিযানি ভাৰিতানি চেৰ হোন্তি সুভাৰিতানি চা’’তি ৰুত্তং. যস্মা পন তেসং উপরিমগ্গত্থায ইন্দ্রিযভাৰনা অত্থিযেৰ, তস্মা তে ন নিপ্পরিযাযেন ভাৰিতিন্দ্রিযা. সযং ভূতট্ঠেনাতি অনাচরিযো হুত্ৰা সযমেৰ অরিযায জাতিযা ভূতট্ঠেন জাতট্ঠেন ভগৰা. সোপি হি ভাৰনাসিদ্ধিৰসেন ফলক্খণে সযম্ভূ নাম হোতি. এৰং সযং ভূতট্ঠেন ভাৰিতিন্দ্রিযো. অপ্পমেয্যট্ঠেনাতি অনন্তগুণযোগতো পমাণেতুং অসক্কুণেয্যট্ঠেন. ভগৰা ফলক্খণে ভাৰনাসিদ্ধিতো অপ্পমেয্যোতি. তস্মাযেৰ ভাৰিতিন্দ্রিযো.

পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৮৭. পুন অঞ্ঞং সুত্তন্তং নিক্খিপিত্ৰা ইন্দ্রিযৰিধানং নিদ্দিসিতুকামো পঞ্চিমানি, ভিক্খৰেতিআদিকং সুত্তন্তং দস্সেতি. তত্থ যে হি কেচীতি অনৰসেসপরিযাদানং, হি-কারো পদপূরণমত্তে নিপাতো. সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰাতি লোকৰোহারৰসেন ৰুত্তং. সমুদযন্তি পচ্চযং. অত্থঙ্গমন্তি উপ্পন্নানং অভাৰগমনং, অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদং ৰা. অস্সাদন্তি আনিসংসং. আদীনৰন্তি দোসং. নিস্সরণন্তি নিগ্গমনং. যথাভূতন্তি যথাসভাৰং. সমণেসূতি সমিতপাপেসু. সমণসম্মতাতি ন মযা সমণাতি সম্মতা. ‘‘সম্মতা’’তি ৰত্তমানকালৰসেন ৰুচ্চমানে সদ্দলক্খণৰসেন ‘‘মে’’তি এত্থ সামিৰচনমেৰ হোতি. ব্রাহ্মণেসূতি বাহিতপাপেসু. সামঞ্ঞত্থন্তি সমণভাৰস্স অত্থং. ব্রহ্মঞ্ঞত্থন্তি ব্রাহ্মণভাৰস্স অত্থং. দ্ৰযেনাপি অরহত্তফলমেৰ ৰুত্তং. অথ ৰা সামঞ্ঞত্থন্তি হেট্ঠা তীণি ফলানি. ব্রহ্মঞ্ঞত্থন্তি অরহত্তফলং. সামঞ্ঞব্রহ্মঞ্ঞন্তি হি অরিযমগ্গোযেৰ. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি পচ্চক্খেযেৰ অত্তভাৰে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰাতি অত্তনাযেৰ অধিকেন ঞাণেন পচ্চক্খং কত্ৰা. উপসম্পজ্জাতি পাপুণিত্ৰা, নিপ্ফাদেত্ৰা ৰা.

১৮৮. সুত্তন্তনিদ্দেসে পঠমং ইন্দ্রিযসমুদযাদীনং পভেদগণনং পুচ্ছিত্ৰা পুন পভেদগণনা ৰিস্সজ্জিতা. তত্থ অসীতিসতন্তি অসীতিউত্তরং সতং. পণ্ডিতেহি ‘‘অসীতিসত’’ন্তি ৰুত্তেহি আকারেহীতি যোজনা.

পুন পভেদগণনাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমে গণনানিদ্দেসে অধিমোক্খত্থাযাতি অধিমুচ্চনত্থায সদ্দহনত্থায. আৰজ্জনায সমুদযোতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনচিত্তস্স সমুদযো. সদ্ধিন্দ্রিযস্স সমুদযোতি সদ্ধিন্দ্রিযস্স পচ্চযো, সদ্ধং উপ্পাদেস্সামীতি পুব্বভাগাৰজ্জনং সদ্ধিন্দ্রিযস্স উপনিস্সযপচ্চযো, সদ্ধিন্দ্রিযজৰনস্স আৰজ্জনং পঠমস্স জৰনস্স অনন্তরপচ্চযো, দুতিযজৰনাদীনং উপনিস্সযপচ্চযো. অধিমোক্খৰসেনাতি ছন্দসম্পযুত্তঅধিমোক্খৰসেন. ছন্দস্স সমুদযোতি পুব্বভাগাৰজ্জনপচ্চযা উপ্পন্নস্স অধিমোক্খসম্পযুত্তস্স যেৰাপনকভূতস্স ধম্মচ্ছন্দস্স সমুদযো. সো পন সদ্ধিন্দ্রিযস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন পচ্চযো হোতি, ছন্দাধিপতিকালে অধিপতিপচ্চযো চ হোতি, সোযেৰ দুতিযস্স অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযাসেৰননত্থিৰিগতৰসেন পচ্চযো হোতি. ইমিনাৰ নযেন মনসিকারস্সপি যোজনা কাতব্বা. কেৰলঞ্হেত্থ মনসিকারোতি সারণলক্খণো যেৰাপনকমনসিকারো. অধিপতিপচ্চযতা পনস্স ন হোতি. সম্পযুত্তেসু ইমেসং দ্ৰিন্নংযেৰ গহণং বলৰপচ্চযত্তাতি ৰেদিতব্বং. সদ্ধিন্দ্রিযস্স ৰসেনাতি ভাৰনাভিৰুদ্ধিযা ইন্দ্রিযভাৰং পত্তস্স সদ্ধিন্দ্রিযস্স ৰসেন. একত্তুপট্ঠানন্তি একারম্মণে অচলভাৰেন ভুসং ঠানং উপরূপরি সদ্ধিন্দ্রিযস্স পচ্চযো হোতি. সদ্ধিন্দ্রিযে ৰুত্তনযেনেৰ সেসিন্দ্রিযানিপি ৰেদিতব্বানি. এৰমেকেকস্স ইন্দ্রিযস্স চত্তারো চত্তারো সমুদযাতি পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং ৰীসতি সমুদযা হোন্তি. পুন চতুন্নং সমুদযানং একেকস্মিং সমুদযে পঞ্চ পঞ্চ ইন্দ্রিযানি যোজেত্ৰা ৰীসতি সমুদযা ৰুত্তা. পঠমৰীসতি নানামগ্গৰসেন দট্ঠব্বা, দুতিযৰীসতি একমগ্গৰসেন দট্ঠব্বাতি ৰদন্তি. এৰং চত্তালীস আকারা হোন্তি. অত্থঙ্গমৰারোপি ইমিনাৰ নযেন ৰেদিতব্বো. সো পন অত্থঙ্গমো ইন্দ্রিযভাৰনং অননুযুত্তস্স অপ্পটিলদ্ধা পটিলাভত্থঙ্গমো, ইন্দ্রিযভাৰনায পরিহীনস্স পটিলদ্ধপরিহানি অত্থঙ্গমো, ফলপ্পত্তস্স পটিপ্পস্সদ্ধিঅত্থঙ্গমো. একত্তঅনুপট্ঠানন্তি একত্তে অনুপট্ঠানং.

ক. অস্সাদনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৮৯. অস্সাদনিদ্দেসে অস্সদ্ধিযস্স অনুপট্ঠানন্তি অস্সদ্ধে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো সদ্ধে পুগ্গলে সেৰতো পসাদনীযসুত্তন্তে পচ্চৰেক্খতো তত্থ যোনিসোমনসিকারং বহুলীকরোতো চ অস্সদ্ধিযস্স অনুপট্ঠানং হোতি. অস্সদ্ধিযপরিল়াহস্স অনুপট্ঠানন্তি এত্থ অস্সদ্ধস্স সদ্ধাকথায পৰত্তমানায দুক্খং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. অযং অস্সদ্ধিযপরিল়াহো. অধিমোক্খচরিযায ৰেসারজ্জন্তি সদ্ধাৰত্থুৰসেন ৰা ভাৰনায ৰা ৰসিপ্পত্তস্স সদ্ধাপৰত্তিযা ৰিসারদভাৰো হোতি. সন্তো চ ৰিহারাধিগমোতি সমথস্স ৰা ৰিপস্সনায ৰা পটিলাভো. সুখং সোমনস্সন্তি এত্থ চেতসিকসুখভাৰদস্সনত্থং সোমনস্সৰচনং. সদ্ধিন্দ্রিযসমুট্ঠিতপণীতরূপফুট্ঠকাযস্স কাযিকসুখম্পি লব্ভতিযেৰ. সুখসোমনস্সস্স পধানস্সাদত্তা ‘‘অযং সদ্ধিন্দ্রিযস্স অস্সাদো’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. ইমিনাৰ নযেন সেসিন্দ্রিযস্সাদাপি যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বা.

খ. আদীনৰনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯০. আদীনৰনিদ্দেসে অনিচ্চট্ঠেনাতি সদ্ধিন্দ্রিযস্স অনিচ্চট্ঠেন. সো অনিচ্চট্ঠো সদ্ধিন্দ্রিযস্স আদীনৰোতি ৰুত্তং হোতি. ইতরদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ইমে সমুদযত্থঙ্গমস্সাদাদীনৰা লোকিযইন্দ্রিযানমেৰাতি ৰেদিতব্বা.

গ. নিস্সরণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯১. নিস্সরণনিদ্দেসে অধিমোক্খট্ঠেনাতিআদীসু একেকস্মিং ইন্দ্রিযে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং পঞ্চৰীসতি নিস্সরণানি মগ্গফলৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ ততো পণীততরসদ্ধিন্দ্রিযস্স পটিলাভাতি ততো ৰিপস্সনাক্খণে পৰত্তসদ্ধিন্দ্রিযতো মগ্গক্খণে পণীততরস্স সদ্ধিন্দ্রিযস্স পটিলাভৰসেন. পুরিমতরসদ্ধিন্দ্রিযা নিস্সটং হোতীতি তস্মিং মগ্গক্খণে সদ্ধিন্দ্রিযং পুরিমতরতো ৰিপস্সনাক্খণে পৰত্তসদ্ধিন্দ্রিযতো নিক্খন্তং হোতি. ইমিনাৰ নযেন ফলক্খণে সদ্ধিন্দ্রিযম্পি উভযত্থ সেসিন্দ্রিযানিপি যোজেতব্বানি.

১৯২. পুব্বভাগে পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহীতি পঠমজ্ঝানূপচারে পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহি পঠমজ্ঝানাদিঅট্ঠসমাপত্তিৰসেন অট্ঠ নিস্সরণানি, অনিচ্চানুপস্সনাদিঅট্ঠারসমহাৰিপস্সনাৰসেন অট্ঠারস নিস্সরণানি, সোতাপত্তিমগ্গাদিৰসেন অট্ঠ লোকুত্তরনিস্সরণানি. এৰং ঝানসমাপত্তিমহাৰিপস্সনামগ্গফলৰসেন চতুত্তিংস নিস্সরণানি পুরিমপুরিমসমতিক্কমতো নিদ্দিট্ঠানি. নেক্খম্মে পঞ্চিন্দ্রিযানীতিআদীনি পন সত্ততিংস নিস্সরণানি পটিপক্খপহানৰসেন পটিপক্খতো নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ নেক্খম্মাদীসু সত্তসু সত্ত নিস্সরণানি উপচারভূমিৰসেন ৰুত্তানি, ফলানি পন পটিপক্খপহানাভাৰতো ন ৰুত্তানি.

১৯৩. দিট্ঠেকট্ঠেহীতি যাৰ সোতাপত্তিমগ্গা দিট্ঠিযা সহ একস্মিং পুগ্গলে ঠিতাতি দিট্ঠেকট্ঠা. তেহি দিট্ঠেকট্ঠেহি. ওল়ারিকেহীতি থূলেহি কামরাগব্যাপাদেহি. অণুসহগতেহীতি সুখুমভূতেহি কামরাগব্যাপাদেহিযেৰ. সব্বকিলেসেহীতি রূপরাগাদীহি. তেসু হি পহীনেসু সব্বকিলেসা পহীনা হোন্তি, তস্মা ‘‘সব্বকিলেসেহী’’তি ৰুত্তং. অৰুত্তত্থানি পনেত্থ পদানি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানেৰাতি. সব্বেসঞ্ঞেৰ খীণাসৰানং তত্থ তত্থ পঞ্চিন্দ্রিযানীতি ‘‘অধিমোক্খট্ঠেনা’’তিআদীসু পুব্বে ৰুত্তেসু ঠানেসু তস্মিং তস্মিং ঠানে পঞ্চিন্দ্রিযানি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং খীণাসৰানং যথাযোগং ততো ততো নিস্সটানি হোন্তি. ইমস্মিং ৰারে পঠমং ৰুত্তনযা এৰ যথাযোগং খীণাসৰৰসেন ৰুত্তা.

কথং পনেতানি নিস্সরণানি অসীতিসতং হোন্তীতি? ৰুচ্চতে – মগ্গফলৰসেন ৰুত্তানি পঞ্চৰীসতি, সমতিক্কমৰসেন ৰুত্তানি চতুত্তিংস, পটিপক্খৰসেন ৰুত্তানি সত্ততিংসাতি পঠমৰারে সব্বানি ছন্নৰুতি নিস্সরণানি হোন্তি, এতানিযেৰ দুতিযৰারে খীণাসৰানং ৰসেন দ্ৰাদসসু অপনীতেসু চতুরাসীতি হোন্তি. ইতি পুরিমানি ছন্নৰুতি, ইমানি চ চতুরাসীতীতি অসীতিসতং হোন্তি. কতমানি পন দ্ৰাদস খীণাসৰানং অপনেতব্বানি? সমতিক্কমতো ৰুত্তেসু মগ্গফলৰসেন ৰুত্তানি অট্ঠ নিস্সরণানি, পটিপক্খতো ৰুত্তেসু মগ্গৰসেন ৰুত্তানি চত্তারীতি ইমানি দ্ৰাদস অপনেতব্বানি. অরহত্তফলৰসেন ৰুত্তানি কস্মা অপনেতব্বানীতি চে? সব্বপঠমং ৰুত্তানং পঞ্চৰীসতিযা নিস্সরণানং মগ্গফলৰসেনেৰ লব্ভনতো. অরহত্তফলৰসেন নিস্সরণানি ৰুত্তানেৰ হোন্তি. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমং পন ফলসমাপত্তিং উপরিমা উপরিমা ন সমাপজ্জন্তিযেৰাতি হেট্ঠা তীণিপি ফলানি ন লব্ভন্তিযেৰ. ঝানসমাপত্তিৰিপস্সনানেক্খম্মাদীনি চ কিরিযাৰসেন লব্ভন্তি. পঞ্চপি চেতানি ইন্দ্রিযানি পুব্বমেৰ পটিপক্খানং পটিপ্পস্সদ্ধত্তা পটিপক্খতো নিস্সটানেৰ হোন্তীতি.

দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ততিযসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯৪. পুন অঞ্ঞং সুত্তন্তং নিক্খিপিত্ৰা ইন্দ্রিযৰিধানং নিদ্দিসিতুকামো পঞ্চিমানি, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ সোতাপত্তিযঙ্গেসূতি এত্থ সোতো অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সোতস্স আপত্তি ভুসং পাপুণনং সোতাপত্তি, সোতাপত্তিযা অঙ্গানি সম্ভারানি সোতাপত্তিঅঙ্গানি. সোতাপন্নতায পুব্বভাগপটিলাভঅঙ্গানি. সপ্পুরিসসংসেৰো সোতাপত্তিঅঙ্গং, সদ্ধম্মস্সৰনং সোতাপত্তিঅঙ্গং, যোনিসোমনসিকারো সোতাপত্তিঅঙ্গং, ধম্মানুধম্মপটিপত্তি সোতাপত্তিঅঙ্গং, ইমানি চত্তারি সোতাপত্তিঅঙ্গানি. সেসা হেট্ঠা ৰুত্তা এৰ. ইদঞ্চ ইমেসং ইন্দ্রিযানং সকৰিসযে জেট্ঠকভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. যথা হি চত্তারো সেট্ঠিপুত্তা রাজাতিরাজপঞ্চমেসু সহাযেসু ‘‘নক্খত্তং কীল়িস্সামা’’তি ৰীথিং ওতিণ্ণেসু একস্স সেট্ঠিপুত্তস্স গেহং গতকালে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, ইমেসং গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি গেহে ৰিচারেতি, দুতিযস্স ততিযস্স চতুত্থস্স গেহং গতকালে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, ইমেসং গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি গেহে ৰিচারেতি, অথ সব্বপচ্ছা রঞ্ঞো গেহং গতকালে কিঞ্চাপি রাজা সব্বত্থ ইস্সরোৰ, ইমস্মিং পন কালে অত্তনো গেহেযেৰ ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, ইমেসং গন্ধমালালঙ্কারাদীনি দেথা’’তি ৰিচারেতি, এৰমেৰ সদ্ধাপঞ্চমকেসু ইন্দ্রিযেসু তেসু সহাযেসু একতো ৰীথিং ওতরন্তেসু ৰিয একারম্মণে উপ্পজ্জমানেসুপি যথা পঠমস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সোতাপত্তিঅঙ্গানি পত্ৰা অধিমোক্খলক্খণং সদ্ধিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা দুতিযস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সম্মপ্পধানানি পত্ৰা পগ্গহণলক্খণং ৰীরিযিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা ততিযস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং সতিপট্ঠানানি পত্ৰা উপট্ঠানলক্খণং সতিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. যথা চতুত্থস্স গেহে ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৰ ৰিচারেতি, এৰং ঝানানি পত্ৰা অৰিক্খেপলক্খণং সমাধিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তি. সব্বপচ্ছা রঞ্ঞো গেহং গতকালে পন যথা ইতরে চত্তারো তুণ্হী নিসীদন্তি, রাজাৰ ৰিচারেতি, এৰং অরিযসচ্চানি পত্ৰা পজাননলক্খণং পঞ্ঞিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৰযানি হোন্তীতি.

ক. পভেদগণননিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯৫. সুত্তন্তস্স পভেদগণনাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমেৰ পভেদগণননিদ্দেসে সপ্পুরিসসংসেৰেতি সোভনানং পুরিসানং সম্মা সেৰনে. অধিমোক্খাধিপতেয্যট্ঠেনাতি অধিমোক্খসঙ্খাতেন সেসিন্দ্রিযেসু অধিপতিভাৰট্ঠেন, সেসিন্দ্রিযানং পুব্বঙ্গমট্ঠেনাতি অত্থো. সদ্ধম্মসৰনেতি সতং ধম্মো, সোভনো ৰা ধম্মোতি সদ্ধম্মো. তস্স সদ্ধম্মস্স সৰনে. যোনিসোমনসিকারেতি উপাযেন মনসিকারে. ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযাতি এত্থ নৰ লোকুত্তরধম্মে অনুগতো ধম্মো ধম্মানুধম্মো, সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতস্স ধম্মানুধম্মস্স পটিপত্তি পটিপজ্জনং ধম্মানুধম্মপটিপত্তি. সম্মপ্পধানাদীসুপি এসেৰ নযো.

খ. চরিযাৰারৰণ্ণনা

১৯৬. চরিযাৰারেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. কেৰলং পঠমৰারো ইন্দ্রিযানং উপ্পাদনকালৰসেন ৰুত্তো, চরিযাৰারো উপ্পন্নানং আসেৰনকালৰসেন চ পারিপূরিকালৰসেন চ ৰুত্তো. চরিযা পকতি উস্সন্নতাতি হি অত্থতো একং.

চারৰিহারনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯৭. ইদানি চরিযাসম্বন্ধেনেৰ চারৰিহারনিদ্দেসৰসেন অপরেন পরিযাযেন ইন্দ্রিযৰিধানং নিদ্দিসিতুকামো চারো চ ৰিহারো চাতিআদিকং উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৰা তস্স নিদ্দেসমাহ. তত্থ উদ্দেসে তাৰ যথা চরন্তং ৰিহরন্তং ৰিঞ্ঞূ সব্রহ্মচারী গম্ভীরেসু ঠানেসু ওকপ্পেয্যুং – অদ্ধা অযমাযস্মা পত্তো ৰা পাপুণিস্সতি ৰাতি, তথা ইন্দ্রিযসম্পন্নস্স চারো চ ৰিহারো চ ৰিঞ্ঞূহি সব্রহ্মচারীহি অনুবুদ্ধো হোতি পটিৰিদ্ধোতি উদ্দেসস্স সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. উদ্দেসনিদ্দেসে চরিযা চারোযেৰ. চারো চরিযাতি হি অত্থতো একং. তস্মা ‘‘চারো’’তিপদস্স নিদ্দেসে ‘‘চরিযা’’তি ৰুত্তং. ইরিযাপথচরিযাতি ইরিযাপথানং চরিযা, পৰত্তনন্তি অত্থো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. আযতনচরিযা পন আযতনেসু সতিসম্পজঞ্ঞানং চরিযা. পত্তীতি ফলানি. তানি হি পাপুণিযন্তীতি ‘‘পত্তী’’তি ৰুত্তা. সত্তলোকস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকা অত্থা লোকত্থাতি অযং ৰিসেসো.

ইদানি তাসং চরিযানং ভূমিং দস্সেন্তো চতূসু ইরিযাপথেসূতিআদিমাহ. সতিপট্ঠানেসূতি আরম্মণসতিপট্ঠানেসু. সতিপট্ঠানেসুপি ৰুচ্চমানেসু সতিতো অনঞ্ঞানি ৰোহারৰসেন অঞ্ঞানি ৰিয কত্ৰা ৰুত্তং. অরিযসচ্চেসূতি পুব্বভাগলোকিযসচ্চঞাণেন ৰিসুং ৰিসুং সচ্চপরিগ্গহৰসেন ৰুত্তং. অরিযমগ্গেসু সামঞ্ঞফলেসূতি চ ৰোহারৰসেনেৰ ৰুত্তং. পদেসেতি লোকত্থচরিযায একদেসে. নিপ্পদেসতো হি লোকত্থচরিযং বুদ্ধা এৰ করোন্তি. পুন তা এৰ চরিযাযো কারকপুগ্গলৰসেন দস্সেন্তো পণিধিসম্পন্নানন্তিআদিমাহ. তত্থ পণিধিসম্পন্না নাম ইরিযাপথানং সন্তত্তা ইরিযাপথগুত্তিযা সম্পন্না অকম্পিতইরিযাপথা ভিক্খুভাৰানুরূপেন সন্তেন ইরিযাপথেন সম্পন্না. ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানন্তি চক্খাদীসু ছসু ইন্দ্রিযেসু অত্তনো অত্তনো ৰিসযে পৰত্তএকেকদ্ৰারৰসেন গুত্তং দ্ৰারং এতেসন্তি গুত্তদ্ৰারা. তেসং গুত্তদ্ৰারানং. দ্ৰারন্তি চেত্থ উপ্পত্তিদ্ৰারৰসেন চক্খাদযো এৰ. অপ্পমাদৰিহারীনন্তি সীলাদীসু অপ্পমাদৰিহারৰতং. অধিচিত্তমনুযুত্তানন্তি ৰিপস্সনায পাদকভাৰেন অধিচিত্তসঙ্খাতং সমাধিমনুযুত্তানং. বুদ্ধিসম্পন্নানন্তি নামরূপৰৰত্থানং আদিং কত্ৰা যাৰ গোত্রভু, তাৰ পৰত্তেন ঞাণেন সম্পন্নানং. সম্মাপটিপন্নানন্তি চতুমগ্গক্খণে. অধিগতফলানন্তি চতুফলক্খণে.

অধিমুচ্চন্তোতি অধিমোক্খং করোন্তো. সদ্ধায চরতীতি সদ্ধাৰসেন পৰত্ততি. পগ্গণ্হন্তোতি চতুসম্মপ্পধানৰীরিযেন পদহন্তো. উপট্ঠাপেন্তোতি সতিযা আরম্মণং উপট্ঠাপেন্তো. অৰিক্খেপং করোন্তোতি সমাধিৰসেন ৰিক্খেপং অকরোন্তো. পজানন্তোতি চতুসচ্চপজাননপঞ্ঞায পকারেন জানন্তো. ৰিজানন্তোতি ইন্দ্রিযসম্পযুত্তজৰনপুব্বঙ্গমেন আৰজ্জনৰিঞ্ঞাণেন আরম্মণং ৰিজানন্তো. ৰিঞ্ঞাণচরিযাযাতি আৰজ্জনৰিঞ্ঞাণচরিযৰসেন. এৰং পটিপন্নস্সাতি সহজৰনায ইন্দ্রিযচরিযায পটিপন্নস্স. কুসলা ধম্মা আযাপেন্তীতি সমথৰিপস্সনাৰসেন পৰত্তা কুসলা ধম্মা ভুসং যাপেন্তি, পৰত্তন্তীতি অত্থো. আযতনচরিযাযাতি কুসলানং ধম্মানং ভুসং যতনচরিযায, ঘটনচরিযায পৰত্তনচরিযাযাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন ৰিসেসং অধিগচ্ছতি. দস্সনচরিযাদযো ৰুত্তত্থাযেৰ.

সদ্ধায ৰিহরতীতিআদীসু সদ্ধাদিসমঙ্গিস্স ইরিযাপথৰিহারো দট্ঠব্বো. অনুবুদ্ধোতি অনুমানবুদ্ধিযা. পটিৰিদ্ধোতি পচ্চক্খবুদ্ধিযা. যস্মা অধিমোক্খট্ঠাদীসু অনুবুদ্ধেসু পটিৰিদ্ধেসু চ চারো চ ৰিহারো চ অনুবুদ্ধো হোতি পটিৰিদ্ধো, তস্মা অনুবোধপটিৰেধেসু অধিমোক্খট্ঠাদযো চ নিদ্দিট্ঠা.

এৰং সদ্ধায চরন্তন্তিআদীসু এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারং নিদ্দিসন্তো যথাসদ্দস্স অত্থং নিদ্দিসতি. ৰিঞ্ঞূতিআদীসুপি যথাসভাৰং জানন্তীতি ৰিঞ্ঞূ. ৰিঞ্ঞাতং সভাৰং ৰিভাৰেন্তি পাকটং করোন্তীতি ৰিভাৰী. অসনি ৰিয সিলুচ্চযে কিলেসে মেধতি হিংসতীতি মেধা, খিপ্পং গহণধারণট্ঠেন ৰা মেধা, মেধা এতেসং অত্থীতি মেধাৰী. ঞাণগতিযা পণ্ডন্তি গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি পণ্ডিতা. বুদ্ধিসম্পদায সমন্নাগতত্তা বুদ্ধিসম্পন্না. সহ ব্রহ্মং চরিযং উত্তমং পটিপদং চরন্তীতি সব্রহ্মচারিনো. অপলোকনকম্মাদিচতুব্বিধং কম্মং একতো করণৰসেন একং কম্মং. তথা পঞ্চৰিধো পাতিমোক্খুদ্দেসো একুদ্দেসো. সমা সিক্খা এতেসন্তি সমসিক্খা, সমসিক্খানং ভাৰো সমসিক্খতা. সমসিক্খাতাতিপি পঠন্তি. যেসং একং কম্মং একো উদ্দেসো সমসিক্খতা, তে সব্রহ্মচারীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ঝানানী’’তি ৰত্তব্বে ঝানাতি লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. ৰিমোক্খাতি তযো ৰা অট্ঠ ৰা ৰিমোক্খা. সমাধীতি সৰিতক্কসৰিচারঅৰিতক্কৰিচারমত্তঅৰিতক্কাৰিচারা তযো সমাধী. সমাপত্তিযোতি সুঞ্ঞতানিমিত্তাপ্পণিহিতা. অভিঞ্ঞাযোতি ছ অভিঞ্ঞা.

একো অংসো ভাগো, ন দুতিযোতি একংসো, একংসস্স অত্থস্স ৰচনং একংসৰচনং. এৰং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. ৰিসেসতো পন সমং, সমন্তা ৰা সেতি পৰত্ততীতি সংসযো, নত্থেত্থ সংসযোতি নিস্সংসযো. একস্মিংযেৰ অনিচ্ছযতা হুত্ৰা ইতরম্পি কঙ্খতীতি কঙ্খা, নত্থেত্থ কঙ্খাতি নিক্কঙ্খো. দ্ৰিধা ভাৰো দ্ৰেজ্ঝং, নত্থেত্থ দ্ৰেজ্ঝন্তি অদ্ৰেজ্ঝো. দ্ৰিধা এলযতি কম্পেতীতি দ্ৰেল়্হকং, নত্থেত্থ দ্ৰেল়্হকন্তি অদ্ৰেল়্হকো. নিযোগেন নিযমেন ৰচনং নিযোগৰচনং. নিয্যোগৰচনন্তিপি পঠন্তি. অপণ্ণকস্স অৰিরদ্ধস্স নিয্যানিকস্স অত্থস্স ৰচনং অপণ্ণকৰচনং. অৰত্থাপনৰচনন্তি নিচ্ছযৰচনং. সব্বম্পি হেতং ৰিচিকিচ্ছাভাৰস্স ৰেৰচনং. পিযস্স অত্থস্স সব্ভাৰতো ৰচনং, পিযমেৰাতি পিযৰচনং. তথা গরুৰচনং. সহ গারৰেন গরুভাৰেন সগারৰং. পতিস্সযনং পতিস্সযো পরং গরুং কত্ৰা নিস্সযনং অপস্সযনন্তি অত্থো. পতিস্সৰনং ৰা পতিস্সৰো, নিৰাতৰুত্তিতায পরৰচনসৰনন্তি অত্থো. উভযথাপি পরজেট্ঠকভাৰস্সেতং নামং. সহ গারৰেন ৰত্ততীতি সগারৰং. সহ পতিস্সযেন, পতিস্সৰেন ৰা ৰত্ততীতি সপ্পতিস্সযং. ‘‘সপ্পতিস্সৰ’’ন্তি ৰা ৰত্তব্বে য-কারং, ৰ-কারং ৰা লোপং কত্ৰা ‘‘সপ্পতিস্স’’ন্তি ৰুত্তং. অধিকং ৰিসিট্ঠং ৰচনং অধিৰচনং, সগারৰঞ্চ তং সপ্পতিস্সঞ্চাতি সগারৰসপ্পতিস্সং, সগারৰসপ্পতিস্সং অধিৰচনং সগারৰসপ্পতিস্সাধিৰচনং. উভযত্থাপি ৰেৰচনৰিকপ্পনানত্তৰসেন পুনপ্পুনং এতন্তি ৰুত্তং. পত্তো ৰা পাপুণিস্সতি ৰাতি ঝানাদীনিযেৰাতি.

ততিযসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুত্থসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯৮. পুন পঠমসুত্তমেৰ নিক্খিপিত্ৰা অপরেন আকারেন ইন্দ্রিযানি নিদ্দিসতি. তত্থ কতিহাকারেহি কেনট্ঠেন দট্ঠব্বানীতি কতিহি আকারেহি দট্ঠব্বানি. কেনট্ঠেন দট্ঠব্বানীতি দট্ঠব্বাকারে চ দট্ঠব্বট্ঠঞ্চ পুচ্ছতি. ছহাকারেহি তেনট্ঠেন দট্ঠব্বানীতি ছহি আকারেহি দট্ঠব্বানি, তেনেৰ ছআকারসঙ্খাতেনট্ঠেন দট্ঠব্বানি. আধিপতেয্যট্ঠেনাতি অধিপতিভাৰট্ঠেন. আদিৰিসোধনট্ঠেনাতি কুসলানং ধম্মানং আদিভূতস্স সীলস্স ৰিসোধনট্ঠেন. অধিমত্তট্ঠেনাতি বলৰট্ঠেন. বলৰঞ্হি অধিকা মত্তা পমাণং অস্সাতি অধিমত্তন্তি ৰুচ্চতি. অধিট্ঠানট্ঠেনাতি পতিট্ঠানট্ঠেন. পরিযাদানট্ঠেনাতি খেপনট্ঠেন. পতিট্ঠাপকট্ঠেনাতি পতিট্ঠাপনট্ঠেন.

ক. আধিপতেয্যট্ঠনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯৯. আধিপতেয্যট্ঠনিদ্দেসে অস্সদ্ধিযং পজহতোতিআদি একেকস্সেৰ ইন্দ্রিযস্স পটিপক্খপজহনৰচনং একক্খণেপি অত্তনো অত্তনো পটিপক্খপহানকিচ্চসাধনে অধিপতিভাৰসাধনত্থং ৰুত্তং. সেসানি চত্তারি ইন্দ্রিযানি তংসম্পযুত্তানেৰ ৰুত্তানি. নানাক্খণেসু ৰা একেকং ইন্দ্রিযং ধুরং কত্ৰা তস্স তস্স পটিপক্খস্স তং তং ইন্দ্রিযং জেট্ঠকং কত্ৰা সেসানি তদন্ৰযানি কত্ৰা ৰুত্তন্তিপি ৰেদিতব্বং. কামচ্ছন্দং পজহতোতিআদি পন একক্খণৰসেনেৰ ৰুত্তং.

খ. আদিৰিসোধনট্ঠনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০০. আদিৰিসোধনট্ঠনিদ্দেসে অস্সদ্ধিযসংৰরট্ঠেন সীলৰিসুদ্ধীতি অস্সদ্ধিযস্স নিৰারণট্ঠেন ৰিরতিঅত্থেন সীলমলৰিসোধনতো সীলৰিসুদ্ধি নাম. সদ্ধিন্দ্রিযস্স আদিৰিসোধনাতি সদ্ধিন্দ্রিযস্স উপনিস্সযৰসেন আদিভূতস্স সীলস্স ৰিসোধনা. ইমিনাৰ নযেন সেসানিপি কামচ্ছন্দাদিসংৰরণমূলকানি চ ইন্দ্রিযানি ৰেদিতব্বানি.

গ. অধিমত্তট্ঠনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০১. অধিমত্তট্ঠনিদ্দেসে সদ্ধিন্দ্রিযস্স ভাৰনায ছন্দো উপ্পজ্জতীতি সদ্ধস্স পুগ্গলস্স সদ্ধাপটিসংযুত্তং ধম্মং সুত্ৰা ৰা সদ্ধিন্দ্রিযভাৰনায অস্সাদং দিস্ৰা ৰা সদ্ধিন্দ্রিযে কুসলো ধম্মচ্ছন্দো জাযতি. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি ছন্দজাতত্তা দুব্বলপীতি উপ্পজ্জতি. পীতি উপ্পজ্জতীতি পমুদিতত্তা বলৰপীতি উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতীতি পীতিযা পীণিতত্তা কাযচিত্তপস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. সুখং উপ্পজ্জতীতি পস্সদ্ধকাযচিত্তত্তা চেতসিকং সুখং উপ্পজ্জতি. ওভাসো উপ্পজ্জতীতি সুখেন অভিসন্নত্তা ঞাণোভাসো উপ্পজ্জতি. সংৰেগো উপ্পজ্জতীতি ঞাণোভাসেন ৰিদিতসঙ্খারাদীনৰত্তা সঙ্খারপৰত্তিযং সংৰেগো উপ্পজ্জতি. সংৰেজেত্ৰা চিত্তং সমাদহতীতি সংৰেগং উপ্পাদেত্ৰা তেনেৰ সংৰেগেন চিত্তং সমাহিতং করোতি. সাধুকং পগ্গণ্হাতীতি লীনুদ্ধতভাৰং মোচেত্ৰা সুট্ঠু পগ্গণ্হাতি. সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতীতি ৰীরিযস্স সমং হুত্ৰা পৰত্তত্তা পুন ৰীরিযসমতানিযোজনে ব্যাপারং অকরোন্তো তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰসেন সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. উপেক্খাৰসেনাতি সমৰাহিতলক্খণায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায ৰসেন. নানত্তকিলেসেহীতি ৰিপস্সনায পটিপক্খভূতেহি নানাসভাৰেহি কিলেসেহি. ৰিমোক্খৰসেনাতি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায নানত্তকিলেসেহি ৰিমুচ্চনৰসেন. ৰিমুত্তত্তাতি নানত্তকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা.

তে ধম্মাতি ছন্দাদযো ধম্মা. একরসা হোন্তীতি ৰিমুত্তিরসেন একরসা হোন্তি. ভাৰনাৰসেনাতি একরসভাৰনাৰসেন. ততো পণীততরে ৰিৰট্টন্তীতি তেন কারণেন ৰিপস্সনারম্মণতো পণীততরে নিব্বানারম্মণে ৰিৰট্টনানুপস্সনাসঙ্খাতেন গোত্রভুঞাণেন ছন্দাদযো ধম্মা নিৰত্তন্তি, সঙ্খারারম্মণতো অপগন্ত্ৰা নিব্বানারম্মণে পৰত্তন্তীতি অত্থো. ৰিৰট্টনাৰসেনাতি এৰং গোত্রভুখণে সঙ্খারারম্মণতো ৰিৰট্টনৰসেন. ৰিৰট্টিতত্তা ততো ৰোসজ্জতীতি মগ্গসমঙ্গিপুগ্গলো মগ্গস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ দুভতোৰুট্ঠানৰসেন ৰিৰট্টিতত্তা তেনেৰ কারণেন কিলেসে চ খন্ধে চ ৰোসজ্জতি. ৰোসজ্জিতত্তা ততো নিরুজ্ঝন্তীতি মগ্গস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ কিলেসে চ খন্ধে চ ৰোসজ্জিতত্তা তেনেৰ কারণেন কিলেসা চ খন্ধা চ অনুপ্পত্তিনিরোধৰসেন নিরুজ্ঝন্তি. ৰোসজ্জিতত্তাতি চ আসংসাযং ভূতৰচনং কতং. কিলেসনিরোধে সতি খন্ধনিরোধসব্ভাৰতো চ খন্ধনিরোধো ৰুত্তো. নিরোধৰসেনাতি যথাৰুত্তনিরোধৰসেন. তস্সেৰ মগ্গস্স উপ্পাদক্খণে দ্ৰে ৰোসগ্গে দস্সেতুকামো নিরোধৰসেন দ্ৰে ৰোসগ্গাতিআদিমাহ. দ্ৰেপি হেট্ঠা ৰুত্তত্থা এৰ. অস্সদ্ধিযস্স পহানায ছন্দো উপ্পজ্জতীতিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন ৰিত্থারতো অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰীরিযিন্দ্রিযাদিমূলকেসুপি ৰারেসু এসেৰ নযো. ইমিনাৰ নযেন অধিট্ঠানট্ঠনিদ্দেসোপি ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বো. কেৰলঞ্হেত্থ অধিট্ঠাতীতি ৰিসেসো, পতিট্ঠাতীতি অত্থো.

ঘ-ঙ. পরিযাদানট্ঠপতিট্ঠাপকট্ঠনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০২-২০৩. পরিযাদানট্ঠনিদ্দেসে পরিযাদিযতীতি খেপেতি. পতিট্ঠাপকট্ঠনিদ্দেসে সদ্ধো সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতীতি সদ্ধাসম্পন্নো ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’’তি অধিমুচ্চন্তো সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতি. ইমিনা পুগ্গলৰিসেসেন ইন্দ্রিযভাৰনাৰিসেসো নিদ্দিট্ঠো. সদ্ধস্স সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতীতি সদ্ধাসম্পন্নস্স পুগ্গলস্স সদ্ধিন্দ্রিযং তংযেৰ সদ্ধং পতিট্ঠাপেতি. তথা অধিমুচ্চন্তং অধিমোক্খে পতিট্ঠাপেতীতি. ইমিনা ইন্দ্রিযভাৰনাৰিসেসেন পুগ্গলৰিসেসো নিদ্দিট্ঠো. এৰং চিত্তং পগ্গণ্হন্তো পগ্গহে পতিট্ঠাপেতি, সতিং উপট্ঠাপেন্তো উপট্ঠানে পতিট্ঠাপেতি, চিত্তং সমাদহন্তো অৰিক্খেপে পতিট্ঠাপেতি, অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি পস্সন্তো দস্সনে পতিট্ঠাপেতীতি সেসেসুপি যোজনা ৰেদিতব্বা. যোগাৰচরোতি সমথযোগে, ৰিপস্সনাযোগে ৰা অৰচরতীতি যোগাৰচরো. অৰচরতীতি পৰিসিত্ৰা চরতীতি.

চতুত্থসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. ইন্দ্রিযসমোধানৰণ্ণনা

২০৪. ইদানি সমাধিং ভাৰযতো ৰিপস্সনং ভাৰযতো চ ইন্দ্রিযসমোধানং দস্সেতুকামো পঠমং তাৰ উপট্ঠানকোসল্লপ্পভেদং নিদ্দিসিতুং পুথুজ্জনো সমাধিং ভাৰেন্তোতিআদিমাহ. তত্থ পুথুজ্জনো সমাধিং ভাৰেন্তোতি নিব্বেধভাগিযং সমাধিং ভাৰেন্তো. সেক্খস্স ৰীতরাগস্স চ পন লোকুত্তরোপি সমাধি লব্ভতি. আৰজ্জিতত্তাতি কসিণাদিনিমিত্তস্স আৰজ্জিতত্তা, কসিণাদিপরিকম্মং কত্ৰা তত্থ উপ্পাদিতনিমিত্তত্তাতি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণূপট্ঠানকুসলোতি তস্স উপ্পাদিতস্স নিমিত্তস্সেৰ উপট্ঠানে কুসলো. সমথনিমিত্তূপট্ঠানকুসলোতি অচ্চারদ্ধৰীরিযতাদীহি উদ্ধতে চিত্তে পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনাৰসেন চিত্তোপসমনিমিত্তস্স উপট্ঠানে কুসলো. পগ্গহনিমিত্তূপট্ঠানকুসলোতি অতিসিথিলৰীরিযতাদীহি লীনে চিত্তে ধম্মৰিচযৰীরিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনাৰসেন চিত্তপগ্গহনিমিত্তস্স উপট্ঠানে কুসলো. অৰিক্খেপূপট্ঠানকুসলোতি অনুদ্ধতালীনচিত্তস্স সম্পযুত্তস্স সমাধিস্স উপট্ঠানে কুসলো. ওভাসূপট্ঠানকুসলোতি পঞ্ঞাপযোগমন্দতায নিরস্সাদে চিত্তে অট্ঠসংৰেগৰত্থুপচ্চৰেক্খণেন চিত্তং সংৰেজেত্ৰা ঞাণোভাসস্স উপট্ঠানে কুসলো. অট্ঠ সংৰেগৰত্থূনি নাম জাতিজরাব্যাধিমরণানি চত্তারি, অপাযদুক্খং পঞ্চমং, অতীতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহারপরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি. সম্পহংসনূপট্ঠানকুসলোতি উপসমসুখানধিগমেন নিরস্সাদে চিত্তে বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণানুস্সরণেন চিত্তং পসাদেন্তো সম্পহংসনস্স উপট্ঠানে কুসলো. উপেক্খূপট্ঠানকুসলোতি উদ্ধতাদিদোসৰিরহিতে চিত্তে নিগ্গহপগ্গহাদীসু ব্যাপারাভাৰকরণেন উপেক্খায উপট্ঠানে কুসলো. সেক্খোতি তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি সেক্খো. একত্তূপট্ঠানকুসলোতি সক্কাযদিট্ঠাদীনং পহীনত্তা নেক্খম্মাদিনো একত্তস্স উপট্ঠানে কুসলো.

ৰীতরাগোতি সব্বসো পহীনরাগত্তা ৰীতরাগো খীণাসৰো. ঞাণূপট্ঠানকুসলোতি অরহা ধম্মেসু ৰিগতসম্মোহত্তা তত্থ তত্থ অসম্মোহঞাণস্স উপট্ঠানে কুসলো. ৰিমুত্তূপট্ঠানকুসলোতি অরহত্তফলৰিমুত্তিযা উপট্ঠানে কুসলো. ৰিমুত্তীতি হি সব্বকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা অরহত্তফলৰিমুত্তি অধিপ্পেতা.

২০৫. ৰিপস্সনাভাৰনায উপট্ঠানানুপট্ঠানেসু অনিচ্চতোতিআদীনি নিচ্চতোতিআদীনি চ সীলকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. পাঠতো পন ‘‘আযূহনানুপট্ঠানকুসলো ৰিপরিণামূপট্ঠানকুসলো অনিমিত্তূপট্ঠানকুসলো নিমিত্তানুপট্ঠানকুসলো অপ্পণিহিতূপট্ঠানকুসলো পণিধিঅনুপট্ঠানকুসলো অভিনিৰেসানুপট্ঠানকুসলো’’তি এতেসু সামিৰচনেন সমাসপদচ্ছেদো কাতব্বো. সেসেসু পন নিস্সক্কৰচনেন পাঠো.

২০৬. সুঞ্ঞতূপট্ঠানকুসলোতি পনেত্থ সুঞ্ঞতো উপট্ঠানকুসলোতি ৰা সুঞ্ঞতায উপট্ঠানকুসলোতি ৰা পদচ্ছেদো কাতব্বো. যস্মা পন নিব্বিদাৰিরাগনিরোধপটিনিস্সগ্গানুপস্সনা অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনা যথাভূতঞাণদস্সনং পটিসঙ্খানুপস্সনা ৰিৰট্টনানুপস্সনাতি ইমা অট্ঠ মহাৰিপস্সনা অত্তনো সভাৰৰিসেসেন ৰিসেসিতা, ন আরম্মণৰিসেসেন, তস্মা ইমাসং অট্ঠন্নং ‘‘অনিচ্চতো উপট্ঠানকুসলো হোতী’’তিআদীনি ৰচনানি ৰিয ‘‘নিব্বিদাতো উপট্ঠানকুসলো হোতী’’তিআদীনি ৰচনানি ন যুজ্জন্তি. তস্মা এৰ ইমা অট্ঠ ন যোজিতা. আদীনৰানুপস্সনা পন ‘‘সুঞ্ঞতূপট্ঠানকুসলো হোতি, অভিনিৰেসানুপট্ঠানকুসলো হোতী’’তি ইমিনা যুগলকৰচনেনেৰ অত্থতো ‘‘আদীনৰতো উপট্ঠানকুসলো হোতি, আলযাভিনিৰেসানুপট্ঠানকুসলো হোতী’’তি যোজিতাৰ হোতীতি সরূপেন ন যোজিতা. ইতি পুরিমা চ অট্ঠ, অযঞ্চ আদীনৰানুপস্সনাতি অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু ইমা নৰ অযোজেত্ৰা ইতরা এৰ নৰ যোজিতাতি ৰেদিতব্বা. ঞাণূপট্ঠানকুসলোতি সেক্খো ৰিপস্সনূপক্কিলেসানং অভাৰতো ৰিপস্সনাভাৰনায ঞাণস্স উপট্ঠানে কুসলো. সমাধিভাৰনায পন নিকন্তিসব্ভাৰতো ঞাণূপট্ঠানে কুসলোতি ন ৰুত্তো.

ৰিসঞ্ঞোগূপট্ঠানকুসলোতি ‘‘কামযোগৰিসঞ্ঞোগো ভৰযোগৰিসঞ্ঞোগো দিট্ঠিযোগৰিসঞ্ঞোগো অৰিজ্জাযোগৰিসঞ্ঞোগো’’তি (দী. নি. ৩.৩১২) চতুধা ৰুত্তস্স ৰিসঞ্ঞোগস্স উপট্ঠানে কুসলো. সঞ্ঞোগানুপট্ঠানকুসলোতি কামযোগভৰযোগদিট্ঠিযোগাৰিজ্জাযোগৰসেন চতুধা ৰুত্তস্স সঞ্ঞোগস্স অনুপট্ঠানে কুসলো. নিরোধূপট্ঠানকুসলোতি ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো নিব্বাননিন্নং চিত্তং হোতি নিব্বানপোণং নিব্বানপব্ভারং ৰিৰেকট্ঠং নেক্খম্মাভিরতং ব্যন্তীভূতং সব্বসো আসৰট্ঠানিযেহি ধম্মেহী’’তি (অ. নি. ১০.৯০; পটি. ম. ২.৪৪ অত্থতো সমানং) ৰুত্তখীণাসৰবলৰসেন নিব্বাননিন্নচিত্তত্তা খীণাসৰোৰ নিরোধসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স উপট্ঠানে কুসলো.

আরম্মণূপট্ঠানকুসলৰসেনাতিআদীসু কুসলন্তি ঞাণং. ঞাণম্পি হি কুসলপুগ্গলযোগতো কুসলং যথা পণ্ডিতপুগ্গলযোগতো ‘‘পণ্ডিতা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৩). তস্মা কোসল্লৰসেনাতি অত্থো.

২০৭. ইদানি চতুসট্ঠিযা আকারেহীতিআদি ঞাণকথাযং (পটি. ম. ১.১০৭) ৰুত্তম্পি ইন্দ্রিযকথাসম্বন্ধেন ইধানেত্ৰা ৰুত্তং. তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

২০৮. পুন সমন্তচক্খুসম্বন্ধেন ইন্দ্রিযৰিধানং ৰত্তুকামো ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চীতিআদিমাহ. তত্থ সমন্তচক্খূতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স ৰসেনাতিআদিনা পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অৰিযোগিতং দস্সেতি. সদ্দহন্তো পগ্গণ্হাতীতিআদীহি একেকিন্দ্রিযমূলকেহি পঞ্চহি চতুক্কেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং নিন্নপযোগকালে ৰা মগ্গক্খণে ৰা একরসভাৰং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৰঞ্চ দস্সেতি. সদ্দহিতত্তা পগ্গহিতন্তিআদীহি একেকিন্দ্রিযমূলকেহি পঞ্চহি চতুক্কেহি পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং নিব্বত্তিকালে ৰা ফলকালে ৰা একরসভাৰং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৰঞ্চ দস্সেতি. পুন বুদ্ধচক্খুসম্বন্ধেন ইন্দ্রিযৰিধানং ৰত্তুকামো যং বুদ্ধচক্খূতিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধচক্খূতি ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণং আসযানুসযঞাণঞ্চ. বুদ্ধঞাণন্তি চ ইদং তদেৰ দ্ৰযং, সেসং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰাতি.

ইন্দ্রিযসমোধানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায

ইন্দ্রিযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. ৰিমোক্খকথা

১. ৰিমোক্খুদ্দেসৰণ্ণনা

২০৯. ইদানি ইন্দ্রিযকথানন্তরং কথিতায ৰিমোক্খকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি ৰিমোক্খকথা ইন্দ্রিযভাৰনানুযুত্তস্স ৰিমোক্খসব্ভাৰতো ইন্দ্রিযকথানন্তরং কথিতা. তঞ্চ কথেন্তো ভগৰতো সম্মুখা সুতসুত্তন্তদেসনাপুব্বঙ্গমং কত্ৰা কথেসি. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খোতিআদীসু সুঞ্ঞতাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অরিযমগ্গো সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো. সো হি সুঞ্ঞতায ধাতুযা উপ্পন্নত্তা সুঞ্ঞতো, কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমোক্খো. এতেনেৰ নযেন অনিমিত্তাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অনিমিত্তো, অপ্পণিহিতাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অপ্পণিহিতোতি ৰেদিতব্বো.

একো হি আদিতোৰ অনিচ্চতো সঙ্খারে সম্মসতি. যস্মা পন ন অনিচ্চতো সম্মসনমত্তেনেৰ মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, দুক্খতোপি অনত্ততোপি সম্মসিতব্বমেৰ, তস্মা দুক্খতোপি অনত্ততোপি সম্মসতি. তস্স এৰং পটিপন্নস্স অনিচ্চতো চে সম্মসনকালে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, অযং অনিচ্চতো অভিনিৰিসিত্ৰা অনিচ্চতো ৰুট্ঠাতি নাম. সচে পনস্স দুক্খতো অনত্ততো সম্মসনকালে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, অযং অনিচ্চতো অভিনিৰিসিত্ৰা দুক্খতো, অনত্ততো ৰুট্ঠাতি নাম. এস নযো দুক্খতো অনত্ততো অভিনিৰিসিত্ৰা ৰুট্ঠানেসুপি. এত্থ চ যোপি অনিচ্চতো অভিনিৰিট্ঠো, যোপি দুক্খতো, যোপি অনত্ততো. ৰুট্ঠানকালে চে অনিচ্চতো ৰুট্ঠানং হোতি, তযোপি জনা অধিমোক্খবহুলা হোন্তি, সদ্ধিন্দ্রিযং পটিলভন্তি, অনিমিত্তৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চন্তি, পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারিনো হোন্তি, সত্তসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তা. সচে পন দুক্খতো ৰুট্ঠানং হোতি, তযোপি জনা পস্সদ্ধিবহুলা হোন্তি, সমাধিন্দ্রিযং পটিলভন্তি, অপ্পণিহিতৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চন্তি, সব্বত্থ কাযসক্খিনো হোন্তি. যস্স পনেত্থ অরূপজ্ঝানং পাদকং হোতি, সো অগ্গফলে উভতোভাগৰিমুত্তো হোতি. অথ নেসং অনত্ততো ৰুট্ঠানং হোতি, তযোপি জনা ৰেদবহুলা হোন্তি, পঞ্ঞিন্দ্রিযং পটিলভন্তি, সুঞ্ঞতৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চন্তি, পঠমমগ্গক্খণে ধম্মানুসারিনো হোন্তি, ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তা, অগ্গফলে পঞ্ঞাৰিমুত্তাতি.

অপিচ মগ্গো নাম পঞ্চহি কারণেহি নামং লভতি সরসেন ৰা পচ্চনীকেন ৰা সগুণেন ৰা আরম্মণেন ৰা আগমনেন ৰা. সচে হি সঙ্খারুপেক্খা অনিচ্চতো সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠাতি, অনিমিত্তৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চতি. সচে দুক্খতো সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠাতি, অপ্পণিহিতৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চতি. সচে অনত্ততো সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠাতি, সুঞ্ঞতৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চতি. ইদং সরসতো নামং নাম. অনিচ্চানুপস্সনায পন সঙ্খারানং ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰা নিচ্চনিমিত্তধুৰনিমিত্তসস্সতনিমিত্তানি পহায আগতত্তা অনিমিত্তো, দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞং পহায পণিধিপত্থনং সুক্খাপেত্ৰা আগতত্তা অপ্পণিহিতো, অনত্তানুপস্সনায অত্তসত্তপুগ্গলসঞ্ঞং পহায সঙ্খারে সুঞ্ঞতো দিট্ঠত্তা সুঞ্ঞতোতি ইদং পচ্চনীকতো নামং নাম. রাগাদীহি পন সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞতো, রূপনিমিত্তাদীনং, রাগনিমিত্তাদীনংযেৰ ৰা অভাৰেন অনিমিত্তো, রাগপণিধিআদীনং অভাৰতো অপ্পণিহিতোতি ইদমস্স সগুণতো নামং নাম. সোযং সুঞ্ঞং অনিমিত্তং অপ্পণিহিতঞ্চ নিব্বানং আরম্মণং করোতীতিপি সুঞ্ঞতো অনিমিত্তো অপ্পণিহিতোতি ৰুচ্চতি. ইদমস্স আরম্মণতো নামং নাম. আগমনং পন দুৰিধং ৰিপস্সনাগমনং মগ্গাগমনঞ্চ. তত্থ মগ্গে ৰিপস্সনাগমনং লব্ভতি, ফলে মগ্গাগমনং. অনত্তানুপস্সনা হি সুঞ্ঞতা নাম, সুঞ্ঞতৰিপস্সনায মগ্গো সুঞ্ঞতো, সুঞ্ঞতমগ্গস্স ফলং সুঞ্ঞতং. অনিচ্চানুপস্সনা অনিমিত্তা নাম, অনিমিত্তৰিপস্সনায মগ্গো অনিমিত্তো. ইদং পন নামং অভিধম্মপরিযাযে ন লব্ভতি, সুত্তন্তপরিযাযে পন লব্ভতি. তত্থ হি গোত্রভুঞাণং অনিমিত্তং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা অনিমিত্তনামকং হুত্ৰা সযং আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা মগ্গস্স নামং দেতীতি ৰদন্তি. তেন মগ্গো অনিমিত্তোতি ৰুত্তো. মগ্গাগমনেন ফলং অনিমিত্তন্তি যুজ্জতিযেৰ. দুক্খানুপস্সনা সঙ্খারেসু পণিধিং সুক্খাপেত্ৰা আগতত্তা অপ্পণিহিতা নাম, অপ্পণিহিতৰিপস্সনায মগ্গো অপ্পণিহিতো, অপ্পণিহিতমগ্গস্স ফলং অপ্পণিহিতন্তি এৰং ৰিপস্সনা অত্তনো নামং মগ্গস্স দেতি, মগ্গো ফলস্সাতি ইদং আগমনতো নামং নাম. এৰং সঙ্খারুপেক্খা ৰিমোক্খৰিসেসং নিযমেতীতি.

এৰং ভগৰতা দেসিতে তযো মহাৰত্থুকে ৰিমোক্খে উদ্দিসিত্ৰা তংনিদ্দেসৰসেনেৰ অপরেপি ৰিমোক্খে নিদ্দিসিতুকামো অপিচ অট্ঠসট্ঠি ৰিমোক্খাতিআদিমাহ. তত্থ অপিচাতি অপরপরিযাযদস্সনং. কথং তে অট্ঠসট্ঠি হোন্তি, ননু তে পঞ্চসত্ততীতি? সচ্চং যথারুতৰসেন পঞ্চসত্ততি. ভগৰতা পন দেসিতে তযো ৰিমোক্খে ঠপেত্ৰা অঞ্ঞৰিমোক্খে নিদ্দিসনতো ইমেসং তদৰরোধতো চ ইমে তযো ন গণেতব্বা, অজ্ঝত্তৰিমোক্খাদযো তযোপি ৰিমোক্খা চতুধা ৰিত্থারৰচনেযেৰ অন্তোগধত্তা ন গণেতব্বা, ‘‘পণিহিতো ৰিমোক্খো, অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খো’’তি এত্থ অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খো পঠমং উদ্দিট্ঠেন একনামিকত্তা ন গণেতব্বো, এৰং ইমেসু সত্তসু অপনীতেসু সেসা অট্ঠসট্ঠি ৰিমোক্খা হোন্তি. এৰং সন্তে সুঞ্ঞতৰিমোক্খাদযো তযো পুন কস্মা উদ্দিট্ঠাতি চে? উদ্দেসেন সঙ্গহেত্ৰা তেসম্পি নিদ্দেসকরণত্থং. অজ্ঝত্তৰুট্ঠানাদযো পন তযো পভেদং ৰিনা মূলরাসিৰসেন উদ্দিট্ঠা, পণিহিতৰিমোক্খপটিপক্খৰসেন পুন অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খো উদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো.

অজ্ঝত্তৰুট্ঠানাদীসু অজ্ঝত্ততো ৰুট্ঠাতীতি অজ্ঝত্তৰুট্ঠানো. অনুলোমেন্তীতি অনুলোমা. অজ্ঝত্তৰুট্ঠানানং পটিপ্পস্সদ্ধি অপগমা অজ্ঝত্তৰুট্ঠানপটিপ্পস্সদ্ধি. রূপীতি অজ্ঝত্তং কেসাদীসু উপ্পাদিতং রূপজ্ঝানং রূপং, তং রূপমস্স অত্থীতি রূপী রূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধা নীলকসিণাদিরূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি. ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰত্থুকেসু কসিণেসু ঝানপটিলাভো দস্সিতো. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অজ্ঝত্তং ন রূপসঞ্ঞী, অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতরূপাৰচরজ্ঝানোতি অত্থো. ইমিনা বহিদ্ধা পরিকম্মং কত্ৰা বহিদ্ধাৰ পটিলদ্ধজ্ঝানতা দস্সিতা. সুভন্তেৰ অধিমুত্তোতি ‘‘সুভ’’মিচ্চেৰ আরম্মণে অধিমুত্তো. তত্থ কিঞ্চাপি অন্তোঅপ্পনাযং ‘‘সুভ’’ন্তি আভোগো নত্থি, যো পন অপ্পটিকূলাকারেন সত্তারম্মণং ফরন্তো ৰিহরতি, সো যস্মা ‘‘সুভ’’ন্তেৰ অধিমুত্তো হোতি, তস্মা এৰং উদ্দেসো কতোতি. অপ্পিতপ্পিতসমযে এৰ ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিসব্ভাৰতো সমযৰিমোক্খো. সোযেৰ সকিচ্চকরণৰসেন অপ্পিতসমযে এৰ নিযুত্তোতি সামযিকো. সামাযিকোতিপি পাঠো. কোপেতুং ভঞ্জিতুং সক্কুণেয্যতায কুপ্পো. লোকং অনতিক্কমনতো লোকে নিযুত্তোতি লোকিকো. লোকিযোতিপি পাঠো. লোকং উত্তরতি, উত্তিণ্ণোতি ৰা লোকুত্তরো. আরম্মণকরণৰসেন সহ আসৰেহীতি সাসৰো. আরম্মণকরণৰসেন সম্পযোগৰসেন চ নত্থেত্থ আসৰাতি অনাসৰো. রূপসঙ্খাতেন সহ আমিসেনাতি সামিসো. সব্বসো রূপারূপপ্পহানা নিরামিসতোপি নিরামিসতরোতি নিরামিসা নিরামিসতরো. পণিহিতোতি তণ্হাৰসেন পণিহিতো পত্থিতো. আরম্মণকরণৰসেন সঞ্ঞোজনেহি সংযুত্তত্তা সঞ্ঞুত্তো. একত্তৰিমোক্খোতি কিলেসেহি অনজ্ঝারুল়্হত্তা একসভাৰো ৰিমোক্খো. সঞ্ঞাৰিমোক্খোতি ৰিপস্সনাঞাণমেৰ ৰিপরীতসঞ্ঞায ৰিমুচ্চনতো সঞ্ঞাৰিমোক্খো. তদেৰ ৰিপস্সনাঞাণং সম্মোহতো ৰিমুচ্চনৰসেন ঞাণমেৰ ৰিমোক্খোতি ঞাণৰিমোক্খো. সীতিসিযাৰিমোক্খোতি ৰিপস্সনাঞাণমেৰ সীতি ভৰেয্যাতি পৰত্তো ৰিমোক্খো সীতিসিযাৰিমোক্খো. সীতিসিকাৰিমোক্খোতিপি পাঠো, সীতিভাৰিকায ৰিমোক্খোতি তস্স অত্থং ৰণ্ণযন্তি. ঝানৰিমোক্খোতি উপচারপ্পনাভেদং লোকিযলোকুত্তরভেদঞ্চ ঝানমেৰ ৰিমোক্খো. অনুপাদা চিত্তস্স ৰিমোক্খোতি অনুপাদিযিত্ৰা গহণং অকত্ৰা চিত্তস্স ৰিমোক্খো. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.

ৰিমোক্খুদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৰিমোক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা

২১০. কতমোতিআদিকে উদ্দেসস্স নিদ্দেসে ইতি পটিসঞ্চিক্খতীতি এৰং উপপরিক্খতি. সুঞ্ঞমিদন্তি ইদং খন্ধপঞ্চকং সুঞ্ঞং. কেন সুঞ্ঞং? অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা. তত্থ অত্তেন ৰাতি বালজনপরিকপ্পিতস্স অত্তনো অভাৰা তেন অত্তনা চ সুঞ্ঞং. অত্তনিযেন ৰাতি তস্স পরিকপ্পিতস্স অত্তনো সন্তকেন চ সুঞ্ঞং. অত্তনো অভাৰেনেৰ অত্তনিযাভাৰো. অত্তনিযঞ্চ নাম নিচ্চং ৰা সিযা সুখং ৰা, তদুভযম্পি নত্থি. তেন নিচ্চপটিক্খেপেন অনিচ্চানুপস্সনা, সুখপটিক্খেপেন দুক্খানুপস্সনা চ ৰুত্তা হোতি. সুঞ্ঞমিদং অত্তেন ৰাতি অনত্তানুপস্সনাযেৰ ৰুত্তা. সোতি সো এৰং তীহি অনুপস্সনাহি ৰিপস্সমানো ভিক্খু. অভিনিৰেসং ন করোতীতি অনত্তানুপস্সনাৰসেন অত্তাভিনিৰেসং ন করোতি.

নিমিত্তং ন করোতীতি অনিচ্চানুপস্সনাৰসেন নিচ্চনিমিত্তং ন করোতি. পণিধিং ন করোতীতি দুক্খানুপস্সনাৰসেন পণিধিং ন করোতি. ইমে তযো ৰিমোক্খা পরিযাযেন ৰিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৰসেনাপি লব্ভন্তি, নিপ্পরিযাযেন পন সমুচ্ছেদৰসেন মগ্গক্খণেযেৰ. চত্তারি ঝানানি অজ্ঝত্তং নীৰরণাদীহি ৰুট্ঠানতো অজ্ঝত্তৰুট্ঠানো ৰিমোক্খো. চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো আরম্মণেহি ৰুট্ঠানতো বহিদ্ধাৰুট্ঠানো ৰিমোক্খো. আরম্মণম্পি হি বাহিরাযতনানি ৰিয ইধ ‘‘বহিদ্ধা’’তি ৰুত্তং. ইমে দ্ৰে ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খা, দুভতো ৰুট্ঠানো পন সমুচ্ছেদৰিমোক্খো.

নীৰরণেহি ৰুট্ঠাতীতিআদীহি অজ্ঝত্তৰুট্ঠানং সরূপতো ৰুত্তং. রূপসঞ্ঞাযাতিআদীহি কসিণাদিআরম্মণসমতিক্কমস্স পাকটত্তা তং অৰত্ৰা সুত্তন্তেসু ৰুত্তরূপসঞ্ঞাদিসমতিক্কমো ৰুত্তো. সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসাতি সমাসপদং, সক্কাযদিট্ঠিযা ৰিচিকিচ্ছায সীলব্বতপরামাসাতি ৰিচ্ছেদো. অযমেৰ ৰা পাঠো.

২১১. ৰিতক্কো চাতিআদীহি ঝানানং সমাপত্তীনঞ্চ উপচারভূমিযো ৰুত্তা. অনিচ্চানুপস্সনাতিআদীহি চতুন্নং মগ্গানং পুব্বভাগৰিপস্সনা ৰুত্তা. পটিলাভো ৰাতি পঞ্চৰিধৰসিপ্পত্তিযা ব্যাপিতো পত্থটো লাভোতি পটিলাভো. ৰসিপ্পত্তিযা হি সব্বো ঝানপযোগো চ সমাপত্তিপযোগো চ পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, তস্মা পটিলাভো ‘‘পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমোক্খো’’তি ৰুত্তো. ৰিপাকো পন ঝানস্স সমাপত্তিযা চ পটিপ্পস্সদ্ধি হোতীতি উজুকমেৰ. কেচি পন ‘‘উপচারপযোগস্স পটিপ্পস্সদ্ধত্তা ঝানস্স সমাপত্তিযা চ পটিলাভো হোতি, তস্মা ঝানসমাপত্তিপটিলাভো ‘পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমোক্খো’তি ৰুচ্চতী’’তি ৰদন্তি.

২১২. অজ্ঝত্তন্তি অত্তানং অধিকিচ্চ পৰত্তং. পচ্চত্তন্তি অত্তানং পটিচ্চ পৰত্তং. উভযেনাপি নিযকজ্ঝত্তমেৰ দীপেতি নীলনিমিত্তন্তি নীলমেৰ. নীলসঞ্ঞং পটিলভতীতি তস্মিং নীলনিমিত্তে নীলমিতিসঞ্ঞং পটিলভতি. সুগ্গহিতং করোতীতি পরিকম্মভূমিযং সুট্ঠু উগ্গহিতং করোতি. সূপধারিতং উপধারেতীতি উপচারভূমিযং সুট্ঠু উপধারিতং কত্ৰা উপধারেতি. স্ৰাৰত্থিতং অৰত্থাপেতীতি অপ্পনাভূমিযং সুট্ঠু নিচ্ছিতং নিচ্ছিনাতি. ৰৰত্থাপেতীতিপি পাঠো. অজ্ঝত্তঞ্হি নীলপরিকম্মং করোন্তো কেসে ৰা পিত্তে ৰা অক্খিতারকাযং ৰা করোতি. বহিদ্ধা নীলনিমিত্তেতি নীলপুপ্ফনীলৰত্থনীলধাতূনং অঞ্ঞতরে নীলকসিণে. চিত্তং উপসংহরতীতি চিত্তং উপনেতি. পীতাদীসুপি এসেৰ নযো. আসেৰতীতি তমেৰ সঞ্ঞং আদিতো সেৰতি. ভাৰেতীতি ৰড্ঢেতি. বহুলীকরোতীতি পুনপ্পুনং করোতি. রূপন্তি নীলনিমিত্তং রূপং. রূপসঞ্ঞীতি তস্মিং রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি রূপসঞ্ঞী. অজ্ঝত্তং পীতনিমিত্তাদীসু পীতপরিকম্মং করোন্তো মেদে ৰা ছৰিযা ৰা অক্খীনং পীতট্ঠানে ৰা করোতি. লোহিতপরিকম্মং করোন্তো মংসে ৰা লোহিতে ৰা জিৰ্হায ৰা হত্থতলপাদতলেসু ৰা অক্খীনং রত্তট্ঠানে ৰা করোতি. ওদাতপরিকম্মং করোন্তো অট্ঠিম্হি ৰা দন্তে ৰা নখে ৰা অক্খীনং সেতট্ঠানে ৰা করোতি. অজ্ঝত্তং অরূপন্তি অজ্ঝত্তং রূপনিমিত্তং নত্থীতি অত্থো.

মেত্তাসহগতেনাতি পঠমদুতিযততিযজ্ঝানৰসেন মেত্তায সমন্নাগতেন. চেতসাতি চিত্তেন. একং দিসন্তি একং একিস্সা দিসায পঠমপরিগ্গহিতং সত্তং উপাদায একদিসাপরিযাপন্নসত্তফরণৰসেন ৰুত্তং. ফরিত্ৰাতি ফুসিত্ৰা আরম্মণং কত্ৰা. ৰিহরতীতি ব্রহ্মৰিহারাধিট্ঠিতং ইরিযাপথৰিহারং পৰত্তেতি. তথা দুতিযন্তি যথা পুরত্থিমাদীসু যংকিঞ্চি একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথেৰ তদনন্তরং দুতিযং ততিযং চতুত্থং ৰাতি অত্থো. ইতি উদ্ধন্তি এতেনেৰ নযেন উপরিমং দিসন্তি ৰুত্তং হোতি. অধো তিরিযন্তি অধোদিসম্পি তিরিযং দিসম্পি এৰমেৰ. তত্থ চ অধোতি হেট্ঠা. তিরিযন্তি অনুদিসা. এৰং সব্বদিসাসু অস্সমণ্ডলিকায অস্সমিৰ মেত্তাসহগতং চিত্তং সারেতিপি পচ্চাসারেতিপীতি. এত্তাৰতা একমেকং দিসং পরিগ্গহেত্ৰা ওধিসো মেত্তাফরণং দস্সিতং. সব্বধীতিআদি পন অনোধিসো দস্সনত্থং ৰুত্তং. তত্থ সব্বধীতি সব্বত্থ. সব্বত্ততাযাতি সব্বেসু হীনমজ্ঝিমুক্কট্ঠমিত্তসপত্তমজ্ঝত্তাদিপ্পভেদেসু অত্ততায, ‘‘অযং পরসত্তো’’তি ৰিভাগং অকত্ৰা অত্তসমতাযাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা সব্বত্ততাযাতি সব্বেন চিত্তভাৰেন, ঈসকম্পি বহি অৰিক্খিপমানোতি ৰুত্তং হোতি. সব্বাৰন্তন্তি সব্বসত্তৰন্তং, সব্বসত্তযুত্তন্তি অত্থো. সব্বৰন্তন্তিপি পাঠো. লোকন্তি সত্তলোকং.

ৰিপুলেনাতি এৰমাদিপরিযাযদস্সনতো পনেত্থ পুন ‘‘মেত্তাসহগতেনা’’তি ৰুত্তং. যস্মা ৰা এত্থ ওধিসো ফরণে ৰিয পুন তথাসদ্দো ৰা ইতি-সদ্দো ৰা ন ৰুত্তো, তস্মা পুন ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা’’তি ৰুত্তং, নিগমনৰসেন ৰা এতং ৰুত্তং. ৰিপুলেনাতি এত্থ ফরণৰসেন ৰিপুলতা দট্ঠব্বা. ভূমিৰসেন পন তং মহগ্গতং. তঞ্হি কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতায ৰিপুলফলতায দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৰং গতং, মহন্তেহি ৰা উল়ারচ্ছন্দৰীরিযচিত্তপঞ্ঞেহি গতং পটিপন্নন্তি মহগ্গতং. পগুণৰসেন অপ্পমাণসত্তারম্মণৰসেন চ অপ্পমাণং. ব্যাপাদপচ্চত্থিকপ্পহানেন অৰেরং. দোমনস্সপ্পহানতো অব্যাপজ্জং, নিদ্দুক্খন্তি ৰুত্তং হোতি. অপ্পটিকূলা হোন্তীতি ভিক্খুনো চিত্তস্স অপ্পটিকূলা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. সেসেসুপি ৰুত্তনযেনেৰ করুণামুদিতাউপেক্খাৰসেন যোজেতব্বং. করুণায ৰিহেসাপচ্চত্থিকপ্পহানেন অৰেরং, মুদিতায অরতিপচ্চত্থিকপ্পহানেন.

উপেক্খাসহগতেনাতি চতুত্থজ্ঝানৰসেন উপেক্খায সমন্নাগতেন. রাগপচ্চত্থিকপ্পহানেন অৰেরং, গেহসিতসোমনস্সপ্পহানতো অব্যাপজ্জং. সব্বম্পি হি অকুসলং কিলেসপরিল়াহযোগতো সব্যাপজ্জমেৰাতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

২১৩. সব্বসোতি সব্বাকারেন, সব্বাসং ৰা, অনৰসেসানন্তি অত্থো. রূপসঞ্ঞানন্তি সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তরূপাৰচরজ্ঝানানঞ্চেৰ তদারম্মণানঞ্চ. রূপাৰচরজ্ঝানম্পি হি রূপন্তি ৰুচ্চতি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮), তস্স আরম্মণম্পি বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি ‘‘সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তিআদীসু (ধ. স. ২২৩). তস্মা ইধ রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞাতি এৰং সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তরূপাৰচরজ্ঝানস্সেতং অধিৰচনং. রূপং সঞ্ঞা অস্সাতি রূপসঞ্ঞং, রূপমস্স নামন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং পথৰীকসিণাদিভেদস্স তদারম্মণস্স চেতং অধিৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. সমতিক্কমাতি ৰিরাগা নিরোধা চ. কিং ৰুত্তং হোতি? এতাসং কুসলৰিপাককিরিযাৰসেন পঞ্চদসন্নং ঝানসঙ্খাতানং রূপসঞ্ঞানং, এতেসঞ্চ পথৰীকসিণাদিৰসেন নৰন্নং আরম্মণসঙ্খাতানং রূপসঞ্ঞানং সব্বাকারেন, অনৰসেসানং ৰা ৰিরাগা চ নিরোধা চ ৰিরাগহেতু চেৰ নিরোধহেতু চ আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ন হি সক্কা সব্বসো অনতিক্কন্তরূপসঞ্ঞেন এতং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুন্তি. যস্মা পন আরম্মণসমতিক্কমেন পত্তব্বা এতা সমাপত্তিযো, ন একস্মিংযেৰ আরম্মণে পঠমজ্ঝানাদীনি ৰিয. আরম্মণে অৰিরত্তস্স চ সঞ্ঞাসমতিক্কমো ন হোতি, তস্মা অযং আরম্মণসমতিক্কমৰসেনাপি অত্থৰণ্ণনা কতাতি ৰেদিতব্বা.

পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমাতি চক্খাদীনং ৰত্থূনং রূপাদীনং আরম্মণানঞ্চ পটিঘাতেন উপ্পন্না সঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা, রূপসঞ্ঞাদীনং এতং অধিৰচনং. তাসং কুসলৰিপাকানং পঞ্চন্নং, অকুসলৰিপাকানং পঞ্চন্নন্তি সব্বসো দসন্নম্পি পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা পহানা অসমুপ্পাদা, অপ্পৰত্তিং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. কামঞ্চেতা পঠমজ্ঝানাদীনি সমাপন্নস্সপি ন সন্তি, ন হি তস্মিং সমযে পঞ্চদ্ৰারৰসেন চিত্তং পৰত্ততি, এৰং সন্তেপি অঞ্ঞত্থ পহীনানং সুখদুক্খানং চতুত্থজ্ঝানে ৰিয সক্কাযদিট্ঠাদীনং ততিযমগ্গে ৰিয চ ইমস্মিং ঝানে উস্সাহজননত্থং ইমস্স ঝানস্স পসংসাৰসেন এতাসং এত্থ ৰচনং ৰেদিতব্বং. অথ ৰা কিঞ্চাপি তা রূপাৰচরং সমাপন্নস্স ন সন্তি, অথ খো ন পহীনত্তা ন সন্তি. ন হি রূপৰিরাগায রূপাৰচরভাৰনা সংৰত্ততি, রূপাযত্তাযেৰ চ এতাসং পৰত্তি. অযং পন ভাৰনা রূপৰিরাগায সংৰত্ততি, তস্মা তা এত্থ পহীনাতি ৰত্তুং ৰট্টতি. ন কেৰলঞ্চ ৰত্তুং, একংসেনেৰ এৰং ধারেতুম্পি ৰট্টতি. তাসঞ্হি ইতো পুব্বে অপ্পহীনত্তাযেৰ ‘‘পঠমজ্ঝানং সমাপন্নস্স সদ্দো কণ্টকো’’তি (অ. নি. ১০.৭২) ৰুত্তো ভগৰতা. ইধ চ পহীনত্তাযেৰ অরূপসমাপত্তীনং আনেঞ্জতা সন্তৰিমোক্খতা চ ৰুত্তা.

নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারাতি নানত্তে ৰা গোচরে পৰত্তানং সঞ্ঞানং, নানত্তানং ৰা সঞ্ঞানং. যস্মা হেতা রূপসদ্দাদিভেদে নানত্তে নানাসভাৰে গোচরে পৰত্তন্তি, যস্মা চেতা অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা, দ্ৰাদস অকুসলসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, দ্ৰে অকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকিরিযাসঞ্ঞাতি এৰং চতুচত্তালীসম্পি সঞ্ঞা নানত্তা নানাসভাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসা, তস্মা ‘‘নানত্তসঞ্ঞা’’তি ৰুত্তা. তাসং সব্বসো নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা অনাৰজ্জনা চিত্তে চ অনুপ্পাদনা. যস্মা তা নাৰজ্জতি চিত্তে চ ন উপ্পাদেতি ন মনসিকরোতি ন পচ্চৰেক্খতি, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি. যস্মা চেত্থ পুরিমা রূপসঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা চ ইমিনা ঝানেন নিব্বত্তে ভৰেপি ন ৰিজ্জন্তি, পগেৰ তস্মিং ভৰে ইমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরণকালে, তস্মা তাসং সমতিক্কমা অত্থঙ্গমাতি দ্ৰেধাপি অভাৰোযেৰ ৰুত্তো. নানত্তসঞ্ঞাসু পন যস্মা অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা, নৰ কিরিযাসঞ্ঞা, দসাকুসলসঞ্ঞাতি ইমা সত্তৰীসতি সঞ্ঞা ইমিনা ঝানেন নিব্বত্তে ভৰে ৰিজ্জন্তি, তস্মা তাসং অমনসিকারাতি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থাপি হি ইমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তো তাসং অমনসিকারাযেৰ উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. তা পন মনসিকরোন্তো অসমাপন্নো হোতীতি. সঙ্খেপতো চেত্থ ‘‘রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তিইমিনা সব্বরূপাৰচরধম্মানং পহানং ৰুত্তং. ‘‘পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা’’তিইমিনা সব্বেসং কামাৰচরচিত্তচেতসিকানং পহানঞ্চ অমনসিকারো চ ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

অনন্তো আকাসোতি এত্থ পঞ্ঞত্তিমত্তত্তা নাস্স উপ্পাদন্তো ৰা ৰযন্তো ৰা পঞ্ঞাযতীতি অনন্তো, অনন্তফরণৰসেনাপি অনন্তো. ন হি সো যোগী একদেসৰসেন ফরতি, সকলৰসেনেৰ ফরতি. আকাসোতি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো. আকাসানঞ্চাযতনাদীনি ৰুত্তত্থানি. উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি তং পত্ৰা নিপ্ফাদেত্ৰা তদনুরূপেন ইরিযাপথেন ৰিহরতি. তদেৰ সমাপজ্জিতব্বতো সমাপত্তি.

আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মাতি পুব্বে ৰুত্তনযেন ঝানম্পি আকাসানঞ্চাযতনং আরম্মণম্পি. আরম্মণম্পি হি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ আকাসানঞ্চং চ তং পঠমস্স আরুপ্পজ্ঝানস্স আরম্মণত্তা দেৰানং দেৰাযতনং ৰিয অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনঞ্চাতি আকাসানঞ্চাযতনং, তথা আকাসানঞ্চং চ তং তস্স ঝানস্স সঞ্জাতিহেতুত্তা ‘‘কম্বোজা অস্সানং আযতন’’ন্তিআদীনি ৰিয সঞ্জাতিদেসট্ঠেন আযতনঞ্চাতিপি আকাসানঞ্চাযতনং. এৰমেতং ঝানঞ্চ আরম্মণঞ্চাতি উভযম্পি অপ্পৰত্তিকরণেন চ অমনসিকরণেন চ সমতিক্কমিত্ৰাৰ যস্মা ইদং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহাতব্বং, তস্মা উভযম্পেতমেকজ্ঝং কত্ৰা ‘‘আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অনন্তং ৰিঞ্ঞাণন্তি তংযেৰ ‘‘অনন্তো আকাসো’’তি ফরিত্ৰা পৰত্তং ৰিঞ্ঞাণং ‘‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি মনসিকরোন্তোতি ৰুত্তং হোতি. মনসিকারৰসেন ৰা অনন্তং. সো হি তং আকাসারম্মণং ৰিঞ্ঞাণং অনৰসেসতো মনসিকরোন্তো অনন্তং মনসি করোতি.

ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মাতি এত্থাপি চ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ঝানম্পি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং আরম্মণম্পি. আরম্মণম্পি হি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিঞ্ঞাণঞ্চং চ তং দুতিযস্স আরুপ্পজ্ঝানস্স আরম্মণত্তা অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনঞ্চাতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, তথা ৰিঞ্ঞাণঞ্চং চ তং তস্সেৰ ঝানস্স সঞ্জাতিহেতুত্তা সঞ্জাতিদেসট্ঠেন আযতনঞ্চাতিপি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. এৰমেতং ঝানঞ্চ আরম্মণঞ্চাতি উভযম্পি অপ্পৰত্তিকরণেন চ অমনসিকরণেন চ সমতিক্কমিত্ৰাৰ যস্মা ইদং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহাতব্বং, তস্মা উভযম্পেতমেকজ্ঝং কত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. নত্থি কিঞ্চীতি নত্থি নত্থি, সুঞ্ঞং সুঞ্ঞং, ৰিৰিত্তং ৰিৰিত্তন্তি এৰং মনসিকরোন্তোতি ৰুত্তং হোতি.

আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্মাতি এত্থাপি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ঝানম্পি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং আরম্মণম্পি. আরম্মণম্পি হি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ আকিঞ্চঞ্ঞঞ্চ তং ততিযস্স আরুপ্পজ্ঝানস্স আরম্মণত্তা অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনঞ্চাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, তথা আকিঞ্চঞ্ঞঞ্চ তং তস্সেৰ ঝানস্স সঞ্জাতিহেতুত্তা সঞ্জাতিদেসট্ঠেন আযতনঞ্চাতিপি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. এৰমেতং ঝানঞ্চ আরম্মণঞ্চাতি উভযম্পি অপ্পৰত্তিকরণেন চ অমনসিকরণেন চ সমতিক্কমিত্ৰাৰ যস্মা ইদং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহাতব্বং, তস্মা উভযম্পেতমেকজ্ঝং কত্ৰা ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্মা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধকথা হেট্ঠা কথিতাৰ.

‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদিকা সত্ত ৰিমোক্খা পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু ৰিমুচ্চনট্ঠেন আরম্মণে অভিরতিৰসেন সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠেন চ ৰিমোক্খা, নিরোধসমাপত্তি পন চিত্তচেতসিকেহি ৰিমুত্তট্ঠেন ৰিমোক্খো. সমাপত্তিসমাপন্নসমযে ৰিমুত্তো হোতি, ৰুট্ঠিতসমযে অৰিমুত্তো হোতীতি সমযৰিমোক্খো. সমুচ্ছেদৰিমুত্তিৰসেন অচ্চন্তৰিমুত্তত্তা অরিযমগ্গা, পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তিৰসেন অচ্চন্তৰিমুত্তত্তা সামঞ্ঞফলানি, নিস্সরণৰিমুত্তিৰসেন অচ্চন্তৰিমুত্তত্তা নিব্বানং অসমযৰিমোক্খো. তথা সামযিকাসামযিকৰিমোক্খা.

পমাদং আগম্ম পরিহাযতীতি কুপ্পো. তথা ন পরিহাযতীতি অকুপ্পো. লোকায সংৰত্ততীতি লোকিযো. অরিযমগ্গা লোকং উত্তরন্তীতি লোকুত্তরা, সামঞ্ঞফলানি নিব্বানঞ্চ লোকতো উত্তিণ্ণাতি লোকুত্তরা. আদিত্তং অযোগুল়ং মক্খিকা ৰিয তেজুস্সদং লোকুত্তরং ধম্মং আসৰা নালম্বন্তীতি অনাসৰো. রূপপ্পটিসঞ্ঞুত্তোতি রূপজ্ঝানানি. অরূপপ্পটিসঞ্ঞুত্তোতি অরূপসমাপত্তিযো. তণ্হায আলম্বিতো পণিহিতো. অনালম্বিতো অপ্পণিহিতো. মগ্গফলানি একারম্মণত্তা একনিট্ঠত্তা চ একত্তৰিমোক্খো, নিব্বানং অদুতিযত্তা একত্তৰিমোক্খো, আরম্মণনানত্তা ৰিপাকনানত্তা চ নানত্তৰিমোক্খো.

২১৪. সিযাতি ভৰেয্য, দস হোন্তীতি চ একো হোতীতি চ ভৰেয্যাতি অত্থো. ‘‘সিযা’’তি চ এতং ৰিধিৰচনং, ন পুচ্ছাৰচনং. ৰত্থুৰসেনাতি নিচ্চসঞ্ঞাদিদসৰত্থুৰসেন দস হোন্তি. পরিযাযেনাতি ৰিমুচ্চনপরিযাযেন একো হোতি. সিযাতি কথঞ্চ সিযাতি যং ৰা সিযাতি ৰিহিতং, তং কথং সিযাতি পুচ্ছতি. অনিচ্চানুপস্সনঞাণন্তি সমাসপদং. অনিচ্চানুপস্সনাঞাণন্তি ৰা পাঠো. তথা সেসেসুপি. নিচ্চতো সঞ্ঞাযাতি নিচ্চতো পৰত্তায সঞ্ঞায, ‘‘নিচ্চ’’ন্তি পৰত্তায সঞ্ঞাযাতি অত্থো. এস নযো সুখতো অত্ততো নিমিত্ততো সঞ্ঞাযাতি এত্থাপি. নিমিত্ততোতি চ নিচ্চনিমিত্ততো. নন্দিযা সঞ্ঞাযাতি নন্দিৰসেন পৰত্তায সঞ্ঞায, নন্দিসম্পযুত্তায সঞ্ঞাযাতি অত্থো. এস নযো রাগতো সমুদযতো আদানতো পণিধিতো অভিনিৰেসতো সঞ্ঞাযাতি এত্থাপি. যস্মা পন খযৰযৰিপরিণামানুপস্সনা তিস্সো অনিচ্চানুপস্সনাদীনং বলৰভাৰায বলৰপচ্চযভূতা ভঙ্গানুপস্সনাৰিসেসা. ভঙ্গদস্সনেন হি অনিচ্চানুপস্সনা বলৰতী হোতি. অনিচ্চানুপস্সনায চ বলৰতিযা জাতায ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) দুক্খানত্তানুপস্সনাপি বলৰতিযো হোন্তি. তস্মা অনিচ্চানুপস্সনাদীসু ৰুত্তাসু তাপি তিস্সো ৰুত্তাৰ হোন্তি. যস্মা চ সুঞ্ঞতানুপস্সনা ‘‘অভিনিৰেসতো সঞ্ঞায মুচ্চতী’’তি ৰচনেনেৰ সারাদানাভিনিৰেসসম্মোহাভিনিৰেসআলযাভিনিৰেসসঞ্ঞোগাভিনিৰেসতো সঞ্ঞায মুচ্চতীতি ৰুত্তমেৰ হোতি, অভিনিৰেসাভাৰেনেৰ অপ্পটিসঙ্খাতো সঞ্ঞায মুচ্চতীতি ৰুত্তমেৰ হোতি, তস্মা অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনাদযো পঞ্চপি অনুপস্সনা ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. এৰং অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু এতা অট্ঠ অনুপস্সনা অৰত্ৰা দসেৰ অনুপস্সনা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.

২১৫. অনিচ্চানুপস্সনা যথাভূতং ঞাণন্তি অনিচ্চানুপস্সনাযেৰ যথাভূতঞাণং. উভযম্পি পচ্চত্তৰচনং. যথাভূতঞাণন্তি ঞাণত্থো ৰুত্তো. এৰং সেসেসুপি. সম্মোহা অঞ্ঞাণাতি সম্মোহভূতা অঞ্ঞাণা. মুচ্চতীতি ৰিমোক্খত্থো ৰুত্তো.

২১৬. অনিচ্চানুপস্সনা অনুত্তরং সীতিভাৰঞাণন্তি এত্থ সাসনেযেৰ সব্ভাৰতো উত্তমট্ঠেন অনুত্তরং, অনুত্তরস্স পচ্চযত্তা ৰা অনুত্তরং, সীতিভাৰো এৰ ঞাণং সীতিভাৰঞাণং. তং অনিচ্চানুপস্সনাসঙ্খাতং অনুত্তরং সীতিভাৰঞাণং. ‘‘ছহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অনুত্তরং সীতিভাৰং সচ্ছিকাতু’’ন্তি (অ. নি. ৬.৮৫) এত্থ নিব্বানং অনুত্তরো সীতিভাৰো নাম. ইধ পন ৰিপস্সনা অনুত্তরো সীতিভাৰো. নিচ্চতো সন্তাপপরিল়াহদরথা মুচ্চতীতি এত্থাপি ‘‘নিচ্চ’’ন্তি পৰত্তকিলেসা এৰ ইধ চামুত্র চ সন্তাপনট্ঠেন সন্তাপো, পরিদহনট্ঠেন পরিল়াহো, উণ্হট্ঠেন দরথোতি ৰুচ্চন্তি.

২১৭. নেক্খম্মং ঝাযতীতি ঝানন্তিআদযো হেট্ঠা ৰুত্তত্থা. নেক্খম্মাদীনি চেত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো চ নিব্বেধভাগিযানেৰ.

২১৮. অনুপাদা চিত্তস্স ৰিমোক্খোতি ইধ ৰিপস্সনাযেৰ. ‘‘এতদত্থা কথা, এতদত্থা মন্তনা, যদিদং অনুপাদা চিত্তস্স ৰিমোক্খো’’তি (পরি. ৩৬৬; অ. নি. ৩.৬৮) এত্থ পন নিব্বানং অনুপাদা চিত্তস্স ৰিমোক্খো. কতিহুপাদানেহীতি কতিহি উপাদানেহি. কতমা একুপাদানাতি কতমতো একুপাদানতো. ইদং একুপাদানাতি ইতো একতো উপাদানতো. ইদন্তি পুব্বঞাণাপেক্খং ৰা. উপাদানতো মুচ্চনেসু যস্মা আদিতো সঙ্খারানং উদযব্বযং পস্সিত্ৰা পস্সিত্ৰা অনিচ্চানুপস্সনায ৰিপস্সতি, পচ্ছা সঙ্খারানং ভঙ্গমেৰ পস্সিত্ৰা অনিমিত্তানুপস্সনায ৰিপস্সতি. অনিচ্চানুপস্সনাৰিসেসোযেৰ হি অনিমিত্তানুপস্সনা. সঙ্খারানং উদযব্বযদস্সনেন চ ভঙ্গদস্সনেন চ অত্তাভাৰো পাকটো হোতি. তেন দিট্ঠুপাদানস্স চ অত্তৰাদুপাদানস্স চ পহানং হোতি. দিট্ঠিপ্পহানেনেৰ চ ‘‘সীলব্বতেন অত্তা সুজ্ঝতী’’তি দস্সনস্স অভাৰতো সীলব্বতুপাদানস্স পহানং হোতি. যস্মা চ অনত্তানুপস্সনায উজুকমেৰ অত্তাভাৰং পস্সতি, অনত্তানুপস্সনাৰিসেসোযেৰ চ সুঞ্ঞতানুপস্সনা, তস্মা ইমানি চত্তারি ঞাণানি দিট্ঠুপাদানাদীহি তীহি উপাদানেহি মুচ্চন্তি. দুক্খানুপস্সনাদীনংযেৰ পন চতস্সন্নং তণ্হায উজুৰিপচ্চনীকত্তা অনিচ্চানুপস্সনাদীনং চতস্সন্নং কামুপাদানতো মুচ্চনং ন ৰুত্তং. যস্মা আদিতো দুক্খানুপস্সনায ‘‘সঙ্খারা দুক্খা’’তি পস্সতো পচ্ছা অপ্পণিহিতানুপস্সনায চ ‘‘সঙ্খারা দুক্খা’’তি পস্সতো সঙ্খারানং পত্থনা পহীযতি. দুক্খানুপস্সনাৰিসেসোযেৰ হি অপ্পণিহিতানুপস্সনা. যস্মা চ সঙ্খারেসু নিব্বিদানুপস্সনায নিব্বিন্দন্তস্স ৰিরাগানুপস্সনায ৰিরজ্জন্তস্স সঙ্খারানং পত্থনা পহীযতি, তস্মা ইমানি চত্তারি ঞাণানি কামুপাদানতো মুচ্চন্তি. যস্মা নিরোধানুপস্সনায কিলেসে নিরোধেতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায কিলেসে পরিচ্চজতি, তস্মা ইমানি দ্ৰে ঞাণানি চতূহি উপাদানেহি মুচ্চন্তীতি এৰং সভাৰনানত্তেন চ আকারনানত্তেন চ অট্ঠসট্ঠি ৰিমোক্খা নিদ্দিট্ঠা.

২১৯. ইদানি আদিতো উদ্দিট্ঠানং তিণ্ণং ৰিমোক্খানং মুখানি দস্সেত্ৰা ৰিমোক্খমুখপুব্বঙ্গমং ইন্দ্রিযৰিসেসং পুগ্গলৰিসেসঞ্চ দস্সেতুকামো তীণি খো পনিমানীতিআদিমাহ. তত্থ ৰিমোক্খমুখানীতি তিণ্ণং ৰিমোক্খানং মুখানি. লোকনিয্যানায সংৰত্তন্তীতি তেধাতুকলোকতো নিয্যানায নিগ্গমনায সংৰত্তন্তি. সব্বসঙ্খারে পরিচ্ছেদপরিৰটুমতো সমনুপস্সনতাযাতি সব্বেসং সঙ্খারানং উদযব্বযৰসেন পরিচ্ছেদতো চেৰ পরিৰটুমতো চ সমনুপস্সনতায. লোকনিয্যানং হোতীতি পাঠসেসো. অনিচ্চানুপস্সনা হি উদযতো পুব্বে সঙ্খারা নত্থীতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তেসং গতিং সমন্নেসমানা ৰযতো পরং ন গচ্ছন্তি, এত্থেৰ অন্তরধাযন্তীতি পরিৰটুমতো পরিযন্ততো সমনুপস্সতি. সব্বসঙ্খারা হি উদযেন পুব্বন্তপরিচ্ছিন্না, ৰযেন অপরন্তপরিচ্ছিন্না. অনিমিত্তায চ ধাতুযা চিত্তসম্পক্খন্দনতাযাতি ৰিপস্সনাক্খণেপি নিব্বাননিন্নতায অনিমিত্তাকারেন উপট্ঠানতো অনিমিত্তসঙ্খাতায নিব্বানধাতুযা চিত্তপৰিসনতায চ লোকনিয্যানং হোতি. মনোসমুত্তেজনতাযাতি চিত্তসংৰেজনতায. দুক্খানুপস্সনায হি সঙ্খারেসু চিত্তং সংৰিজ্জতি. অপ্পণিহিতায চ ধাতুযাতি ৰিপস্সনাক্খণেপি নিব্বাননিন্নতায অপ্পণিহিতাকারেন উপট্ঠানতো অপ্পণিহিতসঙ্খাতায নিব্বানধাতুযা. সব্বধম্মেতি নিব্বানস্স অৰিপস্সনুপগত্তেপি অনত্তসভাৰসব্ভাৰতো ‘‘সব্বসঙ্খারে’’তি অৰত্ৰা ‘‘সব্বধম্মে’’তি ৰুত্তং. পরতো সমনুপস্সনতাযাতি পচ্চযাযত্তত্তা অৰসতায অৰিধেয্যতায চ ‘‘নাহং ন মম’’ন্তি এৰং অনত্ততো সমনুপস্সনতায. সুঞ্ঞতায চ ধাতুযাতি ৰিপস্সনাক্খণেপি নিব্বাননিন্নতায সুঞ্ঞতাকারেন উপট্ঠানতো সুঞ্ঞতাসঙ্খাতায নিব্বানধাতুযা. ইতি ইমানি তীণি ৰচনানি অনিচ্চদুক্খানত্তানুপস্সনানং ৰসেন ৰুত্তানি. তেনেৰ তদনন্তরং অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ খযতোতি খীযনতো. ভযতোতি সভযতো. সুঞ্ঞতোতি অত্তরহিততো.

অধিমোক্খবহুলন্তি অনিচ্চানুপস্সনায ‘‘খণভঙ্গৰসেন সঙ্খারা ভিজ্জন্তী’’তি সদ্ধায পটিপন্নস্স পচ্চক্খতো খণভঙ্গদস্সনেন ‘‘সচ্চং ৰতাহ ভগৰা’’তি ভগৰতি সদ্ধায সদ্ধাবহুলং চিত্তং হোতি. অথ ৰা পচ্চুপ্পন্নানং পদেসসঙ্খারানং অনিচ্চতং পস্সিত্ৰা ‘‘এৰং অনিচ্চা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না সব্বে সঙ্খারা’’তি অধিমুচ্চনতো অধিমোক্খবহুলং চিত্তং হোতি. পস্সদ্ধিবহুলন্তি দুক্খানুপস্সনায চিত্তক্খোভকরায পণিধিযা পজহনতো চিত্তদরথাভাৰেন পস্সদ্ধিবহুলং চিত্তং হোতি. অথ ৰা দুক্খানুপস্সনায সংৰেগজননতো সংৰিগ্গস্স চ যোনিসো পদহনতো ৰিক্খেপাভাৰেন পস্সদ্ধিবহুলং চিত্তং হোতি. ৰেদবহুলন্তি অনত্তানুপস্সনায বাহিরকেহি অদিট্ঠং গম্ভীরং অনত্তলক্খণং পস্সতো ঞাণবহুলং চিত্তং হোতি. অথ ৰা ‘‘সদেৰকেন লোকেন অদিট্ঠং অনত্তলক্খণং দিট্ঠ’’ন্তি তুট্ঠস্স তুট্ঠিবহুলং চিত্তং হোতি.

অধিমোক্খবহুলো সদ্ধিন্দ্রিযং পটিলভতীতি পুব্বভাগে অধিমোক্খো বহুলং পৰত্তমানো ভাৰনাপারিপূরিযা সদ্ধিন্দ্রিযং নাম হোতি, তং সো পটিলভতি নাম. পস্সদ্ধিবহুলো সমাধিন্দ্রিযং পটিলভতীতি পুব্বভাগে পস্সদ্ধিবহুলস্স ‘‘পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (পটি. ম. ১.৭৩; অ. নি. ৫.২৬) ৰচনতো ভাৰনাপারিপূরিযা পস্সদ্ধিপচ্চযা সমাধিন্দ্রিযং হোতি, তং সো পটিলভতি নাম. ৰেদবহুলো পঞ্ঞিন্দ্রিযং পটিলভতীতি পুব্বভাগে ৰেদো বহুলং পৰত্তমানো ভাৰনাপারিপূরিযা পঞ্ঞিন্দ্রিযং নাম হোতি, তং সো পটিলভতি নাম.

আধিপতেয্যং হোতীতি ছন্দাদিকে অধিপতিভূতেপি সকিচ্চনিপ্ফাদনৰসেন অধিপতি হোতি পধানো হোতি. ভাৰনাযাতি ভুম্মৰচনং, উপরূপরি ভাৰনত্থায ৰা. তদন্ৰযা হোন্তীতি তং অনুগামিনী তং অনুৰত্তিনী হোন্তি. সহজাতপচ্চযা হোন্তীতি উপ্পজ্জমানা চ সহউপ্পাদনভাৰেন উপকারকা হোন্তি পকাসস্স পদীপো ৰিয. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদনুপত্থম্ভনভাৰেন উপকারকা হোন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভকং তিদণ্ডং ৰিয. নিস্সযপচ্চযা হোন্তীতি অধিট্ঠানাকারেন নিস্সযাকারেন চ উপকারকা হোন্তি তরুচিত্তকম্মানং পথৰীপটাদি ৰিয. সম্পযুত্তপচ্চযা হোন্তীতি একৰত্থুকএকারম্মণএকুপ্পাদএকনিরোধসঙ্খাতেন সম্পযুত্তভাৰেন উপকারকা হোন্তি.

২২০. পটিৰেধকালেতি মগ্গক্খণে সচ্চপটিৰেধকালে. পঞ্ঞিন্দ্রিযং আধিপতেয্যং হোতীতি মগ্গক্খণে নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা সচ্চদস্সনকিচ্চকরণৰসেন চ কিলেসপ্পহানকিচ্চকরণৰসেন চ পঞ্ঞিন্দ্রিযমেৰ জেট্ঠকং হোতি. পটিৰেধাযাতি সচ্চপটিৰিজ্ঝনত্থায. একরসাতি ৰিমুত্তিরসেন. দস্সনট্ঠেনাতি সচ্চদস্সনট্ঠেন. এৰং পটিৰিজ্ঝন্তোপি ভাৰেতি, ভাৰেন্তোপি পটিৰিজ্ঝতীতি মগ্গক্খণে সকিংযেৰ ভাৰনায চ পটিৰেধস্স চ সব্ভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. অনত্তানুপস্সনায ৰিপস্সনাক্খণেপি পঞ্ঞিন্দ্রিযস্সেৰ আধিপতেয্যত্তা ‘‘পটিৰেধকালেপী’’তি অপিসদ্দো পযুত্তো.

২২১. অনিচ্চতো মনসিকরোতো কতমিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতীতিআদি ইন্দ্রিযৰিসেসেন পুগ্গলৰিসেসং দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ অধিমত্তন্তি অধিকং. তত্থ সদ্ধিন্দ্রিযসমাধিন্দ্রিযপঞ্ঞিন্দ্রিযানং অধিমত্ততা সঙ্খারুপেক্খায ৰেদিতব্বা. সদ্ধাৰিমুত্তোতি এত্থ অৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তেপি উপরি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তত্তা সোতাপত্তিমগ্গং ঠপেত্ৰা সেসেসু সত্তসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰুত্তং হোতি. সদ্ধাৰিমুত্তো সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা হোতি, ন সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা সব্বত্থ সদ্ধাৰিমুত্তোতিপি ৰুত্তং হোতি. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তাযেৰ সেসেসু সমাধিন্দ্রিযপঞ্ঞিন্দ্রিযাধিমত্তত্তেপি সতি সদ্ধাৰিমুত্তোযেৰ নাম হোতীতি ৰদন্তি. কাযসক্খী হোতীতি অট্ঠসুপি ঠানেসু কাযসক্খী নাম হোতি. দিট্ঠিপ্পত্তো হোতীতি সদ্ধাৰিমুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

সদ্দহন্তো ৰিমুত্তোতি সদ্ধাৰিমুত্তোতি সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্দহন্তো চতূসুপি ফলক্খণেসু ৰিমুত্তোতি সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰুত্তং হোতি. উপরিমগ্গত্তযক্খণে সদ্ধাৰিমুত্তত্তং ইদানি ৰক্খতি. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে পন সদ্ধানুসারিত্তং পচ্ছা ৰক্খতি. ফুট্ঠত্তা সচ্ছিকতোতি কাযসক্খীতি সুক্খৰিপস্সকত্তে সতি উপচারজ্ঝানফস্সস্স রূপারূপজ্ঝানলাভিত্তে সতি রূপারূপজ্ঝানফস্সস্স ফুট্ঠত্তা নিব্বানং সচ্ছিকতোতি কাযসক্খী, নামকাযেন ৰুত্তপ্পকারে ঝানফস্সে চ নিব্বানে চ সক্খীতি ৰুত্তং হোতি. দিট্ঠত্তা পত্তোতি দিট্ঠিপ্পত্তোতি সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সম্পযুত্তেন পঞ্ঞিন্দ্রিযেন পঠমং নিব্বানস্স দিট্ঠত্তা পচ্ছা সোতাপত্তিফলাদিৰসেন নিব্বানং পত্তোতি দিট্ঠিপ্পত্তো, পঞ্ঞিন্দ্রিযসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিব্বানং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে পন ধম্মানুসারিত্তং পচ্ছা ৰক্খতি. সদ্দহন্তো ৰিমুচ্চতীতি সদ্ধাৰিমুত্তোতি সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা সকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তমগ্গক্খণেসু সদ্দহন্তো ৰিমুচ্চতীতি সদ্ধাৰিমুত্তো. এত্থ ৰিমুচ্চমানোপি আসংসায ভূতৰচনৰসেন ‘‘ৰিমুত্তো’’তি ৰুত্তো. ঝানফস্সন্তি তিৰিধং ঝানফস্সং. ‘‘ঝানফস্স’’ন্তিআদীনি ‘‘দুক্খা সঙ্খারা’’তিআদীনি চ পঠমং ৰুত্তং দ্ৰযমেৰ ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তানি. ঞাতং হোতীতিআদীনি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানি. এত্থ চ ঝানলাভী পুগ্গলো সমাধিন্দ্রিযস্স অনুকূলায দুক্খানুপস্সনায এৰ ৰুট্ঠহিত্ৰা মগ্গফলানি পাপুণাতীতি আচরিযানং অধিপ্পাযো.

সিযাতি সিযুং, ভৰেয্যুন্তি অত্থো. ‘‘সিযা’’তি এতং ৰিধিৰচনমেৰ. তযো পুগ্গলাতি ৰিপস্সনানিযমেন ইন্দ্রিযনিযমেন চ ৰুত্তা তযো পুগ্গলা. ৰত্থুৰসেনাতি তীসু অনুপস্সনাসু একেকইন্দ্রিযৰত্থুৰসেন. পরিযাযেনাতি তেনেৰ পরিযাযেন. ইমিনা ৰারেন কিং দস্সিতং হোতি? হেট্ঠা একেকিস্সা অনুপস্সনায একেকস্স ইন্দ্রিযস্স আধিপচ্চং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তন্তি চ, কদাচি তীসুপি অনুপস্সনাসু একেকস্সেৰ ইন্দ্রিযস্স আধিপচ্চং হোতীতি চ দস্সিতং হোতি. অথ ৰা পুব্বভাগৰিপস্সনাক্খণে তিস্সন্নম্পি অনুপস্সনানং সব্ভাৰতো তাসু পুব্বভাগৰিপস্সনাসু তেসং তেসং ইন্দ্রিযানং আধিপচ্চং অপেক্খিত্ৰা মগ্গফলক্খণেসু সদ্ধাৰিমুত্তাদীনি নামানি হোন্তীতি. এৰঞ্হি ৰুচ্চমানে হেট্ঠা ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনায উপরি চ কতো ইন্দ্রিযাধিপচ্চপুগ্গলনিযমো সুকতোযেৰ নিচ্চলোযেৰ চ হোতি. অনন্তরৰারে সিযাতি অঞ্ঞোযেৰাতি এৰং সিযাতি অত্থো. এত্থ পুব্বে ৰুত্তোযেৰ নিযমো.

ইদানি মগ্গফলৰসেন পুগ্গলৰিসেসং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং অনিচ্চতো মনসিকরোতো…পে… সোতাপত্তিমগ্গং পটিলভতীতিআদিমাহ. তত্থ সদ্ধং অনুস্সরতি অনুগচ্ছতি, সদ্ধায ৰা নিব্বানং অনুস্সরতি অনুগচ্ছতীতি সদ্ধানুসারী. সচ্ছিকতন্তি পচ্চক্খকতং. অরহত্তন্তি অরহত্তফলং. পঞ্ঞাসঙ্খাতং ধম্মং অনুস্সরতি, তেন ৰা ধম্মেন নিব্বানং অনুস্সরতীতি ধম্মানুসারী.

২২২. পুন অপরেহি পরিযাযেহি ইন্দ্রিযত্তযৰিসেসেন পুগ্গলৰিসেসং ৰণ্ণেতুকামো যে হি কেচীতিআদিমাহ. তত্থ ভাৰিতা ৰাতি অতীতে ভাৰযিংসু ৰা. ভাৰেন্তি ৰাতি পচ্চুপ্পন্নে. ভাৰিস্সন্তি ৰাতি অনাগতে. অধিগতা ৰাতিআদি একেকন্তিকং পুরিমস্স পুরিমস্স অত্থৰিৰরণত্থং ৰুত্তং. ফস্সিতা ৰাতি ঞাণফুসনায ফুসিংসু ৰা. ৰসিপ্পত্তাতি ইস্সরভাৰং পত্তা. পারমিপ্পত্তাতি ৰোসানং পত্তা. ৰেসারজ্জপ্পত্তাতি ৰিসারদভাৰং পত্তা. সব্বত্থ সদ্ধাৰিমুত্তাদযো হেট্ঠা ৰুত্তক্খণেসুযেৰ, সতিপট্ঠানাদযো মগ্গক্খণেযেৰ. অট্ঠ ৰিমোক্খেতি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদিকে (পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮) পটিসম্ভিদামগ্গপ্পত্তিযা এৰ পত্তা.

তিস্সো সিক্খাতি অধিসীলসিক্খা অধিচিত্তসিক্খা অধিপঞ্ঞাসিক্খা মগ্গপ্পত্তা এৰ সিক্খমানা. দুক্খং পরিজানন্তীতিআদীনি মগ্গক্খণেযেৰ. পরিঞ্ঞাপটিৰেধং পটিৰিজ্ঝতীতি পরিঞ্ঞাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, পরিঞ্ঞায পটিৰিজ্ঝিতব্বন্তি ৰা পরিঞ্ঞাপটিৰেধং. এৰং সেসেসুপি. সব্বধম্মাদীহি ৰিসেসেত্ৰা অভিঞ্ঞাপটিৰেধাদযো ৰুত্তা. সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধো পন মগ্গক্খণেযেৰ নিব্বানপচ্চৰেক্খণঞাণসিদ্ধিৰসেন ৰেদিতব্বোতি. এৰমিধ পঞ্চ অরিযপুগ্গলা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি, উভতোভাগৰিমুত্তো চ পঞ্ঞাৰিমুত্তো চাতি ইমে দ্ৰে অনিদ্দিট্ঠা. অঞ্ঞত্থ (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৭৩) পন ‘‘যো পন দুক্খতো মনসিকরোন্তো পস্সদ্ধিবহুলো সমাধিন্দ্রিযং পটিলভতি, সো সব্বত্থ কাযসক্খী নাম হোতি, অরূপজ্ঝানং পন পত্ৰা অগ্গফলং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো নাম হোতি. যো পন অনত্ততো মনসিকরোন্তো ৰেদবহুলো পঞ্ঞিন্দ্রিযং পটিলভতি, সোতাপত্তিমগ্গক্খণে ধম্মানুসারী হোতি, ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তো, অগ্গফলে পঞ্ঞাৰিমুত্তো’’তি ৰুত্তং. তে ইধ কাযসক্খিদিট্ঠিপ্পত্তেহিযেৰ সঙ্গহিতা. অত্থতো পন অরূপজ্ঝানেন চেৰ অরিযমগ্গেন চাতি উভতোভাগেন ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো. পজানন্তো ৰিমুত্তোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি. এত্তাৰতা ইন্দ্রিযপুগ্গলৰিসেসা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি.

২২৩-২২৬. ইদানি ৰিমোক্খপুব্বঙ্গমমেৰ ৰিমোক্খৰিসেসং পুগ্গলৰিসেসঞ্চ দস্সেতুকামো অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদিমাহ. তত্থ দ্ৰে ৰিমোক্খাতি অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতৰিমোক্খা. অনিচ্চানুপস্সনাগমনৰসেন হি অনিমিত্তৰিমোক্খোতি লদ্ধনামো মগ্গো রাগদোসমোহপণিধীনং অভাৰা সগুণতো চ তেসংযেৰ পণিধীনং অভাৰা অপ্পণিহিতন্তি লদ্ধনামং নিব্বানং আরম্মণং করোতীতি আরম্মণতো চ অপ্পণিহিতৰিমোক্খোতি নামম্পি লভতি. তথা রাগদোসমোহেহি সুঞ্ঞত্তা সগুণতো চ রাগাদীহিযেৰ সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞতন্তি লদ্ধনামং নিব্বানং আরম্মণং করোতীতি আরম্মণতো চ সুঞ্ঞতৰিমোক্খোতি নামম্পি লভতি. তস্মা তে দ্ৰে ৰিমোক্খা অনিমিত্তৰিমোক্খন্ৰযা নাম হোন্তি. অনিমিত্তমগ্গতো অনঞ্ঞেপি অট্ঠন্নং মগ্গঙ্গানং একেকস্স মগ্গঙ্গস্স ৰসেন সহজাতাদিপচ্চযা চ হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. পুন দ্ৰে ৰিমোক্খাতি সুঞ্ঞতানিমিত্তৰিমোক্খা. দুক্খানুপস্সনাগমনৰসেন হি অপ্পণিহিতৰিমোক্খোতি লদ্ধনামো মগ্গো রূপনিমিত্তাদীনং রাগনিমিত্তাদীনং নিচ্চনিমিত্তাদীনঞ্চ অভাৰা সগুণতো চ তেসংযেৰ নিমিত্তানং অভাৰা অনিমিত্তসঙ্খাতং নিব্বানং আরম্মণং করোতীতি আরম্মণতো চ অনিমিত্তৰিমোক্খোতি নামম্পি লভতি. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. পুন দ্ৰে ৰিমোক্খাতি অনিমিত্তঅপ্পণিহিতৰিমোক্খা. যোজনা পনেত্থ ৰুত্তনযা এৰ.

পটিৰেধকালেতি ইন্দ্রিযানং ৰুত্তক্কমেনেৰ ৰুত্তং. মগ্গক্খণং পন মুঞ্চিত্ৰা ৰিপস্সনাক্খণে ৰিমোক্খো নাম নত্থি. পঠমং ৰুত্তোযেৰ পন মগ্গৰিমোক্খো ‘‘পটিৰেধকালে’’তি ৰচনেন ৰিসেসেত্ৰা দস্সিতো. ‘‘যো চাযং পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো’’তিআদিকা দ্ৰে ৰারা চ ‘‘অনিচ্চতো মনসিকরোন্তো সোতাপত্তিমগ্গং পটিলভতী’’তিআদিকো ৰারো চ সঙ্খিত্তো, ৰিমোক্খৰসেন পন যোজেত্ৰা ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বো. যে হি কেচি নেক্খম্মন্তিআদিকো ৰারো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বোতি. এত্তাৰতা ৰিমোক্খপুগ্গলৰিসেসা নিদ্দিট্ঠা হোন্তীতি.

২২৭. পুন ৰিমোক্খমুখানি চ ৰিমোক্খে চ অনেকধা নিদ্দিসিতুকামো অনিচ্চতো মনসিকরোন্তোতিআদিমাহ. তত্থ যথাভূতন্তি যথাসভাৰেন. জানাতীতি ঞাণেন জানাতি. পস্সতীতি তেনেৰ ঞাণেন চক্খুনা ৰিয পস্সতি. তদন্ৰযেনাতি তদনুগমনেন, তস্স পচ্চক্খতো ঞাণেন দিট্ঠস্স অনুগমনেনাতি অত্থো. কঙ্খা পহীযতীতি অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চানিচ্চকঙ্খা, ইতরাহি ইতরকঙ্খা. নিমিত্তন্তি সন্ততিঘনৰিনিব্ভোগেন নিচ্চসঞ্ঞায পহীনত্তা আরম্মণভূতং সঙ্খারনিমিত্তং যথাভূতং জানাতি. তেন ৰুচ্চতি সম্মাদস্সনন্তি তেন যথাভূতজাননেন তং ঞাণং ‘‘সম্মাদস্সন’’ন্তি ৰুচ্চতি. পৰত্তন্তি দুক্খপ্পত্তাকারে সুখসঞ্ঞং উগ্ঘাটেত্ৰা সুখসঞ্ঞায পহানেন পণিধিসঙ্খাতায তণ্হায পহীনত্তা সুখসম্মতম্পি ৰিপাকপৰত্তং যথাভূতং জানাতি. নিমিত্তঞ্চ পৰত্তঞ্চাতি নানাধাতুমনসিকারসম্ভৰেন সমূহঘনৰিনিব্ভোগেন উভযথাপি অত্তসঞ্ঞায পহীনত্তা সঙ্খারনিমিত্তঞ্চ ৰিপাকপৰত্তঞ্চ যথাভূতং জানাতি. যঞ্চ যথাভূতং ঞাণন্তিআদিত্তযং ইদানি ৰুত্তমেৰ, ন অঞ্ঞং. ভযতো উপট্ঠাতীতি নিচ্চসুখঅত্তাভাৰদস্সনতো যথাক্কমং তং তং ভযতো উপট্ঠাতি. যা চ ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞাতিআদিনা ‘‘উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং আদীনৰানুপস্সনাঞাণং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং অনুলোমঞাণ’’ন্তি ৰুত্তেসু পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিসঙ্খাতেসু নৰসু ৰিপস্সনাঞাণেসু ভযতুপট্ঠানসম্বন্ধেন অৰত্থাভেদেন ভিন্নানি একট্ঠানি তীণি ঞাণানি ৰুত্তানি, ন সেসানি.

পুন তীসু অনুপস্সনাসু অন্তে ঠিতায অনন্তরায অনত্তানুপস্সনায সম্বন্ধেন তায সহ সুঞ্ঞতানুপস্সনায একট্ঠতং দস্সেতুং যা চ অনত্তানুপস্সনা যা চ সুঞ্ঞতানুপস্সনাতিআদিমাহ. ইমানি হি দ্ৰে ঞাণানি অত্থতো একমেৰ, অৰত্থাভেদেন পন ভিন্নানি. যথা চ ইমানি, তথা অনিচ্চানুপস্সনা চ অনিমিত্তানুপস্সনা চ অত্থতো একমেৰ ঞাণং, দুক্খানুপস্সনা চ অপ্পণিহিতানুপস্সনা চ অত্থতো একমেৰ ঞাণং, কেৰলং অৰত্থাভেদেনেৰ ভিন্নানি. অনত্তানুপস্সনাসুঞ্ঞতানুপস্সনানঞ্চ একট্ঠতায ৰুত্তায তেসং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নম্পি ঞাণানং একলক্খণত্তা একট্ঠতা ৰুত্তাৰ হোতীতি. নিমিত্তং পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতীতি ‘‘সঙ্খারনিমিত্তং অদ্ধুৰং তাৰকালিক’’ন্তি অনিচ্চলক্খণৰসেন জানিত্ৰা ঞাণং উপ্পজ্জতি. কামঞ্চ ন পঠমং জানিত্ৰা পচ্ছা ঞাণং উপ্পজ্জতি, ৰোহারৰসেন পন ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীনি (সং. নি. ৪.৬০; ম. নি. ১.৪০০; ৩.৪২১) ৰিয এৰং ৰুচ্চতি. সদ্দসত্থৰিদূপি চ ‘‘আদিচ্চং পাপুণিত্ৰা তমো ৰিগচ্ছতী’’তিআদীসু ৰিয সমানকালেপি ইমং পদং ইচ্ছন্তি. একত্তনযেন ৰা পুরিমঞ্চ পচ্ছিমঞ্চ একং কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইমিনা নযেন ইতরস্মিম্পি পদদ্ৰযে অত্থো ৰেদিতব্বো. মুঞ্চিতুকম্যতাদীনং তিণ্ণং ঞাণানং একট্ঠতা হেট্ঠা ৰুত্তনযা এৰ.

নিমিত্তা চিত্তং ৰুট্ঠাতীতি সঙ্খারনিমিত্তে দোসদস্সনেন তত্থ অনল্লীনতায সঙ্খারনিমিত্তা চিত্তং ৰুট্ঠাতি নাম. অনিমিত্তে চিত্তং পক্খন্দতীতি সঙ্খারনিমিত্তপটিপক্খেন অনিমিত্তসঙ্খাতে নিব্বানে তন্নিন্নতায চিত্তং পৰিসতি. সেসানুপস্সনাদ্ৰযেপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. নিরোধে নিব্বানধাতুযাতি ইধ ৰুত্তেনেৰ পঠমানুপস্সনাদ্ৰযম্পি ৰুত্তমেৰ হোতি. নিরোধেতিপি পাঠো. বহিদ্ধাৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞাতি ৰুট্ঠানসম্বন্ধেন গোত্রভুঞাণং ৰুত্তং. গোত্রভূ ধম্মাতি গোত্রভুঞাণমেৰ. ইতরথা হি একট্ঠতা ন যুজ্জতি. ‘‘অসঙ্খতা ধম্মা, অপ্পচ্চযা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ৭, ৮) ৰিয ৰা চতুমগ্গৰসেন ৰা বহুৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. যস্মা ৰিমোক্খোতি মগ্গো, মগ্গো চ দুভতোৰুট্ঠানো, তস্মা তেন সম্বন্ধেন যা চ দুভতোৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞাতিআদি ৰুত্তং.

২২৮. পুন ৰিমোক্খানং নানাক্খণানং একক্খণপরিযাযং দস্সেতুকামো কতিহাকারেহীতিআদিমাহ. তত্থ আধিপতেয্যট্ঠেনাতি জেট্ঠকট্ঠেন. অধিট্ঠানট্ঠেনাতি পতিট্ঠানট্ঠেন. অভিনীহারট্ঠেনাতি ৰিপস্সনাৰীথিতো নীহরণট্ঠেন. নিয্যানট্ঠেনাতি নিব্বানুপগমনট্ঠেন. অনিচ্চতো মনসিকরোতোতি ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাক্খণেযেৰ. অনিমিত্তো ৰিমোক্খোতি মগ্গক্খণেযেৰ. এস নযো সেসেসু. চিত্তং অধিট্ঠাতীতি চিত্তং অধিকং কত্ৰা ঠাতি, চিত্তং পতিট্ঠাপেতীতি অধিপ্পাযো. চিত্তং অভিনীহরতীতি ৰিপস্সনাৰীথিতো চিত্তং নীহরতি. নিরোধং নিব্বানং নিয্যাতীতি নিরোধসঙ্খাতং নিব্বানং উপগচ্ছতীতি এৰং আকারনানত্ততো চতুধা নানাক্খণতা দস্সিতা.

একক্খণতায সমোধানট্ঠেনাতি একজ্ঝং সমোসরণট্ঠেন. অধিগমনট্ঠেনাতি ৰিন্দনট্ঠেন. পটিলাভট্ঠেনাতি পাপুণনট্ঠেন. পটিৰেধট্ঠেনাতি ঞাণেন পটিৰিজ্ঝনট্ঠেন. সচ্ছিকিরিযট্ঠেনাতি পচ্চক্খকরণট্ঠেন. ফস্সনট্ঠেনাতি ঞাণফুসনায ফুসনট্ঠেন. অভিসমযট্ঠেনাতি অভিমুখং সমাগমনট্ঠেন. এত্থ ‘‘সমোধানট্ঠেনা’’তি মূলপদং, সেসানি অধিগমৰেৰচনানি. তস্মাযেৰ হি সব্বেসং একতো ৰিস্সজ্জনং কতং. নিমিত্তা মুচ্চতীতি নিচ্চনিমিত্ততো মুচ্চতি. ইমিনা ৰিমোক্খট্ঠো ৰুত্তো. যতো মুচ্চতীতি যতো নিমিত্ততো মুচ্চতি. তত্থ ন পণিদহতীতি তস্মিং নিমিত্তে পত্থনং ন করোতি. যত্থ ন পণিদহতীতি যস্মিং নিমিত্তে ন পণিদহতি. তেন সুঞ্ঞোতি তেন নিমিত্তেন সুঞ্ঞো. যেন সুঞ্ঞোতি যেন নিমিত্তেন সুঞ্ঞো. তেন নিমিত্তেন অনিমিত্তোতি ইমিনা অনিমিত্তট্ঠো ৰুত্তো.

পণিধিযা মুচ্চতীতি পণিধিতো মুচ্চতি. ‘‘পণিধি মুচ্চতী’’তি পাঠো নিস্সক্কত্থোযেৰ. ইমিনা ৰিমোক্খট্ঠো ৰুত্তো. যত্থ ন পণিদহতীতি যস্মিং দুক্খে ন পণিদহতি. তেন সুঞ্ঞোতি তেন দুক্খেন সুঞ্ঞো. যেন সুঞ্ঞোতি যেন দুক্খনিমিত্তেন সুঞ্ঞো. যেন নিমিত্তেনাতি যেন দুক্খনিমিত্তেন. তত্থ ন পণিদহতীতি ইমিনা অপ্পণিহিতট্ঠো ৰুত্তো. অভিনিৰেসা মুচ্চতীতি ইমিনা ৰিমোক্খট্ঠো ৰুত্তো. যেন সুঞ্ঞোতি যেন অভিনিৰেসনিমিত্তেন সুঞ্ঞো. যেন নিমিত্তেনাতি যেন অভিনিৰেসনিমিত্তেন. যত্থ ন পণিদহতি, তেন সুঞ্ঞোতি যস্মিং অভিনিৰেসনিমিত্তে ন পণিদহতি, তেন অভিনিৰেসনিমিত্তেন সুঞ্ঞো. ইমিনা সুঞ্ঞতট্ঠো ৰুত্তো.

২২৯. পুন অট্ঠৰিমোক্খাদীনি নিদ্দিসিতুকামো অত্থি ৰিমোক্খোতিআদিমাহ. তত্থ নিচ্চতো অভিনিৰেসাতিআদীনি সঞ্ঞাৰিমোক্খে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বানি. সব্বাভিনিৰেসেহীতি ৰুত্তপ্পকারেহি অভিনিৰেসেহি. ইতি অভিনিৰেসমুচ্চনৰসেন সুঞ্ঞতৰিমোক্খা নাম জাতা, তেযেৰ নিচ্চাদিনিমিত্তমুচ্চনৰসেন অনিমিত্তৰিমোক্খা, নিচ্চন্তিআদিপণিধীহি মুচ্চনৰসেন অপ্পণিহিতৰিমোক্খা. এত্থ চ পণিধি মুচ্চতীতি সব্বত্থ নিস্সক্কত্থো ৰেদিতব্বো. পণিধিযা মুচ্চতীতি ৰা পাঠো. ‘‘সব্বপণিধীহি মুচ্চতী’’তি চেত্থ সাধকং. এৰং তিস্সো অনুপস্সনা তদঙ্গৰিমোক্খত্তা চ সমুচ্ছেদৰিমোক্খস্স পচ্চযত্তা চ পরিযাযেন ৰিমোক্খাতি ৰুত্তা.

২৩০. তত্থ জাতাতি অনন্তরে ৰিপস্সনাৰিমোক্খেপি সতি ইমিস্সা কথায মগ্গৰিমোক্খাধিকারত্তা তস্মিং মগ্গৰিমোক্খে জাতাতি ৰুত্তং হোতি. অনৰজ্জকুসলাতি রাগাদিৰজ্জৰিরহিতা কুসলা. ৰিচ্ছেদং কত্ৰা ৰা পাঠো. বোধিপক্খিযা ধম্মাতি ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (ম. নি. ৩.৩৫, ৪৩; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২২; মি. প. ৫.৪.১) ৰুত্তা সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা. ইদং মুখন্তি ইদং ৰুত্তপ্পকারং ধম্মজাতং আরম্মণতো নিব্বানপৰেসায মুখত্তা মুখং নামাতি ৰুত্তং হোতি. তেসং ধম্মানন্তি তেসং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং. ইদং ৰিমোক্খমুখন্তি নিব্বানং ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিমোক্খেসু নিস্সরণৰিমোক্খোৰ, ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তি (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) ৰুত্তত্তা উত্তমট্ঠেন মুখঞ্চাতি ৰিমোক্খমুখং. ৰিমোক্খঞ্চ তং মুখঞ্চ ৰিমোক্খমুখন্তি কম্মধারযসমাসৰসেন অযমেৰ অত্থো ৰুত্তো. ৰিমোক্খঞ্চাতি এত্থ লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. তীণি অকুসলমূলানীতি লোভদোসমোহা. তীণি দুচ্চরিতানীতি কাযৰচীমনোদুচ্চরিতানি. সব্বেপি অকুসলা ধম্মাতি অকুসলমূলেহি সম্পযুত্তা দুচ্চরিতেহি সম্পযুত্তা চ অসম্পযুত্তা চ সেৰিতব্বদোমনস্সাদীনি ঠপেত্ৰা সব্বেপি অকুসলা ধম্মা. কুসলমূলসুচরিতানি ৰুত্তপটিপক্খেন ৰেদিতব্বানি. সব্বেপি কুসলা ধম্মাতি ৰুত্তনযেনেৰ সম্পযুত্তা অসম্পযুত্তা চ ৰিমোক্খস্স উপনিস্সযভূতা সব্বেপি কুসলা ধম্মা. ৰিৰট্টকথা হেট্ঠা ৰুত্তা. ৰিমোক্খৰিৰট্টসম্বন্ধেন পনেত্থ সেসৰিৰট্টাপি ৰুত্তা. আসেৰনাতি আদিতো সেৰনা. ভাৰনাতি তস্সেৰ ৰড্ঢনা. বহুলীকম্মন্তি তস্সেৰ ৰসিপ্পত্তিযা পুনপ্পুনং করণং. মগ্গস্স পন একক্খণেযেৰ কিচ্চসাধনৰসেন আসেৰনাদীনি ৰেদিতব্বানি. পটিলাভো ৰা ৰিপাকো ৰাতিআদীনি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানেৰাতি.

ৰিমোক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায

ৰিমোক্খকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. গতিকথা

গতিকথাৰণ্ণনা

২৩১. ইদানি তস্সা ৰিমোক্খুপ্পত্তিযা হেতুভূতং হেতুসম্পত্তিং দস্সেন্তেন কথিতায গতিকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. দুহেতুকপটিসন্ধিকস্সাপি হি ‘‘নত্থি ঝানং অপঞ্ঞস্সা’’তি (ধ. প. ৩৭২) ৰচনতো ঝানম্পি ন উপ্পজ্জতি, কিং পন ৰিমোক্খো. তত্থ গতিসম্পত্তিযাতি নিরযতিরচ্ছানযোনিপেত্তিৰিসযমনুস্সদেৰসঙ্খাতাসু পঞ্চসু গতীসু মনুস্সদেৰসঙ্খাতায গতিসম্পত্তিযা. এতেন পুরিমা তিস্সো গতিৰিপত্তিযো পটিক্খিপতি. গতিযা সম্পত্তি গতিসম্পত্তি, সুগতীতি ৰুত্তং হোতি. গতীতি চ সহোকাসা খন্ধা. পঞ্চসু চ গতীসু পেত্তিৰিসযগ্গহণেনেৰ অসুরকাযোপি গহিতো. দেৰাতি ছ কামাৰচরদেৰা ব্রহ্মানো চ. দেৰগ্গহণেন অসুরাপি সঙ্গহিতা. ঞাণসম্পযুত্তেতি ঞাণসম্পযুত্তপটিসন্ধিক্খণে. খণোপি হি ঞাণসম্পযুত্তযোগেন তেনেৰ ৰোহারেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. কতিনং হেতূনন্তি অলোভাদোসামোহহেতূসু কতিনং হেতূনং. উপপত্তীতি উপপজ্জনং, নিব্বত্তীতি অত্থো.

যস্মা পন সুদ্দকুলজাতাপি তিহেতুকা হোন্তি, তস্মা তে সন্ধায পঠমপুচ্ছা. যস্মা চ যেভুয্যেন মহাপুঞ্ঞা তীসু মহাসালকুলেসু জাযন্তি, তস্মা তেসং তিণ্ণং কুলানং ৰসেন তিস্সো পুচ্ছা. পাঠো পন সঙ্খিত্তো. মহতী সালা এতেসন্তি মহাসালা, মহাঘরা মহাৰিভৰাতি অত্থো. অথ ৰা মহা সারো এতেসন্তি মহাসারাতি ৰত্তব্বে র-কারস্স ল-কারং কত্ৰা ‘‘মহাসালা’’তি ৰুত্তং. খত্তিযা মহাসালা, খত্তিযেসু ৰা মহাসালাতি খত্তিযমহাসালা. সেসেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ যস্স খত্তিযস্স গেহে পচ্ছিমন্তেন কোটিসতং ধনং নিধানগতং হোতি, কহাপণানঞ্চ ৰীসতি অম্বণানি দিৰসং ৰলঞ্জে নিক্খমন্তি, অযং খত্তিযমহাসালো নাম. যস্স ব্রাহ্মণস্স গেহে পচ্ছিমন্তেন অসীতিকোটিধনং নিধানগতং হোতি, কহাপণানঞ্চ দস অম্বণানি দিৰসং ৰলঞ্জে নিক্খমন্তি, অযং ব্রাহ্মণমহাসালো নাম. যস্স গহপতিস্স গেহে পচ্ছিমন্তেন চত্তালীসকোটিধনং নিধানগতং হোতি, কহাপণানঞ্চ পঞ্চ অম্বণানি দিৰসং ৰলঞ্জে নিক্খমন্তি, অযং গহপতিমহাসালো নাম.

রূপাৰচরানং অরূপাৰচরানঞ্চ একন্ততিহেতুকত্তা ‘‘ঞাণসম্পযুত্তে’’তি ন ৰুত্তং, মনুস্সেসু পন দুহেতুকাহেতুকানঞ্চ সব্ভাৰতো, কামাৰচরেসু দেৰেসু দুহেতুকানঞ্চ সব্ভাৰতো সেসেসু ‘‘ঞাণসম্পযুত্তে’’তি ৰুত্তং. এত্থ চ কামাৰচরদেৰা পঞ্চকামগুণরতিযা কীল়ন্তি, সরীরজুতিযা চ জোতন্তীতি দেৰা, রূপাৰচরব্রহ্মানো ঝানরতিযা কীল়ন্তি, সরীরজুতিযা চ জোতন্তীতি দেৰা, অরূপাৰচরব্রহ্মানো ঝানরতিযা কীল়ন্তি, ঞাণজুতিযা চ জোতন্তীতি দেৰা.

২৩২. কুসলকম্মস্স জৰনক্খণেতি অতীতজাতিযা ইধ তিহেতুকপটিসন্ধিজনকস্স তিহেতুককামাৰচরকুসলকম্মস্স চ জৰনৰীথিযং পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৰসেন সত্তৰারং জৰনক্খণে, পৰত্তনকালেতি অত্থো. তযো হেতূ কুসলাতি অলোভো কুসলহেতু অদোসো কুসলহেতু অমোহো কুসলহেতু. তস্মিং খণে জাতচেতনাযাতি তস্মিং ৰুত্তক্খণেযেৰ জাতায কুসলচেতনায. সহজাতপচ্চযা হোন্তীতি উপ্পজ্জমানা চ সহউপ্পাদনভাৰেন উপকারকা হোন্তি. তেন ৰুচ্চতীতি তেন সহজাতপচ্চযভাৰেনেৰ ৰুচ্চতি. কুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খারাতি একচিত্তক্খণিকপচ্চযাকারনযেন ৰুত্তং. ‘‘সঙ্খারা’’তি চ বহুৰচনেন তত্থ সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহিতা সব্বে চেতসিকা গহিতাতি ৰেদিতব্বং. অপিসদ্দেন সঙ্খারপচ্চযাপি কুসলমূলানীতিপি ৰুত্তং হোতি.

নিকন্তিক্খণেতি অত্তনো ৰিপাকং দাতুং পচ্চুপট্ঠিতকম্মে ৰা তথা পচ্চুপট্ঠিতকম্মেন উপট্ঠাপিতে কম্মনিমিত্তে ৰা গতিনিমিত্তে ৰা উপ্পজ্জমানানং নিকন্তিক্খণে. নিকন্তীতি নিকামনা পত্থনা. আসন্নমরণস্স হি মোহেন আকুলচিত্তত্তা অৰীচিজালাযপি নিকন্তি উপ্পজ্জতি, কিং পন সেসেসু নিমিত্তেসু. দ্ৰে হেতূতি লোভো অকুসলহেতু মোহো অকুসলহেতু. ভৰনিকন্তি পন পটিসন্ধিঅনন্তরং পৰত্তভৰঙ্গৰীথিতো ৰুট্ঠিতমত্তস্সেৰ অত্তনো খন্ধসন্তানং আরব্ভ সব্বেসম্পি উপ্পজ্জতি. ‘‘যস্স ৰা পন যত্থ অকুসলা ধম্মা ন উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ কুসলা ধম্মা ন উপ্পজ্জিত্থাতি আমন্তা’’তি এৰমাদি ইদমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তস্মিং খণে জাতচেতনাযাতি অকুসলচেতনায.

পটিসন্ধিক্খণেতি তেন কম্মেন গহিতপটিসন্ধিক্খণে. তযো হেতূতি অলোভো অব্যাকতহেতু অদোসো অব্যাকতহেতু অমোহো অব্যাকতহেতু. তস্মিং খণে জাতচেতনাযাতি ৰিপাকাব্যাকতচেতনায. নামরূপপচ্চযাপি ৰিঞ্ঞাণন্তি এত্থ তস্মিং পটিসন্ধিক্খণে তযো ৰিপাকহেতূ সেসচেতসিকা চ নামং, হদযৰত্থু রূপং. ততো নামরূপপচ্চযতোপি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং পৰত্ততি. ৰিঞ্ঞাণপচ্চযাপি নামরূপন্তি এত্থাপি নামং ৰুত্তপ্পকারমেৰ, রূপং পন ইধ সহেতুকমনুস্সপটিসন্ধিযা অধিপ্পেতত্তা গব্ভসেয্যকানং ৰত্থুদসকং কাযদসকং ভাৰদসকন্তি সমতিংস রূপানি, সংসেদজানং ওপপাতিকানঞ্চ পরিপুণ্ণাযতনানং চক্খুদসকং সোতদসকং ঘানদসকং জিৰ্হাদসকঞ্চাতি সমসত্ততি রূপানি. তং ৰুত্তপ্পকারং নামরূপং পটিসন্ধিক্খণে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণপচ্চযা পৰত্ততি.

পঞ্চক্খন্ধাতি এত্থ পটিসন্ধিচিত্তেন পটিসন্ধিক্খণে লব্ভমানানি রূপানি রূপক্খন্ধো, সহজাতা ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, সেসচেতসিকা সঙ্খারক্খন্ধো, পটিসন্ধিচিত্তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. সহজাতপচ্চযা হোন্তীতি চত্তারো অরূপিনো খন্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযা হোন্তি, রূপক্খন্ধে চত্তারো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযা হোন্তি, অরূপিনো খন্ধা চ হদযরূপঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযা হোন্তি, মহাভূতাপি উপাদারূপানং সহজাতপচ্চযা হোন্তি. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদনুপত্থম্ভনভাৰেন উপকারকা হোন্তি, চত্তারো অরূপিনো খন্ধা চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তি, চত্তারো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তি. নিস্সযপচ্চযা হোন্তীতি অধিট্ঠানাকারেন নিস্সযাকারেন চ উপকারকা হোন্তি, চত্তারো অরূপিনো খন্ধা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযপচ্চযা হোন্তীতি সহজাতা ৰিয ৰিত্থারেতব্বা. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তীতি একৰত্থুকাদিভাৰানুপগমনেন ৰিপ্পযুত্তভাৰেন উপকারকা হোন্তি, অরূপিনো খন্ধা পটিসন্ধিরূপানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি, হদযরূপং অরূপীনং খন্ধানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতি. ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তি হেত্থ এৰং যথালাভৰসেন ৰুত্তং.

চত্তারো মহাভূতাতি এত্থ তযো পচ্চযা পঠমং ৰুত্তাযেৰ. তযো জীৰিতসঙ্খারাতি আযু চ উস্মা চ ৰিঞ্ঞাণঞ্চ. আযূতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং অরূপজীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ. উস্মাতি তেজোধাতু. ৰিঞ্ঞাণন্তি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং. এতানি হি উপরূপরি জীৰিতসঙ্খারং সঙ্খরোন্তি পৰত্তেন্তীতি জীৰিতসঙ্খারা. সহজাতপচ্চযা হোন্তীতি অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণঞ্চ সম্পযুত্তকানং খন্ধানঞ্চ হদযরূপস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞসহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেজোধাতু তিণ্ণং মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞসহজাতপচ্চযো হোতি, উপাদারূপানং সহজাতপচ্চযোৰ, রূপজীৰিতিন্দ্রিযং সহজাতরূপানং পরিযাযেন সহজাতপচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তি, নিস্সযপচ্চযা হোন্তীতি দ্ৰযং অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণঞ্চ সম্পযুত্তখন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তি. অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযপচ্চযা হোন্তীতি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তীতি অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণঞ্চ পটিসন্ধিরূপানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি. রূপজীৰিতিন্দ্রিযং পন অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপ্পযুত্তপচ্চযত্তে ন যুজ্জতি. তস্মা ‘‘তযো জীৰিতসঙ্খারা’’তি যথালাভৰসেন ৰুত্তং. নামঞ্চ রূপঞ্চ ৰুত্তনযেনেৰ চতুপচ্চযত্তে যোজেতব্বং. চুদ্দস ধম্মাতি পঞ্চক্খন্ধা, চত্তারো মহাভূতা, তযো জীৰিতসঙ্খারা, নামঞ্চ রূপঞ্চাতি এৰং গণনাৰসেন চুদ্দস ধম্মা. তেসঞ্চ উপরি অঞ্ঞেসঞ্চ সহজাতাদিপচ্চযভাৰো ৰুত্তনযো এৰ. সম্পযুত্তপচ্চযা হোন্তীতি পুন একৰত্থুকএকারম্মণএকুপ্পাদএকনিরোধসঙ্খাতেন সম্পযুত্তভাৰেন উপকারকা হোন্তি.

পঞ্চিন্দ্রিযানীতি সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি. নামঞ্চাতি ইধ ৰেদনাদযো তযো খন্ধা. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং. পুন চুদ্দস ধম্মাতি চত্তারো খন্ধা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, তযো হেতূ, নামঞ্চ ৰিঞ্ঞাণঞ্চাতি এৰং গণনাৰসেন চুদ্দস ধম্মা. অট্ঠৰীসতি ধম্মাতি পুরিমা চ চুদ্দস, ইমে চ চুদ্দসাতি অট্ঠৰীসতি. ইধ রূপস্সাপি পৰিট্ঠত্তা সম্পযুত্তপচ্চযং অপনেত্ৰা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো ৰুত্তো.

এৰং পটিসন্ধিক্খণে ৰিজ্জমানস্স তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স ধম্মস্স তং তং পচ্চযভেদং দস্সেত্ৰা পঠমং নিদ্দিট্ঠে হেতূ নিগমেত্ৰা দস্সেন্তো ইমেসং অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতীতি আহ. কম্মাযূহনক্খণে তযো কুসলহেতূ, নিকন্তিক্খণে দ্ৰে অকুসলহেতূ, পটিসন্ধিক্খণে তযো অব্যাকতহেতূতি এৰং অট্ঠ হেতূ. তত্থ তযো কুসলহেতূ, দ্ৰে অকুসলহেতূ চ ইধ পটিসন্ধিক্খণে পৰত্তিযা উপনিস্সযপচ্চযা হোন্তি. তযো অব্যাকতহেতূ যথাযোগং হেতুপচ্চযসহজাতপচ্চযৰসেন পচ্চযা হোন্তি. সেসৰারেসুপি এসেৰ নযো.

অরূপাৰচরানং পন রূপাভাৰা নামপচ্চযাপি ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযাপি নামন্তি ৰুত্তং. রূপমিস্সকচুদ্দসকোপি চ পরিহীনো. তস্স পরিহীনত্তা ‘‘অট্ঠৰীসতি ধম্মা’’তি ৰারো চ ন লব্ভতি.

২৩৩. ইদানি ৰিমোক্খস্স পচ্চযভূতং তিহেতুকপটিসন্ধিং দস্সেত্ৰা তেনেৰ সম্বন্ধেন দুহেতুকপটিসন্ধিৰিসেসঞ্চ দস্সেতুকামো গতিসম্পত্তিযা ঞাণৰিপ্পযুত্তেতিআদিমাহ. কুসলকম্মস্স জৰনক্খণেতি অতীতজাতিযা ইধ পটিসন্ধিজনকস্স দুহেতুককুসলকম্মস্স ৰুত্তনযেনেৰ জৰনক্খণে. দ্ৰে হেতূতি ঞাণৰিপ্পযুত্তত্তা অলোভো কুসলহেতু অদোসো কুসলহেতু. দ্ৰে অব্যাকতহেতূপি অলোভাদোসাযেৰ.

চত্তারি ইন্দ্রিযানীতি পঞ্ঞিন্দ্রিযৰজ্জানি সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি চত্তারি. দ্ৰাদস ধম্মাতি পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স অমোহহেতুস্স চ পরিহীনত্তা দ্ৰাদস. তেসং দ্ৰিন্নংযেৰ পরিহীনত্তা ছব্বীসতি. ছন্নং হেতূনন্তি দ্ৰিন্নং কুসলহেতূনং, দ্ৰিন্নং অকুসলহেতূনং, দ্ৰিন্নং ৰিপাকহেতূনন্তি এৰং ছন্নং হেতূনং. রূপারূপাৰচরা পনেত্থ একন্ততিহেতুকত্তা ন গহিতা. সেসং পঠমৰারে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইমস্মিং ৰারে দুহেতুকপটিসন্ধিযা দুহেতুককম্মস্সেৰ ৰুত্তত্তা তিহেতুককম্মেন দুহেতুকপটিসন্ধি ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. তস্মা যং ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮) তিপিটকমহাধম্মরক্খিতত্থেরৰাদে ‘‘তিহেতুককম্মেন পটিসন্ধি তিহেতুকাৰ হোতি, দুহেতুকাহেতুকা ন হোতি. দুহেতুককম্মেন দুহেতুকাহেতুকা হোতি, তিহেতুকা ন হোতী’’তি ৰুত্তং, তং ইমায পাল়িযা সমেতি. যং পন তিপিটকচূল়নাগত্থেরস্স চ মোরৰাপিৰাসিমহাদত্তত্থেরস্স চ ৰাদেসু ‘‘তিহেতুককম্মেন পটিসন্ধি তিহেতুকাপি হোতি দুহেতুকাপি, অহেতুকা ন হোতি. দুহেতুককম্মেন দুহেতুকাপি হোতি অহেতুকাপি, তিহেতুকা ন হোতী’’তি ৰুত্তং, তং ইমায পাল়িযা ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি. ইমিস্সা কথায হেতুঅধিকারত্তা অহেতুকপটিসন্ধি ন ৰুত্তাতি.

গতিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. কম্মকথাৰণ্ণনা

কম্মকথাৰণ্ণনা

২৩৪. ইদানি তস্সা হেতুসম্পত্তিযা পচ্চযভূতং কম্মং দস্সেন্তেন কথিতায কম্মকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৰিপাকোতিআদীসু অতীতভৰেসু কতস্স কম্মস্স অতীতভৰেসুযেৰ ৰিপক্কৰিপাকং গহেত্ৰা ‘‘অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তং. তস্সেৰ অতীতস্স কম্মস্স দিট্ঠধম্মৰেদনীযস্স উপপজ্জৰেদনীযস্স চ পচ্চযৰেকল্লেন অতীতভৰেসুযেৰ অৰিপক্কৰিপাকঞ্চ অতীতেযেৰ পরিনিব্বুতস্স চ দিট্ঠধম্মৰেদনীযউপপজ্জৰেদনীযঅপরপরিযাযৰেদনীযস্স কম্মস্স অৰিপক্কৰিপাকঞ্চ গহেত্ৰা অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. অতীতস্সেৰ কম্মস্স অৰিপক্কৰিপাকস্স পচ্চুপ্পন্নভৰে পচ্চযসম্পত্তিযা ৰিপচ্চমানং ৰিপাকং গহেত্ৰা অহোসি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. অতীতস্সেৰ কম্মস্স অতিক্কন্তৰিপাককালস্স চ পচ্চুপ্পন্নভৰে পরিনিব্বাযন্তস্স চ অৰিপচ্চমানং ৰিপাকং গহেত্ৰা অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. অতীতস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকারহস্স অৰিপক্কৰিপাকস্স অনাগতে ভৰে পচ্চযসম্পত্তিযা ৰিপচ্চিতব্বং ৰিপাকং গহেত্ৰা অহোসি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. অতীতস্সেৰ কম্মস্স অতিক্কন্তৰিপাককালস্স চ অনাগতভৰে পরিনিব্বাযিতব্বস্স চ অৰিপচ্চিতব্বং ৰিপাকং গহেত্ৰা অহোসি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. এৰং অতীতকম্মং অতীতপচ্চুপ্পন্নানাগতৰিপাকাৰিপাকৰসেন ছধা দস্সিতং.

পচ্চুপ্পন্নভৰে কতস্স দিট্ঠধম্মৰেদনীযস্স কম্মস্স ইধেৰ ৰিপচ্চমানং ৰিপাকং গহেত্ৰা অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. তস্সেৰ পচ্চুপ্পন্নস্স কম্মস্স পচ্চযৰেকল্লেন ইধ অৰিপচ্চমানঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে পরিনিব্বাযন্তস্স ইধ অৰিপচ্চমানঞ্চ ৰিপাকং গহেত্ৰা অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. পচ্চুপ্পন্নস্সেৰ কম্মস্স উপপজ্জৰেদনীযস্স চ অপরপরিযাযৰেদনীযস্স চ অনাগতভৰে ৰিপচ্চিতব্বং ৰিপাকং গহেত্ৰা অত্থি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. পচ্চুপ্পন্নস্সেৰ কম্মস্স উপপজ্জৰেদনীযস্স পচ্চযৰেকল্লেন অনাগতভৰে অৰিপচ্চিতব্বঞ্চ অনাগতভৰে পরিনিব্বাযিতব্বস্স অপরপরিযাযৰেদনীযস্স অৰিপচ্চিতব্বঞ্চ ৰিপাকং গহেত্ৰা অত্থি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. এৰং পচ্চুপ্পন্নকম্মং পচ্চুপ্পন্নানাগতৰিপাকাৰিপাকৰসেন চতুধা দস্সিতং.

অনাগতভৰে কাতব্বস্স কম্মস্স অনাগতভৰে ৰিপচ্চিতব্বং ৰিপাকং গহেত্ৰা ভৰিস্সতি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. তস্সেৰ অনাগতস্স কম্মস্স পচ্চযৰেকল্লেন অৰিপচ্চিতব্বঞ্চ অনাগতভৰে পরিনিব্বাযিতব্বস্স অৰিপচ্চিতব্বঞ্চ ৰিপাকং গহেত্ৰা ভৰিস্সতি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. এৰং অনাগতকম্মং অনাগতৰিপাকাৰিপাকৰসেন দ্ৰিধা দস্সিতং. তং সব্বং একতো কত্ৰা দ্ৰাদসৰিধেন কম্মং দস্সিতং হোতি.

ইমস্মিং ঠানে ঠত্ৰা তীণি কম্মচতুক্কানি আহরিত্ৰা ৰুচ্চন্তি – তেসু হি ৰুত্তেসু অযমত্থো পাকটতরো ভৰিস্সতীতি. চতুব্বিধঞ্হি কম্মং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং উপপজ্জৰেদনীযং অপরপরিযাযৰেদনীযং অহোসিকম্মন্তি. তেসু একজৰনৰীথিযং সত্তসু চিত্তেসু কুসলা ৰা অকুসলা ৰা পঠমজৰনচেতনা দিট্ঠধম্মৰেদনীযকম্মং নাম. তং ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ৰিপাকং দেতি. তথা অসক্কোন্তং পন ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো, ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, নত্থি কম্মৰিপাকো’’তি ইমস্স তিকস্স ৰসেন অহোসিকম্মং নাম হোতি. অত্থসাধিকা পন সত্তমজৰনচেতনা উপপজ্জৰেদনীযকম্মং নাম. তং অনন্তরে অত্তভাৰে ৰিপাকং দেতি. তথা অসক্কোন্তং ৰুত্তনযেনেৰ অহোসিকম্মং নাম হোতি. উভিন্নং অন্তরে পন পঞ্চজৰনচেতনা অপরপরিযাযৰেদনীযকম্মং নাম. তং অনাগতে যদা ওকাসং লভতি, তদা ৰিপাকং দেতি. সতি সংসারপ্পৰত্তিযা অহোসিকম্মং নাম ন হোতি.

অপরম্পি চতুব্বিধং কম্মং যগ্গরুকং যব্বহুলং যদাসন্নং কটত্তা ৰা পন কম্মন্তি. তত্থ কুসলং ৰা হোতু অকুসলং ৰা, গরুকাগরুকেসু যং গরুকং মাতুঘাতাদিকম্মং ৰা মহগ্গতকম্মং ৰা, তদেৰ পঠমং ৰিপচ্চতি. তথা বহুলাবহুলেসুপি যং বহুলং হোতি সুসীল্যং ৰা দুস্সীল্যং ৰা, তদেৰ পঠমং ৰিপচ্চতি. যদাসন্নং নাম মরণকালে অনুস্সরিতকম্মং ৰা কতকম্মং ৰা. যঞ্হি আসন্নমরণে অনুস্সরিতুং সক্কোতি কাতুং ৰা, তেনেৰ উপপজ্জতি. এতেহি পন তীহি মুত্তং পুনপ্পুনং লদ্ধাসেৰনং কটত্তা ৰা পন কম্মং নাম হোতি. তেসং অভাৰে তং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি.

অপরং ৰা চতুব্বিধং কম্মং জনকং উপত্থম্ভকং উপপীল়কং উপঘাতকন্তি. তত্থ জনকং নাম কুসলম্পি হোতি অকুসলম্পি. তং পটিসন্ধিযং পৰত্তেপি রূপারূপৰিপাকং জনেতি. উপত্থম্ভকং পন জনেতুং ন সক্কোতি, অঞ্ঞেন কম্মেন দিন্নায পটিসন্ধিযা জনিতে ৰিপাকে উপ্পজ্জনকসুখদুক্খং উপত্থম্ভেতি, অদ্ধানং পৰত্তেতি. উপপীল়কং অঞ্ঞেন কম্মেন দিন্নায পটিসন্ধিযা জনিতে ৰিপাকে উপ্পজ্জনকসুখদুক্খং পীল়েতি বাধতি, অদ্ধানং পৰত্তিতুং ন দেতি. উপঘাতকং পন কুসলম্পি অকুসলম্পি সমানং অঞ্ঞং দুব্বলকম্মং ঘাতেত্ৰা তস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতি. এৰং পন কম্মেন কতে ওকাসে তং ৰিপাকং উপ্পন্নং নাম ৰুচ্চতি.

ইতি ইমেসং দ্ৰাদসন্নং কম্মানং কম্মন্তরঞ্চ ৰিপাকন্তরঞ্চ বুদ্ধানং কম্মৰিপাকঞাণস্সেৰ যাথাৰসরসতো পাকটং হোতি অসাধারণং সাৰকেহি. ৰিপস্সকেন পন কম্মন্তরং ৰিপাকন্তরঞ্চ একদেসতো জানিতব্বং. তস্মা অযং মুখমত্তদস্সনেন কম্মৰিসেসো পকাসিতোতি.

২৩৫. এৰং সুদ্ধিককম্মৰসেন পঠমৰারং ৰত্ৰা তদেৰ কম্মং দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা কুসলাকুসলাদিযুগলৰসেন দসহি পরিযাযেহি অপরে দস ৰারা ৰুত্তা. তত্থ আরোগ্যট্ঠেন কুসলং, অনারোগ্যট্ঠেন অকুসলং, ইদং দুকং জাতিৰসেন ৰুত্তং. অকুসলমেৰ রাগাদিদোসসংযোগেন সাৰজ্জং, কুসলং তদভাৰেন অনৰজ্জং. অকুসলং অপরিসুদ্ধত্তা, কণ্হাভিজাতিহেতুত্তা ৰা কণ্হং, কুসলং পরিসুদ্ধত্তা, সুক্কাভিজাতিহেতুত্তা ৰা সুক্কং. কুসলং সুখৰুদ্ধিমত্তা সুখুদ্রযং, অকুসলং দুক্খৰুদ্ধিমত্তা দুক্খুদ্রযং. কুসলং সুখফলৰত্তা সুখৰিপাকং, অকুসলং দুক্খফলৰত্তা দুক্খৰিপাকন্তি এৰমেতেসং নানাকারো ৰেদিতব্বোতি.

কম্মকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ৰিপল্লাসকথা

ৰিপল্লাসকথাৰণ্ণনা

২৩৬. ইদানি তস্স কম্মস্স পচ্চযভূতে ৰিপল্লাসে দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায ৰিপল্লাসকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. সুত্তন্তে তাৰ সঞ্ঞাৰিপল্লাসাতি সঞ্ঞায ৰিপল্লত্থভাৰা ৰিপরীতভাৰা, ৰিপরীতসঞ্ঞাতি অত্থো. সেসদ্ৰযেসুপি এসেৰ নযো. চিত্তকিচ্চস্স দুব্বলট্ঠানে দিট্ঠিৰিরহিতায অকুসলসঞ্ঞায সককিচ্চস্স বলৰকালে সঞ্ঞাৰিপল্লাসো. দিট্ঠিৰিরহিতস্সেৰ অকুসলচিত্তস্স সককিচ্চস্স বলৰকালে চিত্তৰিপল্লাসো. দিট্ঠিসম্পযুত্তে চিত্তে দিট্ঠিৰিপল্লাসো. তস্মা সব্বদুব্বলো সঞ্ঞাৰিপল্লাসো, ততো বলৰতরো চিত্তৰিপল্লাসো, সব্ববলৰতরো দিট্ঠিৰিপল্লাসো. অজাতবুদ্ধিদারকস্স কহাপণদস্সনং ৰিয হি সঞ্ঞা আরম্মণস্স উপট্ঠানাকারমত্তগ্গহণতো. গামিকপুরিসস্স কহাপণদস্সনং ৰিয চিত্তং লক্খণপটিৰেধস্সাপি সম্পাপনতো. কম্মারস্স মহাসণ্ডাসেন অযোগহণং ৰিয দিট্ঠি অভিনিৰিস্স পরামসনতো. অনিচ্চে নিচ্চন্তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসোতি অনিচ্চে ৰত্থুস্মিং ‘‘নিচ্চং ইদ’’ন্তি এৰং গহেত্ৰা উপ্পজ্জনকসঞ্ঞা সঞ্ঞাৰিপল্লাসো. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. ন সঞ্ঞাৰিপল্লাসো ন চিত্তৰিপল্লাসো ন দিট্ঠিৰিপল্লাসোতি চতূসু ৰত্থূসু দ্ৰাদসন্নং ৰিপল্লাসগ্গাহানং অভাৰা যাথাৰগ্গহণং ৰুত্তং.

গাথাসু অনত্তনি চ অত্তাতি অনত্তনি অত্তাতি এৰংসঞ্ঞিনোতি অত্থো. মিচ্ছাদিট্ঠিহতাতি ন কেৰলং সঞ্ঞিনোৰ, সঞ্ঞায ৰিয উপ্পজ্জমানায মিচ্ছাদিট্ঠিযাপি হতা. খিত্তচিত্তাতি সঞ্ঞাদিট্ঠীহি ৰিয উপ্পজ্জমানেন খিত্তেন ৰিব্ভন্তেন চিত্তেন সমন্নাগতা. ৰিসঞ্ঞিনোতি দেসনামত্তমেতং, ৰিপরীতসঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিনোতি অত্থো. অথ ৰা সঞ্ঞাপুব্বঙ্গমত্তা দিট্ঠিযা পঠমং চতূহি পদেহি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো ৰুত্তো, ততো মিচ্ছাদিট্ঠিহতাতি দিট্ঠিৰিপল্লাসো, খিত্তচিত্তাতি চিত্তৰিপল্লাসো. ৰিসঞ্ঞিনোতি তীহি ৰিপল্লাসগ্গাহেহি পকতিসঞ্ঞাৰিরহিতা মোহং গতা ‘‘মুচ্ছিতো ৰিসৰেগেন, ৰিসঞ্ঞী সমপজ্জথা’’তিএত্থ (জা. ২.২২.৩২৮) ৰিয. তে যোগযুত্তা মারস্সাতি তে জনা সত্তা মারস্স যোগে যুত্তা নাম হোন্তি. অযোগক্খেমিনোতি চতূহি যোগেহি ঈতীহি খেমং নিব্বানং অপ্পত্তা. সত্তা গচ্ছন্তি সংসারন্তি তেযেৰ পুগ্গলা সংসারং সংসরন্তি. কস্মা? জাতিমরণগামিনো হি তে, তস্মা সংসরন্তীতি অত্থো. বুদ্ধাতি চতুসচ্চবুদ্ধা সব্বঞ্ঞুনো. কালত্তযসাধারণৰসেন বহুৰচনং. লোকস্মিন্তি ওকাসলোকে. পভঙ্করাতি লোকস্স পঞ্ঞালোকং করা. ইমং ধম্মং পকাসেন্তীতি ৰিপল্লাসপ্পহানং ধম্মং জোতেন্তি. দুক্খূপসমগামিনন্তি দুক্খৰূপসমং নিব্বানং গচ্ছন্তং. তেসং সুত্ৰানাতি তেসং বুদ্ধানং ধম্মং সুত্ৰান. সপ্পঞ্ঞাতি ভব্বভূতা পঞ্ঞৰন্তো. সচিত্তং পচ্চলদ্ধূতি ৰিপল্লাসৰজ্জিতং সকচিত্তং পটিলভিত্ৰা. পটিঅলদ্ধূতি পদচ্ছেদো. অথ ৰা পটিলভিংসু পটিঅলদ্ধুন্তি পদচ্ছেদো. অনিচ্চতো দক্খুন্তি অনিচ্চৰসেনেৰ অদ্দসংসু. অনত্তনি অনত্তাতি অনত্তানং অনত্তাতি অদ্দক্খুং. অথ ৰা অনত্তনি ৰত্থুস্মিং অত্তা নত্থীতি অদ্দক্খুং. সম্মাদিট্ঠিসমাদানাতি গহিতসম্মাদস্সনা. সব্বং দুক্খং উপচ্চগুন্তি সকলং ৰট্টদুক্খং সমতিক্কন্তা.

পহীনাপহীনপুচ্ছায দিট্ঠিসম্পন্নস্সাতি সোতাপন্নস্স. দুক্খে সুখন্তি সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি. চিত্তং উপ্পজ্জতীতি মোহকালুস্সিযস্স অপ্পহীনত্তা সঞ্ঞামত্তং ৰা চিত্তমত্তং ৰা উপ্পজ্জতি, অনাগামিস্সপি উপ্পজ্জতি, কিং পন সোতাপন্নস্স. ইমে দ্ৰে অরহতোযেৰ পহীনা. অসুভে সুভন্তি সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি. চিত্তং উপ্পজ্জতীতি সকদাগামিস্সপি উপ্পজ্জতি, কিং পন সোতাপন্নস্স. ইমে দ্ৰে অনাগামিস্স পহীনাতি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. তস্মা ইদং দ্ৰযং সোতাপন্নসকদাগামিনো সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অনাগামিনো কামরাগস্স পহীনত্তা ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসানঞ্চ পহানং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. দ্ৰীসু ৰত্থূসূতিআদীহি পদেহি পহীনাপহীনে নিগমেত্ৰা দস্সেতি. তত্থ ‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তি, ‘‘অনত্তনি অত্তা’’তি ইমেসু দ্ৰীসু ৰত্থূসু ছ ৰিপল্লাসা পহীনা. ‘‘দুক্খে সুখ’’ন্তি, ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি ইমেসু দ্ৰীসু ৰত্থূসু দ্ৰে দিট্ঠিৰিপল্লাসা পহীনা. কেসুচি পোত্থকেসু দ্ৰেতি পঠমং লিখিতং, পচ্ছা ছাতি. চতূসু ৰত্থূসূতি চত্তারি একতো কত্ৰা ৰুত্তং. অট্ঠাতি দ্ৰীসু ছ, দ্ৰীসু দ্ৰেতি অট্ঠ. চত্তারোতি দুক্খাসুভৰত্থূসু একেকস্মিং দ্ৰে দ্ৰে সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসাতি চত্তারো. কেসুচি পোত্থকেসু ‘‘ছ দ্ৰীসূ’’তি ৰুত্তট্ঠানেসুপি এৰমেৰ লিখিতন্তি.

ৰিপল্লাসকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. মগ্গকথা

মগ্গকথাৰণ্ণনা

২৩৭. ইদানি তেসং তিণ্ণং ৰিপল্লাসানং পহানকরং অরিযমগ্গং দস্সেন্তেন কথিতায মগ্গকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গোতি যো বুদ্ধসাসনে মগ্গোতি ৰুচ্চতি, সো কেনট্ঠেন মগ্গো নাম হোতীতি অত্থো. মিচ্ছাদিট্ঠিযা পহানাযাতিআদীসু দসসু পরিযাযেসু পঠমো পঠমো তস্স তস্স মগ্গঙ্গস্স উজুৰিপচ্চনীকৰসেন ৰুত্তো. মগ্গো চেৰ হেতু চাতি তস্স তস্স কিচ্চস্স করণায পটিপদট্ঠেন মগ্গো, সম্পাপকট্ঠেন হেতু. তেন মগ্গস্স পটিপদট্ঠো সম্পাপকট্ঠো চ ৰুত্তো হোতি. ‘‘অযং মগ্গো অযং পটিপদা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৫, ৪৮) হি পটিপদা মগ্গো, ‘‘মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো হেতুট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ২.৮) সম্পাপকো হেতু. এৰং দ্ৰীহি দ্ৰীহি পদেহি ‘‘মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো’’তি পুচ্ছায ৰিস্সজ্জনং কতং হোতি. সহজাতানং ধম্মানং উপত্থম্ভনাযাতি অত্তনা সহজাতানং অরূপধম্মানং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযাদিভাৰেন উপত্থম্ভনভাৰায. কিলেসানং পরিযাদানাযাতি তংতংমগ্গৰজ্ঝানং ৰুত্তাৰসেসকিলেসানং খেপনায. পটিৰেধাদিৰিসোধনাযাতি এত্থ যস্মা ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯, ৩৮১) ৰচনতো সীলঞ্চ দিট্ঠি চ সচ্চপটিৰেধস্স আদি. সো চ আদিমগ্গক্খণে ৰিসুজ্ঝতি. তস্মা ‘‘পটিৰেধাদিৰিসোধনাযা’’তি ৰুত্তং. চিত্তস্স অধিট্ঠানাযাতি সম্পযুত্তচিত্তস্স সককিচ্চে পতিট্ঠানায. চিত্তস্স ৰোদানাযাতি চিত্তস্স পরিসুদ্ধভাৰায. ৰিসেসাধিগমাযাতি লোকিযতো ৰিসেসপটিলাভায. উত্তরি পটিৰেধাযাতি লোকিযতো উত্তরি পটিৰিজ্ঝনত্থায. সচ্চাভিসমযাযাতি চতুন্নং সচ্চানং একাভিসমযায কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন একপটিৰেধায. নিরোধে পতিট্ঠাপনাযাতি চিত্তস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা নিব্বানে পতিট্ঠাপনত্থায. সকদাগামিমগ্গক্খণাদীসু অট্ঠ মগ্গঙ্গানি একতো কত্ৰা তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসপ্পহানং ৰুত্তং. এৰং ৰচনে কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. যস্মা উপরূপরিমগ্গেনাপি সুট্ঠু আদিৰিসোধনা সুট্ঠু চিত্তৰোদানঞ্চ হোতি, তস্মা তানিপি পদানি ৰুত্তানি.

দস্সনমগ্গোতিআদীহি যাৰ পরিযোসানা তস্স ধম্মস্স লক্খণৰসেন মগ্গট্ঠো ৰুত্তো. তানি সব্বানিপি পদানি অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৰুত্তত্থানেৰ. এৰমেত্থ যথাসম্ভৰং লোকিযলোকুত্তরো মগ্গো নিদ্দিট্ঠো. হেতুট্ঠেন মগ্গোতি চ অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো নিদ্দিট্ঠো. নিপ্পরিযাযমগ্গত্তা চস্স পুন ‘‘মগ্গো’’তি ন ৰুত্তং. আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্রিযাতি আদীনি চ ইন্দ্রিযাদীনং অত্থৰসেন ৰুত্তানি, ন মগ্গট্ঠৰসেন. সচ্চানীতি চেত্থ সচ্চঞাণানি. সব্বেপি তে ধম্মা নিব্বানস্স পটিপদট্ঠেন মগ্গো. অন্তে ৰুত্তং নিব্বানং পন সংসারদুক্খাভিভূতেহি দুক্খনিস্সরণত্থিকেহি সপ্পুরিসেহি মগ্গীযতি গৰেসীযতীতি মগ্গোতি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বন্তি.

মগ্গকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. মণ্ডপেয্যকথা

মণ্ডপেয্যকথাৰণ্ণনা

২৩৮. ইদানি তস্স মগ্গস্স মণ্ডপেয্যত্তং দস্সেন্তেন কথিতায ভগৰতো ৰচনেকদেসপুব্বঙ্গমায মণ্ডপেয্যকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ মণ্ডপেয্যন্তি যথা সম্পন্নং নিম্মলং ৰিপ্পসন্নং সপ্পি সপ্পিমণ্ডোতি ৰুচ্চতি, এৰং ৰিপ্পসন্নট্ঠেন মণ্ডো, পাতব্বট্ঠেন পেয্যং. যঞ্হি পিৰিত্ৰা অন্তরৰীথিযং পতিতা ৰিসঞ্ঞিনো অত্তনো সাটকাদীনম্পি অস্সামিকা হোন্তি, তং পসন্নম্পি ন পাতব্বং. ময্হং পন ইদং সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সাসনব্রহ্মচরিযং সম্পন্নত্তা নিম্মলত্তা ৰিপ্পসন্নত্তা মণ্ডঞ্চ হিতসুখাৰহত্তা পেয্যঞ্চাতি মণ্ডপেয্যন্তি দীপেতি. মণ্ডো পেয্যো এত্থাতি মণ্ডপেয্যং. কিং তং? সাসনব্রহ্মচরিযং. কস্মা সিক্খত্তযং ব্রহ্মচরিযং নাম? উত্তমট্ঠেন নিব্বানং ব্রহ্মং নাম, সিক্খত্তযং নিব্বানত্থায পৰত্তনতো ব্রহ্মত্থায চরিযাতি ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুচ্চতি. সাসনব্রহ্মচরিযন্তি তংযেৰ. সত্থা সম্মুখীভূতোতি ইদমেত্থ কারণৰচনং. যস্মা পন সত্থা সম্মুখীভূতো, তস্মা ৰীরিযপযোগং কত্ৰা পিৰথেতং মণ্ডং. বাহিরকঞ্হি ভেসজ্জমণ্ডং ৰেজ্জস্স অসম্মুখা পিৰন্তানং পমাণং ৰা উগ্গমননিগ্গমনং ৰা ন জানামাতি আসঙ্কা হোতি. ৰেজ্জস্স সম্মুখা পন ৰেজ্জো জানিস্সতীতি নিরাসঙ্কা পিৰন্তি. এৰমেৰং অম্হাকঞ্চ ধম্মস্সামী সত্থা সম্মুখীভূতোতি ৰীরিযং কত্ৰা পিৰথাতি মণ্ডপানে সন্নিযোজেতি. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং অনুসাসতীতি সত্থা. অপিচ ‘‘সত্থা ভগৰা সত্থৰাহো’’তিআদিনা (মহানি. ১৯০) নিদ্দেসনযেনপেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. সন্দিস্সমানো মুখো ভূতোতি সম্মুখীভূতো.

মণ্ডপেয্যনিদ্দেসে তিধত্তমণ্ডোতি তিধাভাৰো তিধত্তং. তিধত্তেন মণ্ডো তিধত্তমণ্ডো, তিৰিধেন মণ্ডোতি অত্থো. সত্থরি সম্মুখীভূতেতি ইদং সব্বাকারপরিপুণ্ণমণ্ডত্তযদস্সনত্থং ৰুত্তং. পরিনিব্বুতেপি পন সত্থরি একদেসেন মণ্ডত্তযং পৰত্ততিযেৰ. তেনেৰ চস্স নিদ্দেসে ‘‘সত্থরি সম্মুখীভূতে’’তি অৰত্ৰা কতমো দেসনামণ্ডোতিআদি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

দেসনামণ্ডোতি ধম্মদেসনা এৰ মণ্ডো. পটিগ্গহমণ্ডোতি দেসনাপটিগ্গাহকো এৰ মণ্ডো. ব্রহ্মচরিযমণ্ডোতি মগ্গব্রহ্মচরিযমেৰ মণ্ডো.

আচিক্খনাতি দেসেতব্বানং সচ্চাদীনং ইমানি নামানীতি নামৰসেন কথনা. দেসনাতি দস্সনা. পঞ্ঞাপনাতি জানাপনা, ঞাণমুখে ঠপনা ৰা. আসনং ঠপেন্তো হি ‘‘আসনং পঞ্ঞাপেতী’’তি ৰুচ্চতি. পট্ঠপনাতি পঞ্ঞাপনা, পৰত্তনাতি অত্থো, ঞাণমুখে ঠপনা ৰা. ৰিৰরণাতি ৰিৰটকরণং, ৰিৰরিত্ৰা দস্সনাতি অত্থো. ৰিভজনাতি ৰিভাগকিরিযা, ৰিভাগতো দস্সনাতি অত্থো. উত্তানীকম্মন্তি পাকটভাৰকরণং. অথ ৰা আচিক্খনাতি দেসনাদীনং ছন্নং পদানং মূলপদং. দেসনাদীনি ছ পদানি তস্স অত্থৰিৰরণত্থং ৰুত্তানি. তত্থ দেসনাতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূনং ৰসেন সঙ্খেপতো পঠমং উদ্দেসৰসেন দেসনা. উগ্ঘটিতঞ্ঞূ হি সঙ্খেপেন ৰুত্তং পঠমং ৰুত্তঞ্চ পটিৰিজ্ঝন্তি. পঞ্ঞাপনাতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূনং ৰসেন তেসং চিত্ততোসনেন বুদ্ধিনিসানেন চ পঠমং সঙ্খিত্তস্স ৰিত্থারতো নিদ্দেসৰসেন পঞ্ঞাপনা. পট্ঠপনাতি তেসংযেৰ নিদ্দিট্ঠস্স নিদ্দেসস্স পটিনিদ্দেসৰসেন ৰিত্থারতরৰচনেন পঞ্ঞাপনা. ৰিৰরণাতি নিদ্দিট্ঠস্সাপি পুনপ্পুনং ৰচনেন ৰিৰরণা. ৰিভজনাতি পুনপ্পুনং ৰুত্তস্সাপি ৰিভাগকরণেন ৰিভজনা. উত্তানীকম্মন্তি ৰিৰটস্স ৰিত্থারতরৰচনেন, ৰিভত্তস্স চ নিদস্সনৰচনেন উত্তানীকরণং. অযং দেসনা নেয্যানম্পি পটিৰেধায হোতি. যেৰাপনঞ্ঞেপি কেচীতি পিযঙ্করমাতাদিকা ৰিনিপাতিকা গহিতা. ৰিঞ্ঞাতারোতি পটিৰেধৰসেন লোকুত্তরধম্মং ৰিঞ্ঞাতারো. এতে হি ভিক্খুআদযো পটিৰেধৰসেন ধম্মদেসনং পটিগ্গণ্হন্তীতি পটিগ্গহা. অযমেৰাতিআদীনি পঠমঞাণনিদ্দেসে ৰুত্তত্থানি. অরিযমগ্গো নিব্বানেন সংসন্দনতো ব্রহ্মত্থায চরিযাতি ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুচ্চতি.

২৩৯. ইদানি অধিমোক্খমণ্ডোতিআদীহি তস্মিং মগ্গক্খণে ৰিজ্জমানানি ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গানি মণ্ডপেয্যৰিধানে যোজেত্ৰা দস্সেতি. তত্থ অধিমোক্খমণ্ডোতি অধিমোক্খসঙ্খাতো মণ্ডো. কসটোতি পসাদৰিরহিতো আৰিলো. ছড্ডেত্ৰাতি সমুচ্ছেদৰসেন পহায. সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমোক্খমণ্ডং পিৰতীতি মণ্ডপেয্যন্তি সদ্ধিন্দ্রিযতো অধিমোক্খমণ্ডস্স অনঞ্ঞত্তেপি সতি অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা ৰোহারৰসেন ৰুচ্চতি, যথা লোকে নিসদপোতকো নিসদপোতসরীরস্স অনঞ্ঞত্তেপি সতি নিসদপোতস্স সরীরন্তি ৰুচ্চতি, যথা চ পাল়িযং ‘‘ফুসিতত্ত’’ন্তিআদীসু ধম্মতো অনঞ্ঞোপি ভাৰো অঞ্ঞো ৰিয ৰুত্তো, যথা চ অট্ঠকথাযং ‘‘ফুসনলক্খণো ফস্সো’’তিআদীসু (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদ্দেসৰার ফস্সপঞ্চমকরাসিৰণ্ণনা) ধম্মতো অনঞ্ঞম্পি লক্খণং অঞ্ঞং ৰিয ৰুত্তং, এৰমিদন্তি ৰেদিতব্বং. পিৰতীতি চেত্থ তংসমঙ্গিপুগ্গলোতি ৰুত্তং হোতি. তংসমঙ্গিপুগ্গলো তং মণ্ডং পিৰতীতি কত্ৰা তেন পুগ্গলেন সো মণ্ডো পাতব্বতো মণ্ডপেয্যং নাম হোতীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘মণ্ডপেয্যো’’তি চ ৰত্তব্বে ‘‘মণ্ডপেয্য’’ন্তি লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো. সেসানম্পি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অপুব্বেসু পন পরিল়াহোতি পীণনলক্খণায পীতিযা পটিপক্খো কিলেসসন্তাপো. দুট্ঠুল্লন্তি উপসমপটিপক্খো কিলেসৰসেন ওল়ারিকভাৰো অসন্তভাৰো. অপ্পটিসঙ্খাতি পটিসঙ্খানপটিপক্খো কিলেসৰসেন অসমৰাহিতভাৰো.

২৪০. পুন অঞ্ঞেন পরিযাযেন মণ্ডপেয্যৰিধিং নিদ্দিসিতুকামো অত্থি মণ্ডোতিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তস্মিং সদ্ধিন্দ্রিযে. অত্থরসোতিআদীসু সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমুচ্চনং অত্থো, সদ্ধিন্দ্রিযং ধম্মো, তদেৰ নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তি, তস্স অত্থস্স সম্পত্তি অত্থরসো. তস্স ধম্মস্স সম্পত্তি ধম্মরসো. তস্সা ৰিমুত্তিযা সম্পত্তি ৰিমুত্তিরসো. অথ ৰা অত্থপটিলাভরতি অত্থরসো, ধম্মপটিলাভরতি ধম্মরসো, ৰিমুত্তিপটিলাভরতি ৰিমুত্তিরসো. রতীতি চ তংসম্পযুত্তা, তদারম্মণা ৰা পীতি. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পরিযাযে মণ্ডস্স পেয্যং মণ্ডপেয্যন্তি অত্থো ৰুত্তো হোতি.

এৰং ইন্দ্রিযাদিবোধিপক্খিযধম্মপটিপাটিযা ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গানং ৰসেন মণ্ডপেয্যং দস্সেত্ৰা পুন অন্তে ঠিতং ব্রহ্মচরিযমণ্ডং দস্সেন্তো মগ্গস্স পধানত্তা মগ্গং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা উপ্পটিপাটিৰসেন মগ্গঙ্গবোজ্ঝঙ্গবলইন্দ্রিযানি দস্সেসি. আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্রিযা মণ্ডোতিআদযো যথাযোগং লোকিযলোকুত্তরা মণ্ডা. তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. তথট্ঠেন সচ্চা মণ্ডোতি এত্থ পন দুক্খসমুদযানং মণ্ডত্তাভাৰা মহাহত্থিপদসুত্তে (ম. নি. ১.৩০০) ৰিয সচ্চঞাণানি সচ্চাতি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায

মণ্ডপেয্যকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতা চ মহাৰগ্গৰণ্ণনা.

(২) যুগনদ্ধৰগ্গো

১. যুগনদ্ধকথা

যুগনদ্ধকথাৰণ্ণনা

. ইদানি মণ্ডপেয্যগুণস্স অরিযমগ্গস্স যুগনদ্ধগুণং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায যুগনদ্ধকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. যস্মা পন ধম্মসেনাপতি ধম্মরাজে ধরমানেযেৰ ধম্মরাজস্স পরিনিব্বানসংৰচ্ছরে পরিনিব্বুতো, তস্মা ধম্মরাজে ধরমানেযেৰ ধম্মভণ্ডাগারিকেন দেসিতং ইদং সুত্তন্তং তস্সেৰ সম্মুখা সুত্ৰা এৰং মে সুতন্তিআদিমাহাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ আযস্মাতি পিযৰচনং গরুৰচনং সগারৰসপ্পতিস্সৰচনং, আযুমাতি অত্থো. আনন্দোতি তস্স থেরস্স নামং. সো হি জাযমানোযেৰ কুলে আনন্দং ভুসং তুট্ঠিং অকাসি. তস্মাস্স ‘‘আনন্দো’’তি নামং কতন্তি ৰেদিতব্বং. কোসম্বিযন্তি এৰংনামকে নগরে. তস্স হি নগরস্স আরামপোক্খরণীআদীসু তেসু তেসু ঠানেসু কোসম্বরুক্খা উস্সন্না অহেসুং, তস্মা তং কোসম্বীতি সঙ্খং অগমাসি. ‘‘কুসম্বস্স ইসিনো অস্সমতো অৰিদূরে মাপিতত্তা’’তি একে.

ঘোসিতারামেতি ঘোসিতসেট্ঠিনা কারিতে আরামে. কোসম্বিযঞ্হি তযো সেট্ঠিনো অহেসুং ঘোসিতসেট্ঠি কুক্কুটসেট্ঠি পাৰারিকসেট্ঠীতি. তে তযোপি ‘‘লোকে বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তি সুত্ৰা পঞ্চহি পঞ্চহি সকটসতেহি দানূপকরণানি গাহাপেত্ৰা সাৰত্থিং গন্ত্ৰা জেতৰনসমীপে খন্ধাৰারং বন্ধিত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পটিসন্থারং কত্ৰা নিসিন্না সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিত্ৰা সত্থারং নিমন্তেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অড্ঢমাসমত্তং মহাদানং দত্ৰা ভগৰতো পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা সকজনপদগমনত্থং ভগৰন্তং যাচিত্ৰা ‘‘সুঞ্ঞাগারে খো গহপতযো তথাগতা অভিরমন্তী’’তি ভগৰতা ৰুত্তে ‘‘দিন্না নো ভগৰতা পটিঞ্ঞা’’তি ঞত্ৰা অতিৰিয তুট্ঠা দসবলং ৰন্দিত্ৰা নিক্খন্তা অন্তরামগ্গে যোজনে যোজনে ভগৰতো নিৰাসত্থং ৰিহারং কারেন্তা অনুপুব্বেন কোসম্বিং পত্ৰা অত্তনো অত্তনো আরামে মহন্তং ধনপরিচ্চাগং কত্ৰা ভগৰতো ৰিহারে কারাপযিংসু. তত্থ ঘোসিতসেট্ঠিনা কারিতো ঘোসিতারামো নাম অহোসি, কুক্কুটসেট্ঠিনা কারিতো কুক্কুটারামো নাম, পাৰারিকসেট্ঠিনা অম্বৰনে কারিতো পাৰারিকম্বৰনং নাম. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ঘোসিতসেট্ঠিনা কারিতে আরামে’’তি.

আৰুসো ভিক্খৰোতি এত্থ বুদ্ধা ভগৰন্তো সাৰকে আলপন্তা ‘‘ভিক্খৰো’’তি আলপন্তি. সাৰকা পন ‘‘বুদ্ধেহি সদিসা মা হোমা’’তি ‘‘আৰুসো’’তি পঠমং ৰত্ৰা পচ্ছা ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰদন্তি. বুদ্ধেহি চ আলপিতে ভিক্খুসঙ্ঘো ‘‘ভদন্তে’’তি পটিৰচনং দেতি, সাৰকেহি আলপিতে ‘‘আৰুসো’’তি.

যো হি কোচীতি অনিযমৰচনং. এতেন তাদিসানং সব্বভিক্খূনং পরিযাদানং. মম সন্তিকেতি মম সমীপে. অরহত্তপ্পত্তন্তি অত্তনা অরহত্তস্স পত্তং. নপুংসকে ভাৰে সিদ্ধৰচনং. অরহত্তং পত্তন্তি ৰা পদচ্ছেদো, অত্তনা পত্তং অরহত্তন্তি অত্থো. অরহত্তপ্পত্তং অত্তানন্তি ৰা পাঠসেসো. চতূহি মগ্গেহীতি উপরি ৰুচ্চমানেহি চতূহি পটিপদামগ্গেহি, ন অরিযমগ্গেহি. ‘‘চতূহি মগ্গেহী’’তি ৰিসুঞ্চ ৰুত্তত্তা কস্সচি অরহতো পঠমস্স অরিযমগ্গস্স ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমো মগ্গো, একস্স অরিযমগ্গস্স সমথপুব্বঙ্গমো, একস্স ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমো, একস্স যুগনদ্ধপুব্বঙ্গমোতি এৰং চত্তারোপি পটিপদা মগ্গা হোন্তীতি ৰেদিতব্বং. এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেনাতি এতেসং চতুন্নং পটিপদানং মগ্গানং একেন ৰা, পটিপদামগ্গেন অরহত্তপ্পত্তং ব্যাকরোতীতি অত্থো. সুক্খৰিপস্সকস্স হি অরহতো ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমং সোতাপত্তিমগ্গং পত্ৰা সেসমগ্গত্তযম্পি সুদ্ধৰিপস্সনাহিযেৰ পত্তস্স অরহত্তপ্পত্তি ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমমগ্গা হোতি. ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহং পত্ৰা ৰা অপ্পত্ৰা ৰা সমথপুব্বঙ্গমাদীনং তিণ্ণং পটিপদানং মগ্গানং একেকস্স ৰসেন পত্তচতুমগ্গস্স অরহতো অরহত্তপ্পত্তি ইতরএকেকমগ্গপুব্বঙ্গমা হোতি. তস্মা আহ – ‘‘এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেনা’’তি.

সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰেতীতি সমথং পুব্বঙ্গমং পুরেচারিকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ভাৰেতি, পঠমং সমাধিং উপ্পাদেত্ৰা পচ্ছা ৰিপস্সনং ভাৰেতীতি অত্থো. মগ্গো সঞ্জাযতীতি পঠমো লোকুত্তরমগ্গো নিব্বত্ততি. সো তং মগ্গন্তিআদীসু একচিত্তক্খণিকস্স মগ্গস্স আসেৰনাদীনি নাম নত্থি, দুতিযমগ্গাদযো পন উপ্পাদেন্তো তমেৰ মগ্গং ‘‘আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতী’’তি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি যাৰ অরহত্তমগ্গা কমেন সব্বে সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি চ পুন অনুপ্পত্তিযা ৰিগতন্তা হোন্তীতি অত্থো.

পুন চপরন্তি পুন চ অপরং কারণং. ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰেতীতি ৰিপস্সনং পুব্বঙ্গমং পুরেচারিকং কত্ৰা সমথং ভাৰেতি, পঠমং ৰিপস্সনং উপ্পাদেত্ৰা পচ্ছা সমাধিং ভাৰেতীতি অত্থো. যুগনদ্ধং ভাৰেতীতি যুগনদ্ধং কত্ৰা ভাৰেতি. এত্থ তেনেৰ চিত্তেন সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা তেনেৰ সঙ্খারে সম্মসিতুং ন সক্কা. অযং পন যাৰতা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, তাৰতা সঙ্খারে সম্মসতি. যাৰতা সঙ্খারে সম্মসতি, তাৰতা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি. কথং? পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ততো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসতি. সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা দুতিযজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ততো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসতি. সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা ততিযজ্ঝানং…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, ততো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসতি. এৰং সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতি নাম.

ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতং মানসং হোতীতি এত্থ মন্দপঞ্ঞানং ৰিপস্সকানং উপক্কিলেসৰত্থুত্তা ৰিপস্সনুপক্কিলেসসঞ্ঞিতেসু ওভাসাদীসু দসসু ধম্মেসু ভন্ততাৰসেন উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পত্তিযা ৰিক্খেপসঙ্খাতং উদ্ধচ্চং ধম্মুদ্ধচ্চং, তেন ধম্মুদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতং ৰিরূপগ্গহিতং ৰিরোধমাপাদিতং মানসং চিত্তং ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতং মানসং হোতি, তেন ৰা ধম্মুদ্ধচ্চেন কারণভূতেন তম্মূলকতণ্হামানদিট্ঠুপ্পত্তিযা ৰিগ্গহিতং মানসং হোতি. ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতমানসন্তি ৰা পাঠো. হোতি সো আৰুসো সমযোতি ইমিনা মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন তং ধম্মুদ্ধচ্চং পটিবাহিত্ৰা পুন ৰিপস্সনাৰীথিং পটিপন্নকালং দস্সেতি. যং তং চিত্তন্তি যস্মিং সমযে তং ৰিপস্সনাৰীথিং ওক্কমিত্ৰা পৰত্তং চিত্তং. অজ্ঝত্তমেৰ সন্তিট্ঠতীতি ৰিপস্সনাৰীথিং পচ্চোতরিত্ৰা তস্মিং সমযে গোচরজ্ঝত্তসঙ্খাতে আরম্মণে সন্তিট্ঠতি পতিট্ঠাতি. সন্নিসীদতীতি তত্থেৰ পৰত্তিৰসেন সম্মা নিসীদতি. একোদি হোতীতি একগ্গং হোতি. সমাধিযতীতি সম্মা আধিযতি সুট্ঠু ঠিতং হোতীতি.

অযং সুত্তন্তৰণ্ণনা.

১. সুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

. তস্স সুত্তন্তস্স নিদ্দেসকথায তত্থ জাতে ধম্মেতি তস্মিং সমাধিস্মিং জাতে চিত্তচেতসিকে ধম্মে. অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেনাতিআদিনা ৰিপস্সনায ভেদং দস্সেতি. সম্মাদিট্ঠি মগ্গোতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতো মগ্গো. অট্ঠসু মগ্গঙ্গেসু একেকোপি হি মগ্গোতি ৰুচ্চতি.আসেৰতীতি সোতাপত্তিমগ্গৰসেন. ভাৰেতীতি সকদাগামিমগ্গুপ্পাদনেন. বহুলীকরোতীতি অনাগামিঅরহত্তমগ্গুপ্পাদনেন. ইমেসং তিণ্ণং অৰত্থাভেদেপি সতি আৰজ্জনাদীনং সাধারণত্তা সদিসমেৰ ৰিস্সজ্জনং কতং.

. আলোকসঞ্ঞাপটিনিস্সগ্গানুপস্সনানং অন্তরাপেয্যালে অৰিক্খেপাদীনি চ ঝান সমাপত্তিকসিণানুস্সতিঅসুভা চ দীঘং অস্সাসাদীনি চ আনন্তরিকসমাধিঞাণনিদ্দেসে (পটি. ম. ১.৮০-৮১) নিদ্দিট্ঠত্তা সঙ্খিত্তানি. তত্থ চ অৰিক্খেপৰসেনাতি পুব্বভাগাৰিক্খেপৰসেন গহেতব্বং. অনিচ্চানুপস্সী অস্সাসৰসেনাতিআদিকে সুদ্ধৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্তচতুক্কে পন তরুণৰিপস্সনাকালে ৰিপস্সনাসম্পযুত্তসমাধিপুব্বঙ্গমা বলৰৰিপস্সনা ৰেদিতব্বা.

. ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমৰারে পঠমং অনিচ্চতোতিআদিনা আরম্মণং অনিযমেত্ৰা ৰিপস্সনা ৰুত্তা, পচ্ছা রূপং অনিচ্চতোতিআদিনা আরম্মণং নিযমেত্ৰা ৰুত্তা. তত্থ জাতানন্তি তস্সা ৰিপস্সনায জাতানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং. ৰোসগ্গারম্মণতাতি এত্থ ৰোসগ্গো নিব্বানং. নিব্বানঞ্হি সঙ্খতৰোসগ্গতো পরিচ্চাগতো ‘‘ৰোসগ্গো’’তি ৰুত্তো. ৰিপস্সনা চ তংসম্পযুত্তধম্মা চ নিব্বাননিন্নতায অজ্ঝাসযৰসেন নিব্বানে পতিট্ঠিতত্তা নিব্বানপতিট্ঠা নিব্বানারম্মণা. পতিট্ঠাপি হি আলম্বীযতীতি আরম্মণং নাম হোতি, নিব্বানে পতিট্ঠট্ঠেনেৰ নিব্বানারম্মণা. অঞ্ঞত্থ পাল়িযম্পি হি পতিট্ঠা ‘‘আরম্মণ’’ন্তি ৰুচ্চন্তি. যথাহ – ‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, নল়াগারং ৰা তিণাগারং ৰা সুক্খং কোল়াপং তেরোৰস্সিকং পুরত্থিমায চেপি দিসায পুরিসো আদিত্তায তিণুক্কায উপসঙ্কমেয্য, লভেথ অগ্গি ওতারং, লভেথ অগ্গি আরম্মণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৪.২৪৩). তস্মা তত্থ জাতানং ধম্মানং ৰোসগ্গারম্মণতায নিব্বানপতিট্ঠাভাৰেন হেতুভূতেন উপ্পাদিতো যো চিত্তস্স একগ্গতাসঙ্খাতো উপচারপ্পনাভেদো অৰিক্খেপো, সো সমাধীতি ৰিপস্সনাতো পচ্ছা উপ্পাদিতো নিব্বেধভাগিযো সমাধি নিদ্দিট্ঠো হোতি. তস্মাযেৰ হি ইতি পঠমং ৰিপস্সনা, পচ্ছা সমথোতি ৰুত্তং.

. যুগনদ্ধনিদ্দেসে যস্মা হেট্ঠা সুত্তন্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তো যুগনদ্ধক্কমো পুরিমদ্ৰযনিদ্দেসনযেনেৰ পাকটো, মগ্গক্খণে যুগনদ্ধক্কমো পন ন পাকটো, তস্মা পুব্বভাগে অনেকন্তিকং যুগনদ্ধভাৰনং অৰত্ৰা মগ্গক্খণে একন্তেন লব্ভমানযুগনদ্ধভাৰনমেৰ দস্সেন্তো সোল়সহি আকারেহীতিআদিমাহ. তত্থ আরম্মণট্ঠেনাতিআদীসু সত্তরসসু আকারেসু অন্তে উদ্দিট্ঠং যুগনদ্ধং মূলপদেন একট্ঠত্তা তং ৰিপ্পহায সেসানং ৰসেন ‘‘সোল়সহী’’তি ৰুত্তং. আরম্মণট্ঠেনাতি আলম্বনট্ঠেন, আরম্মণৰসেনাতি অত্থো. এৰং সেসেসুপি. গোচরট্ঠেনাতি আরম্মণট্ঠেপি সতি নিস্সযিতব্বট্ঠানট্ঠেন. পহানট্ঠেনাতি পজহনট্ঠেন. পরিচ্চাগট্ঠেনাতি পহানেপি সতি পুন অনাদিযনেন পরিচ্চাগট্ঠেন. ৰুট্ঠানট্ঠেনাতি উগ্গমনট্ঠেন. ৰিৰট্টনট্ঠেনাতি উগ্গমনেপি সতি অপুনরাৰট্টনেন নিৰত্তনট্ঠেন. সন্তট্ঠেনাতি নিব্বুতট্ঠেন. পণীতট্ঠেনাতি নিব্বুতট্ঠেপি সতি উত্তমট্ঠেন, অতপ্পকট্ঠেন ৰা. ৰিমুত্তট্ঠেনাতি বন্ধনাপগতট্ঠেন. অনাসৰট্ঠেনাতি বন্ধনমোক্খেপি সতি আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানাসৰৰিরহিতট্ঠেন. তরণট্ঠেনাতি অনোসীদিত্ৰা পিলৰনট্ঠেন, অতিক্কমনট্ঠেন ৰা. অনিমিত্তট্ঠেনাতি সঙ্খারনিমিত্তৰিরহিতট্ঠেন. অপ্পণিহিতট্ঠেনাতি পণিধিৰিরহিতট্ঠেন. সুঞ্ঞতট্ঠেনাতি অভিনিৰেসৰিরহিতট্ঠেন. একরসট্ঠেনাতি এককিচ্চট্ঠেন. অনতিৰত্তনট্ঠেনাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিক্কমনট্ঠেন. যুগনদ্ধট্ঠেনাতি যুগলকট্ঠেন.

উদ্ধচ্চং পজহতো, অৰিজ্জং পজহতোতি যোগিনো তস্স তস্স পটিপক্খপ্পহানৰসেন ৰুত্তং. নিরোধো চেত্থ নিব্বানমেৰ. অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৰত্তন্তীতি সমথো চে ৰিপস্সনং অতিৰত্তেয্য, লীনপক্খিকত্তা সমথস্স চিত্তং কোসজ্জায সংৰত্তেয্য. ৰিপস্সনা চে সমথং অতিৰত্তেয্য, উদ্ধচ্চপক্খিকত্তা ৰিপস্সনায চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৰত্তেয্য. তস্মা সমথো চ ৰিপস্সনং অনতিৰত্তমানো কোসজ্জপাতং ন করোতি, ৰিপস্সনা সমথং অনতিৰত্তমানা উদ্ধচ্চপাতং ন করোতি. সমথো সমং পৰত্তমানো ৰিপস্সনং উদ্ধচ্চপাততো রক্খতি, ৰিপস্সনা সমং পৰত্তমানা সমথং কোসজ্জপাততো রক্খতি. এৰমিমে উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তনকিচ্চেন এককিচ্চা, সমা হুত্ৰা পৰত্তমানেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তমানা অত্থসিদ্ধিকরা হোন্তি. তেসং মগ্গক্খণে যুগনদ্ধত্তং ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাক্খণে যুগনদ্ধত্তাযেৰ হোতি. পহানপরিচ্চাগৰুট্ঠানৰিৰট্টনকরণানং মগ্গকিচ্চৰসেন ৰুত্তত্তা সকলস্স মগ্গকিচ্চস্স দস্সনত্থং উদ্ধচ্চসহগতকিলেসা চ খন্ধা চ অৰিজ্জাসহগতকিলেসা চ খন্ধা চ নিদ্দিট্ঠা. সেসানং ন তথা ৰুত্তত্তা পটিপক্খধম্মমত্তদস্সনৰসেন উদ্ধচ্চাৰিজ্জা এৰ নিদ্দিট্ঠা. ৰিৰট্টতোতি নিৰত্তন্তস্স.

সমাধি কামাসৰা ৰিমুত্তো হোতীতি সমাধিস্স কামচ্ছন্দপটিপক্খত্তা ৰুত্তং. রাগৰিরাগাতি রাগস্স ৰিরাগো সমতিক্কমো এতিস্সা অত্থীতি রাগৰিরাগা, ‘‘রাগৰিরাগতো’’তি নিস্সক্কৰচনং ৰা. তথা অৰিজ্জাৰিরাগা. চেতোৰিমুত্তীতি মগ্গসম্পযুত্তো সমাধি. পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি মগ্গসম্পযুত্তা পঞ্ঞা. তরতোতি তরন্তস্স. সব্বপণিধীহীতি রাগদোসমোহপণিধীহি, সব্বপত্থনাহি ৰা. এৰং চুদ্দস আকারে ৰিস্সজ্জিত্ৰা একরসট্ঠঞ্চ অনতিৰত্তনট্ঠঞ্চ অৰিভজিত্ৰাৰ ইমেহি সোল়সহি আকারেহীতি আহ. কস্মা? তেসং চুদ্দসন্নং আকারানং একেকস্স অৰসানে ‘‘একরসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৰত্তন্তী’’তি নিদ্দিট্ঠত্তা তে দ্ৰেপি আকারা নিদ্দিট্ঠাৰ হোন্তি. তস্মা ‘‘সোল়সহী’’তি আহ. যুগনদ্ধট্ঠো পন উদ্দেসেপি ন ভণিতোযেৰাতি.

২. ধম্মুদ্ধচ্চৰারনিদ্দেসৰণ্ণনা

. ধম্মুদ্ধচ্চৰারে অনিচ্চতো মনসিকরোতো ওভাসো উপ্পজ্জতীতি উদযব্বযানুপস্সনায ঠিতস্স তীহি অনুপস্সনাহি পুনপ্পুনং সঙ্খারে ৰিপস্সন্তস্স ৰিপস্সন্তস্স ৰিপস্সনাঞাণেসু পরিপাকগতেসু তদঙ্গৰসেন কিলেসপ্পহানেন পরিসুদ্ধচিত্তস্স অনিচ্চতো ৰা দুক্খতো ৰা অনত্ততো ৰা মনসিকারক্খণে ৰিপস্সনাঞাণানুভাৰেন পকতিযাৰ ওভাসো উপ্পজ্জতীতি পঠমং তাৰ অনিচ্চতো মনসিকরোতো ওভাসো কথিতো. অকুসলো ৰিপস্সকো তস্মিং ওভাসে উপ্পন্নে ‘‘ন চ ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপো ওভাসো উপ্পন্নপুব্বো, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গংযেৰ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৰ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলং ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৰিপস্সনাৰীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো ৰিপস্সনাৰীথিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিক্খেপমাপন্নো ৰা ওভাসমেৰ তণ্হাদিট্ঠিমঞ্ঞনাহি মঞ্ঞমানো ৰা নিসীদতি. সো খো পনাযং ওভাসো কস্সচি ভিক্খুনো পল্লঙ্কট্ঠানমত্তমেৰ ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি, কস্সচি অন্তোগব্ভং, কস্সচি বহিগব্ভম্পি, কস্সচি সকলৰিহারং, গাৰুতং অড্ঢযোজনং যোজনং দ্ৰিযোজনং…পে… কস্সচি পথৰিতলতো যাৰ অকনিট্ঠব্রহ্মলোকা একালোকং কুরুমানো. ভগৰতো পন দসসহস্সিলোকধাতুং ওভাসেন্তো উদপাদি. অযঞ্হি ওভাসো চতুরঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকারে তং তং ঠানং ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি.

ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৰজ্জতীতি অযং ওভাসো মগ্গধম্মো ফলধম্মোতি ৰা তং তং ওভাসং মনসি করোতি. ততো ৰিক্খেপো উদ্ধচ্চন্তি ততো ওভাসতো ধম্মোতি আৰজ্জনকরণতো ৰা যো উপ্পজ্জতি ৰিক্খেপো, সো উদ্ধচ্চং নামাতি অত্থো. তেন উদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতমানসোতি তেন এৰং উপ্পজ্জমানেন উদ্ধচ্চেন ৰিরোধিতচিত্তো, তেন ৰা উদ্ধচ্চেন কারণভূতেন তম্মূলককিলেসুপ্পত্তিযা ৰিরোধিতচিত্তো ৰিপস্সকো ৰিপস্সনাৰীথিং ওক্কমিত্ৰা ৰিক্খেপং ৰা তম্মূলককিলেসেসু ৰা ঠিতত্তা অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো উপট্ঠানানি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ‘‘তেন ৰুচ্চতি ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতমানসো’’তি এৰং ইতি-সদ্দো যোজেতব্বো. হোতি সো সমযোতি এৰং অস্সাদৰসেন উপক্কিলিট্ঠচিত্তস্সাপি যোগিনো সচে উপপরিক্খা উপ্পজ্জতি, সো এৰং পজানাতি – ‘‘ৰিপস্সনা নাম সঙ্খারারম্মণা, মগ্গফলানি নিব্বানারম্মণানি, ইমানি চ চিত্তানি সঙ্খারারম্মণানি, তস্মা নাযমোভাসো মগ্গো, উদযব্বযানুপস্সনাযেৰ নিব্বানস্স লোকিকো মগ্গো’’তি মগ্গামগ্গং ৰৰত্থপেত্ৰা তং ৰিক্খেপং পরিৰজ্জযিত্ৰা উদযব্বযানুপস্সনায ঠত্ৰা সাধুকং সঙ্খারে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সতি. এৰং উপপরিক্খন্তস্স সো সমযো হোতি. এৰং অপস্সন্তো পন ‘‘মগ্গফলপ্পত্তোম্হী’’তি অধিমানিকো হোতি.

যং তং চিত্তন্তি যং তং ৰিপস্সনাচিত্তং. অজ্ঝত্তমেৰাতি অনিচ্চানুপস্সনায আরম্মণে গোচরজ্ঝত্তেযেৰ. ঞাণং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ যোগাৰচরস্স রূপারূপধম্মে তুলযন্তস্স তীরযন্তস্স ৰিস্সট্ঠইন্দৰজিরমিৰ অৰিহতৰেগং তিখিণং সূরমতিৰিসদং ৰিপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি. পীতি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে খুদ্দিকা পীতি, খণিকা পীতি, ওক্কন্তিকা পীতি, উব্বেগা পীতি, ফরণা পীতীতি অযং পঞ্চৰিধা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা পীতি সকলসরীরং পূরযমানা উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে কাযচিত্তানং নেৰ দরথো, ন গারৰতা, ন কক্খল়তা, ন অকম্মঞ্ঞতা, ন গেলঞ্ঞতা, ন ৰঙ্কতা হোতি. অথ খো পনস্স কাযচিত্তানি পস্সদ্ধানি লহূনি মুদূনি কম্মঞ্ঞানি পগুণানি সুৰিসদানি উজুকানিযেৰ হোন্তি. সো ইমেহি পস্সদ্ধাদীহি অনুগ্গহিতকাযচিত্তো তস্মিং সমযে অমানুসিং নাম রতিং অনুভৰতি. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘সুঞ্ঞাগারং পৰিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;

অমানুসী রতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৰিপস্সতো.

‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৩-৪) –

এৰমস্স ইমং অমানুসিং রতিং সাধযমানা লহুতাদীহি সহিতা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা কাযচিত্তপস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. সুখং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে সকলসরীরং অভিসন্দযমানং ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং সুখং উপ্পজ্জতি. অধিমোক্খো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে চিত্তচেতসিকানং অতিসযপসাদভূতা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সদ্ধা উপ্পজ্জতি. পগ্গহো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে অসিথিলমনচ্চারদ্ধং সুপগ্গহিতং ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং ৰীরিযং উপ্পজ্জতি. উপট্ঠানং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৰ তস্মিং সমযে সূপট্ঠিতা সুপ্পতিট্ঠিতা নিখাতা অচলা পব্বতরাজসদিসা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি উপ্পজ্জতি. সো যং যং ঠানং আৰজ্জতি সমন্নাহরতি মনসি করোতি পচ্চৰেক্খতি, তং তং ঠানমস্স ওক্কন্তিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা দিব্বচক্খুনো পরলোকো ৰিয সতিযা উপট্ঠাতি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৪).

উপেক্খাতি ৰিপস্সনুপেক্খা চেৰ আৰজ্জনুপেক্খা চ. তস্মিঞ্হি সমযে সব্বসঙ্খারেসু মজ্ঝত্তভূতা ৰিপস্সনুপেক্খাপি বলৰতী উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৰারে আৰজ্জনুপেক্খাপি. সা হিস্স তং তং ঠানং আৰজ্জন্তস্স ৰিস্সট্ঠইন্দৰজিরমিৰ পত্তপুটে পক্খন্দতত্তনারাচো ৰিয চ সূরা তিখিণা হুত্ৰা ৰহতি. এৰঞ্হি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৪) ৰুত্তং. ৰিপস্সনুপেক্খাতি চেত্থ ‘‘ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা’’তি আচরিযা ৰদন্তি. ৰিপস্সনাঞাণে হি গয্হমানে ‘‘ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি ৰিপস্সনাঞাণস্স আগতত্তা পুনরুত্তিদোসো হোতি. ততিযজ্ঝানৰণ্ণনাযঞ্চ ‘‘সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনুপেক্খানম্পি অত্থতো একীভাৰো. পঞ্ঞা এৰ হি সা, কিচ্চৰসেন দ্ৰিধা ভিন্না’’তি ৰুত্তং. তস্মা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায ৰুচ্চমানায পুনরুত্তিদোসো চ ন হোতি, ততিযজ্ঝানৰণ্ণনায চ সমেতি. যস্মা চ পঞ্চসু ইন্দ্রিযেসু ‘‘ঞাণং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠান’’ন্তি পঞ্ঞিন্দ্রিযসদ্ধিন্দ্রিযৰীরিযিন্দ্রিযসতিন্দ্রিযানি নিদ্দিট্ঠানি, সমাধিন্দ্রিযং পন অনিদ্দিট্ঠং হোতি, যুগনদ্ধৰসেনাপি চ সমাধিন্দ্রিযং নিদ্দিসিতব্বমেৰ হোতি, তস্মা সমপ্পৰত্তো সমাধি পুন সমাধানে ব্যাপারপ্পহানকরণেন ‘‘উপেক্খা’’তি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং.

নিকন্তি উপ্পজ্জতীতি এৰং ওভাসাদিপটিমণ্ডিতায ৰিপস্সনায আলযং কুরুমানা সুখুমা সন্তাকারা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, যা কিলেসোতি পরিগ্গহেতুম্পি ন সক্কা হোতি. যথা চ ওভাসে, এৰং এতেসুপি অঞ্ঞতরস্মিং উপ্পন্নে যোগাৰচরো ‘‘ন চ ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপং ঞাণং উপ্পন্নপুব্বং, এৰরূপা পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তি উপ্পন্নপুব্বা, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গমেৰ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৰ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলঞ্চ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৰিপস্সনাৰীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো মূলকম্মট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নিকন্তিমেৰ অস্সাদেন্তো নিসীদতি. এত্থ চ ওভাসাদযো উপক্কিলেসৰত্থুতায উপক্কিলেসাতি ৰুত্তা, ন অকুসলত্তা. নিকন্তি পন উপক্কিলেসো চেৰ উপক্কিলেসৰত্থু চ. ৰত্থুৰসেনেৰ চেতে দস, গাহৰসেন পন সমতিংস হোন্তি. কথং? ‘‘মম ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো হি দিট্ঠিগ্গাহো হোতি, ‘‘মনাপো ৰত ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো মানগ্গাহো, ওভাসং অস্সাদযতো তণ্হাগ্গাহো. ইতি ওভাসে দিট্ঠিমানতণ্হাৰসেন তযো গাহা. তথা সেসেসুপীতি এৰং গাহৰসেন সমতিংস উপক্কিলেসা হোন্তি. দুক্খতো মনসিকরোতো, অনত্ততো মনসিকরোতোতি ৰারেসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. একেকঅনুপস্সনাৰসেন হেত্থ একেকস্স ৰিপস্সনুপক্কিলেসুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, ন একস্সেৰ.

তীসু অনুপস্সনাসু. এৰং অভেদতো ৰিপস্সনাৰসেন উপক্কিলেসে দস্সেত্ৰা পুন ভেদৰসেন দস্সেন্তো রূপং অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদিমাহ. তত্থ জরামরণং অনিচ্চতো উপট্ঠানন্তি জরামরণস্স অনিচ্চতো উপট্ঠানং.

. যস্মা পুব্বে ৰুত্তানং সমতিংসায উপক্কিলেসানং ৰসেন অকুসলো অব্যত্তো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু ৰিকম্পতি, ওভাসাদীসু একেকং ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি সমনুপস্সতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ওভাসে চেৰ ঞাণে চাতিআদিগাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ ৰিকম্পতীতি ওভাসাদিকে আরম্মণে নানাকিলেসৰসেন ৰিৰিধা কম্পতি ৰেধতি. যেহি চিত্তং পৰেধতীতি যেহি পস্সদ্ধিসুখেহি চিত্তং নানাকিলেসৰসেন নানপ্পকারেন ৰেধতি কম্পতি. তস্মা পস্সদ্ধিযা সুখে চেৰ যোগাৰচরো ৰিকম্পতীতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. উপেক্খাৰজ্জনায চেৰাতি উপেক্খাসঙ্খাতায আৰজ্জনায চেৰ ৰিকম্পতি, আৰজ্জনুপেক্খায চেৰ ৰিকম্পতীতি অত্থো. ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৬) পন ‘‘উপেক্খাৰজ্জনাযঞ্চা’’তি ৰুত্তং. উপেক্খায চাতি হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারায উপেক্খায চ ৰিকম্পতি, নিকন্তিযা চ ৰিকম্পতীতি অত্থো. এত্থ চ দ্ৰিন্নং উপেক্খানং নিদ্দিট্ঠত্তা হেট্ঠা ‘‘উপেক্খা উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তট্ঠানে চ উভযথা অত্থো ৰুত্তো. অনিচ্চানুপস্সনাদীসু চ একেকিস্সাযেৰ আৰজ্জনুপেক্খায সব্ভাৰতো একেকাযেৰ অনুপস্সনা অনিচ্চং অনিচ্চং, দুক্খং দুক্খং, অনত্তা অনত্তাতি পুনপ্পুনং ভাৰীযতীতি ৰুত্তং হোতি. যস্মা পন কুসলো পণ্ডিতো ব্যত্তো বুদ্ধিসম্পন্নো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ‘‘অযং খো মে ওভাসো উপ্পন্নো, সো খো পনাযং অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো খযধম্মো ৰযধম্মো ৰিরাগধম্মো নিরোধধম্মো’’তি ইতি ৰা নং পঞ্ঞায পরিচ্ছিন্দতি উপপরিক্খতি. অথ ৰা পনস্স এৰং হোতি – সচে ওভাসো অত্তা ভৰেয্য, ‘‘অত্তা’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. অনত্তাৰ পনাযং ‘‘অত্তা’’তি গহিতো. তস্মাযং অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তাতি পস্সন্তো দিট্ঠিং উগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো নিচ্চো ভৰেয্য, ‘‘নিচ্চো’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. অনিচ্চোৰ পনাযং ‘‘নিচ্চো’’তি গহিতো. তস্মাযং হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চোতি পস্সন্তো মানং সমুগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো সুখো ভৰেয্য, ‘‘সুখো’’তি গহেতুং ৰট্টেয্য. দুক্খোৰ পনাযং ‘‘সুখো’’তি গহিতো. তস্মাযং উপ্পাদৰযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খোতি পস্সন্তো নিকন্তিং পরিযাদিযতি. যথা চ ওভাসে, এৰং সেসেসুপি.

এৰং উপপরিক্খিত্ৰা ওভাসং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. ঞাণং…পে… নিকন্তিং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. এৰং সমনুপস্সন্তো ওভাসাদীসু ন কম্পতি ন ৰেধতি. তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ইমানি দস ঠানানীতি গাথমাহ. তত্থ দস ঠানানীতি ওভাসাদীনি. পঞ্ঞা যস্স পরিচ্চিতাতি যস্স উপক্কিলেসৰিমুত্তায পঞ্ঞায পরিচিতানি পুনপ্পুনং ফুট্ঠানি পরিভাৰিতানি. ধম্মুদ্ধচ্চকুসলো হোতীতি সো পঞ্ঞায পরিচিতদসট্ঠানো যোগাৰচরো পুব্বে ৰুত্তপ্পকারস্স ধম্মুদ্ধচ্চস্স যথাসভাৰপটিৰেধেন ছেকো হোতি. ন চ সম্মোহ গচ্ছতীতি ধম্মুদ্ধচ্চকুসলত্তাযেৰ তণ্হামানদিট্ঠুগ্ঘাটৰসেন সম্মোহঞ্চ ন গচ্ছতি.

ইদানি পুব্বে ৰুত্তমেৰ ৰিধিং অপরেন পরিযাযেন ৰিভাৰেত্ৰা দস্সেন্তো ৰিক্খিপতি চেৰ কিলিস্সতি চাতিআদিগাথমাহ. তত্থ মন্দপঞ্ঞো যোগাৰচরো ওভাসাদীসু ৰিক্খেপঞ্চ অৰসেসকিলেসুপ্পত্তিঞ্চ পাপুণাতি. মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৰিক্খেপমেৰ পাপুণাতি, নাৰসেসকিলেসুপ্পত্তিং, সো অধিমানিকো হোতি. তিক্খপঞ্ঞো ৰিক্খেপং পাপুণিত্ৰাপি তং অধিমানং পহায ৰিপস্সনং আরভতি. অতিতিক্খপঞ্ঞো ন ৰিক্খেপং পাপুণাতি, ন চাৰসেসকিলেসুপ্পত্তিং. ৰিক্খিপ্পতি চেৰাতি তেসু মন্দপঞ্ঞো ধম্মুদ্ধচ্চসঙ্খাতং ৰিক্খেপঞ্চেৰ পাপুণীযতি. কিলিস্সতি চাতি তণ্হামানদিট্ঠিকিলেসেহি কিলেসীযতি চ, উপতাপীযতি ৰিবাধীযতীতি অত্থো. চৰতি চিত্তভাৰনাতি তস্স মন্দপঞ্ঞস্স ৰিপস্সনাচিত্তভাৰনা কিলেসেসুযেৰ ঠানতো পটিপক্খাৰিহতত্তা চৰতি, পরিপততীতি অত্থো. ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৰনা পরিহাযতীতি তস্স মজ্ঝিমপঞ্ঞস্স অধিমানিকত্তা ৰিপস্সনারম্ভাভাৰেন ৰিপস্সনা পরিহাযতি, নপ্পৰত্ততীতি অত্থো. ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি তিক্খপঞ্ঞোপি ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৰনা ন পরিহাযতীতি তস্স তিক্খপঞ্ঞস্স সন্তেপি ৰিক্খেপে তং অধিমানৰিক্খেপং পহায ৰিপস্সনারম্ভসব্ভাৰেন ৰিপস্সনাভাৰনা ন পরিহাযতি, পৰত্ততীতি অত্থো. ন চ ৰিক্খিপতে চিত্তং ন কিলিস্সতীতি অতিতিক্খপঞ্ঞস্স চিত্তং ন ৰিক্খেপেন ৰিক্খিপতি, ন চ কিলেসেহি কিলিস্সতি. ন চৰতি চিত্তভাৰনাতি তস্স ৰিপস্সনাচিত্তভাৰনা ন চৰতি, ৰিক্খেপকিলেসাভাৰেন যথাঠানে তিট্ঠতীতি অত্থো.

ইমেহি চতূহি ঠানেহীতিআদীসু ইদানি ৰুত্তেহি ইমেহি চতূহি ঠানেহি হেতুভূতেহি, করণভূতেহি ৰা ওভাসাদিকে দস ঠানে চিত্তস্স সঙ্খেপেন চ ৰিক্খেপেন চ ৰিগ্গহিতং মানসং ৰিক্খেপকিলেসুপ্পত্তিৰিরহিতো চতুত্থো কুসলো মহাপঞ্ঞো যোগাৰচরো মন্দপঞ্ঞাদীনং তিণ্ণং যোগাৰচরানং মানসং এৰঞ্চ এৰঞ্চ হোতীতি নানপ্পকারতো জানাতীতি সম্বন্ধতো অত্থৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা. সঙ্খেপোতি চেত্থ ৰিক্খেপস্স চেৰ কিলেসানঞ্চ উপ্পত্তিৰসেন চিত্তস্স লীনভাৰো ৰেদিতব্বো. ৰিক্খেপোতি ‘‘ৰিক্খিপতি ন কিলিস্সতী’’তি দ্ৰীসু ঠানেসু ৰুত্তৰিক্খেপৰসেন চিত্তস্স উদ্ধতভাৰো ৰেদিতব্বোতি.

যুগনদ্ধকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সচ্চকথা

সচ্চকথাৰণ্ণনা

. ইদানি যুগনদ্ধগুণস্স অরিযমগ্গস্স ৰসেন সচ্চট্ঠং সচ্চপটিৰেধৰিসেসং সচ্চলক্খণাদিৰিধানঞ্চ দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায সচ্চকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ তথানীতি যথাসভাৰৰসেন তচ্ছানি. যথাসভাৰভূতানেৰ হি ধম্মজাতানি সচ্চট্ঠেন সচ্চানি. সচ্চট্ঠো পঠমঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনাযং ৰুত্তো. অৰিতথানীতি ৰুত্তসভাৰে ৰিপরিযাযৰিরহিতানি. ন হি সচ্চানি অসচ্চানি নাম হোন্তি. অনঞ্ঞথানীতি অঞ্ঞসভাৰৰিরহিতানি. ন হি অসচ্চানি সচ্চানি নাম হোন্তি. ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতন্তি ভিক্খৰে, ইদং দুক্খন্তি যং ৰুচ্চতি, এতং যথাসভাৰত্তা তথং. দুক্খমেৰ হি দুক্খং. ৰুত্তসভাৰে ৰিপরিযাযাভাৰতো অৰিতথং. ন হি দুক্খং অদুক্খং নাম হোতি. অঞ্ঞসভাৰৰিরহিতত্তা অনঞ্ঞথং. ন হি দুক্খং সমুদযাদিসভাৰং হোতি. সমুদযাদীসুপি এসেৰ নযো.

১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

তথট্ঠেনাতি যথাসভাৰট্ঠেন. পীল়নট্ঠাদযো ঞাণকথাযং ৰুত্তত্থাযেৰ.

. একপ্পটিৰেধানীতি একেন মগ্গঞাণেন পটিৰেধো, একতো ৰা পটিৰেধো এতেসন্তি একপ্পটিৰেধানি. অনত্তট্ঠেনাতি চতুন্নম্পি সচ্চানং অত্তৰিরহিতত্তা অনত্তট্ঠেন. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৭) – পরমত্থতো হি সব্বানেৰ সচ্চানি ৰেদককারকনিব্বুতগমকাভাৰতো সুঞ্ঞানীতি ৰেদিতব্বানি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘দুক্খমেৰ হি, ন কোচি দুক্খিতো, কারকো ন, কিরিযাৰ ৰিজ্জতি;

অত্থি নিব্বুতি, ন নিব্বুতো পুমা, মগ্গমত্থি, গমকো ন ৰিজ্জতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৭);

অথ ৰা –

‘‘ধুৰসুভসুখত্তসুঞ্ঞং, পুরিমদ্ৰযমত্তসুঞ্ঞমমতপদং;

ধুৰসুখঅত্তৰিরহিতো, মগ্গো ইতি সুঞ্ঞতা তেসূ’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৭);

সচ্চট্ঠেনাতি অৰিসংৰাদকট্ঠেন. পটিৰেধট্ঠেনাতি মগ্গক্খণে পটিৰিজ্ঝিতব্বট্ঠেন. একসঙ্গহিতানীতি তথট্ঠাদিনা একেকেনেৰ অত্থেন সঙ্গহিতানি, একগণনং গতানীতি অত্থো. যং একসঙ্গহিতং, তং একত্তন্তি যস্মা একেন সঙ্গহিতং, তস্মা একত্তন্তি অত্থো. সচ্চানং বহুত্তেপি একত্তমপেক্খিত্ৰা একৰচনং কতং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৰিজ্ঝতীতি পুব্বভাগে চতুন্নং সচ্চানং নানত্তেকত্তং স্ৰাৰত্থিতং ৰৰত্থপেত্ৰা ঠিতো মগ্গক্খণে একেন মগ্গঞাণেন তথট্ঠাদিতংতংএকত্তং পটিৰিজ্ঝতি. কথং? নিরোধসচ্চস্স তথট্ঠাদিকে একত্তে পটিৰিদ্ধে সেসসচ্চানম্পি তথট্ঠাদিকং একত্তং পটিৰিদ্ধমেৰ হোতি. যথা পুব্বভাগে পঞ্চন্নং খন্ধানং নানত্তেকত্তং স্ৰাৰত্থিতং ৰৰত্থপেত্ৰা ঠিতস্স মগ্গৰুট্ঠানকালে অনিচ্চতো ৰা দুক্খতো ৰা অনত্ততো ৰা ৰুট্ঠহন্তস্স একস্মিম্পি খন্ধে অনিচ্চাদিতো দিট্ঠে সেসখন্ধাপি অনিচ্চাদিতো দিট্ঠাৰ হোন্তি, এৰমিদন্তি দট্ঠব্বং. দুক্খস্স দুক্খট্ঠো তথট্ঠোতি দুক্খসচ্চস্স পীল়নট্ঠাদিকো চতুব্বিধো অত্থো সভাৰট্ঠেন তথট্ঠো. সেসসচ্চেসুপি এসেৰ নযো. সোযেৰ চতুব্বিধো অত্থো অত্তাভাৰতো অনত্তট্ঠো. ৰুত্তসভাৰে অৰিসংৰাদকতো সচ্চট্ঠো. মগ্গক্খণে পটিৰিজ্ঝিতব্বতো পটিৰেধট্ঠো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং.

১০. যং অনিচ্চন্তিআদি সামঞ্ঞলক্খণপুব্বঙ্গমং কত্ৰা দস্সিতং. তত্থ যং অনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তং অনিচ্চন্তি দুক্খসমুদযমগ্গা গহিতা. তানি হি তীণি সচ্চানি অনিচ্চানি চেৰ অনিচ্চত্তা দুক্খানি চ. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ, তং অনত্তাতি তানিযেৰ তীণি গহিতানি. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ অনত্তা চাতি তেহি তীহি সহ নিরোধসচ্চঞ্চ সঙ্গহিতং. চত্তারিপি হি অনত্তাযেৰ. তং তথন্তি তং সচ্চচতুক্কং সভাৰভূতং. তং সচ্চন্তি তদেৰ সচ্চচতুক্কং যথাসভাৰে অৰিসংৰাদকং. নৰহাকারেহীতিআদীসু ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬) ৰচনতো অভিঞ্ঞট্ঠেন, দুক্খস্স পরিঞ্ঞট্ঠে, সমুদযস্স পহানট্ঠে, মগ্গস্স ভাৰনট্ঠে, নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযট্ঠে আৰেনিকেপি ইধ চতূসুপি সচ্চেসু ঞাতপরিঞ্ঞাসব্ভাৰতো পরিঞ্ঞট্ঠেন, চতুসচ্চদস্সনেন পহানসব্ভাৰতো পহানট্ঠেন, চতুসচ্চভাৰনাসব্ভাৰতো ভাৰনট্ঠেন, চতুন্নং সচ্চানং সচ্ছিকিরিযসব্ভাৰতো সচ্ছিকিরিযট্ঠেনাতি নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. নৰহাকারেহি তথট্ঠেনাতিআদীসু পঠমং ৰুত্তনযেনেৰ যোজনা কাতব্বা.

১১. দ্ৰাদসহি আকারেহীতিআদীসু তথট্ঠাদযো ঞাণকথাযং ৰুত্তত্থা. এতেসং নিদ্দেসেপি ৰুত্তনযেনেৰ যোজনা ৰেদিতব্বা.

১২. সচ্চানং কতি লক্খণানীতিআদীসু উপরি ৰত্তব্বানি ছ লক্খণানি সঙ্খতাসঙ্খতৰসেন দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা দ্ৰে লক্খণানীতি আহ. তত্থ সঙ্খতলক্খণঞ্চ অসঙ্খতলক্খণঞ্চাতি ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি. তীণিমানি, ভিক্খৰে, অসঙ্খতস্স অসঙ্খতলক্খণানি ন উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ন ৰযো পঞ্ঞাযতি, ন ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭-৪৮) এৰং ৰুত্তং সঙ্খতস্স সঙ্খতমিতি লক্খণঞ্চ অসঙ্খতস্স অসঙ্খতমিতি লক্খণঞ্চ. সঙ্খতং পন ন লক্খণং, লক্খণং ন সঙ্খতং. ন চ সঙ্খতং ৰিনা লক্খণং পঞ্ঞাপেতুং সক্কা, নপি লক্খণং ৰিনা সঙ্খতং. লক্খণেন পন সঙ্খতং পাকটং হোতি.

পুন তদেৰ লক্খণদ্ৰযং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো ছ লক্খণানীতি আহ. সঙ্খতানং সচ্চানন্তি দুক্খসমুদযমগ্গসচ্চানং. তানি হি পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতত্তা সঙ্খতানি. উপ্পাদোতি জাতি. পঞ্ঞাযতীতি জানীযতি. ৰযোতি ভঙ্গো. ঠিতানং অঞ্ঞথত্তন্তি ঠিতিপ্পত্তানং অঞ্ঞথাভাৰো জরা. তিণ্ণং সঙ্খতসচ্চানং নিপ্ফন্নত্তা উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং ৰুত্তং, তেসংযেৰ পন উপ্পাদস্স, জরায ভঙ্গস্স চ অনিপ্ফন্নত্তা উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং ন ৰত্তব্বং. সঙ্খতনিস্সিতত্তা উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং ন পঞ্ঞাযতীতি ন ৰত্তব্বং. সঙ্খতৰিকারত্তা পন সঙ্খতন্তি ৰত্তব্বং. দুক্খসমুদযানং উপ্পাদজরাভঙ্গা সচ্চপরিযাপন্না, মগ্গসচ্চস্স উপ্পাদজরাভঙ্গা ন সচ্চপরিযাপন্নাতি ৰদন্তি. তত্থ ‘‘সঙ্খতানং উপ্পাদক্খণে সঙ্খতাপি উপ্পাদলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি, উপ্পাদে ৰীতিৰত্তে সঙ্খতাপি জরালক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি, ভঙ্গক্খণে সঙ্খতাপি জরাপি ভঙ্গলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতী’’তি খন্ধকৰগ্গট্ঠকথাযং (সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৩৭-৩৮) ৰুত্তং. অসঙ্খতস্স সচ্চস্সাতি নিরোধসচ্চস্স. তঞ্হি পচ্চযেহি সমাগম্ম অকতত্তা সযমেৰ নিপ্ফন্নন্তি অসঙ্খতং. ঠিতস্সাতি নিচ্চত্তা ঠিতস্স, ন ঠানপ্পত্তত্তা. পুন তদেৰ লক্খণদ্ৰযং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো দ্ৰাদস লক্খণানীতি আহ.

চতুন্নং সচ্চানং কতি কুসলাতিআদীসু অব্যাকতন্তি ৰিপাকাব্যাকতং কিরিযাব্যাকতং রূপাব্যাকতং নিব্বানাব্যাকতন্তি চতূসু অব্যাকতেসু নিব্বানাব্যাকতং. চত্তারিপি হি কুসলাকুসললক্খণেন ন ব্যাকতত্তা অব্যাকতানি. সিযা কুসলন্তি কামাৰচররূপাৰচরারূপাৰচরকুসলানং ৰসেন কুসলম্পি ভৰেয্য. সিযা অকুসলন্তি তণ্হং ঠপেত্ৰা সেসাকুসলৰসেন. সিযা অব্যাকতন্তি কামাৰচররূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাককিরিযানং রূপানঞ্চ ৰসেন. সিযা তীণি সচ্চানীতিআদীসু সঙ্গহিতানীতি গণিতানি. ৰত্থুৰসেনাতি অকুসলকুসলাব্যাকতদুক্খসমুদযনিরোধমগ্গসঙ্খাতৰত্থুৰসেন. যং দুক্খসচ্চং অকুসলন্তি ঠপেত্ৰা তণ্হং অৰসেসং অকুসলং. অকুসলট্ঠেন দ্ৰে সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানীতি ইমানি দ্ৰে দুক্খসমুদযসচ্চানি অকুসলট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, অকুসলসচ্চং নাম হোতীতি অত্থো. একসচ্চং দ্ৰীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতন্তি একং অকুসলসচ্চং দ্ৰীহি দুক্খসমুদযসচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং কুসলন্তি তেভূমকং কুসলং. ইমানি দ্ৰে দুক্খমগ্গসচ্চানি কুসলট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, কুসলসচ্চং নাম হোতি. একং কুসলসচ্চং দ্ৰীহি দুক্খমগ্গসচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং অব্যাকতন্তি তেভূমকৰিপাককিরিযা রূপঞ্চ. ইমানি দ্ৰে দুক্খনিরোধসচ্চানি অব্যাকতট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, একং অব্যাকতসচ্চং নাম হোতি. একং অব্যাকতসচ্চং দ্ৰীহি দুক্খনিরোধসচ্চেহি সঙ্গহিতং. তীণি সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানীতি সমুদযমগ্গনিরোধসচ্চানি একেন অকুসলকুসলাব্যাকতভূতেন দুক্খসচ্চেন সঙ্গহিতানি. একং সচ্চং তীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতন্তি একং দুক্খসচ্চং ৰিসুং অকুসলকুসলঅব্যাকতভূতেহি সমুদযমগ্গনিরোধসচ্চেহি সঙ্গহিতং. কেচি পন ‘‘দুক্খসমুদযসচ্চানি অকুসলট্ঠেন সমুদযসচ্চেন সঙ্গহিতানি, দুক্খমগ্গসচ্চানি কুসলট্ঠেন মগ্গসচ্চেন সঙ্গহিতানি, ন দস্সনট্ঠেন. দুক্খনিরোধসচ্চানি অব্যাকতট্ঠেন নিরোধসচ্চেন সঙ্গহিতানি, ন অসঙ্খতট্ঠেনা’’তি ৰণ্ণযন্তি.

২. দুতিযসুত্তন্তপাল়িৰণ্ণনা

১৩. পুন অঞ্ঞস্স সুত্তন্তস্স অত্থৰসেন সচ্চপ্পটিৰেধং নিদ্দিসিতুকামো পুব্বে মে, ভিক্খৰেতিআদিকং সুত্তন্তং আহরিত্ৰা দস্সেসি. তত্থ পুব্বে মে, ভিক্খৰে, সম্বোধাতি ভিক্খৰে, মম সম্বোধিতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো পুব্বে. অনভিসম্বুদ্ধস্সাতি সব্বধম্মে অপ্পটিৰিদ্ধস্স. বোধিসত্তস্সেৰ সতোতি বোধিসত্তভূতস্সেৰ. এতদহোসীতি বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স এতং পরিৰিতক্কিতং অহোসি. অস্সাদোতি অস্সাদীযতীতি অস্সাদো. আদীনৰোতি দোসো. নিস্সরণন্তি অপগমনং. সুখন্তি সুখযতীতি সুখং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং সুখিতং করোতীতি অত্থো. সোমনস্সন্তি পীতিসোমনস্সযোগতো সোভনং মনো অস্সাতি সুমনো, সুমনস্স ভাৰো সোমনস্সং, সুখমেৰ পীতিযোগতো ৰিসেসিতং. অনিচ্চন্তি অদ্ধুৰং. দুক্খন্তি দুক্খৰত্থুত্তা সঙ্খারদুক্খত্তা চ দুক্খং. ৰিপরিণামধম্মন্তি অৰসী হুত্ৰা জরাভঙ্গৰসেন পরিৰত্তনপকতিকং. এতেন অনত্তভাৰো ৰুত্তো হোতি. ছন্দরাগৰিনযোতি ছন্দসঙ্খাতস্স রাগস্স সংৰরণং, ন ৰণ্ণরাগস্স. ছন্দরাগপ্পহানন্তি তস্সেৰ ছন্দরাগস্স পজহনং.

যাৰকীৰঞ্চাতিআদীসু যাৰ ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং…পে… যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং ন অধিকেন ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিং, তাৰ অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অনুত্তরং সব্বঞ্ঞুভাৰং অভিসম্বুদ্ধো অভিসমেতাৰী অরহন্তি নেৰাহং পচ্চঞ্ঞাসিং নেৰ পটিঞ্ঞং অকাসিন্তি সম্বন্ধতো অত্থো. কীৰঞ্চাতি নিপাতমত্তং. যতোতি যস্মা, যদা ৰা. অথাতি অনন্তরং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদীতি দস্সনকিচ্চকরণেন দস্সনসঙ্খাতং পচ্চৰেক্খণঞাণঞ্চ মে উপ্পজ্জি. অকুপ্পাতি কোপেতুং চালেতুং অসক্কুণেয্যা. ৰিমুত্তীতি অরহত্তফলৰিমুত্তি. এতায এৰ ফলপচ্চৰেক্খণায মগ্গনিব্বানপচ্চৰেক্খণাপি ৰুত্তাৰ হোন্তি. অযমন্তিমা জাতীতি অযং পচ্ছিমা খন্ধপ্পৰত্তি. নত্থিদানি পুনব্ভৰোতি ইদানি পুন উপ্পত্তি নত্থি. এতেন পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণা ৰুত্তা. অরহতো হি অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণা ন হোতি.

৩. দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪. সচ্চপ্পটিৰেধঞাণযোজনক্কমে চ অযং রূপস্স অস্সাদোতি পহানপ্পটিৰেধোতি পুব্বভাগে ‘‘অযং তণ্হাসম্পযুত্তো রূপস্স অস্সাদো’’তি ঞত্ৰা মগ্গক্খণে সমুদযপ্পহানসঙ্খাতো সমুদযসচ্চপ্পটিৰেধো. সমুদযসচ্চন্তি সমুদযসচ্চপ্পটিৰেধঞাণং. অরিযসচ্চারম্মণঞাণম্পি হি ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে চতূসু অরিযসচ্চেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০০) ৰিয ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অযং রূপস্স আদীনৰোতি পরিঞ্ঞাপটিৰেধোতি পুব্বভাগে ‘‘অযং রূপস্স আদীনৰো’’তি ঞত্ৰা মগ্গক্খণে দুক্খপরিঞ্ঞাসঙ্খাতো দুক্খসচ্চপ্পটিৰেধো. দুক্খসচ্চন্তি দুক্খসচ্চপ্পটিৰেধঞাণং. ইদং রূপস্স নিস্সরণন্তি সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধোতি পুব্বভাগে ‘‘ইদং রূপস্স নিস্সরণ’’ন্তি ঞত্ৰা মগ্গক্খণে নিরোধসচ্ছিকিরিযাসঙ্খাতো নিরোধসচ্চপ্পটিৰেধো. নিরোধসচ্চন্তি নিরোধসচ্চারম্মণং নিরোধসচ্চপ্পটিৰেধঞাণং. যা ইমেসু তীসু ঠানেসূতি ইমেসু যথাৰুত্তেসু তীসু সমুদযদুক্খনিরোধেসু পটিৰেধৰসেন পৰত্তা যা দিট্ঠি যো সঙ্কপ্পোতি যোজনা. ভাৰনাপটিৰেধোতি অযং মগ্গভাৰনাসঙ্খাতো মগ্গসচ্চপ্পটিৰেধো. মগ্গসচ্চন্তি মগ্গসচ্চপ্পটিৰেধঞাণং.

১৫. পুন অপরেন পরিযাযেন সচ্চানি চ সচ্চপ্পটিৰেধঞ্চ দস্সেন্তো সচ্চন্তি কতিহাকারেহি সচ্চন্তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা সব্বেপি সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্না জরামরণাদিকস্স দুক্খসচ্চস্স জাতিআদিকং সমুদযসচ্চং ‘‘কিং নু খো’’তি এসন্তি, তথা এসন্তা চ জরামরণাদিকস্স দুক্খসচ্চস্স জাতিআদিকং সমুদযসচ্চং ‘‘পচ্চযো’’তি ৰৰত্থপেন্তো পরিগ্গণ্হন্তি, তস্মা সা চ এসনা সো চ পরিগ্গহো সচ্চানং এসনত্তা পরিগ্গহত্তা চ ‘‘সচ্চ’’ন্তি কত্ৰা এসনট্ঠেন পরিগ্গহট্ঠেনাতি ৰুত্তং. অযঞ্চ ৰিধি পচ্চেকবুদ্ধানম্পি পচ্চযপরিগ্গহে লব্ভতিযেৰ, সাৰকানং পন অনুস্সৰৰসেন পচ্চযপরিগ্গহে লব্ভতি. পটিৰেধট্ঠেনাতি পুব্বভাগে তথা এসিতানং পরিগ্গহিতানঞ্চ মগ্গক্খণে একপটিৰেধট্ঠেন.

কিংনিদানন্তিআদীসু নিদানাদীনি সব্বানি কারণৰেৰচনানি. কারণঞ্হি যস্মা ফলং নিদেতি ‘‘হন্দ নং গণ্হথা’’তি অপ্পেতি ৰিয, তস্মা ‘‘নিদান’’ন্তি ৰুচ্চতি. যস্মা ফলং ততো সমুদেতি, জাযতি, পভৰতি; তস্মা সমুদযো, জাতি, পভৰোতি ৰুচ্চতি. অযং পনেত্থ অত্থো – কিং নিদানং এতস্সাতি কিংনিদানং. কো সমুদযো এতস্সাতি কিংসমুদযং. কা জাতি এতস্সাতি কিংজাতিকং. কো পভৰো এতস্সাতি কিংপভৰং. যস্মা পন তস্স জাতি যথাৰুত্তেন অত্থেন নিদানঞ্চেৰ সমুদযো চ জাতি চ পভৰো চ, তস্মা জাতিনিদানন্তিআদিমাহ. জরামরণন্তি দুক্খসচ্চং. জরামরণসমুদযন্তি তস্স পচ্চযং সমুদযসচ্চং. জরামরণনিরোধন্তি নিরোধসচ্চং. জরামরণনিরোধগামিনিং পটিপদন্তি মগ্গসচ্চং. ইমিনাৰ নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.

১৬. নিরোধপ্পজাননাতি আরম্মণকরণেন নিরোধস্স পজাননা. জাতি সিযা দুক্খসচ্চং, সিযা সমুদযসচ্চন্তি ভৰপচ্চযা পঞ্ঞাযনট্ঠেন দুক্খসচ্চং, জরামরণস্স পচ্চযট্ঠেন সমুদযসচ্চং. এস নযো সেসেসুপি. অৰিজ্জা সিযা দুক্খসচ্চন্তি পন আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযট্ঠেনাতি.

সচ্চকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. বোজ্ঝঙ্গকথা

বোজ্ঝঙ্গকথাৰণ্ণনা

১৭. ইদানি সচ্চপ্পটিৰেধসিদ্ধং বোজ্ঝঙ্গৰিসেসং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায বোজ্ঝঙ্গকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা, বোধিস্স ৰা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. কিং ৰুত্তং হোতি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১৮২) – যা হি অযং ধম্মসামগ্গী, যায লোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৰেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৰানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অরিযসাৰকো বুজ্ঝতীতি কত্ৰা বোধীতি ৰুচ্চতি, বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায ৰুট্ঠহতি, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতীতি ৰুত্তং হোতি. যথাহ – ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৮; দী. নি. ৩.১৪৩). তস্সা ধম্মসামগ্গীসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৰিয. যোপেস যথাৰুত্তপ্পকারায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৰা অরিযসাৰকো বোধীতি ৰুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিয. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং অত্থো অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৰুত্তো.

বোজ্ঝঙ্গত্থনিদ্দেসে বোধায সংৰত্তন্তীতি বুজ্ঝনত্থায সংৰত্তন্তি. কস্স বুজ্ঝনত্থায? মগ্গফলেহি নিব্বানস্স পচ্চৰেক্খণায কতকিচ্চস্স বুজ্ঝনত্থায, মগ্গেন ৰা কিলেসনিদ্দাতো পবুজ্ঝনত্থায ফলেন পবুদ্ধভাৰত্থাযাপীতি ৰুত্তং হোতি. বলৰৰিপস্সনাযপি বোজ্ঝঙ্গা বোধায সংৰত্তন্তি. তস্মা অযং ৰিপস্সনামগ্গফলবোজ্ঝঙ্গানং সাধারণত্থো. তীসুপি হি ঠানেসু বোধায নিব্বানপটিৰেধায সংৰত্তন্তি. এতেন বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুত্তং হোতি. বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গাতিআদীহি পঞ্চহি চতুক্কেহি ৰুত্তানং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পত্তিট্ঠানং অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৰুত্তং. অপি চ বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গানং সকিচ্চকরণে সমত্থভাৰদস্সনত্থং কত্তুনিদ্দেসো. বুজ্ঝনট্ঠেনাতি সকিচ্চকরণসমত্থত্তেপি সতি কত্তুনো অভাৰদস্সনত্থং ভাৰনিদ্দেসো. বোধেন্তীতি বোজ্ঝঙ্গভাৰনায বুজ্ঝন্তানং যোগীনং পযোজকত্তা বোজ্ঝঙ্গানং হেতুকত্তুনিদ্দেসো. বোধনট্ঠেনাতি পঠমং ৰুত্তনযেনেৰ পযোজকহেতুকত্তুনা ভাৰনিদ্দেসো. এতেহি বোধিযা অঙ্গা বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুত্তং হোতি. বোধিপক্খিযট্ঠেনাতি বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি লদ্ধনামস্স যোগিস্স পক্খে ভৰত্তা. অযমেতেসং যোগিনো উপকারকত্তনিদ্দেসো. এতেহি বোধিস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুত্তং হোতি. বুদ্ধিলভনট্ঠেনাতিআদিকে ছক্কে বুদ্ধিলভনট্ঠেনাতি যোগাৰচরেন বুদ্ধিযা পাপুণনট্ঠেন. রোপনট্ঠেনাতি সত্তানং পতিট্ঠাপনট্ঠেন. পাপনট্ঠেনাতি পতিট্ঠাপিতায নিট্ঠাপনট্ঠেন. ইমে ৰিপস্সনাবোজ্ঝঙ্গা পতি-অভি-সং-ইতি তীহি উপসগ্গেহি ৰিসেসিতা মগ্গফলবোজ্ঝঙ্গাতি ৰদন্তি. সব্বেসম্পি ধম্মৰোহারেন নিদ্দিট্ঠানং বোজ্ঝঙ্গানং বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং.

মূলমূলকাদিদসকৰণ্ণনা

১৮. মূলট্ঠেনাতিআদিকে মূলমূলকে দসকে মূলট্ঠেনাতি ৰিপস্সনাদীসু পুরিমা পুরিমা বোজ্ঝঙ্গা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং বোজ্ঝঙ্গানঞ্চ সহজাতধম্মানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ মূলট্ঠেন. মূলচরিযট্ঠেনাতি মূলং হুত্ৰা চরিযা পৰত্তি মূলচরিযা. তেন মূলচরিযট্ঠেন, মূলং হুত্ৰা পৰত্তনট্ঠেনাতি অত্থো. মূলপরিগ্গহট্ঠেনাতি তে এৰ বোজ্ঝঙ্গা আদিতো পভুতি উপ্পাদনত্থায পরিগয্হমানত্তা পরিগ্গহা, মূলানিযেৰ পরিগ্গহা মূলপরিগ্গহা. তেন মূলপরিগ্গহট্ঠেন. তে এৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিৰারৰসেন পরিৰারট্ঠেন. ভাৰনাপারিপূরিৰসেন পরিপূরণট্ঠেন. নিট্ঠং পাপুণনৰসেন পরিপাকট্ঠেন. তে এৰ মূলানি চ ছব্বিধা পভেদভিন্নত্তা পটিসম্ভিদা চাতি মূলপটিসম্ভিদা. তেন মূলপটিসম্ভিদট্ঠেন. মূলপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেনাতি বোজ্ঝঙ্গভাৰনানুযুত্তস্স যোগিনো তং মূলপটিসম্ভিদং পাপনট্ঠেন. তস্সেৰ যোগিনো তস্সা মূলপটিসম্ভিদায ৰসীভাৰট্ঠেন. সেসেসুপি ঈদিসেসু পুগ্গলৰোহারেসু বোধিস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং. মূলপটিসম্ভিদায ৰসীভাৰপ্পত্তানম্পীতি ঈদিসেসুপি নিট্ঠাৰচনেসু ফলবোজ্ঝঙ্গাতি ৰেদিতব্বং. ৰসীভাৰং পত্তানন্তিপি পাঠো.

মূলমূলকদসকং নিট্ঠিতং.

সেসেসুপি হেতুমূলকাদীসু নৰসু দসকেসু ইমিনাৰ নযেন সাধারণৰচনানং অত্থো ৰেদিতব্বো. অসাধারণেসু পন যথাৰুত্তা এৰ বোজ্ঝঙ্গা যথাৰুত্তানং ধম্মানং জনকত্তা হেতূ নাম হোন্তি. উপত্থম্ভকত্তা পচ্চযা নাম. তে এৰ তদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিৰিসুদ্ধিভূতত্তা ৰিসুদ্ধি নাম. ৰজ্জৰিরহিতত্তা অনৰজ্জা নাম. ‘‘সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্ম’’ন্তি ৰচনতো নেক্খম্মং নাম. কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা তদঙ্গৰিমুত্তিআদিৰসেন ৰিমুত্তি নাম. মগ্গফলবোজ্ঝঙ্গা ৰিসযীভূতেহি আসৰেহি ৰিরহিতত্তা অনাসৰা. তিৰিধাপি বোজ্ঝঙ্গা কিলেসেহি সুঞ্ঞত্তা তদঙ্গৰিৰেকাদিৰসেন ৰিৰেকা. ৰিপস্সনামগ্গবোজ্ঝঙ্গা পরিচ্চাগৰোসগ্গত্তা পক্খন্দনৰোসগ্গত্তা চ ৰোসগ্গা. ফলবোজ্ঝঙ্গা পক্খন্দনৰোসগ্গত্তা ৰোসগ্গা.

১৯. মূলট্ঠং বুজ্ঝন্তীতিআদযো একেকপদৰসেন নিদ্দিট্ঠা নৰ দসকা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. ৰসীভাৰপ্পত্তানন্তি পদং পন ৰত্তমানৰচনাভাৰেন ন যোজিতং. পরিগ্গহট্ঠাদযো অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৰুত্তত্থা.

২০. পুন থেরো অত্তনা দেসিতং সুত্তন্তং উদ্দিসিত্ৰা তস্স নিদ্দেসৰসেন বোজ্ঝঙ্গৰিধিং দস্সেতুকামো একং সমযন্তিআদিকং নিদানং ৰত্ৰা সুত্তন্তং তাৰ উদ্দিসি. অত্তনা দেসিতসুত্তত্তা এৰ চেত্থ এৰং মে সুতন্তি ন ৰুত্তং. আযস্মা সারিপুত্তোতি পনেত্থ দেসকব্যত্তিভাৰত্থং অত্তানং পরং ৰিয কত্ৰা ৰুত্তং. ঈদিসঞ্হি ৰচনং লোকে গন্থেসু পযুজ্জন্তি. পুব্বণ্হসমযন্তি সকলং পুব্বণ্হসমযং. অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৰচনং. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে হোতীতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি এৰঞ্চে ময্হং হোতি. অপ্পমাণোতি মে হোতীতি অপ্পমাণোতি এৰং মে হোতি. সুসমারদ্ধোতি মে হোতীতি সুট্ঠু পরিপুণ্ণোতি এৰং মে হোতি. তিট্ঠন্তন্তি নিব্বানারম্মণে পৰত্তিৰসেন তিট্ঠন্তং. চৰতীতি নিব্বানারম্মণতো অপগচ্ছতি. সেসবোজ্ঝঙ্গেসুপি এসেৰ নযো.

রাজমহামত্তস্সাতি রঞ্ঞো মহাঅমচ্চস্স, মহতিযা ৰা ভোগমত্তায ভোগপ্পমাণেন সমন্নাগতস্স. নানারত্তানন্তি নানারঙ্গরত্তানং, পূরণত্থে সামিৰচনং, নানারত্তেহীতি অত্থো. দুস্সকরণ্ডকোতি দুস্সপেল়া. দুস্সযুগন্তি ৰত্থযুগলং. পারুপিতুন্তি অচ্ছাদেতুং. ইমস্মিং সুত্তন্তে থেরস্স ফলবোজ্ঝঙ্গা কথিতা. যদা হি থেরো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সীসং কত্ৰা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তদা ইতরে তদন্ৰযা হোন্তি. যদা ধম্মৰিচযাদীসু অঞ্ঞতরং, তদা সেসাপি তদন্ৰযা হোন্তীতি এৰং ফলসমাপত্তিযা অত্তনো চিণ্ণৰসীভাৰং দস্সেন্তো থেরো ইমং সুত্তন্তং কথেসীতি.

সুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

২১. কথং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সীসং কত্ৰা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স অঞ্ঞেসু বোজ্ঝঙ্গেসু ৰিজ্জমানেসু এৰং অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো হোতীতি ইতি চে পৰত্তস্স কথং সো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো হোতীতি অত্থো. যাৰতা নিরোধূপট্ঠাতীতি যত্তকেন কালেন নিরোধো উপট্ঠাতি, যত্তকে কালে আরম্মণতো নিব্বানং উপট্ঠাতীতি অত্থো. যাৰতা অচ্চীতি যত্তকেন পরিমাণেন জালা. কথং অপ্পমাণো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি ন অপ্পমাণেপি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গে ৰিজ্জমানে এৰং অযং অপ্পমাণো হোতীতি ইতি চে পৰত্তস্স সো অপ্পমাণো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো কথং হোতীতি অত্থো. পমাণবদ্ধাতি কিলেসা চ পরিযুট্ঠানা চ পোনোভৰিকসঙ্খারা চ পমাণবদ্ধা নাম হোন্তি. ‘‘রাগোপমাণকরণো, দোসো পমাণকরণো, মোহো পমাণকরণো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৯) ৰচনতো রাগাদযো যস্স উপ্পজ্জন্তি, ‘‘অযং এত্তকো’’তি তস্স পমাণকরণতো পমাণং নাম. তস্মিং পমাণে বদ্ধা পটিবদ্ধা আযত্তাতি কিলেসাদযো পমাণবদ্ধা নাম হোন্তি. কিলেসাতি অনুসযভূতা, পরিযুট্ঠানাতি সমুদাচারপ্পত্তকিলেসা. সঙ্খারা পোনোভৰিকাতি পুনপ্পুনং ভৰকরণং পুনভৰো, পুনভৰো সীলমেতেসন্তি পোনভৰিকা, পোনভৰিকা এৰ পোনোভৰিকা. কুসলাকুসলকম্মসঙ্খাতা সঙ্খারা. অপ্পমাণোতি ৰুত্তপ্পকারস্স পমাণস্স অভাৰেন অপ্পমাণো. মগ্গফলানম্পি অপ্পমাণত্তা ততো ৰিসেসনত্থং অচলট্ঠেন অসঙ্খতট্ঠেনাতি ৰুত্তং. ভঙ্গাভাৰতো অচলো, পচ্চযাভাৰতো অসঙ্খতো. যো হি অচলো অসঙ্খতো চ, সো অতিৰিয পমাণৰিরহিতো হোতি.

কথং সুসমারদ্ধো ইতি চে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গোতি অনন্তরং ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং. ৰিসমাতি সযঞ্চ ৰিসমত্তা, ৰিসমস্স চ ভাৰস্স হেতুত্তা ৰিসমা. সমধম্মোতি সন্তট্ঠেন পণীতট্ঠেন সমো ধম্মো. পমাণাভাৰতো সন্তো. ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) ৰচনতো সব্বধম্মুত্তমট্ঠেন পণীতো. তস্মিং সমধম্মোতি ৰুত্তে সুসমে আরদ্ধো সুসমারদ্ধো. আৰজ্জিতত্তাতি ফলসমাপত্তিযা পৰত্তকালং সন্ধায ৰুত্তং. অনুপ্পাদাদিসঙ্খাতে নিব্বানে মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্স উপ্পন্নত্তাতি ৰুত্তং হোতি. তিট্ঠতীতি পৰত্ততি. উপ্পাদাদীনি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানি. সেসবোজ্ঝঙ্গমূলকেসুপি ৰারেসু এসেৰ নযো.

বোজ্ঝঙ্গকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. মেত্তাকথা

মেত্তাকথাৰণ্ণনা

২২. ইদানি বোজ্ঝঙ্গকথানন্তরং কথিতায বোজ্ঝঙ্গকথাগতিযা সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায মেত্তাকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ আসেৰিতাযাতি আদরেন সেৰিতায. ভাৰিতাযাতি ৰড্ঢিতায. বহুলীকতাযাতি পুনপ্পুনং কতায. যানীকতাযাতি যুত্তযানসদিসায কতায. ৰত্থুকতাযাতি পতিট্ঠানট্ঠেন ৰত্থু ৰিয কতায. অনুট্ঠিতাযাতি পচ্চুপট্ঠিতায. পরিচিতাযাতি সমন্ততো চিতায উপচিতায. সুসমারদ্ধাযাতি সুট্ঠু সমারদ্ধায সুকতায. আনিসংসাতি গুণা. পাটিকঙ্খাতি পটিকঙ্খিতব্বা ইচ্ছিতব্বা. সুখং সুপতীতি যথা সেসজনা সম্পরিৰত্তমানা কাকচ্ছমানা দুক্খং সুপন্তি, এৰং অসুপিত্ৰা সুখং সুপতি. নিদ্দং ওক্কন্তোপি সমাপত্তিং সমাপন্নো ৰিয হোতি. সুখং পটিবুজ্ঝতীতি যথা অঞ্ঞে নিত্থুনন্তা ৰিজম্ভন্তা সম্পরিৰত্তন্তা দুক্খং পটিবুজ্ঝন্তি, এৰং অপটিবুজ্ঝিত্ৰা ৰিকসমানমিৰ পদুমং সুখং নিব্বিকারং পটিবুজ্ঝতি. ন পাপকং সুপিনং পস্সতীতি সুপিনং পস্সন্তোপি ভদ্দকমেৰ সুপিনং পস্সতি. চেতিযং ৰন্দন্তো ৰিয পূজং করোন্তো ৰিয ধম্মং সুণন্তো ৰিয চ হোতি. যথা পনঞ্ঞে অত্তানং চোরেহি পরিৰারিতং ৰিয ৰাল়েহি উপদ্দুতং ৰিয পপাতে পতন্তং ৰিয চ পস্সন্তি, ন এৰং পাপকং সুপিনং পস্সতি. মনুস্সানং পিযো হোতীতি উরে আমুত্তমুত্তাহারো ৰিয সীসে পিল়ন্ধমালা ৰিয চ মনুস্সানং পিযো হোতি মনাপো. অমনুস্সানং পিযো হোতীতি যথেৰ চ মনুস্সানং, এৰং অমনুস্সানম্পি পিযো হোতি. দেৰতা রক্খন্তীতি পুত্তমিৰ মাতাপিতরো দেৰতা রক্খন্তি. নাস্স অগ্গি ৰা ৰিসং ৰা সত্থং ৰা কমতীতি মেত্তাৰিহারিস্স কাযে অগ্গি ৰা ৰিসং ৰা সত্থং ৰা ন কমতি ন পৰিসতি, নাস্স কাযং ৰিকোপেতীতি ৰুত্তং হোতি. তুৰটং চিত্তং সমাধিযতীতি মেত্তাৰিহারিনো খিপ্পমেৰ চিত্তং সমাধিযতি, নত্থি তস্স দন্ধাযিতত্তং. মুখৰণ্ণো ৰিপ্পসীদতীতি বন্ধনা পমুত্ততালপক্কং ৰিয চস্স ৰিপ্পসন্নৰণ্ণং মুখং হোতি. অসম্মূল়্হো কালং করোতীতি মেত্তাৰিহারিনো সম্মোহমরণং নাম নত্থি, অসম্মূল়্হো নিদ্দং ওক্কমন্তো ৰিয কালং করোতি. উত্তরি অপ্পটিৰিজ্ঝন্তোতি মেত্তাসমাপত্তিতো উত্তরিং অরহত্তং অধিগন্তুং অসক্কোন্তো ইতো চৰিত্ৰা সুত্তপ্পবুদ্ধো ৰিয ব্রহ্মলোকূপগো হোতীতি ব্রহ্মলোকং উপপজ্জতীতি অত্থো.

মেত্তানিদ্দেসে অনোধিসো ফরণাতি ওধি মরিযাদা, ন ওধি অনোধি. ততো অনোধিসো, অনোধিতোতি অত্থো, নিপ্পদেসতো ফুসনাতি ৰুত্তং হোতি. ওধিসোতি পদেসৰসেন. দিসাফরণাতি দিসাসু ফরণা. সব্বেতি অনৰসেসপরিযাদানং. সত্তাতিপদস্স অত্থো ঞাণকথামাতিকাৰণ্ণনাযং ৰুত্তো, রুল়্হীসদ্দেন পন ৰীতরাগেসুপি অযং ৰোহারো ৰত্ততি ৰিলীৰমযেপি বীজনিৰিসেসে তালৰণ্টৰোহারো ৰিয. অৰেরাতি ৰেররহিতা. অব্যাপজ্জাতি ব্যাপাদরহিতা. অনীঘাতি নিদ্দুক্খা. অনিগ্ঘাতিপি পাঠো. সুখী অত্তানং পরিহরন্তূতি সুখিতা হুত্ৰা অত্তভাৰং ৰত্তযন্তু. ‘‘অৰেরা’’তি চ সকসন্তানে চ পরে পটিচ্চ, পরসন্তানে চ ইতরে পটিচ্চ ৰেরাভাৰো দস্সিতো, ‘‘অব্যাপজ্জা’’তিআদীসু ৰেরাভাৰা তম্মূলকব্যাপাদাভাৰো, ‘‘অনীঘা’’তি ব্যাপাদাভাৰা তম্মূলকদুক্খাভাৰো, ‘‘সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি দুক্খাভাৰাসুখেন অত্তভাৰপরিহরণং দস্সিতন্তি এৰমেত্থ ৰচনসম্বন্ধো ৰেদিতব্বোতি. ইমেসু চ ‘‘অৰেরা হোন্তূ’’তিআদীসু চতূসুপি ৰচনেসু যং যং পাকটং হোতি, তস্স তস্স ৰসেন মেত্তায ফরতি.

পাণাতিআদীসু পাণনতায পাণা, অস্সাসপস্সাসাযত্তৰুত্তিতাযাতি অত্থো. ভূতত্তা ভূতা, অভিনিব্বত্তাতি অত্থো. পুং ৰুচ্চতি নিরযো, তং পুং গলন্তি গচ্ছন্তীতি পুগ্গলা. অত্তভাৰো ৰুচ্চতি সরীরং, খন্ধপঞ্চকমেৰ ৰা, তং উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্তসব্ভাৰতো, তস্মিং অত্তভাৰে পরিযাপন্না পরিচ্ছিন্না অন্তোগধাতি অত্তভাৰপরিযাপন্না. যথা চ সত্তাতি ৰচনং, এৰং সেসানিপি রুল়্হীৰসেন আরোপেত্ৰা সব্বানেতানি সব্বসত্তৰেৰচনানীতি ৰেদিতব্বানি. কামঞ্চ অঞ্ঞানিপি ‘‘সব্বে জন্তূ সব্বে জীৰা’’তিআদীনি সব্বসত্তৰেৰচনানি অত্থি, পাকটৰসেন পন ইমানেৰ পঞ্চ গহেত্ৰা ‘‘পঞ্চহাকারেহি অনোধিসো ফরণা মেত্তাচেতোৰিমুত্তী’’তি ৰুচ্চতি. যে পন ‘‘সত্তা পাণা’’তিআদীনং ন কেৰলং ৰচনমত্ততোৰ, অথ খো অত্থতোপি নানত্তমেৰ ইচ্ছেয্যুং, তেসং অনোধিসো ফরণা ৰিরুজ্ঝতি. তস্মা তথা অত্থং অগ্গহেত্ৰা ইমেসু পঞ্চসু আকারেসু অঞ্ঞতরৰসেন অনোধিসো মেত্তায ফরতি.

ওধিসো ফরণে পন ইত্থিযো পুরিসাতি লিঙ্গৰসেন ৰুত্তং, অরিযা অনরিযাতি অরিযপুথুজ্জনৰসেন, দেৰামনুস্সা ৰিনিপাতিকাতি উপপত্তিৰসেন. দিসাফরণেপি দিসাৰিভাগং অকত্ৰা সব্বদিসাসু ‘‘সব্বে সত্তা’’তিআদিনা নযেন ফরণতো অনোধিসো ফরণা হোতি, সব্বদিসাসু ‘‘সব্বা ইত্থিযো’’তিআদিনা নযেন ফরণতো ওধিসো ফরণা.

যস্মা পন অযং তিৰিধাপি মেত্তাফরণা অপ্পনাপত্তচিত্তস্স ৰসেন ৰুত্তা, তস্মা তীসু ৰারেসু অপ্পনা গহেতব্বা. অনোধিসো ফরণে তাৰ ‘‘সব্বে সত্তা অৰেরা হোন্তূ’’তি একা, ‘‘অব্যাপজ্জা হোন্তূ’’তি একা ‘‘অনীঘা হোন্তূ’’তি একা, ‘‘সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি একা. তানিপি হি চত্তারি হিতোপসংহারৰসেনেৰ ৰুত্তানি. হিতোপসংহারলক্খণা হি মেত্তা. ইতি ‘‘সত্তা’’তিআদীসু পঞ্চসু আকারেসু চতস্সন্নং চতস্সন্নং অপ্পনানং ৰসেন ৰীসতি অপ্পনা হোন্তি, ওধিসো ফরণে ‘‘সব্বা ইত্থিযো’’তিআদীসু সত্তসু আকারেসু চতস্সন্নং চতস্সন্নং ৰসেন অট্ঠৰীসতি অপ্পনা. দিসাফরণে পন ‘‘সব্বে পুরত্থিমায দিসায সত্তা’’তিআদিনা নযেন একমেকিস্সা দিসায ৰীসতি ৰীসতি কত্ৰা দ্ৰে সতানি, ‘‘সব্বা পুরত্থিমায দিসায ইত্থিযো’’তিআদিনা নযেন একমেকিস্সা দিসায অট্ঠৰীসতি অট্ঠৰীসতি কত্ৰা অসীতি দ্ৰে সতানীতি চত্তারি সতানি অসীতি চ অপ্পনা. ইতি সব্বানিপি ইধ ৰুত্তানি অট্ঠৰীসাধিকানি পঞ্চ অপ্পনাসতানি হোন্তি. যথা চ মেত্তায তিৰিধেন ফরণা ৰুত্তা, তথা করুণামুদিতাউপেক্খানম্পি ৰুত্তাৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং.

১. ইন্দ্রিযৰারৰণ্ণনা

২৩. অথ মেত্তূপসংহারাকারং ইন্দ্রিযাদিপরিভাৰনঞ্চ দস্সেতুং সব্বেসং সত্তানং পীল়নং ৰজ্জেত্ৰাতিআদিমাহ. তত্থ পীল়নন্তি অব্ভন্তরতো সরীরপীল়নং. উপঘাতন্তি বাহিরতো সরীরোপঘাতং. সন্তাপন্তি যথা তথা ৰা চিত্তসন্তাপনং. পরিযাদানন্তি পকতিযা জীৰিতাদিপরিক্খযং. ৰিহেসন্তি পরতো জীৰিতৰিহেঠনং. ৰজ্জেত্ৰাতি পীল়নাদীসু একেকং অত্তনো চিত্তেনেৰ অপনেত্ৰা. ইমানি পীল়নাদীনি পঞ্চ পদানি মেত্তোপসংহারস্স পটিপক্খৰিৰজ্জনৰসেন ৰুত্তানি, অপীল়নাযাতিআদীনি মেত্তোপসংহারৰসেন. অপীল়নাযাতি অপীল়নাকারেন, সব্বে সত্তে মেত্তাযতীতি সম্বন্ধো. এৰং সেসেসুপি. মা ৰেরিনো মা দুক্খিনো মা দুক্খিতত্তাতি ইমানিপি তীণি মেত্তোপসংহারস্স পটিপক্খপটিক্খেপৰচনানি. মা-ৰচনস্স মা হোন্তূতি অত্থো. অৰেরিনো সুখিনো সুখিতত্তাতি ইমানি তীণি মেত্তোপসংহারৰচনানি. ‘‘অব্যাপজ্জা অনীঘা’’তি ইদং দ্ৰযং ‘‘সুখিনো’’তি ৰচনেন সঙ্গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. সুখিতত্তাতি তস্সেৰ সুখস্স নিচ্চপ্পৰত্তিদস্সনং. ‘‘সুখিতত্তা’’তি চ ‘‘সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’’তি চ অত্থতো একং. ‘‘অপীল়নাযা’’তিআদীহি ৰা অব্যাপজ্জানীঘৰচনানি সঙ্গহিতানি. অট্ঠহাকারেহীতি ‘‘অপীল়নাযা’’তিআদযো পঞ্চ মেত্তোপসংহারাকারা ‘‘অৰেরিনো হোন্তূ’’তিআদযো তযো মেত্তোপসংহারাকারাতি ইমেহি অট্ঠহাকারেহি. মেত্তাযতীতি সিনিয্হতি. তং ধম্মং চেতযতীতি তং হিতোপসংহারং চেতযতি অভিসন্দহতি, পৰত্তেতীতি অত্থো. সব্বব্যাপাদপরিযুট্ঠানেহি ৰিমুচ্চতীতি মেত্তায পটিপক্খভূতেহি সব্বেহি ব্যাপাদসমুদাচারেহি ৰিক্খম্ভনতো ৰিমুচ্চতি. মেত্তা চ চেতো চ ৰিমুত্তি চাতি একাযেৰ মেত্তা তিধা ৰণ্ণিতা.

অৰেরিনো খেমিনো সুখিনোতি ইমানি তীণি পদানি পুব্বে ৰুত্তে আকারে সঙ্খেপেন সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তানি. সদ্ধায অধিমুচ্চতীতিআদিনা নযেন ৰুত্তানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মেত্তায সম্পযুত্তানিযেৰ. আসেৰনাতিআদীসু ছসু ৰারেসু আসেৰীযতি এতেহি মেত্তাতি আসেৰনা. তথা ভাৰনা বহুলীকম্মং. অলঙ্কারাতি ৰিভূসনা. স্ৰালঙ্কতাতি সুট্ঠু অলঙ্কতা ভূসিতা. পরিক্খারাতি সম্ভারা. সুপরিক্খতাতি সুট্ঠু সম্ভতা. পরিৰারাতি রক্খনট্ঠেন. পুন আসেৰনাদীনি অট্ঠৰীসতি পদানি মেত্তায ৰণ্ণভণনত্থং ৰুত্তানি. তত্থ পারিপূরীতি পরিপুণ্ণভাৰা. সহগতাতি মেত্তায সহগতা. তথা সহজাতাদযো. পক্খন্দনাতি মেত্তায পৰিসনা, পক্খন্দতি এতেহি মেত্তাতি ৰা পক্খন্দনা. তথা সংসীদনাদযো. এতং সন্তন্তি ফস্সনাতি এসা মেত্তা সন্তাতি এতেহি ফস্সনা হোতীতি এতং সন্তন্তি ফস্সনা ‘‘এতদগ্গ’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ১.১৮৮ আদযো) ৰিয নপুংসকৰচনং. স্ৰাধিট্ঠিতাতি সুট্ঠু পতিট্ঠিতা. সুসমুগ্গতাতি সুট্ঠু সমুস্সিতা. সুৰিমুত্তাতি অত্তনো অত্তনো পচ্চনীকেহি সুট্ঠু ৰিমুত্তা. নিব্বত্তেন্তীতি মেত্তাসম্পযুত্তা হুত্ৰা মেত্তং নিব্বত্তেন্তি. জোতেন্তীতি পাকটং করোন্তি. পতাপেন্তীতি ৰিরোচেন্তি.

২-৪. বলাদিৰারত্তযৰণ্ণনা

২৪-২৭. ইন্দ্রিযৰারে ৰুত্তনযেনেৰ বলৰারোপি ৰেদিতব্বো. বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰারা পরিযাযেন ৰুত্তা, ন যথালক্খণৰসেন. মগ্গঙ্গৰারে সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰা মেত্তায পুব্বভাগৰসেন ৰুত্তা, ন অপ্পনাৰসেন. ন হি এতে মেত্তায সহ ভৰন্তি. সব্বেসং পাণানন্তিআদীনং সেসৰারানম্পি সত্তৰারে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. মেত্তাভাৰনাৰিধানং পন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ১.২৪০ আদযো) গহেতব্বন্তি.

মেত্তাকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. ৰিরাগকথা

ৰিরাগকথাৰণ্ণনা

২৮. ইদানি মগ্গপযোজনপরিযোসানায মেত্তাকথায অনন্তরং কথিতায ৰিরাগসঙ্খাতমগ্গপুব্বঙ্গমায ৰিরাগকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ পঠমং তাৰ ‘‘নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি ৰিরাগা ৰিমুচ্চতী’’তি (মহাৰ ২৩) ৰুত্তানং দ্ৰিন্নং সুত্তন্তপদানং অত্থং নিদ্দিসিতুকামেন ৰিরাগো মগ্গো, ৰিমুত্তি ফলন্তি উদ্দেসো ঠপিতো. তত্থ পঠমং ৰচনত্থং তাৰ নিদ্দিসিতুকামো কথং ৰিরাগো মগ্গোতিআদিমাহ. তত্থ ৰিরজ্জতীতি ৰিরত্তা হোতি. সেসানি মগ্গঞাণনিদ্দেসে ৰুত্তত্থানি. ৰিরাগোতি যস্মা সম্মাদিট্ঠি ৰিরজ্জতি, তস্মা ৰিরাগো নামাতি অত্থো. সো চ ৰিরাগো যস্মা ৰিরাগারম্মণো…পে… ৰিরাগে পতিট্ঠিতো, তস্মা চ ৰিরাগোতি এৰং ‘‘ৰিরাগারম্মণো’’তিআদীনং পঞ্চন্নং ৰচনানং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তত্থ ৰিরাগারম্মণোতি নিব্বানারম্মণো. ৰিরাগগোচরোতি নিব্বানৰিসযো. ৰিরাগে সমুদাগতোতি নিব্বানে সমুপ্পন্নো. ৰিরাগে ঠিতোতি পৰত্তিৰসেন নিব্বানে ঠিতো. ৰিরাগে পতিট্ঠিতোতি অনিৰত্তনৰসেন নিব্বানে পতিট্ঠিতো.

নিব্বানঞ্চ ৰিরাগোতি নিব্বানং ৰিরাগহেতুত্তা ৰিরাগো. নিব্বানারম্মণতাজাতাতি নিব্বানারম্মণে জাতা, নিব্বানারম্মণভাৰেন ৰা জাতা. তে মগ্গসম্পযুত্তা সব্বেৰ ফস্সাদযো ধম্মা ৰিরজ্জনট্ঠেন ৰিরাগা হোন্তীতি ৰিরাগা নাম হোন্তি. সহজাতানীতি সম্মাদিট্ঠিসহজাতানি সম্মাসঙ্কপ্পাদীনি সত্ত মগ্গঙ্গানি. ৰিরাগং গচ্ছন্তীতি ৰিরাগো মগ্গোতি ৰিরাগং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা গচ্ছন্তীতি ৰিরাগারম্মণত্তা ৰিরাগো নাম, মগ্গনট্ঠেন মগ্গো নাম হোতীতি অত্থো. একেকম্পি মগ্গঙ্গং মগ্গোতি নামং লভতি. ইতি একেকস্স অঙ্গস্স মগ্গত্তে ৰুত্তে সম্মাদিট্ঠিযাপি মগ্গত্তং ৰুত্তমেৰ হোতি. তস্মাযেৰ চ এতেন মগ্গেনাতি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি গহেত্ৰা ৰুত্তং. বুদ্ধা চাতি পচ্চেকবুদ্ধাপি সঙ্গহিতা. তেপি হি ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, বুদ্ধা তথাগতো চ অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো পচ্চেকবুদ্ধো চা’’তি (অ. নি. ২.৫৭) ৰুত্তত্তা বুদ্ধাযেৰ. অগতন্তি অনমতগ্গে সংসারে অগতপুব্বং. দিসন্তি সকলাযপটিপত্তিযা দিস্সতি অপদিস্সতি অভিসন্দহীযতীতি দিসা, সব্ববুদ্ধেহি ৰা পরমং সুখন্তি দিস্সতি অপদিস্সতি কথীযতীতি দিসা, সব্বদুক্খং ৰা দিস্সন্তি ৰিস্সজ্জেন্তি উজ্ঝন্তি এতাযাতি দিসা. তং দিসং. অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি কিং ৰুত্তং হোতি? যো সো অট্ঠঙ্গিকো ধম্মসমূহো, সো এতেন নিব্বানং গচ্ছন্তীতি গমনট্ঠেন মগ্গো নামাতি ৰুত্তং হোতি. পুথুসমণব্রাহ্মণানং পরপ্পৰাদানন্তি ৰিসুং ৰিসুং সমণানং ব্রাহ্মণানঞ্চ ইতো অঞ্ঞলদ্ধিকানং. অগ্গোতি তেসং সেসমগ্গানং ৰিসিট্ঠো. সেট্ঠোতি সেসমগ্গতো অতিৰিয পসংসনীযো. মোক্খোতি মুখে সাধু, সেসমগ্গানং অভিমুখে অযমেৰ সাধূতি অত্থো. উত্তমোতি সেসমগ্গে অতিৰিয উত্তিণ্ণো. পৰরোতি সেসমগ্গতো নানপ্পকারেহি সংভজনীযো. ইতীতি কারণত্থে নিপাতো. তস্মা ভগৰতা ‘‘মগ্গানং অট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’তি ৰুত্তোতি অধিপ্পাযো. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা –

‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো, সচ্চানং চতুরো পদা;

ৰিরাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৰিপদানঞ্চ চক্খুমা’’তি. (ধ. প. ২৭৩);

তং ইধ ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘মগ্গানং অট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’তি ৰুত্তং. সেসৰারেসুপি ইমিনা চ নযেন হেট্ঠা ৰুত্তনযেন চ অত্থো ৰেদিতব্বো.

দস্সনৰিরাগোতিআদীসু দস্সনসঙ্খাতো ৰিরাগো দস্সনৰিরাগো. ইন্দ্রিযট্ঠতো বলস্স ৰিসিট্ঠত্তা ইধ ইন্দ্রিযতো বলং পঠমং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্রিযানীতিআদি ইন্দ্রিযাদীনং অত্থৰিভাৰনা, ন ৰিরাগস্স. তথট্ঠেন সচ্চাতি সচ্চঞাণং ৰেদিতব্বং. সীলৰিসুদ্ধীতি সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰা. চিত্তৰিসুদ্ধীতি সম্মাসমাধি. দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পা. ৰিমুত্তট্ঠেনাতি তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসেহি মুত্তট্ঠেন. ৰিজ্জাতি সম্মাদিট্ঠি. ৰিমুত্তীতি সমুচ্ছেদৰিমুত্তি. অমতোগধং নিব্বানং পরিযোসানট্ঠেন মগ্গোতি মগ্গফলপচ্চৰেক্খণাহি মগ্গীযতীতি মগ্গো.

ইমস্মিং ৰিরাগনিদ্দেসে ৰুত্তা ধম্মা সব্বেপি মগ্গক্খণেযেৰ. ৰিমুত্তিনিদ্দেসে ফলক্খণে. তস্মা ছন্দমনসিকারাপি মগ্গফলসম্পযুত্তা.

২৯. ৰিরাগনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিমুত্তিনিদ্দেসেপি অত্থো ৰেদিতব্বো. ফলং পনেত্থ পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তি, নিব্বানং নিস্সরণৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তি. ‘‘সহজাতানি সত্তঙ্গানী’’তিআদীনি ৰচনানি ইধ ন লব্ভন্তীতি ন ৰুত্তানি. সযং ফলৰিমুত্তত্তা পরিচ্চাগট্ঠেন ৰিমুত্তীতি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি.

ৰিরাগকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. পটিসম্ভিদাকথা

১. ধম্মচক্কপৰত্তনৰারৰণ্ণনা

৩০. ইদানি ৰিরাগসঙ্খাতমগ্গৰসেন সিদ্ধং পটিসম্ভিদাপভেদং দস্সেন্তেন কথিতায ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তপুব্বঙ্গমায পটিসম্ভিদাকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. সুত্তন্তে তাৰ বারাণসিযন্তি বারাণসা নাম নদী, বারাণসায অৰিদূরে ভৰা নগরী বারাণসী. তস্সং বারাণসিযং. ইসিপতনে মিগদাযেতি ইসীনং পতনুপ্পতনৰসেন এৰংলদ্ধনামে মিগানং অভযদানদিন্নট্ঠানত্তা মিগদাযসঙ্খাতে আরামে. তত্থ হি উপ্পন্নুপ্পন্না সব্বঞ্ঞুইসযো পতন্তি, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনত্থং নিসীদন্তীতি অত্থো. নন্দমূলকপব্ভারতো সত্তাহচ্চযেন নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতা অনোতত্তদহে কতমুখধোৰনকিচ্চা আকাসেন আগন্ত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধইসযোপেত্থ সমোসরণৰসেন পতন্তি, উপোসথত্থঞ্চ অনুপোসথত্থঞ্চ সন্নিপতন্তি, গন্ধমাদনং পটিগচ্ছন্তা চ ততো চ উপ্পতন্তীতিপি ইমিনা ইসীনং পতনুপ্পতনৰসেন তং ‘‘ইসিপতন’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘ইসিপদন’’ন্তিপি পাঠো. পঞ্চৰগ্গিযেতি –

‘‘কোণ্ডঞ্ঞো ভদ্দিযো ৰপ্পো, মহানামো চ অস্সজি;

এতে পঞ্চ মহাথেরা, পঞ্চৰগ্গাতি ৰুচ্চরে’’তি. –

এৰং ৰুত্তানং পঞ্চন্নং ভিক্খূনং ৰগ্গো পঞ্চৰগ্গো. তস্মিং পঞ্চৰগ্গে ভৰা তংপরিযাপন্নত্তাতি পঞ্চৰগ্গিযা, তে পঞ্চৰগ্গিযে. ভিক্খূ আমন্তেসীতি দীপঙ্করদসবলস্স পাদমূলে কতাভিনীহারতো পট্ঠায পারমিযো পূরেন্তো অনুপুব্বেন পচ্ছিমভৰং পত্ৰা পচ্ছিমভৰে চ কতাভিনিক্খমনো অনুপুব্বেন বোধিমণ্ডং পত্ৰা তত্থ অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো মারবলং ভিন্দিত্ৰা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা পচ্ছিমযামাৰসানে দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেন্তো সম্পকম্পেন্তো সব্বঞ্ঞুতং পত্ৰা সত্ত সত্তাহানি বোধিমণ্ডে ৰীতিনামেত্ৰা মহাব্রহ্মুনা আযাচিতধম্মদেসনা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেত্ৰা লোকানুগ্গহেন বারাণসিং গন্ত্ৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেত্ৰা ধম্মচক্কং পৰত্তেতুকামো আমন্তেসি.

দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তাতি দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, কোট্ঠাসা. ইমস্স পন ৰচনস্স সমুদাহারেন সমুদাহারনিগ্ঘোসো হেট্ঠা অৰীচিং উপরি ভৰগ্গং পত্ৰা দসসহস্সিং লোকধাতুং পত্থরিত্ৰা অট্ঠাসি, তস্মিংযেৰ সমযে অট্ঠারসকোটিসঙ্খা ব্রহ্মানো সমাগচ্ছিংসু. পচ্ছিমদিসায সূরিযো অত্থঙ্গমেতি, পুরত্থিমায দিসায উত্তরাসাল়্হনক্খত্তেন যুত্তো পুণ্ণচন্দো উগ্গচ্ছতি. তস্মিং সমযে ভগৰা ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তং আরভন্তো ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তা’’তিআদিমাহ.

তত্থ পব্বজিতেনাতি গিহিসংযোজনং ৰত্থুকামং ছেত্ৰা পব্বজিতেন. ন সেৰিতব্বাতি ন ৰলঞ্জেতব্বা. পব্বজিতানংযেৰ ৰিসেসতো পটিপত্তিযা ভাজনভূতত্তা ‘‘পব্বজিতেন ন সেৰিতব্বা’’তি ৰুত্তং. যো চাযং কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগোতি যো চ অযং ৰত্থুকামেসু কিলেসকামসুখস্স, কিলেসকামসুখনিস্সযস্স ৰা অনুযোগো. হীনোতি লামকো. গম্মোতি গামৰাসীনং সন্তকো. পোথুজ্জনিকোতি পুথুজ্জনেন অন্ধবালজনেন আচিণ্ণো. অনরিযোতি ন অরিযো. অথ ৰা ন ৰিসুদ্ধানং উত্তমানং অরিযানং সন্তকো. অনত্থসংহিতোতি ন অত্থসংহিতো, সুখাৰহকারণং অনিস্সিতোতি অত্থো. অত্তকিলমথানুযোগোতি অত্তনো কিলমথস্স অনুযোগো, অত্তনো দুক্খকরণন্তি অত্থো. দুক্খোতি কণ্টকাপস্সযসেয্যাদীহি অত্তমারণেহি দুক্খাৰহো. তপস্সীহি ‘‘উত্তমং তপো’’তি গহিতত্তা তেসং চিত্তানুরক্খনত্থং ইধ ‘‘হীনো’’তি ন ৰুত্তং, পব্বজিতানং ধম্মত্তা ‘‘গম্মো’’তি চ, গিহীহি অসাধারণত্তা ‘‘পোথুজ্জনিকো’’তি চ ন ৰুত্তং. তত্থ পন কেহিচি পব্বজিতপটিঞ্ঞেহি দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদেহি ‘‘যতো খো, ভো, অযং অত্তা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গিভূতো পরিচারেতি, এত্তাৰতা খো, ভো, অযং অত্তা দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো হোতী’’তি (দী. নি. ১.৯৪) গহিতত্তা তেসং চিত্তানুরক্খনত্থঞ্চ পচ্চুপ্পন্নে সুখত্তা চ তস্স ধম্মসমাদানস্স ‘‘দুক্খো’’তি ন ৰুত্তং. কামসুখল্লিকানুযোগো পচ্চুপ্পন্নে তণ্হাদিট্ঠিসংকিলিট্ঠসুখত্তা আযতিঞ্চ দুক্খৰিপাকত্তা তদনুযুত্তানং তণ্হাদিট্ঠিবন্ধনবদ্ধত্তা চ ন সেৰিতব্বো, অত্তকিলমথানুযোগো পচ্চুপ্পন্নে দিট্ঠিসংকিলিট্ঠদুক্খত্তা আযতিঞ্চ দুক্খৰিপাকত্তা তদনুযুত্তানং দিট্ঠিবন্ধনবদ্ধত্তা চ ন সেৰিতব্বো, এতে খোতি তে এতে. অনুপগম্মাতি ন উপগন্ত্ৰা. মজ্ঝিমাতি সংকিলিট্ঠসুখদুক্খানং অভাৰা মজ্ঝে ভৰাতি মজ্ঝিমা. সা এৰ নিব্বানং পটিপজ্জন্তি এতাযাতি পটিপদা. অভিসম্বুদ্ধাতি পটিৰিদ্ধা. চক্খুকরণীতিআদীসু পঞ্ঞাচক্খুং করোতীতি চক্খুকরণী. ঞাণকরণীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. উপসমাযাতি কিলেসূপসমায. অভিঞ্ঞাযাতি চতুন্নং সচ্চানং অভিজাননত্থায. সম্বোধাযাতি তেসংযেৰ সম্বুজ্ঝনত্থায. নিব্বানাযাতি নিব্বানসচ্ছিকিরিযত্থায. অথ ৰা দস্সনমগ্গঞাণং করোতীতি চক্খুকরণী. ভাৰনামগ্গঞাণং করোতীতি ঞাণকরণী. সব্বকিলেসানং উপসমায. সব্বধম্মানং অভিঞ্ঞায. অরহত্তফলসম্বোধায. কিলেসানঞ্চ খন্ধানঞ্চ নিব্বানায. সচ্চকথা অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৰুত্তা.

এৰং ভগৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা অত্তনি কতবহুমানানং তেসং অত্তনো পটিৰেধক্কমং সুত্ৰা পটিপত্তিযা বহুমানারোপনেন পটিপত্তিযং ঠত্ৰা সচ্চপ্পটিৰেধং পস্সন্তো ইদং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৰেতিআদিনা অত্তনো পটিৰেধক্কমং দস্সেসি. তত্থ অননুস্সুতেসূতি ন অনুস্সুতেসু, পরং অনুগন্ত্ৰা অস্সুতেসূতি অত্থো. চক্খূতিআদীনং অত্থো পরতো আৰি ভৰিস্সতি. ইদং দুক্খং অরিযসচ্চং, ইদং দুক্খসমুদযং, ইদং দুক্খনিরোধং, ইদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চন্তি চতুন্নং সচ্চানং দস্সনপটিৰেধো সেখভূমিযং. পরিঞ্ঞেয্যং পহাতব্বং সচ্ছিকাতব্বং ভাৰেতব্বন্তি চতুন্নং সচ্চানং ভাৰনাপটিৰেধো সেখভূমিযংযেৰ. পরিঞ্ঞাতং পহীনং সচ্ছিকতং ভাৰিতন্তি চতুন্নং সচ্চানং পচ্চৰেক্খণা অসেখভূমিযং.

তিপরিৰট্টন্তি সচ্চঞাণকিচ্চঞাণকতঞাণসঙ্খাতানং তিণ্ণং পরিৰট্টানং ৰসেন তযো পরিৰট্টা অস্সাতি তিপরিৰট্টং. এত্থ হি ‘‘ইদং দুক্খং, ইদং দুক্খসমুদযং, ইদং দুক্খনিরোধং, ইদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চ’’ন্তি এৰং চতূসু সচ্চেসু যথাভূতঞাণং সচ্চঞাণং নাম. তেসুযেৰ ‘‘পরিঞ্ঞেয্যং পহাতব্বং সচ্ছিকাতব্বং ভাৰেতব্ব’’ন্তি এৰং কত্তব্বকিচ্চজাননঞাণং কিচ্চঞাণং নাম. ‘‘পরিঞ্ঞাতং পহীনং সচ্ছিকতং ভাৰিত’’ন্তি এৰং তস্স কিচ্চস্স কতভাৰজাননঞাণং কতঞাণং নাম. দ্ৰাদসাকারন্তি তেসংযেৰ একেকস্মিং সচ্চে তিণ্ণং তিণ্ণং আকারানং ৰসেন দ্ৰাদস আকারা অস্সাতি দ্ৰাদসাকারং. ঞাণদস্সনন্তি এতেসং তিপরিৰট্টানং দ্ৰাদসন্নং আকারানং ৰসেন উপ্পন্নং ঞাণসঙ্খাতং দস্সনং. অত্তমনাতি সকমনা. সত্তানঞ্হি সুখকামত্তা দুক্খপটিকূলত্তা পীতিসোমনস্সযুত্তমনো সকমনো নাম, পীতিসোমনস্সেহি অত্তমনা গহিতমনা ব্যাপিতমনাতি ৰা অত্থো. অভিনন্দুন্তি অভিমুখা হুত্ৰা নন্দিংসু. ৰেয্যাকরণেতি সুত্তন্তে. নিগ্গাথকো হি সুত্তন্তো কেৰলং অত্থস্স ব্যাকরণতো ৰেয্যাকরণং নাম. ভঞ্ঞমানেতি কথিযমানে. ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানৰচনং কতং, ভণিতেতি অত্থো. ৰিরজন্তি ৰিগতরাগাদিরজং. ৰীতমলন্তি ৰিগতরাগাদিমলং. রাগাদযো হি অজ্ঝোত্থরণট্ঠেন রজো নাম, দূসনট্ঠেন মলং নাম. ধম্মচক্খুন্তি কত্থচি পঠমমগ্গঞাণং, কত্থচি আদীনি তীণি মগ্গঞাণানি, কত্থচি চতুত্থমগ্গঞাণম্পি. ইধ পন পঠমমগ্গঞাণমেৰ. যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি ৰিপস্সনাৰসেন এৰং পৰত্তস্স ধম্মচক্খুং উদপাদীতি অত্থো.

ধম্মচক্কেতি পটিৰেধঞাণে চ দেসনাঞাণে চ. বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স হি ভগৰতো চতূসু সচ্চেসু দ্ৰাদসাকারং পটিৰেধঞাণম্পি ইসিপতনে নিসিন্নস্স দ্ৰাদসাকারমেৰ সচ্চদেসনায পৰত্তকদেসনাঞাণম্পি ধম্মচক্কং নাম. উভযম্পি হেতং দসবলস্স পৰত্তঞাণমেৰ. তং ইমায দেসনায পকাসেন্তেন ভগৰতা ধম্মচক্কং পৰত্তিতং নাম. তং পনেতং ধম্মচক্কং যাৰ অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞত্থেরো অট্ঠারসহি ব্রহ্মকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে ন পতিট্ঠাতি, তাৰ ভগৰা পৰত্তেতি নাম, পতিট্ঠিতে পন পৰত্তিতং নাম. তং সন্ধায ‘‘পৰত্তিতে চ ভগৰতা ধম্মচক্কে’’তি ৰুত্তং.

ভুম্মা দেৰাতি ভূমট্ঠকা দেৰা. সদ্দমনুস্সাৰেসুন্তি একপ্পহারেনেৰ সাধুকারং দত্ৰা এতং ভগৰতাতিআদীনি ৰদন্তা সদ্দং অনুস্সাৰযিংসু. অপ্পটিৰত্তিযন্তি ‘‘নযিদং তথা’’তি পটিলোমং ৰত্তেতুং অসক্কুণেয্যং. সন্নিপতিতা চেত্থ দেৰব্রহ্মানো দেসনাপরিযোসানে একপ্পহারেনেৰ সাধুকারং অদংসু, সন্নিপাতং অনাগতা পন ভুম্মদেৰাদযো তেসং তেসং সদ্দং সুত্ৰা সাধুকারমদংসূতি ৰেদিতব্বং. তেসু পন পব্বতরুক্খাদীসু নিব্বত্তা ভুম্মদেৰা. তে চাতুমহারাজিকপরিযাপন্না হোন্তাপি ইধ ৰিসুং কত্ৰা ৰুত্তা. চাতুমহারাজিকাতি চ ধতরট্ঠৰিরূল়্হকৰিরূপক্খকুৰেরসঙ্খাতা চতুমহারাজা দেৰতা এতেসন্তি চাতুমহারাজিকা. তে সিনেরুৰেমজ্ঝে হোন্তি. তেসু পব্বতট্ঠকাপি অত্থি আকাসট্ঠকাপি. তেসং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং পত্তা. খিড্ডাপদোসিকা মনোপদোসিকা সীতৰলাহকা উণ্হৰলাহকা চন্দিমা দেৰপুত্তো সূরিযো দেৰপুত্তোতি এতে সব্বেপি চাতুমহারাজিকদেৰলোকট্ঠা এৰ. তেত্তিংস জনা তত্থ উপ্পন্নাতি তাৰতিংসা. অপিচ ‘‘তাৰতিংসা’’তি তেসং দেৰানং নামমেৰাতিপি ৰুত্তং. তেপি অত্থি পব্বতট্ঠকা অত্থি আকাসট্ঠকা. তেসং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং পত্তা, তথা যামাদীনং. একদেৰলোকেপি হি দেৰানং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং অপ্পত্তা নাম নত্থি. দিব্বং সুখং যাতা পযাতা সম্পত্তাতি যামা. তুট্ঠা পহট্ঠাতি তুসিতা. পকতিপটিযত্তারম্মণতো অতিরেকেন রমিতুকামকালে যথারুচিতে ভোগে নিম্মিনিত্ৰা নিম্মিনিত্ৰা রমন্তীতি নিম্মানরতী. চিত্তাচারং ঞত্ৰা পরনিম্মিতেসু ভোগেসু ৰসং ৰত্তেন্তীতি পরনিম্মিতৰসৰত্তী. ব্রহ্মকাযে ব্রহ্মঘটায নিযুত্তাতি ব্রহ্মকাযিকা. সব্বেপি পঞ্চৰোকারব্রহ্মানো গহিতা.

তেন খণেনাতি ৰচনং ৰিসেসেত্ৰা তেন মুহুত্তেনাতি ৰুত্তং. মুহুত্তসঙ্খাতেন খণেন, ন পরমত্থখণেনাতি ৰুত্তং হোতি. যাৰ ব্রহ্মলোকাতি ব্রহ্মলোকং অন্তোকত্ৰা. সদ্দোতি সাধুকারসদ্দো. দসসহস্সীতি দসসহস্সচক্কৰাল়ৰতী. সঙ্কম্পীতি উদ্ধং উগ্গচ্ছন্তী সুট্ঠু কম্পি. সম্পকম্পীতি উদ্ধং উগ্গচ্ছন্তী অধো ওক্কমন্তী সুট্ঠু পকম্পি. সম্পৰেধীতি চতুদিসা গচ্ছন্তী সুট্ঠু পৰেধি. সম্বুদ্ধভাৰায মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তে চ বোধিসত্তে ততো নিক্খমন্তে চ মহাপথৰী পুঞ্ঞতেজেন অকম্পিত্থ, অভিসম্বোধিযং পটিৰেধঞাণতেজেন. ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে দেসনাঞাণতেজেন সাধুকারং দাতুকামা ৰিয পথৰী দেৰতানুভাৰেন অকম্পিত্থ, আযুসঙ্খারোস্সজ্জনে মহাপরিনিব্বানে চ কারুঞ্ঞেন চিত্তসঙ্খোভং অসহমানা ৰিয পথৰী দেৰতানুভাৰেন অকম্পিত্থ. অপ্পমাণোতি ৰুদ্ধপ্পমাণো. উল়ারোতি এত্থ ‘‘উল়ারানি উল়ারানি খাদনীযানি খাদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৬৬) মধুরং উল়ারন্তি ৰুত্তং. ‘‘উল়ারায ৰত্থভোগায চিত্তং ন নমতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৯.২০) পণীতং উল়ারন্তি ৰুত্তং. ‘‘উল়ারায খলু ভৰং ৰচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তিআদীসু সেট্ঠং উল়ারন্তি ৰুত্তং. ইধ পন ‘‘ৰিপুলো উল়ারো’’তি ৰুত্তো. ওভাসোতি দেসনাঞাণানুভাৰেন চ দেৰতানুভাৰেন চ জাতওভাসো. লোকেতি চক্কৰাল়স্স দসসহস্সিযংযেৰ. অতিক্কম্মেৰ দেৰানং দেৰানুভাৰন্তি দেৰানং অযমানুভাৰো – নিৰত্থৰত্থপ্পভা দ্ৰাদস যোজনানি ফরতি, তথা সরীরস্স অলঙ্কারস্স ৰিমানস্স চ. তং দেৰানং দেৰানুভাৰং অতিক্কমিত্ৰাযেৰাতি অত্থো. উদানন্তি সোমনস্সঞাণমযিকং উদাহারং. উদানেসীতি উদাহরি. অঞ্ঞাসি ৰত, ভো কোণ্ডঞ্ঞোতি ইমস্সপি উদানস্স উদাহরণঘোসো দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিত্ৰা অট্ঠাসি. অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞোতি ভুসং ঞাতকোণ্ডঞ্ঞোতি অত্থো.

চক্খুআদীনং নিদ্দেসে দস্সনট্ঠেনাতিআদীসু একমেৰ ঞাণং যথাৰুত্তস্স নেয্যস্স চক্খু ৰিয দস্সনকিচ্চকরণেন চক্খু. ঞাণকিচ্চকরণেন ঞাণং. নানপ্পকারতো জাননকিচ্চকরণেন পঞ্ঞা. অনৰসেসপটিৰেধকরণেন ৰিজ্জা. সব্বথা ওভাসকিচ্চকরণেন আলোকো নামাতি অত্থো. চক্খুং ধম্মোতিআদীসুপি একংযেৰ ঞাণং কিচ্চনানত্তেন পঞ্চধা ৰণ্ণিতং. আরম্মণাতি উপত্থম্ভনট্ঠেন. গোচরাতি ৰিসযট্ঠেন. দস্সনট্ঠেনাতিআদীসু ঞাণকিচ্চং পঞ্চধা ৰুত্তং. ইমিনা নযেন তীসু ৰারেসু একেকস্মিং পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা পন্নরস ধম্মা, পন্নরস অত্থা, দ্ৰীসু পন্নরসকেসু তিংস নিরুত্তিযো, পন্নরসসু ধম্মেসু পন্নরসসু অত্থেসু তিংসায নিরুত্তীসূতি সট্ঠি ঞাণানি ৰেদিতব্বানি. সেসঅরিযসচ্চেসুপি এসেৰ নযো. চতূসু অরিযসচ্চেসু একেকস্মিং অরিযসচ্চে পন্নরসন্নং পন্নরসন্নং ধম্মানং অত্থানঞ্চ ৰসেন সট্ঠি ধম্মা, সট্ঠি অত্থা, সট্ঠিযা ধম্মেসু সট্ঠিযা অত্থেসু চ ৰীসসতং নিরুত্তিযো, ৰীসাধিকং সতন্তি অত্থো. সট্ঠিযা ধম্মেসু সট্ঠিযা অত্থেসু ৰীসুত্তরসতে নিরুত্তীসূতি এৰং চত্তারীসঞ্চ দ্ৰে চ ঞাণসতানি.

২-৩. সতিপট্ঠানৰারাদিৰণ্ণনা

৩১-৩২. সতিপট্ঠানসুত্তন্তপুব্বঙ্গমে ইদ্ধিপাদসুত্তন্তপুব্বঙ্গমে চ পটিসম্ভিদানিদ্দেসে ইমিনাৰ নযেন অত্থো চ গণনা চ ৰেদিতব্বা.

৪-৮. সত্তবোধিসত্তৰারাদিৰণ্ণনা

৩৩-৩৭. সত্তন্নং বোধিসত্তানং সুত্তন্তেসু একেকস্মিংযেৰ সমুদযে চক্খাদযো পঞ্চ, নিরোধে পঞ্চাতি দস ধম্মা, সমুদযে দস্সনট্ঠাদযো পঞ্চ, নিরোধে পঞ্চাতি দস অত্থা, তেসং ৰসেন ৰীসতি নিরুত্তিযো চত্তারীসং ঞাণানি. সত্ত একতো কত্ৰা ৰুত্তগণনা সুৰিঞ্ঞেয্যা এৰ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণৰসেন ৰুত্তপটিসম্ভিদানিদ্দেসে একেকমূলকেসু ‘‘ঞাতো দিট্ঠো ৰিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞাযা’’তি (পটি. ম. ১.১২১) ইমেসু পঞ্চসু ৰচনেসু একেকস্মিংযেৰ চক্খাদযো পঞ্চ, দস্সনট্ঠাদযো পঞ্চাতি পঞ্চপঞ্চকানং ৰসেন পঞ্চৰীসতি ধম্মা, পঞ্চৰীসতি অত্থা, তদ্দিগুণা নিরুত্তিযো, তদ্দিগুণানি ঞাণানি ঞেয্যানি. পঞ্চ একতো কত্ৰা ৰুত্তৰারেপি পঞ্চক্খত্তুং পঞ্চ পঞ্চৰীসতি কত্ৰা পঞ্চৰীসসতং ধম্মা, পঞ্চৰীসসতং অত্থা, তদ্দিগুণা নিরুত্তিযো, তদ্দিগুণানি ঞাণানি ঞেয্যানি. অড্ঢতেয্যানীতি চেত্থ দ্ৰে সতানি চ পঞ্ঞাসঞ্চ. খন্ধাদীসুপি এসেৰ নযো. ইমিনাৰ নযেন সচ্চৰারপটিসম্ভিদাৰারে চ ধম্মাদিগণনা ৰেদিতব্বা.

৯. ছবুদ্ধধম্মৰারৰণ্ণনা

৩৮. বুদ্ধধম্মৰারে দিযড্ঢসতন্তি ছক্খত্তুং পঞ্চৰীসতি সতঞ্চ পঞ্ঞাসঞ্চ হোন্তি, তদ্দিগুণা নিরুত্তিযো তদ্দিগুণানি ঞাণানি. পটিসম্ভিদাধিকরণেতি পটিসম্ভিদাধিকারে. অড্ঢনৰধম্মসতানীতি পঠমং ৰুত্তেসু চতূসু সচ্চেসু সট্ঠি, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সট্ঠি, চতূসু সম্মপ্পধানেসু সট্ঠি, সত্তবোধিসত্তৰেয্যাকরণেসু সত্ততি, অভিঞ্ঞট্ঠাদীসু পঞ্চসু পঞ্চৰীসসতং, খন্ধট্ঠাদীসু পঞ্চসু পঞ্চৰীসসতং, পুন চতূসু অরিযসচ্চেসু সতং, চতূসু পটিসম্ভিদাসু সতং, ছসু বুদ্ধধম্মেসু দিযড্ঢসতন্তি এৰং অট্ঠসতানি চ পঞ্ঞাসঞ্চ ধম্মা হোন্তি. এৰং অত্থাপি তত্তকা এৰ হোন্তি. এৰমেৰ সচ্চাদীসু তীসু ঠানেসু ৰীসসতং নিরুত্তিযো, সত্তসু ৰেয্যাকরণেসু চত্তারীসসতং নিরুত্তিযো, অভিঞ্ঞট্ঠাদীসু খন্ধট্ঠাদীসু চ অড্ঢতেয্যানি অড্ঢতেয্যানি নিরুত্তিসতানি, অরিযসচ্চেসু পটিসম্ভিদাসু চ দ্ৰে দ্ৰে নিরুত্তিসতানি, বুদ্ধধম্মেসু তীণি নিরুত্তিসতানীতি এৰং নিরুত্তিসহস্সঞ্চ সত্তনিরুত্তিসতানি চ হোন্তি. এৰমেৰ সচ্চাদীসু তীসু ঠানেসু চত্তারীসাধিকানি দ্ৰে দ্ৰে ঞাণসতানি, সত্তসু ৰেয্যাকরণেসু অসীতিঅধিকানি দ্ৰে ঞাণসতানি, অভিঞ্ঞট্ঠাদীসু খন্ধট্ঠাদীসু চ পঞ্চপঞ্চঞাণসতানি, সচ্চেসু পটিসম্ভিদাসু চ চত্তারি চত্তারি ঞাণসতানি, বুদ্ধধম্মেসু ছ ঞাণসতানীতি এৰং তীণি চ ঞাণসহস্সানি চত্তারি চ ঞাণসতানি হোন্তীতি.

পটিসম্ভিদাকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ধম্মচক্ককথা

১. সচ্চৰারৰণ্ণনা

৩৯. পুন ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তমেৰ পুব্বঙ্গমং কত্ৰা কথিতায ধম্মচক্ককথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ দুক্খৰত্থুকাতি একাভিসমযৰসেন দুক্খং ৰত্থু এতেসন্তি দুক্খৰত্থুকা. তদেৰ দুক্খং ৰিসেসেত্ৰা সচ্চৰত্থুকাতিআদিমাহ. তত্থ সচ্চং আরম্মণং উপত্থম্ভো এতেসন্তি সচ্চারম্মণা. সচ্চং গোচরো ৰিসযো এতেসন্তি সচ্চগোচরা. সচ্চসঙ্গহিতাতি মগ্গসচ্চেন সঙ্গহিতা. সচ্চপরিযাপন্নাতি মগ্গসচ্চাযত্তা. সচ্চে সমুদাগতাতি দুক্খপরিজাননেন দুক্খসচ্চে সমুপ্পন্না. তথা তত্থেৰ ঠিতা পতিট্ঠিতা চ.

৪০. ইদানি ‘‘পৰত্তিতে চ ভগৰতা ধম্মচক্কে’’তি ৰুত্তং ধম্মচক্কং নিদ্দিসিতুকামো ধম্মচক্কন্তিআদিমাহ. তত্থ দুৰিধং ধম্মচক্কং পটিৰেধধম্মচক্কং দেসনাধম্মচক্কঞ্চ. পটিৰেধধম্মচক্কং বোধিপল্লঙ্কে, দেসনাধম্মচক্কং ইসিপতনে. ধম্মঞ্চ পৰত্তেতি চক্কঞ্চাতি পটিৰেধধম্মচক্কং ৰুত্তং, চক্কঞ্চ পৰত্তেতি ধম্মঞ্চাতি দেসনাধম্মচক্কং. কথং? ভগৰা হি বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নো মগ্গক্খণে ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গাদিভেদং ধম্মঞ্চ পৰত্তেতি, সোযেৰ চ ধম্মো কিলেসসত্তুঘাতায পৰত্তনতো পহরণচক্কং ৰিযাতি চক্কঞ্চ. ধম্মং পৰত্তেন্তোযেৰ ভগৰা তং চক্কং পৰত্তেতি নাম. এতেন ধম্মোযেৰ চক্কন্তি কম্মধারযসমাসতা ৰুত্তা হোতি. ইসিপতনে নিসিন্নো ভগৰা ধম্মদেসনক্খণে ৰেনেয্যসন্তানে কিলেসসত্তুঘাতায পৰত্তনতো পহরণচক্কসদিসং দেসনাচক্কঞ্চ পৰত্তেতি, ৰেনেয্যসন্তানে ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গাদিভেদং ধম্মচক্কঞ্চ পৰত্তেতি. এতেন ধম্মো চ চক্কঞ্চ ধম্মচক্কন্তি দ্ৰন্দসমাসতা ৰুত্তা হোতি. যস্মা পন পৰত্তকে সতি পৰত্তনা নাম হোতি, তস্মা সব্বত্থাপি ‘‘পৰত্তেতী’’তি ৰুত্তং, পৰত্তনট্ঠেন পন ‘‘চক্ক’’ন্তি ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং. ধম্মেন পৰত্তেতীতি ধম্মচক্কন্তিআদীনি দেসনাধম্মচক্কমেৰ সন্ধায ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.

তত্থ ধম্মেন পৰত্তেতীতি যথাসভাৰত্তা ধম্মেন পৰত্তং চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৰুত্তং হোতি. ধম্মচরিযায পৰত্তেতীতি ৰেনেয্যসন্তানে ধম্মত্থায পৰত্তং চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৰুত্তং হোতি. ধম্মে ঠিতোতিআদীহি ভগৰতো ধম্মভূততা ধম্মস্সামিতা চ ৰুত্তা হোতি. যথাহ – ‘‘সো হাৰুসো, ভগৰা জানং জানাতি পস্সং পস্সতি চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো ৰত্তা পৰত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো’’তি (ম. নি. ১.২০৩). তস্মা তেহি ধম্মস্স চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৰুত্তং হোতি. ঠিতোতি ৰিসযীভাৰেন ঠিতো. পতিট্ঠিতোতি অচলভাৰেন পতিট্ঠিতো. ৰসিপ্পত্তোতি ইস্সরভাৰং পত্তো. পারমিপ্পত্তোতি কোটিপ্পত্তো. ৰেসারজ্জপ্পত্তোতি ৰিসারদভাৰং পত্তো. ধম্মে পতিট্ঠাপেন্তোতিআদীহি ৰেনেয্যসন্তানমপেক্খিত্ৰা ৰুত্তেহি পন ৰচনেহি ধম্মস্সামিতায চ ধম্মত্থায চক্কন্তি ৰুত্তং হোতি. ধম্মং সক্করোন্তোতিহআদীহি ধম্মত্থায চক্কন্তি ৰুত্তং হোতি. যো হি ধম্মং সক্কারাদিৰসেন পৰত্তেতি, সো ধম্মত্থং পৰত্তেতি. ধম্মং সক্করোন্তোতি যথা কতো সো ধম্মো সুকতো হোতি, এৰমেৰ নং করোন্তো. ধম্মং গরুং করোন্তোতি তস্মিং গারৰুপ্পত্তিযা তং গরুং করোন্তো. ধম্মং মানেন্তোতি ধম্মং পিযঞ্চ ভাৰনীযঞ্চ কত্ৰা ৰিহরন্তো. ধম্মং পূজেন্তোতি তং অপদিসিত্ৰা দেসনাপটিপত্তিপূজায পূজং করোন্তো. ধম্মং অপচাযমানোতি তস্সেৰ ধম্মস্স সক্কারগরুকারেহি নীচৰুত্তিতং করোন্তো. ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতূতি তং ধম্মং ধজমিৰ পুরক্খত্ৰা কেতুমিৰ চ উক্খিপিত্ৰা পৰত্তিযা ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু চ হুত্ৰাতি অত্থো. ধম্মাধিপতেয্যোতি ধম্মাধিপতিতো আগতো ভাৰনাধম্মৰসেনেৰ চ সব্বকিরিযানং করণেন ধম্মাধিপতেয্যো হুত্ৰা. তং খো পন ধম্মচক্কং অপ্পটিৰত্তিযন্তি কেনচি নিৰত্তেতুং অসক্কুণেয্যতায অপ্পটিহতপৰত্তিতা ৰুত্তা. তস্মা সো ধম্মো পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ৰুত্তং হোতি.

সদ্ধিন্দ্রিযং ধম্মো, তং ধম্মং পৰত্তেতীতি ৰেনেয্যসন্তানে মগ্গসম্পযুত্তসদ্ধিন্দ্রিযুপ্পাদনেন তং সদ্ধিন্দ্রিযং ধম্মং পৰত্তেতীতি অত্থো. এসেৰ নযো সেসেসুপি. সচ্চাতি সচ্চঞাণানি. ৰিপস্সনা চ ৰিজ্জা চ মগ্গঞাণমেৰ. অনুপ্পাদে ঞাণন্তি অরহত্তফলে ঞাণং. তম্পি ৰেনেয্যসন্তানে পৰত্তেতিযেৰ, নিব্বানঞ্চ পটিৰেধং করোন্তো পৰত্তেতিযেৰ নাম.

সমুদযৰারাদীসু সমুদযৰত্থুকা নিরোধৰত্থুকা মগ্গৰত্থুকাতি ৰিসেসপদং দস্সেত্ৰা সঙ্খিত্তা. এত্থাপি ৰুত্তসদিসং পঠমং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

২-৩. সতিপট্ঠানৰারাদিৰণ্ণনা

৪১-৪২. সতিপট্ঠানইদ্ধিপাদপুব্বঙ্গমৰারাপি মগ্গক্খণৰসেন ৰুত্তা. তেপি তত্থ তত্থ ৰিসেসপদং দস্সেত্ৰা সঙ্খিত্তাতি.

ধম্মচক্ককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. লোকুত্তরকথা

লোকুত্তরকথাৰণ্ণনা

৪৩. ইদানি লোকুত্তরধম্মৰতিযা ধম্মচক্ককথায অনন্তরং কথিতায লোকুত্তরকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ লোকুত্তরপদস্স অত্থো নিদ্দেসৰারে আৰি ভৰিস্সতি. চত্তারো সতিপট্ঠানাতিআদযো সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা যথাযোগং মগ্গফলসম্পযুত্তা. তে বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি এৰংলদ্ধনামস্স অরিযস্স পক্খে ভৰত্তা বোধিপক্খিযা নাম. পক্খে ভৰত্তাতি উপকারভাৰে ঠিতত্তা. তেসু আরম্মণেসু ওক্কন্তিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা উপট্ঠানতো উপট্ঠানং, সতিযেৰ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং. কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু পনস্স অসুভদুক্খানিচ্চানত্তাকারগহণৰসেন সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞাপহানকিচ্চসাধনৰসেন চ পৰত্তিতো চতুধা ভেদো হোতি. তস্মা চত্তারো সতিপট্ঠানাতি ৰুচ্চতি. পদহন্তি এতেনাতি পধানং, সোভনং পধানং সম্মপ্পধানং, সম্মা ৰা পদহন্তি এতেনাতি সম্মপ্পধানং, সোভনং ৰা তং কিলেসৰিরূপপৰত্তৰিরহিততো পধানঞ্চ হিতসুখনিপ্ফাদকট্ঠেন সেট্ঠভাৰাৰহনতো পধানভাৰকরণতো ৰাতি সম্মপ্পধানং. ৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং. তযিদং উপ্পন্নানুপ্পন্নানং অকুসলানং পহানানুপ্পত্তিকিচ্চং, অনুপ্পন্নুপ্পন্নানঞ্চ কুসলানং উপ্পত্তিট্ঠিতিকিচ্চং সাধযতীতি চতুব্বিধং হোতি. তস্মা চত্তারো সম্মপ্পধানাতি ৰুচ্চতি. নিপ্ফত্তিপরিযাযেন ইজ্ঝনট্ঠেন, ইজ্ঝন্তি এতায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইমিনা ৰা পরিযাযেন ইদ্ধি, তস্সা সম্পযুত্তায পুব্বঙ্গমট্ঠেন ফলভূতায পুব্বভাগকারণট্ঠেন চ ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো. সো ছন্দৰীরিযচিত্তৰীমংসাৰসেন চতুব্বিধোৰ হোতি. তস্মা চত্তারো ইদ্ধিপাদাতি ৰুচ্চতি. অস্সদ্ধিযকোসজ্জপমাদৰিক্খেপসম্মোহানং অভিভৰনতো অভিভৰনসঙ্খাতেন অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্রিযং. অস্সদ্ধিযাদীহি অনভিভৰনীযতো অকম্পিযট্ঠেন বলং. তদুভযম্পি সদ্ধাৰীরিযসতিসমাধিপঞ্ঞাৰসেন পঞ্চৰিধং হোতি. তস্মা পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানীতি ৰুচ্চন্তি. বুজ্ঝনকসত্তস্স পন অঙ্গভাৰেন সতিআদযো সত্ত ধম্মা বোজ্ঝঙ্গা, নিয্যানট্ঠেন চ সম্মাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মগ্গঙ্গা হোন্তি. তেন ৰুচ্চতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি.

ইতি ইমে সত্ততিংস বোধিপক্খিযা ধম্মা পুব্বভাগে লোকিযৰিপস্সনায ৰত্তমানায চুদ্দসৰিধেন কাযং পরিগ্গণ্হতো চ কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, নৰৰিধেন ৰেদনং পরিগ্গণ্হতো চ ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, সোল়সৰিধেন চিত্তং পরিগ্গণ্হতো চ চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, পঞ্চৰিধেন ধম্মে পরিগ্গণ্হতো চ ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. ইতি ইমস্মিং অত্তভাৰে অনুপ্পন্নপুব্বং পরস্স উপ্পন্নং অকুসলং দিস্ৰা ‘‘যথা পটিপন্নস্স তস্স তং উপ্পন্নং, ন তথা পটিপজ্জিস্সামি, এৰং মে এতং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি তস্স অনুপ্পাদায ৰাযমনকালে পঠমং সম্মপ্পধানং, অত্তনো সমুদাচারপ্পত্তমকুসলং দিস্ৰা তস্স পহানায ৰাযমনকালে দুতিযং, ইমস্মিং অত্তভাৰে অনুপ্পন্নপুব্বং ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা উপ্পাদেতুং ৰাযমন্তস্স ততিযং, উপ্পন্নং যথা ন পরিহাযতি, এৰং পুনপ্পুনং উপ্পাদেন্তস্স চতুত্থং সম্মপ্পধানং. ছন্দং ধুরং কত্ৰা কুসলুপ্পাদনকালে ছন্দিদ্ধিপাদো, ৰীরিযং, চিত্তং, ৰীমংসং ধুরং কত্ৰা কুসলুপ্পাদনকালে ৰীমংসিদ্ধিপাদো. মিচ্ছাৰাচায ৰিরমণকালে সম্মাৰাচা, মিচ্ছাকম্মন্তা, মিচ্ছাজীৰা ৰিরমণকালে সম্মাজীৰোতি এৰং নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি. চতুমগ্গক্খণে পন একচিত্তে লব্ভন্তি, ফলক্খণে ঠপেত্ৰা চত্তারো সম্মপ্পধানে অৰসেসা তেত্তিংস লব্ভন্তি. এৰং একচিত্তে লব্ভমানেসু চেতেসু একাৰ নিব্বানারম্মণা সতি কাযাদীসু সুভসঞ্ঞাদিপহানকিচ্চসাধনৰসেন ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি ৰুচ্চতি. একমেৰ চ ৰীরিযং অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অনুপ্পাদাদিকিচ্চসাধনৰসেন ‘‘চত্তারো সম্মপ্পধানা’’তি ৰুচ্চতি. সেসেসু হাপনৰড্ঢনং নত্থি.

অপিচ তেসু –

নৰ একৰিধা একো, দ্ৰেধাথ চতুপঞ্চধা;

অট্ঠধা নৰধা চেৰ, ইতি ছদ্ধা ভৰন্তি তে.

নৰ একৰিধাতি ছন্দো চিত্তং পীতি পস্সদ্ধি উপেক্খা সঙ্কপ্পো ৰাচা কম্মন্তো আজীৰোতি ইমে নৰ ছন্দিদ্ধিপাদাদিৰসেন একৰিধাৰ হোন্তি, অঞ্ঞকোট্ঠাসং ন ভজন্তি. একো দ্ৰেধাতি সদ্ধা ইন্দ্রিযবলৰসেন দ্ৰেধা ঠিতা. অথ চতুপঞ্চধাতি অথঞ্ঞো একো চতুধা, অঞ্ঞো পঞ্চধা ঠিতোতি অত্থো. তত্থ সমাধি একো ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰসেন চতুধা ঠিতো, পঞ্ঞা তেসং চতুন্নং ইদ্ধিপাদকোট্ঠাসস্স চ ৰসেন পঞ্চধা. অট্ঠধা নৰধা চেৰাতি অপরো একো অট্ঠধা, একো নৰধা ঠিতোতি অত্থো. চতুসতিপট্ঠানইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰসেন সতি অট্ঠধা ঠিতা, চতুসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰসেন ৰীরিযং নৰধাতি. এৰং –

চুদ্দসেৰ অসম্ভিন্না, হোন্তেতে বোধিপক্খিযা;

কোট্ঠাসতো সত্তৰিধা, সত্ততিংস পভেদতো.

সকিচ্চনিপ্ফাদনতো, সরূপেন চ ৰুত্তিতো;

সব্বেৰ অরিযমগ্গস্স, সম্ভৰে সম্ভৰন্তি তে.

এৰং মগ্গফলসম্পযুত্তে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দস্সেত্ৰা পুন তে মগ্গফলেসু সঙ্খিপিত্ৰা চত্তারো অরিযমগ্গা চত্তারি চ সামঞ্ঞফলানীতি আহ. সমণভাৰো সামঞ্ঞং, চতুন্নং অরিযমগ্গানমেতং নামং. সামঞ্ঞানং ফলানি সামঞ্ঞফলানি. নিব্বানং পন সব্বেহি অসম্মিস্সমেৰ. ইতি ৰিত্থারতো সত্ততিংসবোধিপক্খিযচতুমগ্গচতুফলনিব্বানানং ৰসেন ছচত্তালীস লোকুত্তরধম্মা, ততো সঙ্খেপেন চতুমগ্গচতুফলনিব্বানানং ৰসেন নৰ লোকুত্তরধম্মা, ততোপি সঙ্খেপেন মগ্গফলনিব্বানানং ৰসেন তযো লোকুত্তরধম্মাতি ৰেদিতব্বং. সতিপট্ঠানাদীনং মগ্গফলানঞ্চ লোকুত্তরত্তে ৰুত্তে তংসম্পযুত্তানং ফস্সাদীনম্পি লোকুত্তরত্তং ৰুত্তমেৰ হোতি. পধানধম্মৰসেন পন সতিপট্ঠানাদযোৰ ৰুত্তা. অভিধম্মে (ধ. স. ২৭৭ আদযো, ৫০৫ আদযো) চ লোকুত্তরধম্মনিদ্দেসে মগ্গফলসম্পযুত্তানং ফস্সাদীনং লোকুত্তরত্তং ৰুত্তমেৰাতি.

লোকং তরন্তীতি লোকং অতিক্কমন্তি. সব্বমিধ ঈদিসং ৰত্তমানকালৰচনং চত্তারো অরিযমগ্গে সন্ধায ৰুত্তং. সোতাপত্তিমগ্গো হি অপাযলোকং তরতি, সকদাগামিমগ্গো কামাৰচরলোকেকদেসং তরতি, অনাগামিমগ্গো কামাৰচরলোকং তরতি, অরহত্তমগ্গো রূপারূপাৰচরলোকং তরতি. লোকা উত্তরন্তীতি লোকা উগ্গচ্ছন্তি. লোকতোতি চ লোকম্হাতি চ তদেৰ নিস্সক্কৰচনং ৰিসেসেত্ৰা দস্সিতং. লোকং সমতিক্কমন্তীতি পঠমং ৰুত্তত্থমেৰ. তত্থ উপসগ্গত্থং অনপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং, ইধ সহ উপসগ্গত্থেন ৰুত্তং. লোকং সমতিক্কন্তাতি যথাৰুত্তং লোকং সম্মা অতিক্কন্তা. সব্বমিধ ঈদিসং অতীতকালৰচনং ফলনিব্বানানি সন্ধায ৰুত্তং, সোতাপত্তিফলাদীনি হি যথাৰুত্তং লোকং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতানি, সদা নিব্বানং সব্বলোকং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতং. লোকেন অতিরেকাতি লোকতো অধিকভূতা. ইদং সব্বেপি লোকুত্তরধম্মে সন্ধায ৰুত্তং. নিস্সরন্তীতি নিগ্গচ্ছন্তি. নিস্সটাতি নিগ্গতা. লোকে ন তিট্ঠন্তীতিআদীনি অট্ঠারস ৰচনানি সব্বলোকুত্তরেসুপি যুজ্জন্তি. ন তিট্ঠন্তীতি লোকে অপরিযাপন্নত্তা ৰুত্তং. লোকে ন লিম্পন্তীতি খন্ধসন্তানে ৰত্তমানাপি তস্মিং ন লিম্পন্তীতি অত্থো. লোকেন ন লিম্পন্তীতি অকতপটিৰেধানং কেনচি চিত্তেন, কতপটিৰেধানং অকুসলেন অপ্পমত্তেনপি চিত্তেন ন লিম্পন্তীতি অত্থো. অসংলিত্তা অনুপলিত্তাতি উপসগ্গেন ৰিসেসিতং.

ৰিপ্পমুত্তাতি অলিত্তত্তমেৰ নানাব্যঞ্জনেন ৰিসেসিতং. যে কেচি হি যত্থ যেন ৰা অলিত্তা, তে তত্থ তেন ৰা ৰিপ্পমুত্তা হোন্তি. লোকা ৰিপ্পমুত্তাতিআদীনি তীণি নিস্সক্কৰসেন ৰুত্তানি. ৰিসঞ্ঞুত্তাতি ৰিপ্পমুত্তত্তৰিসেসনং. যে কেচি হি যত্থ যেন যতো ৰিপ্পমুত্তা, তে তত্থ তেন ততো ৰিসঞ্ঞুত্তা নাম হোন্তি. লোকা সুজ্ঝন্তীতি লোকমলং ধোৰিত্ৰা লোকা সুজ্ঝন্তি. ৰিসুজ্ঝন্তীতি তদেৰ উপসগ্গেন ৰিসেসিতং. ৰুট্ঠহন্তীতি উট্ঠিতা হোন্তি. ৰিৰট্টন্তীতি নিৰট্টন্তি. ন সজ্জন্তীতি ন লগ্গন্তি. ন গয্হন্তীতি ন গণ্হীযন্তি. ন বজ্ঝন্তীতি ন বাধীযন্তি. সমুচ্ছিন্দন্তীতি অপ্পৰত্তিং করোন্তি. যথা চ লোকং সমুচ্ছিন্নত্তাতি, তথেৰ ‘‘লোকা ৰিসুদ্ধত্তা’’তিআদি ৰুত্তমেৰ হোতি. পটিপ্পস্সম্ভেন্তীতি নিরোধেন্তি. অপথাতিআদীনি চত্তারি সব্বেসুপি লোকুত্তরেসু যুজ্জন্তি. অপথাতি অমগ্গা. অগতীতি অপ্পতিট্ঠা. অৰিসযাতি অনাযত্তা. অসাধারণাতি অসমানা. ৰমন্তীতি উগ্গিলন্তি. ন পচ্চাৰমন্তীতি ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰুত্তং, ৰন্তং পুন ন অদন্তীতি অত্থো. এতেন ৰন্তস্স সুৰন্তভাৰো ৰুত্তো হোতি. অনন্তরদুকত্তযেপি এসেৰ নযো. ৰিসীনেন্তীতি ৰিকিরন্তি ৰিমুচ্চন্তি, ন বন্ধন্তীতি অত্থো. ন উস্সীনেন্তীতি ন ৰিকিরন্তি ন ৰিমুচ্চন্তি. ‘‘ৰিসিনেন্তী’’তি ‘‘ন উস্সিনেন্তী’’তি রস্সং কত্ৰা পাঠো সুন্দরো. ৰিধূপেন্তীতি নিব্বাপেন্তি. সংধূপেন্তীতি ন উজ্জলন্তি. লোকং সমতিক্কম্ম অভিভুয্য তিট্ঠন্তীতি সব্বেপি লোকুত্তরা ধম্মা লোকং সম্মা অতিক্কমিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা চ তিট্ঠন্তীতি লোকুত্তরা. সব্বেহিপি ইমেহি যথাৰুত্তেহি পকারেহি লোকুত্তরানং লোকতো উত্তরভাৰো অধিকভাৰো চ ৰুত্তো হোতীতি.

লোকুত্তরকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. বলকথা

বলকথাৰণ্ণনা

৪৪. ইদানি লোকুত্তরকথায অনন্তরং কথিতায লোকুত্তরকথাৰতিযা সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায বলকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ আদিতো সুত্তন্তৰসেন পঞ্চ বলানি দস্সেত্ৰা তদঞ্ঞানিপি বলানি দস্সেতুকামো অপিচ অট্ঠসট্ঠি বলানীতিআদিমাহ. সব্বানিপি তংতংপটিপক্খেহি অকম্পিযট্ঠেন বলানি নাম হোন্তি. হিরিবলন্তিআদীসু পাপতো হিরীযন্তি এতাযাতি হিরী, লজ্জাযেতং নামং. পাপতো ওত্তপ্পন্তি এতেনাতি ওত্তপ্পং, পাপতো উব্বেগস্সেতং নামং. অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিরী, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং. অত্তাধিপতি হিরী, লোকাধিপতি ওত্তপ্পং. লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতা হিরী, ভযসভাৰসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. সপ্পতিস্সৰলক্খণা হিরী, ৰজ্জভীরুকভযদস্সাৰিলক্খণং ওত্তপ্পং. সা এৰ হিরী অহিরিকেন ন কম্পতীতি হিরিবলং. তদেৰ ওত্তপ্পং অনোত্তপ্পেন ন কম্পতীতি ওত্তপ্পবলং. অপ্পটিসঙ্খানেন ন কম্পতীতি পটিসঙ্খানবলং. উপপরিক্খণপঞ্ঞাযেতং নামং. ৰীরিযসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তস্স উপ্পন্নবলং ভাৰনাবলং. তথাপৰত্তানং চতুন্নং খন্ধানমেতং নামং. পরিসুদ্ধানি সীলাদীনি অনৰজ্জবলং. চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি সঙ্গহবলং. সঙ্গহে বলন্তিপি পাঠো. দুক্খমানং অধিৰাসনং খন্তিবলং. ধম্মকথায পরেসং তোসনং পঞ্ঞত্তিবলং. অধিতস্স অত্থস্স অধিগমাপনং নিজ্ঝত্তিবলং. কুসলেসু বহুভাৰো ইস্সরিযবলং. কুসলেসু যথারুচি পতিট্ঠানং অধিট্ঠানবলং. হিরিবলাদীনং অত্থো মাতিকাপদেসু ব্যঞ্জনৰসেন ৰিসেসতো যুজ্জমানং গহেত্ৰা ৰুত্তো. সমথবলং ৰিপস্সনাবলন্তি বলপ্পত্তা সমথৰিপস্সনা এৰ.

মাতিকানিদ্দেসে অস্সদ্ধিযে ন কম্পতীতি সদ্ধাবলন্তি মূলবলট্ঠং ৰত্ৰা তমেৰ অপরেহি নৰহি পরিযাযেহি ৰিসেসেত্ৰা দস্সেসি. যো হি ধম্মো অকম্পিযো বলপ্পত্তো হোতি, সো সহজাতে উপত্থম্ভেতি, অত্তনো পটিপক্খে কিলেসে পরিযাদিযতি, পটিৰেধস্স আদিভূতং সীলং দিট্ঠিঞ্চ ৰিসোধেতি, চিত্তং আরম্মণে পতিট্ঠাপেতি, চিত্তং পভস্সরং করোন্তো ৰোদাপেতি, ৰসিং পাপেন্তো ৰিসেসং অধিগমাপেতি, ততো উত্তরিং পাপেন্তো উত্তরিপটিৰেধং কারেতি, কমেন অরিযমগ্গং পাপেত্ৰা সচ্চাভিসমযং কারেতি, ফলপ্পত্তিযা নিরোধে পতিট্ঠাপেতি. তস্মা নৰধা বলট্ঠো ৰিসেসিতো. এস নযো ৰীরিযবলাদীসু চতূসু.

কামচ্ছন্দং হিরীযতীতি নেক্খম্মযুত্তো যোগী নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দতো হিরীযতি. ওত্তপ্পেপি এসেৰ নযো. এতেহি সব্বাকুসলেহিপি হিরীযনা ওত্তপ্পনা ৰুত্তাযেৰ হোন্তি. ব্যাপাদন্তিআদীনম্পি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. পটিসঙ্খাতীতি অসম্মোহৰসেন আদীনৰতো উপপরিক্খতি. ভাৰেতীতি ৰড্ঢেতি. ৰজ্জন্তি রাগাদিৰজ্জং. সঙ্গণ্হাতীতি বন্ধতি. খমতীতি তস্স যোগিস্স খমতি রুচ্চতি. পঞ্ঞাপেতীতি তোসেতি. নিজ্ঝাপেতীতি চিন্তাপেতি. ৰসং ৰত্তেতীতি চিত্তে পহু হুত্ৰা চিত্তং অত্তনো ৰসং কত্ৰা পৰত্তেতি. অধিট্ঠাতীতি ৰিদহতি. ভাৰনাবলাদীনি সব্বানিপি নেক্খম্মাদীনিযেৰ. মাতিকাৰণ্ণনায অঞ্ঞথা ৰুত্তো, অত্থো পন ব্যঞ্জনৰসেনেৰ পাকটত্তা ইধ ন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং. সমথবলং ৰিপস্সনাবলঞ্চ ৰিত্থারতো নিদ্দিসিত্ৰা অৰসানে উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ ন কম্পতীতিআদি চ অৰিজ্জাসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ ন কম্পতীতিআদি চ সমথবলৰিপস্সনাবলানং লক্খণদস্সনত্থং ৰুত্তং.

সেখাসেখবলেসু সম্মাদিট্ঠিং সিক্খতীতি সেখবলন্তি সেখপুগ্গলো সম্মাদিট্ঠিং সিক্খতীতি সেখো, সা সম্মাদিট্ঠি তস্স সেখস্স বলন্তি সেখবলন্তি অত্থো. তত্থ সিক্খিতত্তা অসেখবলন্তি অসেখপুগ্গলো তত্থ সম্মাদিট্ঠিযা সিক্খিতত্তা ন সিক্খতীতি অসেখো, সাযেৰ সম্মাদিট্ঠি তস্স অসেখস্স বলন্তি অসেখবলং. এসেৰ নযো সম্মাসঙ্কপ্পাদীসু. সম্মাঞাণন্তি পচ্চৰেক্খণঞাণং. তম্পি হি লোকিকম্পি হোন্তং সেখস্স পৰত্তত্তা সেখবলং, অসেখস্স পৰত্তত্তা অসেখবলন্তি ৰুত্তং. সম্মাৰিমুত্তীতি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি ঠপেত্ৰা সেসা ফলসম্পযুত্তা ধম্মা. কেচি পন ‘‘ঠপেত্ৰা লোকুত্তরৰিমুত্তিং অৰসেসা ৰিমুত্তিযো সম্মাৰিমুত্তী’’তি ৰদন্তি. তস্স সেখাসেখবলত্তং ৰুত্তনযমেৰ.

খীণাসৰবলেসু সব্বানিপি ঞাণবলানি. খীণাসৰস্স ভিক্খুনোতি করণত্থে সামিৰচনং, খীণাসৰেন ভিক্খুনাতি অত্থো. অনিচ্চতোতি হুত্ৰা অভাৰাকারেন অনিচ্চতো. যথাভূতন্তি যথাসভাৰতো. পঞ্ঞাযাতি সহৰিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায. অনিচ্চতো সুদিট্ঠা দুক্খতো অনত্ততো সুদিট্ঠা হোন্তি তম্মূলকত্তা. ন্তি ভাৰনপুংসকৰচনং, যেন কারণেনাতি ৰা অত্থো. আগম্মাতি পটিচ্চ. পটিজানাতীতি সম্পটিচ্ছতি পটিঞ্ঞং করোতি. অঙ্গারকাসূপমাতি মহাভিতাপট্ঠেন অঙ্গারকাসুযা উপমিতা. কামাতি ৰত্থুকামা চ কিলেসকামা চ.

ৰিৰেকনিন্নন্তি ফলসমাপত্তিৰসেন উপধিৰিৰেকসঙ্খাতনিব্বাননিন্নং. তযো হি ৰিৰেকা – কাযৰিৰেকো চিত্তৰিৰেকো উপধিৰিৰেকোতি. কাযৰিৰেকো চ ৰিৰেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিরতানং. চিত্তৰিৰেকো চ অধিচিত্তমনুযুত্তানং. উপধিৰিৰেকো চ নিরুপধীনং পুগ্গলানং ৰিসঙ্খারগতানং, নিস্সরণৰিৰেকসঙ্খাতনিব্বাননিন্নং ৰা. পঞ্চ হি ৰিৰেকা – ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো তদঙ্গৰিৰেকো সমুচ্ছেদৰিৰেকো পটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকো নিস্সরণৰিৰেকোতি. ৰিৰেকনিন্নন্তি ৰিৰেকে নিন্নং. ৰিৰেকপোণন্তি ৰিৰেকে নতং. ৰিৰেকপব্ভারন্তি ৰিৰেকসীসভারং. দ্ৰেপি পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনানি. ৰিৰেকট্ঠন্তি কিলেসেহি ৰজ্জিতং, দূরীভূতং ৰা. নেক্খম্মাভিরতন্তি নিব্বানে অভিরতং, পব্বজ্জায অভিরতং ৰা. ব্যন্তীভূতন্তি ৰিগতন্তীভূতং, একদেসেনাপি অনল্লীনং ৰিপ্পমুত্তং ৰিসংসট্ঠং. সব্বসোতি সব্বথা. আসৰট্ঠানিযেহি ধম্মেহীতি সংযোগৰসেন আসৰানং কারণভূতেহি কিলেসধম্মেহীতি অত্থো. অথ ৰা ব্যন্তীভূতন্তি ৰিগতনিকন্তিভূতং, নিত্তণ্হন্তি অত্থো. কুতো? সব্বসো আসৰট্ঠানিযেহি ধম্মেহি সব্বেহি তেভূমকধম্মেহীতি অত্থো. ইধ দসহি খীণাসৰবলেহি খীণাসৰস্স লোকিযলোকুত্তরো মগ্গো কথিতো. ‘‘অনিচ্চতো সব্বে সঙ্খারা’’তি দুক্খপরিঞ্ঞাবলং, ‘‘অঙ্গারকাসূপমা কামা’’তি সমুদযপহানবলং, ‘‘ৰিৰেকনিন্নং চিত্তং হোতী’’তি নিরোধসচ্ছিকিরিযাবলং, ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদি সত্তৰিধং মগ্গভাৰনাবলন্তিপি ৰদন্তি. দস ইদ্ধিবলানি ইদ্ধিকথায আৰি ভৰিস্সন্তি.

তথাগতবলনিদ্দেসে তথাগতবলানীতি অঞ্ঞেহি অসাধারণানি তথাগতস্সেৰ বলানি. যথা ৰা পুব্ববুদ্ধানং বলানি পুঞ্ঞুস্সযসম্পত্তিযা আগতানি, তথা আগতবলানীতিপি অত্থো. তত্থ দুৰিধং তথাগতবলং – কাযবলং ঞাণবলঞ্চ. তেসু কাযবলং হত্থিকুলানুসারেন ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –

‘‘কাল়াৰকঞ্চ গঙ্গেয্যং, পণ্ডরং তম্বপিঙ্গলং;

গন্ধমঙ্গলহেমঞ্চ, উপোসথছদ্দন্তিমে দসা’’তি. (ৰিভ. অট্ঠ. ৭৬০; ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৮; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.২২);

ইমানি দস হত্থিকুলানি. তত্থ কাল়াৰকন্তি পকতিহত্থিকুলং দট্ঠব্বং. যং দসন্নং পুরিসানং কাযবলং, তং একস্স কাল়াৰকস্স হত্থিনো বলং. যং দসন্নং কাল়াৰকানং বলং, তং একস্স গঙ্গেয্যস্স বলং. যং দসন্নং গঙ্গেয্যানং, তং একস্স পণ্ডরস্স. যং দসন্নং পণ্ডরানং, তং একস্স তম্বস্স. যং দসন্নং তম্বানং, তং একস্স পিঙ্গলস্স. যং দসন্নং পিঙ্গলানং, তং একস্স গন্ধহত্থিনো. যং দসন্নং গন্ধহত্থীনং, তং একস্স মঙ্গলহত্থিনো. যং দসন্নং মঙ্গলহত্থীনং, তং একস্স হেমৰতস্স. যং দসন্নং হেমৰতানং, তং একস্স উপোসথস্স. যং দসন্নং উপোসথানং, তং একস্স ছদ্দন্তস্স. যং দসন্নং ছদ্দন্তানং, তং একস্স তথাগতস্স বলং. নারাযনসঙ্ঘাতবলন্তিপি ইদমেৰ ৰুচ্চতি. তদেতং পকতিহত্থিনো গণনায হত্থীনং কোটিসহস্সস্স, পুরিসগণনায দসন্নং পুরিসকোটিসহস্সানং বলং হোতি. ইদং তাৰ তথাগতস্স কাযবলং.

ঞাণবলং পন ইধ তাৰ অঞ্ঞত্থ চ পাল়িযং আগতমেৰ দসবলঞাণং, মজ্ঝিমে (ম. নি. ১.১৫০) আগতং চতুৰেসারজ্জঞাণং, অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণং, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণং, সংযুত্তকে (সং. নি. ২.৩৩-৩৪) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি, সত্তসত্ততি ঞাণানীতি এৰমঞ্ঞানিপি অনেকানি ঞাণসহস্সানি. এতং ঞাণবলং নাম. ইধাপি ঞাণবলমেৰ অধিপ্পেতং. ঞাণঞ্হি অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভনট্ঠেন চ বলন্তি ৰুত্তং.

ঠানঞ্চ ঠানতোতি কারণঞ্চ কারণতো. কারণঞ্হি যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি তদাযত্তৰুত্তিতায উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চ, তস্মা ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তং ভগৰা যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতূ পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং ঠানন্তি, যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং অট্ঠানন্তি পজানন্তো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. যম্পীতি যেন ঞাণেন. ইদম্পীতি ইদম্পি ঠানাট্ঠানঞাণং, তথাগতস্স তথাগতবলং নাম হোতীতি অত্থো. এৰং সেসপদেসুপি যোজনা ৰেদিতব্বা.

আসভং ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠানং উত্তমট্ঠানং, আসভা ৰা পুব্ববুদ্ধা, তেসং ঠানন্তি অত্থো. অপিচ গৰসতজেট্ঠকো উসভো, গৰসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো, ৰজসতজেট্ঠকো ৰা উসভো, ৰজসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো, সব্বগৰসেট্ঠো সব্বপরিস্সযসহো সেতো পাসাদিকো মহাভারৰহো অসনিসতসদ্দেহিপি অসন্তসনীযো নিসভো, সো ইধ উসভোতি অধিপ্পেতো. ইদম্পি হি তস্স পরিযাযৰচনং. উসভস্স ইদন্তি আসভং. ঠানন্তি চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অৰট্ঠানং. ইদং পন আসভং ৰিযাতি আসভং যথেৰ হি নিসভসঙ্খাতো উসভো উসভবলেন সমন্নাগতো চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৰং তথাগতোপি দসহি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো চতূহি ৰেসারজ্জপাদেহি অট্ঠপরিসপথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা সদেৰকে লোকে কেনচি পচ্চত্থিকেন পচ্চামিত্তেন অকম্পিযো অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৰং তিট্ঠমানো চ তং আসভং ঠানং পটিজানাতি উপগচ্ছতি ন পচ্চক্খাতি, অত্তনি আরোপেতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘আসভং ঠানং পটিজানাতী’’তি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.২২; ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৮).

পরিসাসূতি খত্তিযব্রাহ্মণগহপতিসমণচাতুমহারাজিকতাৰতিংসমারব্রহ্মানং ৰসেন অট্ঠসু পরিসাসু. সীহনাদং নদতীতি সেট্ঠনাদং অছম্ভিতনাদং নদতি, সীহনাদসদিসং ৰা নাদং নদতি. অযমত্থো সীহনাদসুত্তেন (ম. নি. ১.১৪৬ আদযো; দী. নি. ১.৩৮১ আদযো) দীপেতব্বো. যথা ৰা সীহো সহনতো হননতো চ সীহোতি ৰুচ্চতি, এৰং তথাগতো লোকধম্মানং সহনতো পরপ্পৰাদানং হননতো সীহোতি ৰুচ্চতি. এৰং ৰুত্তস্স সীহস্স নাদং সীহনাদং. তত্থ যথা সীহো সীহবলেন সমন্নাগতো সব্বত্থ ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো সীহনাদং নদতি, এৰং তথাগতসীহোপি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো অট্ঠসু পরিসাসু ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো ‘‘ইতি রূপ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.৭৮) নযেন নানাৰিধদেসনাৰিলাসসম্পন্নং সীহনাদং নদতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘পরিসাসু সীহনাদং নদতী’’তি.

ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতীতি এত্থ ব্রহ্মন্তি সেট্ঠং উত্তমং ৰিসুদ্ধং. চক্কসদ্দো পনাযং –

সম্পত্তিযং লক্খণে চ, রথঙ্গে ইরিযাপথে;

দানে রতনধম্মূর, চক্কাদীসু চ দিস্সতি;

ধম্মচক্কে ইধ মতো, তম্পি দ্ৰেধা ৰিভাৰযে.

‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) হি অযং সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘হেট্ঠা পাদতলেসু চক্কানি জাতানি হোন্তী’’তি (দী. নি. ২.৩৫) এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৰ ৰহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ রথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৰদ্ৰার’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইরিযাপথে. ‘‘দদং ভুঞ্জ মা চ পমাদো, চক্কং ৰত্তয কোসলাধিপা’’তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্করতনং পাতুরহোসী’’তি (দী. নি. ২.২৪৩) এত্থ রতনচক্কে. ‘‘মযা পৰত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩) এত্থ উরচক্কে. ‘‘খুরপরিযন্তেন চেপি চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহরণচক্কে. ‘‘অসনিৰিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১; সং. নি. ২.১৬২) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ইধ পনাযং ধম্মচক্কে মতো.

তং পনেতং ধম্মচক্কং দুৰিধং হোতি পটিৰেধঞাণঞ্চ দেসনাঞাণঞ্চ. তত্থ পঞ্ঞাপভাৰিতং অত্তনো অরিযফলাৰহং পটিৰেধঞাণং, করুণাপভাৰিতং সাৰকানং অরিযফলাৰহং দেসনাঞাণং. তত্থ পটিৰেধঞাণং উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি দুৰিধং. তঞ্হি অভিনিক্খমনতো যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং নাম, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. তুসিতভৰনতো ৰা যাৰ বোধিপল্লঙ্কে অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং নাম, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দীপঙ্করদসবলতো ৰা পট্ঠায যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং নাম, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দেসনাঞাণম্পি পৰত্তমানং পৰত্তন্তি দুৰিধং. তঞ্হি যাৰ অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞত্থেরস্স অরহত্তমগ্গা পৰত্তমানং নাম, ফলক্খণে পৰত্তং নাম. তত্থ পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, দেসনাঞাণং লোকিযং. উভযম্পি পনেতং অঞ্ঞেহি অসাধারণং, বুদ্ধানংযেৰ ওরসঞাণং. তেন ৰুত্তং – ‘‘ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতী’’তি.

কম্মসমাদানানন্তি সমাদিযিত্ৰা কতানং কুসলাকুসলকম্মানং, কম্মমেৰ ৰা কম্মসমাদানং. ঠানসো হেতুসোতি পচ্চযতো চেৰ হেতুতো চ. তত্থ গতিউপধিকালপযোগা ৰিপাকস্স ঠানং. কম্মং হেতু.

সব্বত্থগামিনিন্তি সব্বগতিগামিনিঞ্চ অগতিগামিনিঞ্চ. পটিপদন্তি মগ্গং. যথাভূতং পজানাতীতি বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৰ পাণং ঘাতেন্তেসু ইমস্স চেতনা নিরযগামিনী ভৰিস্সতি, ইমস্স তিরচ্ছানযোনিগামিনীতি ইমিনা নযেন একৰত্থুস্মিম্পি কুসলাকুসলচেতনাসঙ্খাতানং পটিপত্তীনং অৰিপরীততো সভাৰং জানাতি.

অনেকধাতুন্তি চক্খুধাতুআদীহি, কামধাতুআদীহি ৰা ধাতূহি বহুধাতুং. নানাধাতুন্তি তাসংযেৰ ধাতূনং ৰিলক্খণত্তা নানপ্পকারধাতুং. লোকন্তি খন্ধাযতনধাতুলোকং. যথাভূতং পজানাতীতি তাসং তাসং ধাতূনং অৰিপরীততো সভাৰং পটিৰিজ্ঝতি.

নানাধিমুত্তিকতন্তি হীনপণীতাদিঅধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৰং.

পরসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি ততো পরেসং হীনসত্তানং. একত্থমেৰ ৰা এতং পদদ্ৰযং ৰেনেয্যৰসেন ভগৰতা দ্ৰেধা ৰুত্তং. ইধাপি ভগৰতা ৰুত্তনযেনেৰ ৰুত্তং. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তন্তি সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং পরভাৰঞ্চ অপরভাৰঞ্চ, ৰুদ্ধিঞ্চ হানিঞ্চাতি অত্থো.

ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানং, ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনং (পটি. ম. ১.২০৯) অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং, সৰিতক্কসৰিচারাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং, পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদীনঞ্চ নৰন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. সংকিলেসন্তি হানভাগিযধম্মং. ৰোদানন্তি ৰিসেসভাগিযধম্মং. ৰুট্ঠানন্তি যেন কারণেন ঝানাদীহি ৰুট্ঠহন্তি, তং কারণং. তং পন ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠানং, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি (ৰিভ. ৮২৮) এৰং ৰুত্তং পগুণজ্ঝানঞ্চেৰ ভৰঙ্গফলসমাপত্তিযো চ. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপরিমস্স উপরিমস্স পদট্ঠানং হোতি, তস্মা ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. ভৰঙ্গেন পন সব্বজ্ঝানেহি ৰুট্ঠানং হোতি, নিরোধসমাপত্তিতো ফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠানং হোতি. তং সন্ধায ‘‘তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং.

পুব্বেনিৰাসদিব্বচক্খুআসৰক্খযঞাণানি হেট্ঠা পকাসিতানেৰ.

তত্থ আসৰানং খযাতি অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসানং খযা. অনাসৰন্তি আসৰৰিরহিতং. চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি এত্থ চেতোৰচনেন অরহত্তফলসম্পযুত্তো সমাধি, পঞ্ঞাৰচনেন তংসম্পযুত্তা চ পঞ্ঞা ৰুত্তা. তত্থ চ সমাধি রাগতো ৰিমুত্তত্তা চেতোৰিমুত্তি, পঞ্ঞা অৰিজ্জায ৰিমুত্তত্তা পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘যো হিস্স, ভিক্খৰে, সমাধি, তদস্স সমাধিন্দ্রিযং. যা হিস্স, ভিক্খৰে, পঞ্ঞা, তদস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযং. ইতি খো, ভিক্খৰে, রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তী’’তি (সং. নি. ৫.৫১৬; ৫২০). অপিচেত্থ সমথবলং চেতোৰিমুত্তি, ৰিপস্সনাবলং পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বং. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰাতি অধিকায পঞ্ঞায অত্তনাযেৰ পচ্চক্খং কত্ৰা, অপরপ্পচ্চযেন ঞত্ৰাতি অত্থো. উপসম্পজ্জাতি অধিগন্ত্ৰা, নিপ্ফাদেত্ৰা ৰা. ইমেসং পন দসন্নং দসবলঞাণানং ৰিত্থারো অভিধম্মে (ৰিভ. ৮০৯ আদযো) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.

তত্থ পরৰাদিকথা হোতি – দসবলঞাণং নাম পাটিযেক্কং ঞাণং নত্থি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰাযং পভেদোতি. ন তং তথা দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমেৰ হি দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. দসবলঞাণঞ্হি সকসককিচ্চমেৰ জানাতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তম্পি, ততো অৰসেসম্পি জানাতি. দসবলঞাণেসু হি পঠমং কারণাকারণমেৰ জানাতি, দুতিযং কম্মন্তরৰিপাকন্তরমেৰ, ততিযং কম্মপরিচ্ছেদমেৰ, চতুত্থং ধাতুনানত্তকারণমেৰ, পঞ্চমং সত্তানং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৰ, ছট্ঠং ইন্দ্রিযানং তিক্খমুদুভাৰমেৰ, সত্তমং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৰ, অট্ঠমং পুব্বেনিৰুত্থখন্ধসন্ততিমেৰ, নৰমং সত্তানং চুতিপটিসন্ধিমেৰ, দসমং সচ্চপরিচ্ছেদমেৰ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ, ততো উত্তরিঞ্চ পজানাতি. এতেসং পন কিচ্চং ন সব্বং করোতি. তঞ্হি ঝানং হুত্ৰা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ইদ্ধি হুত্ৰা ৰিকুব্বিতুং ন সক্কোতি, মগ্গো হুত্ৰা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি.

অপিচ পরৰাদী এৰং পুচ্ছিতব্বো ‘‘দসবলঞাণং নামেতং সৰিতক্কসৰিচারং অৰিতক্কৰিচারমত্তং অৰিতক্কাৰিচারং কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরং লোকিযং লোকুত্তর’’ন্তি. জানন্তো ‘‘পটিপাটিযা সত্ত ঞাণানি সৰিতক্কসৰিচারানী’’তি ৰক্খতি. ‘‘ততো পরানি দ্ৰে অৰিতক্কঅৰিচারানী’’তি ৰক্খতি. ‘‘আসৰক্খযঞাণং সিযা সৰিতক্কসৰিচারং, সিযা অৰিতক্কৰিচারমত্তং, সিযা অৰিতক্কঅৰিচার’’ন্তি ৰক্খতি. তথা ‘‘পটিপাটিযা সত্ত কামাৰচরানি, ততো পরানি দ্ৰে রূপাৰচরানি, ততো অৰসানে একং লোকুত্তর’’ন্তি ৰক্খতি. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন সৰিতক্কসৰিচারমেৰ কামাৰচরমেৰ লোকিযমেৰা’’তি ৰক্খতি.

এৰমেত্থ অপুব্বত্থানুৰণ্ণনং ঞত্ৰা ইদানি যস্মা তথাগতো পঠমংযেৰ ঠানাট্ঠানঞাণেন ৰেনেয্যসত্তানং আসৰক্খযাধিগমস্স চেৰ অনধিগমস্স চ ঠানাট্ঠানভূতং কিলেসাৰরণাভাৰং পস্সতি লোকিযসম্মাদিট্ঠিট্ঠানদস্সনতো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিট্ঠানাভাৰদস্সনতো চ. অথ নেসং কম্মৰিপাকঞাণেন ৰিপাকাৰরণাভাৰং পস্সতি তিহেতুকপটিসন্ধিদস্সনতো. সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণেন কম্মাৰরণাভাৰং পস্সতি আনন্তরিককম্মাভাৰদস্সনতো. এৰং অনাৰরণানং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণেন অনুকূলধম্মদেসনত্থং চরিযাৰিসেসং পস্সতি ধাতুৰেমত্তদস্সনতো. অথ নেসং নানাধিমুত্তিকতাঞাণেন অধিমুত্তিং পস্সতি পযোগং অনাদিযিত্ৰাপি অধিমুত্তিৰসেন ধম্মদেসনত্থং. অথেৰং দিট্ঠঅধিমুত্তীনং যথাসত্তি যথাবলং ধম্মং দেসেতুং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণেন ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং পস্সতি সদ্ধাদীনং তিক্খমুদুভাৰদস্সনতো. এৰং পরিঞ্ঞাতিন্দ্রিযপরোপরিযত্তাপি পনেতে সচে দূরে হোন্তি, অথ ঝানাদিঞাণেন ঝানাদীসু ৰসীভূতত্তা ইদ্ধিৰিসেসেন খিপ্পং উপগচ্ছতি. উপগন্ত্ৰা চ নেসং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন পুব্বজাতিৰিভাৰনং দিব্বচক্খানুভাৰতো পত্তব্বেন চেতোপরিযঞাণেন সম্পতি চিত্তৰিসেসং পস্সন্তো আসৰক্খযঞাণানুভাৰেন আসৰক্খযগামিনিযা পটিপদায ৰিগতসম্মোহত্তা আসৰক্খযায ধম্মং দেসেতি. তস্মা ইমিনানুক্কমেন ইমানি দস বলানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানীতি.

৪৫. ইদানি সব্ববলানি লক্খণতো নিদ্দিসিতুকামো কেনট্ঠেন সদ্ধাবলন্তিআদিনা নযেন পুচ্ছং কত্ৰা অস্সদ্ধিযে অকম্পিযট্ঠেনাতিআদিনা নযেন ৰিস্সজ্জনং অকাসি. তত্থ হিরীযতীতিআদি পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা. ভাৰনাবলাদীসু অধিট্ঠানবলপরিযন্তেসু ‘‘তত্থা’’তি চ, ‘‘তেনা’’তি চ, ‘‘ত’’ন্তি চ নেক্খম্মাদিকমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তেন চিত্তং একগ্গন্তি তেন সমাধিনা চিত্তং একগ্গং হোতীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ জাতেতি তত্থ সমথে সম্পযোগৰসেন জাতে, তস্মিং ৰা ৰিপস্সনারম্মণং হুত্ৰা জাতে. তত্থ সিক্খতীতি তত্থ সেখবলে সেখো সিক্খতীতি সেখবলন্তি অত্থো. তত্থ সিক্খিতত্তাতি তত্থ অসেখবলে অসেখস্স সিক্খিতত্তা অসেখবলং. তেন আসৰা খীণাতি তেন লোকিযলোকুত্তরেন ঞাণেন আসৰা খীণাতি তং ঞাণং খীণাসৰবলং. লোকিযেনাপি হি ঞাণেন আসৰা খীণা নাম ৰিপস্সনায অভাৰে লোকুত্তরমগ্গাভাৰতো. এৰং খীণাসৰস্স বলন্তি খীণাসৰবলং. তস্স ইজ্ঝতীতি ইদ্ধিবলন্তি তস্স ইদ্ধিমতো ইজ্ঝতীতি ইদ্ধিযেৰ বলং ইদ্ধিবলং. অপ্পমেয্যট্ঠেনাতি যস্মা সাৰকা ঠানাট্ঠানাদীনি একদেসেন জানন্তি, সব্বাকারেন পজাননংযেৰ সন্ধায ‘‘যথাভূতং পজানাতী’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি তীসু ৰিজ্জাসু ‘‘যথাভূতং পজানাতী’’তি ন ৰুত্তং, অঞ্ঞত্থ পন ৰুত্তত্তা তাসুপি ৰুত্তমেৰ হোতি. অঞ্ঞত্থাতি সেসেসু সত্তসু ঞাণবলেসু চ অভিধম্মে (ৰিভ. ৭৬০) চ দসসুপি বলেসু. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণং পন সব্বথাপি সাৰকেহি অসাধারণমেৰ. তস্মা দসপি বলানি সাৰকেহি অসাধারণানীতি. অধিমত্তট্ঠেন অতুলিযট্ঠেন অপ্পমেয্যানি, তস্মাযেৰ চ ‘‘অপ্পমেয্যট্ঠেন তথাগতবল’’ন্তি ৰুত্তন্তি.

বলকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. সুঞ্ঞকথা

সুঞ্ঞকথাৰণ্ণনা

৪৬. ইদানি লোকুত্তরবলপরিযোসানায বলকথায অনন্তরং কথিতায লোকুত্তরসুঞ্ঞতাপরিযোসানায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায সুঞ্ঞতাকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. সুত্তন্তে তাৰ অথাতি ৰচনোপাদানে নিপাতো. এতেন আযস্মাতিআদিৰচনস্স উপাদানং কতং হোতি. খোতি পদপূরণত্থে নিপাতো. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি ভুম্মত্থে করণৰচনং. তস্মা যত্থ ভগৰা, তত্থ উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যেন ৰা কারণেন ভগৰা দেৰমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেনেৰ কারণেন উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কারণেন ভগৰা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকারগুণৰিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন, সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহারুক্খো ৰিয, তেন কারণেন উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উপসঙ্কমীতি চ গতোতি ৰুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৰাতি উপসঙ্কমনপরিযোসানদীপনং. অথ ৰা এৰঞ্চ গতো ততো আসন্নতরং ঠানং ভগৰতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৰাতিপি ৰুত্তং হোতি.

অভিৰাদেত্ৰাতি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা. ইদানি যেনট্ঠেন লোকে অগ্গপুগ্গলস্স উপট্ঠানং আগতো, তং পুচ্ছিতুকামো দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিরসি পতিট্ঠপেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তন্তি চ ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৰিয. তস্মা যথা নিসিন্নো একমন্তং নিসিন্নো হোতি, তথা নিসীদীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ভুম্মত্থে ৰা এতং উপযোগৰচনং. নিসীদীতি নিসজ্জং কপ্পেসি. পণ্ডিতা হি দেৰমনুস্সা গরুট্ঠানীযং উপসঙ্কমিত্ৰা আসনকুসলতায একমন্তং নিসীদন্তি, অযঞ্চ থেরো তেসং অঞ্ঞতরো, তস্মা একমন্তং নিসীদি.

কথং নিসিন্নো পন একমন্তং নিসিন্নো হোতীতি? ছ নিসজ্জদোসে ৰজ্জেত্ৰা. সেয্যথিদং – অতিদূরং অচ্চাসন্নং উপরিৰাতং উন্নতপ্পদেসং অতিসম্মুখং অতিপচ্ছাতি. অতিদূরে নিসিন্নো হি সচে কথেতুকামো হোতি, উচ্চাসদ্দেন কথেতব্বং হোতি. অচ্চাসন্নে নিসিন্নো সঙ্ঘট্টনং করোতি. উপরিৰাতে নিসিন্নো সরীরগন্ধেন বাধতি. উন্নতপ্পদেসে নিসিন্নো অগারৰং পকাসেতি. অতিসম্মুখা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি. অতিপচ্ছা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, গীৰং পসারেত্ৰা দট্ঠব্বং হোতি. তস্মা অযম্পি এতে ছ নিসজ্জদোসে ৰজ্জেত্ৰা নিসীদি. তেন ৰুত্তং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তি. এতদৰোচাতি এতং অৰোচ.

সুঞ্ঞো লোকো সুঞ্ঞো লোকোতি, ভন্তে, ৰুচ্চতীতি ইমস্মিং সাসনে পটিপন্নেহি তেহি তেহি ভিক্খূহি ‘‘সুঞ্ঞো লোকো সুঞ্ঞো লোকো’’তি কথীযতীতি অত্থো. তহিং তহিং তাদিসানং ৰচনানং বহুকত্তা তেসং সব্বেসং সঙ্গণ্হনত্থং আমেডিতৰচনং কতং. এৰঞ্হি ৰুত্তে সব্বানি তানি ৰচনানি সঙ্গহিতানি হোন্তি. কিত্তাৰতাতি কিত্তকেন পরিমাণেন. নু-ইতি সংসযত্থে নিপাতো. সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰাতি ‘‘কারকো ৰেদকো সযংৰসী’’তি এৰং লোকপরিকপ্পিতেন অত্তনা চ অত্তাভাৰতোযেৰ অত্তনো সন্তকেন পরিক্খারেন চ সুঞ্ঞং. সব্বং চক্খাদি লোকিযং ধম্মজাতং, তংযেৰ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো নাম. যস্মা চ অত্তা চ এত্থ নত্থি, অত্তনিযঞ্চ এত্থ নত্থি, তস্মা সুঞ্ঞো লোকোতি ৰুচ্চতীতি অত্থো. লোকুত্তরোপি চ ধম্মো অত্তত্তনিযেহি সুঞ্ঞো এৰ, পুচ্ছানুরূপেন পন লোকিযোৰ ধম্মো ৰুত্তো. সুঞ্ঞোতি চ ধম্মো নত্থীতি ৰুত্তং ন হোতি, তস্মিং ধম্মে অত্তত্তনিযসারস্স নত্থিভাৰো ৰুত্তো হোতি. লোকে চ ‘‘সুঞ্ঞং ঘরং, সুঞ্ঞো ঘটো’’তি ৰুত্তে ঘরস্স ঘটস্স চ নত্থিভাৰো ৰুত্তো ন হোতি, তস্মিং ঘরে ঘটে চ অঞ্ঞস্স নত্থিভাৰো ৰুত্তো হোতি. ভগৰতা চ ‘‘ইতি যঞ্হি খো তত্থ ন হোতি, তেন তং সুঞ্ঞং সমনুপস্সতি. যং পন তত্থ অৰসিট্ঠং হোতি, তং সন্তং ইদমত্থীতি পজানাতী’’তি অযমেৰ অত্থো ৰুত্তো. তথা ঞাযগন্থে চ সদ্দগন্থে চ অযমেৰ অত্থো. ইতি ইমস্মিং সুত্তন্তে অনত্তলক্খণমেৰ কথিতং.

৪৭. সুত্তন্তনিদ্দেসে সুঞ্ঞসুঞ্ঞন্তিআদীনি পঞ্চৰীসতি মাতিকাপদানি সুঞ্ঞসম্বন্ধেন উদ্দিসিত্ৰা তেসং নিদ্দেসো কতো. তত্থ মাতিকায তাৰ সুঞ্ঞসঙ্খাতং সুঞ্ঞং, ন অঞ্ঞেন উপপদেন ৰিসেসিতন্তি সুঞ্ঞসুঞ্ঞং. অসুকন্তি অনিদ্দিট্ঠত্তা চেত্থ সুঞ্ঞত্তমেৰ ৰা অপেক্খিত্ৰা নপুংসকৰচনং কতং. এৰং সেসেসুপি. সঙ্খারোযেৰ সেসসঙ্খারেহি সুঞ্ঞোতি সঙ্খারসুঞ্ঞং. জরাভঙ্গৰসেন ৰিরূপো পরিণামো ৰিপরিণামো, তেন ৰিপরিণামেন সুঞ্ঞং ৰিপরিণামসুঞ্ঞং. অগ্গঞ্চ তং অত্তত্তনিযেহি, সব্বসঙ্খারেহি ৰা সুঞ্ঞঞ্চাতি অগ্গসুঞ্ঞং. লক্খণমেৰ সেসলক্খণেহি সুঞ্ঞন্তি লক্খণসুঞ্ঞং. নেক্খম্মাদিনা ৰিক্খম্ভনেন সুঞ্ঞং. ৰিক্খম্ভনসুঞ্ঞং. তদঙ্গসুঞ্ঞাদীসুপি চতূসু এসেৰ নযো. অজ্ঝত্তঞ্চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি অজ্ঝত্তসুঞ্ঞং. বহিদ্ধা চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি বহিদ্ধাসুঞ্ঞং. তদুভযং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞন্তি দুভতোসুঞ্ঞং. সমানো ভাগো এতস্সাতি সভাগং, সভাগঞ্চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি সভাগসুঞ্ঞং, সদিসসুঞ্ঞন্তি অত্থো. ৰিগতং সভাগং ৰিসভাগং, ৰিসভাগঞ্চ তং অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞঞ্চাতি ৰিসভাগসুঞ্ঞং, ৰিসদিসসুঞ্ঞন্তি অত্থো. কেসুচি পোত্থকেসু সভাগসুঞ্ঞং ৰিসভাগসুঞ্ঞং নিস্সরণসুঞ্ঞানন্তরং লিখিতং. নেক্খম্মাদিএসনা কামচ্ছন্দাদিনা সুঞ্ঞাতি এসনাসুঞ্ঞং. পরিগ্গহসুঞ্ঞাদীসু তীসুপি এসেৰ নযো. একারম্মণে পতিট্ঠিতত্তা নানারম্মণৰিক্খেপাভাৰতো একত্তঞ্চ তং নানত্তেন সুঞ্ঞঞ্চাতি একত্তসুঞ্ঞং. তব্বিপরীতেন নানত্তঞ্চ তং একত্তেন সুঞ্ঞঞ্চাতি নানত্তসুঞ্ঞং. নেক্খম্মাদিখন্তি কামচ্ছন্দাদিনা সুঞ্ঞাতি খন্তিসুঞ্ঞং. অধিট্ঠানসুঞ্ঞে পরিযোগাহনসুঞ্ঞে চ এসেৰ নযো. পরিযোগহনসুঞ্ঞন্তিপি পাঠো. সম্পজানস্সাতি সম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতস্স পরিনিব্বাযন্তস্স অরহতো. পৰত্তপরিযাদানন্তি অনুপাদাপরিনিব্বানং. সব্বসুঞ্ঞতানন্তি সব্বসুঞ্ঞানং. পরমত্থসুঞ্ঞন্তি সব্বসঙ্খারাভাৰতো উত্তমত্থভূতং সুঞ্ঞং.

৪৮. মাতিকানিদ্দেসে নিচ্চেন ৰাতি ভঙ্গং অতিক্কমিত্ৰা পৰত্তমানস্স কস্সচি নিচ্চস্স অভাৰতো নিচ্চেন চ সুঞ্ঞং. ধুৰেন ৰাতি ৰিজ্জমানকালেপি পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায থিরস্স কস্সচি অভাৰতো ধুৰেন চ সুঞ্ঞং. সস্সতেন ৰাতি অব্বোচ্ছিন্নস্স সব্বকালে ৰিজ্জমানস্স কস্সচি অভাৰতো সস্সতেন চ সুঞ্ঞং. অৰিপরিণামধম্মেন ৰাতি জরাভঙ্গৰসেন অৰিপরিণামপকতিকস্স কস্সচি অভাৰতো অৰিপরিণামধম্মেন চ সুঞ্ঞং. সুত্তন্তে অত্তসুঞ্ঞতায এৰ ৰুত্তাযপি নিচ্চসুঞ্ঞতঞ্চ সুখসুঞ্ঞতঞ্চ দস্সেতুং ইধ নিচ্চেন ৰাতিআদীনিপি ৰুত্তানি. অনিচ্চস্সেৰ হি পীল়াযোগেন দুক্খত্তা নিচ্চসুঞ্ঞতায ৰুত্তায সুখসুঞ্ঞতাপি ৰুত্তাৰ হোতি. রূপাদযো পনেত্থ ছ ৰিসযা, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি ছ ৰিঞ্ঞাণানি, চক্খুসম্ফস্সাদযো ছ ফস্সা, চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনাদযো ছ ৰেদনা ছ সঙ্খিত্তাতি ৰেদিতব্বং.

পুঞ্ঞাভিসঙ্খারোতিআদীসু পুনাতি অত্তনো কারকং, পূরেতি চস্স অজ্ঝাসযং, পুজ্জঞ্চ ভৰং নিব্বত্তেতীতি পুঞ্ঞং, অভিসঙ্খরোতি ৰিপাকং কটত্তারূপঞ্চাতি অভিসঙ্খারো, পুঞ্ঞং অভিসঙ্খারো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. পুঞ্ঞপটিপক্খতো অপুঞ্ঞং অভিসঙ্খারো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. ন ইঞ্জং অনেঞ্জং, অনেঞ্জং ভৰং অভিসঙ্খরোতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো দানসীলভাৰনাৰসেন পৰত্তা অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা, ভাৰনাৰসেনেৰ পৰত্তা পঞ্চ রূপাৰচরকুসলচেতনাতি তেরস চেতনা হোন্তি, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো পাণাতিপাতাদিৰসেন পৰত্তা দ্ৰাদস অকুসলচেতনা, আনেঞ্জাভিসঙ্খারো ভাৰনাৰসেনেৰ পৰত্তা চতস্সো অরূপাৰচরচেতনাতি তযোপি সঙ্খারা একূনতিংস চেতনা হোন্তি. কাযসঙ্খারোতিআদীসু কাযতো ৰা পৰত্তো, কাযস্স ৰা সঙ্খারোতি কাযসঙ্খারো. ৰচীসঙ্খারচিত্তসঙ্খারেসুপি এসেৰ নযো. অযং তিকো কম্মাযূহনক্খণে পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং দ্ৰারতো পৰত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তো. কাযৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৰা হি কাযদ্ৰারতো পৰত্তা অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা, দ্ৰাদস অকুসলচেতনা, অভিঞ্ঞাচেতনা চাতি একৰীসতি চেতনা কাযসঙ্খারো নাম, তা এৰ চ ৰচীৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৰা ৰচীদ্ৰারতো পৰত্তা ৰচীসঙ্খারো নাম, মনোদ্ৰারে পৰত্তা পন সব্বাপি একূনতিংস চেতনা চিত্তসঙ্খারো নাম. অতীতা সঙ্খারাতিআদীসু সব্বেপি সঙ্খতধম্মা সকক্খণং পত্ৰা নিরুদ্ধা অতীতা সঙ্খারা, সকক্খণং অপ্পত্তা অনাগতা সঙ্খারা, সকক্খণং পত্তা পচ্চুপ্পন্না সঙ্খারাতি.

ৰিপরিণামসুঞ্ঞে পচ্চুপ্পন্নং দস্সেত্ৰা তস্স তস্স ৰিপরিণামো সুখেন ৰত্তুং সক্কাতি পঠমং পচ্চুপ্পন্নধম্মা দস্সিতা. তত্থ জাতং রূপন্তি পচ্চুপ্পন্নং রূপং. সভাৰেন সুঞ্ঞন্তি এত্থ সযং ভাৰো সভাৰো, সযমেৰ উপ্পাদোতি অত্থো. সতো ৰা ভাৰো সভাৰো, অত্ততোযেৰ উপ্পাদোতি অত্থো. পচ্চযাযত্তৰুত্তিত্তা পচ্চযং ৰিনা সযমেৰ ভাৰো, অত্ততো এৰ ৰা ভাৰো এতস্মিং নত্থীতি সভাৰেন সুঞ্ঞং, সযমেৰ ভাৰেন, অত্ততো এৰ ৰা ভাৰেন সুঞ্ঞন্তি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা সকস্স ভাৰো সভাৰো. পথৰীধাতুআদীসু হি অনেকেসু রূপারূপধম্মেসু একেকো ধম্মো পরং উপাদায সকো নাম. ভাৰোতি চ ধম্মপরিযাযৰচনমেতং. একস্স চ ধম্মস্স অঞ্ঞো ভাৰসঙ্খাতো ধম্মো নত্থি, তস্মা সকস্স অঞ্ঞেন ভাৰেন সুঞ্ঞং, সকো অঞ্ঞেন ভাৰেন সুঞ্ঞোতি অত্থো. তেন একস্স ধম্মস্স একসভাৰতা ৰুত্তা হোতি. অথ ৰা সভাৰেন সুঞ্ঞন্তি সুঞ্ঞসভাৰেনেৰ সুঞ্ঞং. কিং ৰুত্তং হোতি? সুঞ্ঞসুঞ্ঞতায এৰ সুঞ্ঞং, ন অঞ্ঞাহি পরিযাযসুঞ্ঞতাহি সুঞ্ঞন্তি ৰুত্তং হোতি.

সচে পন কেচি ৰদেয্যুং ‘‘সকো ভাৰো সভাৰো, তেন সভাৰেন সুঞ্ঞ’’ন্তি. কিং ৰুত্তং হোতি? ভাৰোতি ধম্মো, সো পরং উপাদায সপদেন ৰিসেসিতো সভাৰো নাম হোতি. ধম্মস্স কস্সচি অৰিজ্জমানত্তা ‘‘জাতং রূপং সভাৰেন সুঞ্ঞ’’ন্তি রূপস্স অৰিজ্জমানতা ৰুত্তা হোতীতি. এৰং সতি ‘‘জাতং রূপ’’ন্তিৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি. ন হি উপ্পাদরহিতং জাতং নাম হোতি. নিব্বানঞ্হি উপ্পাদরহিতং, তং জাতং নাম ন হোতি, জাতিজরামরণানি চ উপ্পাদরহিতানি জাতানি নাম ন হোন্তি. তেনেৰেত্থ ‘‘জাতা জাতি সভাৰেন সুঞ্ঞা, জাতং জরামরণং সভাৰেন সুঞ্ঞ’’ন্তি এৰং অনুদ্ধরিত্ৰা ভৰমেৰ অৰসানং কত্ৰা নিদ্দিট্ঠং. যদি উপ্পাদরহিতস্সাপি ‘‘জাত’’ন্তিৰচনং যুজ্জেয্য, ‘‘জাতা জাতি, জাতং জরামরণ’’ন্তি ৰত্তব্বং ভৰেয্য. যস্মা উপ্পাদরহিতেসু জাতিজরামরণেসু ‘‘জাত’’ন্তিৰচনং ন ৰুত্তং, তস্মা ‘‘সভাৰেন সুঞ্ঞং অৰিজ্জমান’’ন্তি ৰচনং অৰিজ্জমানস্স উপ্পাদরহিতত্তা ‘‘জাত’’ন্তিৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি. অৰিজ্জমানস্স চ ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তিৰচনং হেট্ঠা ৰুত্তেন লোকৰচনেন চ ভগৰতো ৰচনেন চ ঞাযসদ্দগন্থৰচনেন চ ৰিরুজ্ঝতি, অনেকাহি চ যুত্তীহি ৰিরুজ্ঝতি, তস্মা তং ৰচনং কচৰরমিৰ ছড্ডিতব্বং. ‘‘যং, ভিক্খৰে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং অত্থীতি ৰদামি. যং, ভিক্খৰে, নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং নত্থীতি ৰদামি. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, যমহং অত্থীতি ৰদামি? রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং অত্থীতি ৰদামী’’তিআদীহি (সং. নি. ৩.৯৪) অনেকেহি বুদ্ধৰচনপ্পমাণেহি অনেকাহি চ যুত্তীহি ধম্মা সকক্খণে ৰিজ্জমানা এৰাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

ৰিগতং রূপন্তি উপ্পজ্জিত্ৰা ভঙ্গং পত্ৰা নিরুদ্ধং অতীতং রূপং. ৰিপরিণতঞ্চেৰ সুঞ্ঞঞ্চাতি জরাভঙ্গৰসেন ৰিরূপং পরিণামং পত্তঞ্চ ৰত্তমানস্সেৰ ৰিপরিণামসব্ভাৰতো অতীতস্স ৰিপরিণামাভাৰতো তেন ৰিপরিণামেন সুঞ্ঞঞ্চাতি অত্থো. জাতা ৰেদনাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. জাতিজরামরণং পন অনিপ্ফন্নত্তা সকভাৰেন অনুপলব্ভনীযতো ইধ ন যুজ্জতি, তস্মা ‘‘জাতা জাতি, জাতং জরামরণ’’ন্তিআদিকে দ্ৰে নযে পহায ভৰাদিকমেৰ নযং পরিযোসানং কত্ৰা ঠপিতং.

অগ্গন্তি অগ্গে ভৰং. সেট্ঠন্তি অতিৰিয পসংসনীযং. ৰিসিট্ঠন্তি অতিসযভূতং. ৰিসেট্ঠন্তিপি পাঠো. তিধাপি পসত্থং নিব্বানং সম্মাপটিপদায পটিপজ্জিতব্বতো পদং নাম. যদিদন্তি যং ইদং. ইদানি ৰত্তব্বং নিব্বানং নিদস্সেতি. যস্মা নিব্বানং আগম্ম সব্বসঙ্খারানং সমথো হোতি, খন্ধূপধিকিলেসূপধিঅভিসঙ্খারূপধিকামগুণূপধিসঙ্খাতানং উপধীনং পটিনিস্সগ্গো হোতি, তণ্হানং খযো ৰিরাগো নিরোধো চ হোতি, তস্মা সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হক্খযো ৰিরাগো নিরোধোতি ৰুচ্চতি. নিব্বানন্তি সভাৰলক্খণেন নিগমিতং.

লক্খণেসু হি ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, বালস্স বাললক্খণানি বালনিমিত্তানি বালাপদানানি. কতমানি তীণি? ইধ, ভিক্খৰে, বালো দুচ্চিন্তিতচিন্তী চ হোতি দুব্ভাসিতভাসী চ দুক্কটকম্মকারী চ. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি বালস্স বাললক্খণানি বালনিমিত্তানি বালাপদানানী’’তি (অ. নি. ৩.৩; ম. নি. ৩.২৪৬) ৰুত্তং. পণ্ডিতেহি বালস্স বালোতি সল্লক্খণতো তিৰিধং বাললক্খণং. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি পণ্ডিতনিমিত্তানি পণ্ডিতাপদানানি. কতমানি তীণি? ইধ, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো সুচিন্তিতচিন্তী চ হোতি সুভাসিতভাসী চ সুকতকম্মকারী চ. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি পণ্ডিতনিমিত্তানি পণ্ডিতাপদানানী’’তি (অ. নি. ৩.৩; ম. নি. ৩.২৫৩) ৰুত্তং. পণ্ডিতেহি পণ্ডিতস্স পণ্ডিতোতি সল্লক্খণতো তিৰিধং পণ্ডিতলক্খণং.

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি. কতমানি তীণি? উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭-৪৮) ৰুত্তং. উপ্পাদো এৰ সঙ্খতমিতি লক্খণন্তি সঙ্খতলক্খণং. এৰমিতরদ্ৰযেপি অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমিনা উপ্পাদক্খণে সেসদ্ৰিন্নং, ঠিতিক্খণে সেসদ্ৰিন্নং, ভঙ্গক্খণে চ সেসদ্ৰিন্নং অভাৰো দস্সিতো. যং পনেত্থ পেয্যালমুখেন জাতিযা চ জরামরণস্স চ উপ্পাদাদিলক্খণং ৰুত্তং, তং ৰিপরিণামসুঞ্ঞতায জাতিজরামরণানি হিত্ৰা ভৰপরিযোসানস্সেৰ নযস্স ৰচনেন চ উপ্পাদাদীনং উপ্পাদাদিঅৰচনসমযেন চ ৰিরুজ্ঝতি. লক্খণসোতে পতিতত্তা পন সোতপতিতং কত্ৰা লিখিতন্তি ৰেদিতব্বং. যথা চ অভিধম্মে (ধ. স. ৫৬২-৫৬৫) অহেতুকৰিপাকমনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং সঙ্গহৰারে লব্ভমানম্পি ঝানঙ্গং পঞ্চৰিঞ্ঞাণসোতে পতিত্ৰা গতন্তি ন উদ্ধটন্তি ৰুত্তং, এৰমিধাপি সোতপতিততা ৰেদিতব্বা. অথ ৰা জাতিজরামরণৰন্তানং সঙ্খারানং উপ্পাদাদযো ‘‘জাতিজরামরণং অনিচ্চতো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.৭৩; ২.৪) ৰিয তেসং ৰিয কত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দো ৰিক্খম্ভিতো চেৰ সুঞ্ঞো চাতি কামচ্ছন্দো নেক্খম্মেন ৰিক্খম্ভিতো চেৰ নেক্খম্মস্স তত্থ অভাৰতো তেনেৰ ৰিক্খম্ভনসঙ্খাতেন নেক্খম্মেন সুঞ্ঞো চ. এৰং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. তদঙ্গপ্পহানসমুচ্ছেদপ্পহানেসুপি চেত্থ তদঙ্গৰসেন চ সমুচ্ছেদৰসেন চ পহীনং দূরীকতমেৰ হোতীতি ইমিনা দূরীকরণট্ঠেন ৰিক্খম্ভনং ৰুত্তং.

নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দো তদঙ্গসুঞ্ঞোতি নেক্খম্মেন পহীনো কামচ্ছন্দো তেন নেক্খম্মসঙ্খাতেন অঙ্গেন সুঞ্ঞো. অথ ৰা যো কোচি কামচ্ছন্দো নেক্খম্মস্স তত্থ অভাৰতো নেক্খম্মেন তেন অঙ্গেন সুঞ্ঞো. এৰং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. তস্স তস্স অঙ্গস্স তত্থ তত্থ অভাৰমত্তেনেৰ চেত্থ উপচারপ্পনাঝানৰসেন চ ৰিপস্সনাৰসেন চ তদঙ্গসুঞ্ঞতা নিদ্দিট্ঠা. পহানদীপকস্স ৰচনস্স অভাৰেন পন ৰিৰট্টনানুপস্সনংযেৰ পরিযোসানং কত্ৰা ৰিপস্সনা নিদ্দিট্ঠা, চত্তারো মগ্গা ন নিদ্দিট্ঠা. নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দো সমুচ্ছিন্নো চেৰ সুঞ্ঞো চাতিআদীসু ৰিক্খম্ভনে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰসেন পহীনানিপি চেত্থ সমুদাচারাভাৰতো সমুচ্ছিন্নানি নাম হোন্তীতি ইমিনা পরিযাযেন সমুচ্ছেদো ৰুত্তো, তংতংসমুচ্ছেদকিচ্চসাধনৰসেন ৰা মগ্গসম্পযুত্তনেক্খম্মাদিৰসেন ৰুত্তন্তিপি ৰেদিতব্বং. পটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণসুঞ্ঞেসু চ ইধ ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপহানেসু পনেত্থ পটিপ্পস্সদ্ধিমত্তত্তং নিস্সটমত্তত্তঞ্চ গহেত্ৰা ৰুত্তং. পঞ্চসুপি এতেসু সুঞ্ঞেসু নেক্খম্মাদীনিযেৰ ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণনামেন ৰুত্তানি. অজ্ঝত্তন্তি অজ্ঝত্তভূতং. বহিদ্ধাতি বহিদ্ধাভূতং. দুভতোসুঞ্ঞন্তি উভযসুঞ্ঞং. পচ্চত্তাদীসুপি হি তো-ইতিৰচনং হোতিযেৰ.

ছ অজ্ঝত্তিকাযতনাদীনি ছঅজ্ঝত্তিকাযতনাদীনং ভাৰেন সভাগানি. পরেহি ৰিসভাগানি. ৰিঞ্ঞাণকাযাতিআদীসু চেত্থ কাযৰচনেন ৰিঞ্ঞাণাদীনিযেৰ ৰুত্তানি. নেক্খম্মেসনাদীসু নেক্খম্মাদীনিযেৰ তদত্থিকেহি ৰিঞ্ঞূহি এসীযন্তীতি এসনা. অথ ৰা পুব্বভাগে নেক্খম্মাদীনং এসনাপি কামচ্ছন্দাদীহি সুঞ্ঞা, কিং পন নেক্খম্মাদীনীতিপি ৰুত্তং হোতি? পরিগ্গহাদীসু নেক্খম্মাদীনিযেৰ পুব্বভাগে এসিতানি অপরভাগে পরিগ্গয্হন্তীতি পরিগ্গহোতি, পরিগ্গহিতানি পত্তিৰসেন পটিলব্ভন্তীতি পটিলাভোতি, পটিলদ্ধানি ঞাণৰসেন পটিৰিজ্ঝীযন্তীতি পটিৰেধোতি চ ৰুত্তানি. একত্তসুঞ্ঞঞ্চ নানত্তসুঞ্ঞঞ্চ সকিংযেৰ পুচ্ছিত্ৰা একত্তসুঞ্ঞং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নানত্তসুঞ্ঞং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ সকিং নিগমনং কতং. কস্মা ন ৰিস্সজ্জিতন্তি চে? ৰুত্তপরিযাযেনেৰেত্থ যোজনা ঞাযতীতি ন ৰিস্সজ্জিতন্তি ৰেদিতব্বং. অযং পনেত্থ যোজনা – নেক্খম্মং একত্তং, কামচ্ছন্দো নানত্তং, কামচ্ছন্দো নানত্তং, নেক্খম্মেকত্তেন সুঞ্ঞন্তি. এৰং সেসেসুপি যোজনা ৰেদিতব্বা.

খন্তিআদীসু নেক্খম্মাদীনিযেৰ খমনতো রুচ্চনতো খন্তীতি, রোচিতানিযেৰ পৰিসিত্ৰা তিট্ঠনতো অধিট্ঠানন্তি, পৰিসিত্ৰা ঠিতানং যথারুচিমেৰ সেৰনতো পরিযোগাহনন্তি চ ৰুত্তানি. ইধ সম্পজানোতিআদিকো পরমত্থসুঞ্ঞনিদ্দেসো পরিনিব্বানঞাণনিদ্দেসে ৰণ্ণিতোযেৰ.

ইমেসু চ সব্বেসু সুঞ্ঞেসু সঙ্খারসুঞ্ঞং ৰিপরিণামসুঞ্ঞং লক্খণসুঞ্ঞঞ্চ যথাৰুত্তানং ধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞঅসম্মিস্সতাদস্সনত্থং. যত্থ পন অকুসলপক্খিকানং কুসলপক্খিকেন সুঞ্ঞতা ৰুত্তা, তেন অকুসলে আদীনৰদস্সনত্থং. যত্থ পন কুসলপক্খিকানং অকুসলপক্খিকেন সুঞ্ঞতা ৰুত্তা, তেন কুসলে আনিসংসদস্সনত্থং. যত্থ অত্তত্তনিযাদীহি সুঞ্ঞতা ৰুত্তা, তং সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিদাজননত্থং. অগ্গসুঞ্ঞং পরমত্থসুঞ্ঞঞ্চ নিব্বানে উস্সাহজননত্থং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

তেসু অগ্গসুঞ্ঞঞ্চ পরমত্থসুঞ্ঞঞ্চাতি দ্ৰে সুঞ্ঞানি অত্থতো একমেৰ নিব্বানং অগ্গপরমত্থৰসেন সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসৰসেন চ দ্ৰিধা কত্ৰা ৰুত্তং. তানি দ্ৰে অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতো সঙ্খারসুঞ্ঞতো চ সভাগানি. ‘‘সুঞ্ঞসুঞ্ঞং অজ্ঝত্তসুঞ্ঞং বহিদ্ধাসুঞ্ঞং দুভতোসুঞ্ঞং সভাগসুঞ্ঞং ৰিসভাগসুঞ্ঞ’’ন্তি ইমানি ছ সুঞ্ঞানি সুঞ্ঞসুঞ্ঞমেৰ হোতি. অজ্ঝত্তাদিভেদতো পন ছধা ৰুত্তানি. তানি ছ চ অত্তত্তনিযাদিসুঞ্ঞতো সভাগানি. সঙ্খারৰিপরিণামলক্খণসুঞ্ঞানি, ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণসুঞ্ঞানি, এসনাপরিগ্গহপটিলাভপটিৰেধসুঞ্ঞানি, একত্তনানত্তসুঞ্ঞানি, খন্তিঅধিট্ঠানপরিযোগাহনসুঞ্ঞানি চাতি সত্তরস সুঞ্ঞানি অত্তনি অৰিজ্জমানেহি তেহি তেহি ধম্মেহি সুঞ্ঞত্তা অৰিজ্জমানানং ৰসেন ৰিসুং ৰিসুং ৰুত্তানি. সঙ্খারৰিপরিণামলক্খণসুঞ্ঞানি পন ইতরেন ইতরেন অসম্মিস্সৰসেন সভাগানি, ৰিক্খম্ভনাদীনি পঞ্চ কুসলপক্খেন সুঞ্ঞত্তা সভাগানি, এসনাদীনি চত্তারি, খন্তিআদীনি চ তীণি অকুসলপক্খেন সুঞ্ঞত্তা সভাগানি, একত্তনানত্তসুঞ্ঞানি অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খৰসেন সভাগানি.

সব্বে ধম্মা সমাসেন, তিধা দ্ৰেধা তথেকধা;

সুঞ্ঞাতি সুঞ্ঞত্থৰিদূ, ৰণ্ণযন্তীধ সাসনে.

কথং? সব্বে তাৰ লোকিযা ধম্মা ধুৰসুভসুখঅত্তৰিরহিতত্তা ধুৰসুভসুখঅত্তসুঞ্ঞা. মগ্গফলধম্মা ধুৰসুখত্তৰিরহিতত্তা ধুৰসুখত্তসুঞ্ঞা. অনিচ্চত্তাযেৰ সুখেন সুঞ্ঞা. অনাসৰত্তা ন সুভেন সুঞ্ঞা. নিব্বানধম্মো অত্তস্সেৰ অভাৰতো অত্তসুঞ্ঞো. লোকিযলোকুত্তরা পন সব্বেপি সঙ্খতা ধম্মা সত্তস্স কস্সচি অভাৰতো সত্তসুঞ্ঞা. অসঙ্খতো নিব্বানধম্মো তেসং সঙ্খারানম্পি অভাৰতো সঙ্খারসুঞ্ঞো. সঙ্খতাসঙ্খতা পন সব্বেপি ধম্মা অত্তসঙ্খাতস্স পুগ্গলস্স অভাৰতো অত্তসুঞ্ঞাতি.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গঅট্ঠকথায

সুঞ্ঞকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

যুগনদ্ধৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতা চ মজ্ঝিমৰগ্গস্স অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা.

(৩) পঞ্ঞাৰগ্গো

১. মহাপঞ্ঞাকথা

মহাপঞ্ঞাকথাৰণ্ণনা

. ইদানি ৰিসেসতো পঞ্ঞাপদট্ঠানভূতায সুঞ্ঞকথায অনন্তরং কথিতায পঞ্ঞাকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ আদিতো তাৰ সত্তসু অনুপস্সনাসু একেকমূলকা সত্ত পঞ্ঞা পুচ্ছাপুব্বঙ্গমং কত্ৰা নিদ্দিট্ঠা, পুন সত্তানুপস্সনামূলকা একেকুত্তরমূলকা চ তিস্সো পঞ্ঞা পুচ্ছং অকত্ৰাৰ নিদ্দিট্ঠা, এৰমাদিতো দসপঞ্ঞাপারিপূরী নিদ্দিট্ঠা. তত্থ অনিচ্চানুপস্সনা তাৰ যস্মা অনিচ্চতো দিট্ঠেসু সঙ্খারেসু ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি দুক্খতো চ ‘‘যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি অনত্ততো চ জৰতি, তস্মা সা ভাৰিতা বহুলীকতা জৰনপঞ্ঞং পরিপূরেতি. সা হি সকৰিসযেসু জৰতীতি জৰনা, জৰনা চ সা পঞ্ঞা চাতি জৰনপঞ্ঞা. দুক্খানুপস্সনা সমাধিন্দ্রিযনিস্সিতত্তা বলৰতী হুত্ৰা পণিধিং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি, তস্মা নিব্বেধিকপঞ্ঞং পরিপূরেতি. সা হি নিব্বিজ্ঝতীতি নিব্বেধিকা, নিব্বেধিকা চ সা পঞ্ঞা চাতি নিব্বেধিকপঞ্ঞা. অনত্তানুপস্সনা সুঞ্ঞতাদস্সনেন ৰুদ্ধিপ্পত্তিযা মহত্তপ্পত্তত্তা মহাপঞ্ঞং পরিপূরেতি. সা হি ৰুদ্ধিপ্পত্তত্তা মহতী চ সা পঞ্ঞা চাতি মহাপঞ্ঞা. নিব্বিদানুপস্সনা যস্মা তিস্সন্নংযেৰ অনুপস্সনানং পুরিমতোপি আসেৰনায বলপ্পত্তাৰত্থত্তা সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দনসমত্থা হুত্ৰা তিক্খা হোতি, তস্মা তিক্খপঞ্ঞং পরিপূরেতি. ৰিরাগানুপস্সনাপি যস্মা তিস্সন্নংযেৰ অনুপস্সনানং পুরিমতোপি আসেৰনাবলপ্পত্তানং ৰুদ্ধতরাৰত্থত্তা সব্বসঙ্খারেহি ৰিরজ্জনসমত্থা হুত্ৰা ৰিপুলা হোতি, তস্মা ৰিপুলপঞ্ঞং পরিপূরেতি.

নিরোধানুপস্সনাপি যস্মা তিস্সন্নংযেৰ অনুপস্সনানং পুরিমতোপি আসেৰনাবলপ্পত্তানং ৰুদ্ধতরাৰত্থত্তা ৰযলক্খণৰসেন সব্বসঙ্খারানং নিরোধদস্সনসমত্থা হুত্ৰা গম্ভীরা হোতি, তস্মা গম্ভীরপঞ্ঞং পরিপূরেতি. নিরোধো হি উত্তানপঞ্ঞেহি অলব্ভনেয্যপতিট্ঠত্তা গম্ভীরো, তস্মিং গম্ভীরে গাধপ্পত্তা পঞ্ঞাপি গম্ভীরা. পটিনিস্সগ্গানুপস্সনাপি যস্মা তিস্সন্নংযেৰ অনুপস্সনানং পুরিমতোপি আসেৰনাবলপ্পত্তানং ৰুদ্ধতরাৰত্থত্তা ৰযলক্খণৰসেন সব্বসঙ্খারপটিনিস্সজ্জনসমত্থা হুত্ৰা অসামন্তা হোতি, ৰুদ্ধিপরিযন্তপ্পত্তত্তা ছহি পঞ্ঞাহি দূরে হোতীতি অত্থো. তস্মা সযং অসামন্তত্তা অসামন্তপঞ্ঞং পরিপূরেতি. সা হি হেট্ঠিমপঞ্ঞাহি দূরত্তা অসামন্তা, অসমীপা ৰা পঞ্ঞাতি অসামন্তপঞ্ঞা. পণ্ডিচ্চং পরিপূরেন্তীতি পণ্ডিতভাৰং পরিপূরেন্তি. যস্মা যথাৰুত্তা সত্ত পঞ্ঞা পরিপুণ্ণা ভাৰেত্ৰা পণ্ডিতলক্খণপ্পত্তো সিখপ্পত্তৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাসঙ্খাতেহি সঙ্খারুপেক্খানুলোমগোত্রভুঞাণেহি পণ্ডিতো হুত্ৰা পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো হোতি, তস্মা ‘‘পণ্ডিচ্চং পরিপূরেন্তী’’তি ৰুত্তং.

অট্ঠ পঞ্ঞাতি পণ্ডিচ্চসঙ্খাতায পঞ্ঞায সহ সব্বা অট্ঠ পঞ্ঞা. পুথুপঞ্ঞং পরিপূরেন্তীতি যস্মা তেন পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো হুত্ৰা সো পণ্ডিতো গোত্রভুঞাণানন্তরং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা লোকুত্তরভাৰপ্পত্তিযা লোকিযতো পুথুভূতত্তা ৰিসুংভূতত্তা পুথুপঞ্ঞাতিসঙ্খাতং মগ্গফলপঞ্ঞং পাপুণাতি, তস্মা ‘‘অট্ঠ পঞ্ঞা পুথুপঞ্ঞং পরিপূরেন্তী’’তি ৰুত্তং.

ইমা নৰ পঞ্ঞাতিআদীসু তস্সেৰ কমেন অধিগতমগ্গফলস্স অরিযপুগ্গলস্স পণীতলোকুত্তরধম্মোপযোগেন পণীতচিত্তসন্তানত্তা পহট্ঠাকারেনেৰ চ পৰত্তমানচিত্তসন্তানস্স ফলানন্তরং ওতিণ্ণভৰঙ্গতো ৰুট্ঠিতস্স মগ্গপচ্চৰেক্খণা, ততো চ ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স ফলপচ্চৰেক্খণা, ইমিনাৰ নযেন পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণা, অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণা, নিব্বানপচ্চৰেক্খণাতি পঞ্চ পচ্চৰেক্খণা পৰত্তন্তি. তাসু পচ্চৰেক্খণাসু মগ্গপচ্চৰেক্খণা ফলপচ্চৰেক্খণা চ পটিভানপটিসম্ভিদা হোতি. কথং? ‘‘যংকিঞ্চি পচ্চযসম্ভূতং নিব্বানং ভাসিতত্থো ৰিপাকো কিরিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থো’’তি অভিধম্মে পাল়িং অনুগন্ত্ৰা তদট্ঠকথাযং ৰুত্তং. নিব্বানস্স চ অত্থত্তা তদারম্মণং মগ্গফলঞাণং ‘‘অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৮; পটি. ম. ১.১১০) ৰচনতো অত্থপটিসম্ভিদা হোতি. তস্স অত্থপটিসম্ভিদাভূতস্স মগ্গফলঞাণস্স পচ্চৰেক্খণঞাণং ‘‘ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি ৰচনতো পটিভানপটিসম্ভিদা হোতি. সা চ পচ্চৰেক্খণপঞ্ঞা হাসাকারেন পৰত্তমানচিত্তসন্তানস্স হাসপঞ্ঞা নাম হোতি. তস্মা নৰ পঞ্ঞা হাসপঞ্ঞং পরিপূরেন্তীতি চ হাসপঞ্ঞা পটিভানপটিসম্ভিদাতি চ ৰুত্তং. সব্বপ্পকারাপি পঞ্ঞা তস্স তস্স অত্থস্স পাকটকরণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপনট্ঠেন পঞ্ঞা, তেন তেন ৰা পকারেন ধম্মে জানাতীতি পঞ্ঞা.

তস্সাতি তস্স ৰুত্তপ্পকারস্স অরিযপুগ্গলস্স. করণত্থে সামিৰচনং. অত্থৰৰত্থানতোতি যথাৰুত্তস্স পঞ্চৰিধস্স অত্থস্স ৰৰত্থাপনৰসেন. ৰুত্তম্পি চেতং সমণকরণীযকথাযং ‘‘হেতুফলং নিব্বানং ৰচনত্থো অথ ৰিপাকং কিরিযাতি অত্থে পঞ্চ পভেদে পঠমন্তপভেদগতং ঞাণ’’ন্তি. অধিগতা হোতীতি পটিলদ্ধা হোতি. সাযেৰ পটিলাভসচ্ছিকিরিযায সচ্ছিকতা. পটিলাভফস্সেনেৰ ফস্সিতা পঞ্ঞায. ধম্মৰৰত্থানতোতি ‘‘যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু অরিযমগ্গো ভাসিতং কুসলং অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মো’’তি অভিধম্মে পাল়িযানুসারেন ৰুত্তানং পঞ্চন্নং ধম্মানং ৰৰত্থাপনৰসেন. ৰুত্তম্পি চেতং সমণকরণীযকথাযং ‘‘হেতু অরিযমগ্গো ৰচনং কুসলঞ্চ অকুসলঞ্চাতি ধম্মে পঞ্চ পভেদে দুতিযন্তপভেদগতং ঞাণ’’ন্তি. নিরুত্তিৰৰত্থানতোতি তেসং তেসং অত্থধম্মানং অনুরূপনিরুত্তীনং ৰৰত্থাপনৰসেন. পটিভানৰৰত্থানতোতি পটিভানসঙ্খাতানং তিণ্ণং পটিসম্ভিদাঞাণানং ৰৰত্থাপনৰসেন. তস্সিমাতি নিগমনৰচনমেতং.

. এৰং সব্বসঙ্গাহকৰসেন অনুপস্সনানং ৰিসেসং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰত্থুভেদৰসেন দস্সেন্তো রূপে অনিচ্চানুপস্সনাতিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ. পুন রূপাদীসুযেৰ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নৰসেন জৰনপঞ্ঞং দস্সেতুকামো কেৰলং রূপাদিৰসেন চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নরূপাদিৰসেন চ পুচ্ছং কত্ৰা পুচ্ছাকমেনেৰ ৰিস্সজ্জনং অকাসি. তত্থ সুদ্ধরূপাদিৰিস্সজ্জনেসু পঠমং নিদ্দিট্ঠা এৰ পঞ্ঞা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নমূলকেসু সব্বৰিস্সজ্জনেসু তেসু অতীতাদীসু জৰনৰসেন জৰনপঞ্ঞাতি নিদ্দিট্ঠা.

. পুন অনেকসুত্তন্তপুব্বঙ্গমং পঞ্ঞাপভেদং দস্সেতুকামো পঠমং তাৰ সুত্তন্তে উদ্দিসি. তত্থ সপ্পুরিসসংসেৰোতি হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারানং সপ্পুরিসানং ভজনং. সদ্ধম্মস্সৰনন্তি তেসং সপ্পুরিসানং সন্তিকে সীলাদিপটিপত্তিদীপকস্স সদ্ধম্মৰচনস্স সৰনং. যোনিসোমনসিকারোতি সুতানং ধম্মানং অত্থূপপরিক্খণৰসেন উপাযেন মনসিকারো. ধম্মানুধম্মপটিপত্তীতি লোকুত্তরধম্মে অনুগতস্স সীলাদিপটিপদাধম্মস্স পটিপজ্জনং. পঞ্ঞাপটিলাভায পঞ্ঞাৰুদ্ধিযা পঞ্ঞাৰেপুল্লায পঞ্ঞাবাহুল্লাযাতি ইমানি চত্তারি পঞ্ঞাৰসেন ভাৰৰচনানি. সেসানি দ্ৰাদস পুগ্গলৰসেন ভাৰৰচনানি.

১. সোল়সপঞ্ঞানিদ্দেসৰণ্ণনা

. সুত্তন্তনিদ্দেসে ছন্নং অভিঞ্ঞাঞাণানন্তি ইদ্ধিৰিধদিব্বসোতচেতোপরিযপুব্বেনিৰাসদিব্বচক্খুআসৰানং খযঞাণানং. তেসত্ততীনং ঞাণানন্তি ঞাণকথায নিদ্দিট্ঠানং সাৰকসাধারণানং ঞাণানং. সত্তসত্ততীনং ঞাণানন্তি এত্থ –

‘‘সত্তসত্তরি ৰো, ভিক্খৰে, ঞাণৰত্থূনি দেসেস্সামি, তং সুণাথ সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামীতি. কতমানি, ভিক্খৰে, সত্তসত্তরি ঞাণৰত্থূনি? জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি ঞাণং, অনাগতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি ঞাণং. যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মন্তি ঞাণং. ভৰপচ্চযা জাতীতি ঞাণং…পে… উপাদানপচ্চযা ভৰোতি ঞাণং… তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি ঞাণং… ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাতি ঞাণং… ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি ঞাণং… সল়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি ঞাণং… নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি ঞাণং… ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি ঞাণং… সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি ঞাণং… অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ঞাণং, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ঞাণং, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি ঞাণং, অনাগতম্পি অদ্ধানং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ঞাণং, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি ঞাণং. যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মন্তি ঞাণং. ইমানি ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, সত্তসত্তরি ঞাণৰত্থূনী’’তি (সং. নি. ২.৩৪) –

এৰং ভগৰতা নিদানৰগ্গে ৰুত্তানি সত্তসত্ততি ঞাণানি. ‘‘জরামরণে ঞাণং, জরামরণসমুদযে ঞাণং, জরামরণনিরোধে ঞাণং, জরামরণনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৩৩) ইমিনা নযেন একাদসসু অঙ্গেসু চত্তারি চত্তারি কত্ৰা ৰুত্তানি চতুচত্তারীস ঞাণৰত্থূনি পন ইধ ন গহিতানি. উভযত্থ চ ঞাণানিযেৰ হিতসুখস্স ৰত্থূনীতি ঞাণৰত্থূনি. লাভোতিআদীসু লাভোযেৰ উপসগ্গেন ৰিসেসেত্ৰা পটিলাভোতি ৰুত্তো. পুন তস্সেৰ অত্থৰিৰরণৰসেন পত্তি সম্পত্তীতি ৰুত্তং. ফস্সনাতি অধিগমৰসেন ফুসনা. সচ্ছিকিরিযাতি পটিলাভসচ্ছিকিরিযা. উপসম্পদাতি নিপ্ফাদনা.

সত্তন্নঞ্চ সেক্খানন্তি তিস্সো সিক্খা সিক্খন্তীতি সেক্খসঞ্ঞিতানং সোতাপত্তিমগ্গট্ঠাদীনং সত্তন্নং. পুথুজ্জনকল্যাণকস্স চাতি নিব্বানগামিনিযা পটিপদায যুত্তত্তা সুন্দরট্ঠেন কল্যাণসঞ্ঞিতস্স পুথুজ্জনস্স. ৰড্ঢিতং ৰড্ঢনং এতাযাতি ৰড্ঢিতৰড্ঢনা. যথাৰুত্তানং অট্ঠন্নম্পি পঞ্ঞানং ৰসেন ৰিসেসতো চ অরহতো পঞ্ঞাৰসেন পঞ্ঞাৰুদ্ধিযা. তথা পঞ্ঞাৰেপুল্লায. মহন্তে অত্থে পরিগ্গণ্হাতীতিআদীসু পটিসম্ভিদপ্পত্তো অরিযসাৰকো অত্থাদযো আরম্মণকরণেন পরিগ্গণ্হাতি. সব্বাপি মহাপঞ্ঞা অরিযসাৰকানংযেৰ. তস্সা চ পঞ্ঞায ৰিসযা হেট্ঠা ৰুত্তত্থা এৰ.

পুথুনানাখন্ধেসূতিআদীসু নানাসদ্দো পুথুসদ্দস্স অত্থৰচনং. ঞাণং পৰত্ততীতি পুথুপঞ্ঞাতি তেসু তথাৰুত্তেসু খন্ধাদীসু ঞাণং পৰত্ততীতি কত্ৰা তং ঞাণং পুথুপঞ্ঞা নামাতি অত্থো. নানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসূতি পটিচ্চসমুপ্পন্নানং ধম্মানং ৰসেন পচ্চযবহুত্তা ৰুত্তং. নানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসূতি উপলব্ভনং উপলব্ভো, গহণন্তি অত্থো. ন উপলব্ভো অনুপলব্ভো, অনুপলব্ভানং বহুত্তা বহুৰচনেন অনুপলব্ভা, পঞ্চৰীসতিসুঞ্ঞতাৰসেন ৰা নানাসুঞ্ঞতাসু অত্তত্তনিযাদীনং অনুপলব্ভা নানাসুঞ্ঞতানুপলব্ভা, তেসু. ‘‘নানাসুঞ্ঞতানুপলব্ভেসূ’’তি ৰত্তব্বে ‘‘অদুক্খমসুখা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ২) ৰিয ম-কারো পদসন্ধিৰসেন ৰুত্তো. ইমা পঞ্চ পঞ্ঞা কল্যাণপুথুজ্জনেহি সাধারণা, নানাঅত্থাদীসু পঞ্ঞা অরিযানংযেৰ. পুথুজ্জনসাধারণে ধম্মেতি লোকিযধম্মে. ইমিনা অৰসানপরিযাযেন লোকিযতো পুথুভূতনিব্বানারম্মণত্তা পুথুভূতা ৰিসুংভূতা পঞ্ঞাতি পুথুপঞ্ঞা নামাতি ৰুত্তং হোতি.

ৰিপুলপঞ্ঞা মহাপঞ্ঞানযেন ৰেদিতব্বা. যথাৰুত্তে ধম্মে পরিগ্গণ্হন্তস্স গুণমহন্ততায তেসং ধম্মানং পরিগ্গাহিকায চ পঞ্ঞায মহন্ততা, তেসং ধম্মানং সযমেৰ মহন্তত্তা উল়ারত্তা ধম্মানঞ্চ পঞ্ঞায চ ৰিপুলতা ৰেদিতব্বা. গম্ভীরপঞ্ঞা পুথুপঞ্ঞানযেন ৰেদিতব্বা. তে চ ধম্মা তে চ অনুপলব্ভা সা চ পঞ্ঞা পকতিজনেন অলব্ভনেয্যপতিট্ঠত্তা গম্ভীরা.

যস্স পুগ্গলস্সাতি অরিযপুগ্গলস্সেৰ. অঞ্ঞো কোচীতি পুথুজ্জনো. অভিসম্ভৰিতুন্তি সম্পাপুণিতুং. অনভিসম্ভৰনীযোতি সম্পাপুণিতুং অসক্কুণেয্যো. অঞ্ঞেহীতি পুথুজ্জনেহেৰ. অট্ঠমকস্সাতি অরহত্তফলট্ঠতো পট্ঠায গণিযমানে অট্ঠমভূতস্স সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্স. দূরেতি ৰিপ্পকট্ঠে. ৰিদূরেতি ৰিসেসেন ৰিপ্পকট্ঠে. সুৰিদূরেতি সুট্ঠু ৰিসেসেন ৰিপ্পকট্ঠে. ন সন্তিকেতি ন সমীপে. ন সামন্তাতি ন সমীপভাগে. ইমানি দ্ৰে পটিসেধসহিতানি ৰচনানি দূরভাৰস্সেৰ নিযমনানি. উপাদাযাতি পটিচ্চ. সোতাপন্নস্সাতি সোতাপত্তিফলট্ঠস্স. এতেনেৰ তংতংমগ্গপঞ্ঞা তংতংফলপঞ্ঞায দূরেতি ৰুত্তং হোতি. পচ্চেকসম্বুদ্ধোতি উপসগ্গেন ৰিসেসিতং. ইতরদ্ৰযং পন সুদ্ধমেৰ আগতং.

. ‘‘পচ্চেকবুদ্ধস্স সদেৰকস্স চ লোকস্স পঞ্ঞা তথাগতস্স পঞ্ঞায দূরে’’তিআদীনি ৰত্ৰা তমেৰ দূরট্ঠং অনেকপ্পকারতো দস্সেতুকামো পঞ্ঞাপভেদকুসলোতিআদিমাহ. তত্থ পঞ্ঞাপভেদকুসলোতি অত্তনো অনন্তৰিকপ্পে পঞ্ঞাপভেদে ছেকো. পভিন্নঞাণোতি অনন্তপ্পভেদপত্তঞাণো. এতেন পঞ্ঞাপভেদকুসলত্তেপি সতি তাসং পঞ্ঞানং অনন্তভেদত্তং দস্সেতি. অধিগতপটিসম্ভিদোতি পটিলদ্ধঅগ্গচতুপটিসম্ভিদাঞাণো. চতুৰেসারজ্জপ্পত্তোতি চত্তারি ৰিসারদভাৰসঙ্খাতানি ঞাণানি পত্তো. যথাহ –

‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’তি, তত্র ৰত মং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা কোচি ৰা লোকস্মিং সহ ধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৰে, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, ভিক্খৰে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৰেসারজ্জপ্পত্তো ৰিহরামি. খীণাসৰস্স তে পটিজানতো ‘ইমে আসৰা অপরিক্খীণা’তি, ‘যে খো পন তে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা, তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’তি, ‘যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’তি, তত্র ৰত মং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা কোচি ৰা লোকস্মিং সহ ধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৰে, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, ভিক্খৰে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৰেসারজ্জপ্পত্তো ৰিহরামী’’তি (অ. নি. ৪.৮; ম. নি. ১.১৫০).

দসবলবলধারীতি দস বলানি এতেসন্তি দসবলা, দসবলানং বলানি দসবলবলানি, তানি দসবলবলানি ধারযতীতি দসবলবলধারী, দসবলঞাণবলধারীতি অত্থো. এতেহি তীহি ৰচনেহি অনন্তপ্পভেদানং নেয্যানং পভেদমুখমত্তং দস্সিতং. সোযেৰ পঞ্ঞাপযোগৰসেন অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেন পুরিসাসভো. অসন্তাসট্ঠেন পুরিসসীহো. মহন্তট্ঠেন পুরিসনাগো. পজাননট্ঠেন পুরিসাজঞ্ঞো. লোককিচ্চধুরৰহনট্ঠেন পুরিসধোরয্হো.

অথ তেজাদিকং অনন্তঞাণতো লদ্ধং গুণৰিসেসং দস্সেতুকামো তেসং তেজাদীনং অনন্তঞাণমূলকভাৰং দস্সেন্তো অনন্তঞাণোতি ৰত্ৰা অনন্ততেজোতিআদিমাহ. তত্থ অনন্তঞাণোতি গণনৰসেন চ পভাৰৰসেন চ অন্তৰিরহিতঞাণো. অনন্ততেজোতি ৰেনেয্যসন্তানে মোহতমৰিধমনেন অনন্তঞাণতেজো. অনন্তযসোতি পঞ্ঞাগুণেহেৰ লোকত্তযৰিত্থতানন্তকিত্তিঘোসো. অড্ঢোতি পঞ্ঞাধনসমিদ্ধিযা সমিদ্ধো. মহদ্ধনোতি পঞ্ঞাধনৰড্ঢত্তেপি পভাৰমহত্তেন মহন্তং পঞ্ঞাধনমস্সাতি মহদ্ধনো. মহাধনোতিপি পাঠো. ধনৰাতি পসংসিতব্বপঞ্ঞাধনৰত্তা নিচ্চযুত্তপঞ্ঞাধনৰত্তা অতিসযভূতপঞ্ঞাধনৰত্তা ধনৰা. এতেসুপি হি তীসু অত্থেসু ইদং ৰচনং সদ্দৰিদূ ইচ্ছন্তি.

এৰং পঞ্ঞাগুণেন ভগৰতো অত্তসম্পত্তিসিদ্ধিং দস্সেত্ৰা পুন পঞ্ঞাগুণেনেৰ লোকহিতসম্পত্তিসিদ্ধিং দস্সেন্তো নেতাতিআদিমাহ. তত্থ ৰেনেয্যে সংসারসঙ্খাতভযট্ঠানতো নিব্বানসঙ্খাতখেমট্ঠানং নেতা. তত্থ নযনকালে এৰ সংৰরৰিনযপহানৰিনযৰসেন ৰেনেয্যে ৰিনেতা. ধম্মদেসনাকালে এৰ সংসযচ্ছেদনেন অনুনেতা. সংসযং ছিন্দিত্ৰা পঞ্ঞাপেতব্বং অত্থং পঞ্ঞাপেতা. তথা পঞ্ঞাপিতানং নিচ্ছযকরণেন নিজ্ঝাপেতা. তথা নিজ্ঝাযিতস্স অত্থস্স পটিপত্তিপযোজনৰসেন পেক্খেতা. তথাপটিপন্নে পটিপত্তিফলেন পসাদেতা. সো হি ভগৰাতি এত্থ হি-কারো অনন্তরং ৰুত্তস্স অত্থস্স কারণোপদেসে নিপাতো. অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতাতি সকসন্তানে ন উপ্পন্নপুব্বস্স ছঅসাধারণঞাণহেতুভূতস্স অরিযমগ্গস্স বোধিমূলে লোকহিতত্থং সকসন্তানে উপ্পাদেতা. অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতাতি ৰেনেয্যসন্তানে অসঞ্জাতপুব্বস্স সাৰকপারমিঞাণহেতুভূতস্স অরিযমগ্গস্স ধম্মচক্কপ্পৰত্তনতো পভুতি যাৰজ্জকালা ৰেনেয্যসন্তানে সঞ্জনেতা. সাৰকৰেনেয্যানম্পি হি সন্তানে ভগৰতো ৰুত্তৰচনেনেৰ অরিযমগ্গস্স সঞ্জননতো ভগৰা সঞ্জনেতা নাম হোতি. অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতাতি অট্ঠধম্মসমন্নাগতানং বুদ্ধভাৰায কতাভিনীহারানং বোধিসত্তানং বুদ্ধভাৰায ব্যাকরণং দত্ৰা অনক্খাতপুব্বস্স পারমিতামগ্গস্স, ‘‘বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকরণমত্তেনেৰ ৰা বোধিমূলে উপ্পজ্জিতব্বস্স অরিযমগ্গস্স অক্খাতা. অযং নযো পচ্চেকবোধিসত্তব্যাকরণেপি লব্ভতিযেৰ.

মগ্গঞ্ঞূতি পচ্চৰেক্খণাৰসেন অত্তনা উপ্পাদিতঅরিযমগ্গস্স ঞাতা. মগ্গৰিদূতি ৰেনেয্যসন্তানে জনেতব্বস্স অরিযমগ্গস্স কুসলো. মগ্গকোৰিদোতি বোধিসত্তানং অক্খাতব্বমগ্গে ৰিচক্খণো. অথ ৰা অভিসম্বোধিপটিপত্তিমগ্গঞ্ঞূ, পচ্চেকবোধিপটিপত্তিমগ্গৰিদূ, সাৰকবোধিপটিপত্তিমগ্গকোৰিদো. অথ ৰা ‘‘এতেন মগ্গেন অতংসু পুব্বে, তরিস্সন্তিযেৰ তরন্তি ওঘ’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪০৯) ৰচনতো যথাযোগং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং মগ্গৰসেন চ সুঞ্ঞতানিমিত্তঅপ্পণিহিতমগ্গৰসেন চ উগ্ঘটিতঞ্ঞূৰিপঞ্চিতঞ্ঞূনেয্যপুগ্গলানং মগ্গৰসেন চ যথাক্কমেনত্থযোজনং করোন্তি. মগ্গানুগামী চ পনাতি ভগৰতা গতমগ্গানুগামিনো হুত্ৰা. এত্থ চ-সদ্দো হেতুঅত্থে নিপাতো. এতেন চ ভগৰতো মগ্গুপ্পাদনাদিগুণাধিগমায হেতু ৰুত্তো হোতি. পন-সদ্দো কতত্থে নিপাতো. তেন ভগৰতা কতমগ্গকরণং ৰুত্তং হোতি. পচ্ছা সমন্নাগতাতি পঠমং গতস্স ভগৰতো পচ্ছাগতসীলাদিগুণেন সমন্নাগতা. ইতি থেরো ‘‘অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’তিআদীহি যস্মা সব্বেপি ভগৰতো সীলাদযো গুণা অরহত্তমগ্গমেৰ নিস্সায আগতা, তস্মা অরহত্তমগ্গমেৰ নিস্সায গুণং কথেসি.

জানং জানাতীতি জানিতব্বং জানাতি, সব্বঞ্ঞুতায যংকিঞ্চি পঞ্ঞায জানিতব্বং নাম অত্থি, তং সব্বং পঞ্চনেয্যপথভূতং পঞ্ঞায জানাতীতি অত্থো. পস্সং পস্সতীতি পস্সিতব্বং পস্সতি, সব্বদস্সাৰিতায তংযেৰ নেয্যপথং চক্খুনা দিট্ঠং ৰিয করোন্তো পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সতীতি অত্থো. যথা ৰা একচ্চো ৰিপরীতং গণ্হন্তো জানন্তোপি ন জানাতি, পস্সন্তোপি ন পস্সতি, ন এৰং ভগৰা. ভগৰা পন যথাসভাৰং গণ্হন্তো জানন্তো জানাতিযেৰ, পস্সন্তো পস্সতিযেৰ. স্ৰাযং দস্সনপরিণাযকট্ঠেন চক্খুভূতো. ৰিদিততাদিঅত্থেন ঞাণভূতো. অৰিপরীতসভাৰট্ঠেন ৰা পরিযত্তিধম্মপৰত্তনতো হদযেন চিন্তেত্ৰা ৰাচায নিচ্ছারিতধম্মমযোতি ৰা ধম্মভূতো. সেট্ঠট্ঠেন ব্রহ্মভূতো. অথ ৰা চক্খু ৰিয ভূতোতি চক্খুভূতো. ঞাণং ৰিয ভূতোতি ঞাণভূতো. ধম্মো ৰিয ভূতোতি ধম্মভূতো. ব্রহ্মা ৰিয ভূতোতি ব্রহ্মভূতো. স্ৰাযং ধম্মস্স ৰচনতো, ৰত্তনতো ৰা ৰত্তা. নানপ্পকারেহি ৰচনতো, ৰত্তনতো ৰা পৰত্তা. অত্থং নীহরিত্ৰা নীহরিত্ৰা নযনতো অত্থস্স নিন্নেতা. অমতাধিগমায পটিপত্তিদেসনতো, অমতপ্পকাসনায ৰা ধম্মদেসনায অমতস্স অধিগমাপনতো অমতস্স দাতা. লোকুত্তরধম্মস্স উপ্পাদিতত্তা ৰেনেয্যানুরূপেন যথাসুখং লোকুত্তরধম্মস্স দানেন চ, ধম্মেসু চ ইস্সরোতি ধম্মস্সামী. তথাগতপদং হেট্ঠা ৰুত্তত্থং.

ইদানি ‘‘জানং জানাতী’’তিআদীহি ৰুত্তং গুণং সব্বঞ্ঞুতায ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতুকামো সব্বঞ্ঞুতং সাধেন্তো নত্থীতিআদিমাহ. এৰংভূতস্স হি তস্স ভগৰতো পারমিতাপুঞ্ঞবলপ্পভাৰনিপ্ফন্নেন অরহত্তমগ্গঞাণেন সব্বধম্মেসু সৰাসনস্স সম্মোহস্স ৰিহতত্তা অসচ্ছিকতং নাম নত্থি. অসম্মোহতো সব্বধম্মানং ঞাতত্তা অঞ্ঞাতং নাম নত্থি. তথেৰ চ সব্বধম্মানং চক্খুনা ৰিয ঞাণচক্খুনা দিট্ঠত্তা অদিট্ঠং নাম নত্থি. ঞাণেন পন পত্তত্তা অৰিদিতং নাম নত্থি. অসম্মোহসচ্ছিকিরিযায সচ্ছিকতত্তা অসচ্ছিকতং নাম নত্থি. অসম্মোহপঞ্ঞায ফুট্ঠত্তা পঞ্ঞায অফস্সিতং নাম নত্থি. পচ্চুপ্পন্নন্তি পচ্চুপ্পন্নং কালং ৰা ধম্মং ৰা. উপাদাযাতি আদায, অন্তোকত্ৰাতি অত্থো. ‘‘উপাদাযা’’তি ৰচনেনেৰ কালৰিনিমুত্তং নিব্বানম্পি গহিতমেৰ হোতি. ‘‘অতীতা’’দিৰচনানি চ ‘‘নত্থী’’তিআদিৰচনেনেৰ ঘটীযন্তি, ‘‘সব্বে’’তিআদিৰচনেন ৰা. সব্বে ধম্মাতি সব্বসঙ্খতাসঙ্খতধম্মপরিযাদানং. সব্বাকারেনাতি সব্বধম্মেসু একেকস্সেৰ ধম্মস্স অনিচ্চাকারাদিসব্বাকারপরিযাদানং. ঞাণমুখেতি ঞাণাভিমুখে. আপাথং আগচ্ছন্তীতি ওসরণং উপেন্তি. ‘‘জানিতব্ব’’ন্তিপদং ‘‘নেয্য’’ন্তিপদস্স অত্থৰিৰরণত্থং ৰুত্তং.

অত্তত্থো ৰাতিআদীসু ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. অত্তত্থোতি অত্তনো অত্থো. পরত্থোতি পরেসং তিণ্ণং লোকানং অত্থো. উভযত্থোতি অত্তনো চ পরেসঞ্চাতি সকিংযেৰ উভিন্নং অত্থো. দিট্ঠধম্মিকোতি দিট্ঠধম্মে নিযুত্তো, দিট্ঠধম্মপ্পযোজনো ৰা অত্থো. সম্পরাযে নিযুত্তো, সম্পরাযপ্পযোজনো ৰা সম্পরাযিকো. উত্তানোতিআদীসু ৰোহারৰসেন ৰত্তব্বো সুখপতিট্ঠত্তা উত্তানো. ৰোহারং অতিক্কমিত্ৰা ৰত্তব্বো সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তো দুক্খপতিট্ঠত্তা গম্ভীরো. লোকুত্তরো অচ্চন্ততিরোক্খত্তা গূল়্হো. অনিচ্চতাদিকো ঘনাদীহি পটিচ্ছন্নত্তা পটিচ্ছন্নো. অপ্পচুরৰোহারেন ৰত্তব্বো যথারুতং অগ্গহেত্ৰা অধিপ্পাযস্স নেতব্বত্তা নেয্যো. পচুরৰোহারেন ৰত্তব্বো ৰচনমত্তেন অধিপ্পাযস্স নীতত্তা নীতো. সুপরিসুদ্ধসীলসমাধিৰিপস্সনত্থো তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰসেন ৰজ্জৰিরহিতত্তা অনৰজ্জো. কিলেসসমুচ্ছেদনতো অরিযমগ্গত্থো নিক্কিলেসো. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধত্তা অরিযফলত্থো ৰোদানো. সঙ্খতাসঙ্খতেসু অগ্গধম্মত্তা নিব্বানং পরমত্থো. পরিৰত্ততীতি বুদ্ধঞাণস্স ৰিসযভাৰতো অবহিভূতত্তা অন্তোবুদ্ধঞাণে ব্যাপিত্ৰা ৰা সমন্তা ৰা আলিঙ্গিত্ৰা ৰা ৰিসেসেন ৰা ৰত্ততি.

সব্বং কাযকম্মন্তিআদীহি ভগৰতো ঞাণমযতং দস্সেতি. ঞাণানুপরিৰত্ততীতি ঞাণং অনুপরিৰত্ততি, ঞাণৰিরহিতং ন হোতীতি অত্থো. অপ্পটিহতন্তি নিরাৰরণতং দস্সেতি. পুন সব্বঞ্ঞুতং উপমায সাধেতুকামো যাৰতকন্তিআদিমাহ. তত্থ জানিতব্বন্তি নেয্যং, নেয্যপরিযন্তো নেয্যাৰসানমস্স অত্থীতি নেয্যপরিযন্তিকং. অসব্বঞ্ঞূনং পন নেয্যাৰসানমেৰ নত্থি. ঞাণপরিযন্তিকেপি এসেৰ নযো. পুরিমযমকে ৰুত্তত্থমেৰ ইমিনা যমকেন ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতি, ততিযযমকেন পটিসেধৰসেন নিযমিত্ৰা দস্সেতি. এত্থ চ নেয্যং ঞাণস্স পথত্তা নেয্যপথো. অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনোতি নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ খেপেত্ৰা ঠানতো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পরিযন্তে ঠানসীলা. আৰজ্জনপ্পটিবদ্ধাতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনাযত্তা, আৰজ্জিতানন্তরমেৰ জানাতীতি অত্থো. আকঙ্খপ্পটিবদ্ধাতি রুচিআযত্তা, আৰজ্জনানন্তরং জৰনঞাণেন জানাতীতি অত্থো. ইতরানি দ্ৰে পদানি ইমেসং দ্ৰিন্নং পদানং যথাক্কমেন অত্থপ্পকাসনত্থং ৰুত্তানি. বুদ্ধো আসযং জানাতীতিআদীনি ঞাণকথাযং ৰণ্ণিতানি. মহানিদ্দেসে পন ‘‘ভগৰা আসযং জানাতী’’তি (মহানি. ৬৯) আগতং. তত্থ ‘‘বুদ্ধস্স ভগৰতো’’তি (মহানি. ৬৯) আগতট্ঠানে চ ইধ কত্থচি ‘‘বুদ্ধস্সা’’তি আগতং.

অন্তমসোতি উপরিমন্তেন. তিমিতিমিঙ্গলন্তি এত্থ তিমি নাম একা মচ্ছজাতি, তিমিং গিলিতুং সমত্থা ততো মহন্তসরীরা তিমিঙ্গলা নাম একা মচ্ছজাতি, তিমিঙ্গলম্পি গিলিতুং সমত্থা পঞ্চযোজনসতিকসরীরা তিমিতিমিঙ্গলা নাম একা মচ্ছজাতি. ইধ জাতিগ্গহণেন একৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. গরুল়ং ৰেনতেয্যন্তি এত্থ গরুল়োতি জাতিৰসেন নামং, ৰেনতেয্যোতি গোত্তৰসেন. পদেসেতি একদেসে. সারিপুত্তসমাতি সব্ববুদ্ধানং ধম্মসেনাপতিত্থেরে গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সেসসাৰকা হি পঞ্ঞায ধম্মসেনাপতিত্থেরেন সমা নাম নত্থি. যথাহ – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সারিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮-১৮৯). অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তং –

‘‘লোকনাথং ঠপেত্ৰান, যে চঞ্ঞে সন্তি পাণিনো;

পঞ্ঞায সারিপুত্তস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সি’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১৭১);

ফরিত্ৰাতি বুদ্ধঞাণং সব্বদেৰমনুস্সানম্পি পঞ্ঞং পাপুণিত্ৰা ঠানতো তেসং পঞ্ঞং ফরিত্ৰা ব্যাপিত্ৰা তিট্ঠতি. অতিঘংসিত্ৰাতি বুদ্ধঞাণং সব্বদেৰমনুস্সানম্পি পঞ্ঞং অতিক্কমিত্ৰা তেসং অৰিসযভূতম্পি সব্বং নেয্যং ঘংসিত্ৰা ভঞ্জিত্ৰা তিট্ঠতি. মহানিদ্দেসে পন (মহানি. ৬৯) ‘‘অভিভৰিত্ৰা’’তি পাঠো, মদ্দিত্ৰাতিপি অত্থো. যেপি তেতিআদীহি এৰং ফরিত্ৰা অতিঘংসিত্ৰা ঠানস্স পচ্চক্খকারণং দস্সেতি. তত্থ পণ্ডিতাতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা. নিপুণাতি সণ্হসুখুমবুদ্ধিনো সুখুমে অত্থন্তরে পটিৰিজ্ঝনসমত্থা. কতপরপ্পৰাদাতি ঞাতপরপ্পৰাদা চেৰ পরেহি সদ্ধিং কতৰাদপরিচযা চ. ৰালৰেধিরূপাতি ৰালৰেধিধনুগ্গহসদিসা. ৰোভিন্দন্তা মঞ্ঞে চরন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানীতি ৰালৰেধী ৰিয ৰালং সুখুমানিপি পরেসং দিট্ঠিগমনানি অত্তনো পঞ্ঞাগমনেন ভিন্দন্তা ৰিয চরন্তীতি অত্থো. অথ ৰা ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৯.১১) ৰিয পঞ্ঞা এৰ পঞ্ঞাগতানি, দিট্ঠিযো এৰ দিট্ঠিগতানি.

পঞ্হং অভিসঙ্খরিত্ৰাতি দ্ৰিপদম্পি তিপদম্পি চতুপ্পদম্পি পুচ্ছং রচযিত্ৰা. তেসং পঞ্হানং অতিবহুকত্তা সব্বসঙ্গহত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তং. গূল়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি অত্থজাতানীতি পাঠসেসো. তেসং তথা ৰিনযং দিস্ৰা ‘‘অত্তনা অভিসঙ্খতপঞ্হং পুচ্ছতূ’’তি এৰং ভগৰতা অধিপ্পেতত্তা পঞ্হং পুচ্ছন্তি. অঞ্ঞেসং পন পুচ্ছায ওকাসমেৰ অদত্ৰা ভগৰা উপসঙ্কমন্তানং ধম্মং দেসেতি. যথাহ –

‘‘তে পঞ্হং অভিসঙ্খরোন্তি ‘ইমং মযং পঞ্হং সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সাম, সচে নো সমণো গোতমো এৰং পুট্ঠো এৰং ব্যাকরিস্সতি, এৰমস্স মযং ৰাদং আরোপেস্সাম. এৰং চেপি নো পুট্ঠো এৰং ব্যাকরিস্সতি, এৰংপিস্স মযং ৰাদং আরোপেস্সামা’তি. তে যেন সমণো গোতমো, তেনুপসঙ্কমন্তি, তে সমণো গোতমো ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে সমণেন গোতমেন ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা ন চেৰ সমণং গোতমং পঞ্হং পুচ্ছন্তি, কুতোস্স ৰাদং আরোপেস্সন্তি? অঞ্ঞদত্থু সমণস্সেৰ গোতমস্স সাৰকা সম্পজ্জন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৮৯).

কস্মা পঞ্হং ন পুচ্ছন্তীতি চে? ভগৰা কির পরিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেন্তো পরিসায অজ্ঝাসযং ওলোকেতি. ততো পস্সতি ‘‘ইমে পণ্ডিতা গূল়্হং রহস্সং পঞ্হং ওৰট্টিকসারং কত্ৰা আগতা’’তি. সো তেহি অপুট্ঠোযেৰ ‘‘পঞ্হপুচ্ছায এত্তকা দোসা, ৰিস্সজ্জনে এত্তকা, অত্থে পদে অক্খরে এত্তকাতি ইমে পঞ্হে পুচ্ছন্তো এৰং পুচ্ছেয্য, ৰিস্সজ্জেন্তো এৰং ৰিস্সজ্জেয্যা’’তি ইতি ওৰট্টিকসারং কত্ৰা আনীতে পঞ্হে ধম্মকথায অন্তরে পক্খিপিত্ৰা ৰিদংসেতি. তে পণ্ডিতা ‘‘সেয্যা ৰত নো, যে মযং ইমে পঞ্হে ন পুচ্ছিম্হ. সচেপি মযং পুচ্ছেয্যাম, অপ্পতিট্ঠিতে নো কত্ৰা সমণো গোতমো খিপেয্যা’’তি অত্তমনা ভৰন্তি. অপিচ বুদ্ধা নাম ধম্মং দেসেন্তা পরিসং মেত্তায ফরন্তি. মেত্তায চ ফরণেন দসবলেসু মহাজনস্স চিত্তং পসীদতি. বুদ্ধা নাম রূপগ্গপ্পত্তা হোন্তি দস্সনসম্পন্না মধুরস্সরা মুদুজিৰ্হা সুফুসিতদন্তাৰরণা অমতেন হদযং সিঞ্চন্তা ৰিয ধম্মং কথেন্তি. তত্র নেসং মেত্তাফরণেন পসন্নচিত্তানং এৰং হোতি – এৰরূপং অদ্ৰেজ্ঝকথং অমোঘকথং নিয্যানিককথং কথেন্তেন ভগৰতা সদ্ধিং ন সক্খিস্সাম পচ্চনীকগ্গাহং গণ্হিতুন্তি অত্তনো পসন্নভাৰেনেৰ পঞ্হং ন পুচ্ছন্তীতি.

কথিতা ৰিসজ্জিতা চাতি এৰং তুম্হে পুচ্ছথাতি পুচ্ছিতপঞ্হানং উচ্চারণেন তে পঞ্হা ভগৰতা কথিতা এৰ হোন্তি. যথা চ তে ৰিসজ্জেতব্বা, তথা ৰিসজ্জিতা এৰ হোন্তি. নিদ্দিট্ঠকারণাতি ইমিনা কারণেন ইমিনা হেতুনা এৰং হোতীতি এৰং সহেতুকং কত্ৰা ৰিসজ্জনেন ভগৰতা নিদ্দিট্ঠকারণা এৰ হোন্তি তে পঞ্হা. উপক্খিত্তকা চ তে ভগৰতো সম্পজ্জন্তীতি তে খত্তিযপণ্ডিতাদযো ভগৰতো পঞ্হৰিসজ্জনেনেৰ ভগৰতো সমীপে খিত্তকা পাদখিত্তকা সম্পজ্জন্তি, সাৰকা ৰা সম্পজ্জন্তি উপাসকা ৰাতি অত্থো, সাৰকসম্পত্তিং ৰা পাপুণন্তি উপাসকসম্পত্তিং ৰাতি ৰুত্তং হোতি. অথাতি অনন্তরত্থে, তেসং উপক্খিত্তকসম্পত্তিসমনন্তরমেৰাতি অত্থো. তত্থাতি তস্মিং ঠানে, তস্মিং অধিকারে ৰা. অতিরোচতীতি অতিৰিয জোতেতি পকাসতি. যদিদং পঞ্ঞাযাতি যাযং ভগৰতো পঞ্ঞা, তায পঞ্ঞায ভগৰাৰ অতিরোচতীতি অত্থো. ইতিসদ্দো কারণত্থে, ইমিনা কারণেন অগ্গো অসামন্তপঞ্ঞোতি অত্থো.

. রাগং অভিভুয্যতীতি ভূরিপঞ্ঞাতি সা সা মগ্গপঞ্ঞা অত্তনা ৰজ্ঝং রাগং অভিভুয্যতি অভিভৰতি মদ্দতীতি ভূরিপঞ্ঞা. ভূরীতি হি ফুটট্ঠো ৰিসদত্থো. যা চ ফুটা, সা পটিপক্খং অভিভৰতি ন অফুটা, তস্মা ভূরিপঞ্ঞায অভিভৰনত্থো ৰুত্তো. অভিভৰিতাতি সা সা ফলপঞ্ঞা তং তং রাগং অভিভৰিতৰতী মদ্দিতৰতীতি ভূরিপঞ্ঞা. অভিভৰতাতি ৰা পাঠো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. রাগাদীসু পন রজ্জনলক্খণো রাগো. দুস্সনলক্খণো দোসো. মুয্হনলক্খণো মোহো. কুজ্ঝনলক্খণো কোধো. উপনন্ধনলক্খণো উপনাহো. পুব্বকালং কোধো, অপরকালং উপনাহো. পরগুণমক্খনলক্খণো মক্খো. যুগগ্গাহলক্খণো পল়াসো. পরসম্পত্তিখীযনলক্খণা ইস্সা. অত্তনো সম্পত্তিনিগূহণলক্খণং মচ্ছরিযং. অত্তনা কতপাপপটিচ্ছাদনলক্খণা মাযা. অত্তনো অৰিজ্জমানগুণপ্পকাসনলক্খণং সাঠেয্যং. চিত্তস্স উদ্ধুমাতভাৰলক্খণো থম্ভো. করণুত্তরিযলক্খণো সারম্ভো. উন্নতিলক্খণো মানো. অব্ভুন্নতিলক্খণো অতিমানো. মত্তভাৰলক্খণো মদো. পঞ্চসু কামগুণেসু চিত্তৰোসগ্গলক্খণো পমাদো.

রাগো অরি, তং অরিং মদ্দনিপঞ্ঞাতিআদীহি কিং ৰুত্তং হোতি? রাগাদিকো কিলেসো চিত্তসন্তানে ভূতো অরীতি ভূ-অরি, পদসন্ধিৰসেন অ-কার লোপং কত্ৰা ভূরীতি ৰুত্তো. তস্স ভূরিস্স মদ্দনী পঞ্ঞা ভূরিমদ্দনিপঞ্ঞাতি ৰত্তব্বে মদ্দনি সদ্দ লোপং কত্ৰা ‘‘ভূরিপঞ্ঞা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তং অরিং মদ্দনীতি চ তেসং অরীনং মদ্দনীতি পদচ্ছেদো কাতব্বো. পথৰীসমাযাতি ৰিত্থতৰিপুলট্ঠেনেৰ পথৰীসমায. ৰিত্থতাযাতি পজানিতব্বে ৰিসযে পত্থটায, ন একদেসে ৰত্তমানায. ৰিপুলাযাতি ওল়ারিকভূতায. মহানিদ্দেসে পন ‘‘ৰিপুলায ৰিত্থতাযা’’তি (মহানি. ২৭) আগতং. সমন্নাগতোতি পুগ্গলো. ইতিসদ্দো কারণত্থে, ইমিনা কারণেন পুগ্গলস্স ভূরিপঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা তস্স পঞ্ঞা ভূরিপঞ্ঞা নামাতি ভূতে অত্থে রমতীতি অত্থো. ভূরিপঞ্ঞস্স পঞ্ঞা ভূরিপঞ্ঞপঞ্ঞাতি ৰত্তব্বে একস্স পঞ্ঞাসদ্দস্স লোপং কত্ৰা ‘‘ভূরিপঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং. ভূরিসমা পঞ্ঞাতি ৰা ভূরিপঞ্ঞা. অপিচাতি অঞ্ঞপরিযাযদস্সনত্থং ৰুত্তং. পঞ্ঞাযমেতন্তি পঞ্ঞায এতং. অধিৰচনন্তি অধিকৰচনং. ভূরীতি ভূতে অত্থে রমতীতি ভূরি. মেধাতি অসনি ৰিয সিলুচ্চযে কিলেসে মেধতি হিংসতীতি মেধা, খিপ্পং গহণধারণট্ঠেন ৰা মেধা. পরিণাযিকাতি যস্সুপ্পজ্জতি, তং সত্তং হিতপটিপত্তিযং সম্পযুত্তধম্মে চ যাথাৰলক্খণপটিৰেধে চ পরিনেতীতি পরিণাযিকা. ইমেহেৰ অঞ্ঞানিপি পঞ্ঞাপরিযাযৰচনানি ৰুত্তানি হোন্তি.

পঞ্ঞাবাহুল্লন্তি পঞ্ঞা বহুলা অস্সাতি পঞ্ঞাবহুলো, তস্স ভাৰো পঞ্ঞাবাহুল্লং. তঞ্চ বহুলং পৰত্তমানা পঞ্ঞা এৰ. ইধেকচ্চোতিআদীসু পুথুজ্জনকল্যাণকো ৰা অরিযো ৰা. পঞ্ঞা গরুকা অস্সাতি পঞ্ঞাগরুকো. পঞ্ঞা চরিতং পৰত্তং অস্সাতি পঞ্ঞাচরিতো. পঞ্ঞা আসযো অস্সাতি পঞ্ঞাসযো. পঞ্ঞায অধিমুত্তোতি পঞ্ঞাধিমুত্তো. পঞ্ঞা এৰ ধজভূতা অস্সাতি পঞ্ঞাধজো. পঞ্ঞা এৰ কেতুভূতা অস্সাতি পঞ্ঞাকেতু. পঞ্ঞা এৰ অধিপতি পঞ্ঞাধিপতি, পঞ্ঞাধিপতিতো আগতত্তা পঞ্ঞাধিপতেয্যো. ধম্মসভাৰৰিচিননং বহুলমস্সাতি ৰিচযবহুলো. নানপ্পকারেন ধম্মসভাৰৰিচিননং বহুলমস্সাতি পৰিচযবহুলো. পঞ্ঞায ওগাহেত্ৰা তস্স তস্স ধম্মস্স খাযনং পাকটকরণং ওক্খাযনং, ওক্খাযনং বহুলমস্সাতি ওক্খাযনবহুলো. পঞ্ঞায তস্স তস্স ধম্মস্স সম্মা পেক্খণা সম্পেক্খা, সম্পেক্খায অযনং পৰত্তনং সম্পেক্খাযনং, সম্পেক্খাযনং ধম্মো পকতি অস্সাতি সম্পেক্খাযনধম্মো. তং তং ধম্মং ৰিভূতং পাকটং কত্ৰা ৰিহরতীতি ৰিভূতৰিহারী, ৰিভূতো ৰিহারো ৰা অস্স অত্থীতি ৰিভূতৰিহারী. সা পঞ্ঞা চরিতং, গরুকা, বহুলা অস্সাতি তচ্চরিতো তগ্গরুকো তব্বহুলো. তস্সং পঞ্ঞাযং নিন্নো, পোণো, পব্ভারো, অধিমুত্তোতি তন্নিন্নো তপ্পোণো তপ্পব্ভারো তদধিমুত্তো. সা পঞ্ঞা অধিপতি তদধিপতি, ততো আগতো তদধিপতেয্যো. ‘‘পঞ্ঞাগরুকো’’তিআদীনি ‘‘কামং সেৰন্তংযেৰ জানাতি অযং পুগ্গলো কামগরুকো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১১৩) ৰিয পুরিমজাতিতো পভুতি ৰুত্তানি. ‘‘তচ্চরিতো’’তিআদীনি ইমিস্সা জাতিযা ৰুত্তানি.

সীঘপঞ্ঞা চ লহুপঞ্ঞা চ হাসপঞ্ঞা চ জৰনপঞ্ঞা চ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা. খিপ্পট্ঠেন সীঘপঞ্ঞা. লহুকট্ঠেন লহুপঞ্ঞা. হাসবহুলট্ঠেন হাসপঞ্ঞা. ৰিপস্সনূপগসঙ্খারেসু চ ৰিসঙ্খারে চ জৰনট্ঠেন জৰনপঞ্ঞা. সীঘং সীঘন্তি বহুন্নং সীলাদীনং সঙ্গহত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তং. সীলানীতি চারিত্তৰারিত্তৰসেন পঞ্ঞত্তানি পাতিমোক্খসংৰরসীলানি. ইন্দ্রিযসংৰরন্তি চক্খাদীনং ছন্নং ইন্দ্রিযানং রাগপটিঘপ্পৰেসং অকত্ৰা সতিকৰাটেন ৰারণং থকনং. ভোজনে মত্তঞ্ঞুতন্তি পচ্চৰেক্খিতপরিভোগৰসেন ভোজনে পমাণঞ্ঞুভাৰং. জাগরিযানুযোগন্তি দিৰসস্স তীসু কোট্ঠাসেসু, রত্তিযা পঠমপচ্ছিমকোট্ঠাসেসু চ জাগরতি ন নিদ্দাযতি, সমণধম্মমেৰ চ করোতীতি জাগরো, জাগরস্স ভাৰো, কম্মং ৰা জাগরিযং, জাগরিযস্স অনুযোগো জাগরিযানুযোগো. তং জাগরিযানুযোগং. সীলক্খন্ধন্তি সেক্খং অসেক্খং ৰা সীলক্খন্ধং. এৰমিতরেপি খন্ধা ৰেদিতব্বা. পঞ্ঞাক্খন্ধন্তি মগ্গপঞ্ঞঞ্চ সেক্খাসেক্খানং লোকিযপঞ্ঞঞ্চ. ৰিমুত্তিক্খন্ধন্তি ফলৰিমুত্তিং. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধন্তি পচ্চৰেক্খণঞাণং.

হাসবহুলোতি মূলপদং. ৰেদবহুলোতি তস্সা এৰ পীতিযা সম্পযুত্তসোমনস্সৰেদনাৰসেন নিদ্দেসপদং. তুট্ঠিবহুলোতি নাতিবলৰপীতিযা তুট্ঠাকারৰসেন. পামোজ্জবহুলোতি বলৰপীতিযা পমুদিতভাৰৰসেন.

. যং কিঞ্চি রূপন্তিআদি সম্মসনঞাণনিদ্দেসে ৰুত্তত্থং. তুলযিত্ৰাতি কলাপসম্মসনৰসেন তুলেত্ৰা. তীরযিত্ৰাতি উদযব্বযানুপস্সনাৰসেন তীরযিত্ৰা. ৰিভাৰযিত্ৰাতি ভঙ্গানুপস্সনাদিৰসেন পাকটং কত্ৰা. ৰিভূতং কত্ৰাতি সঙ্খারুপেক্খানুলোমৰসেন ফুটং কত্ৰা. তিক্খপঞ্ঞা লোকুত্তরা এৰ. উপ্পন্নন্তি সমথৰিপস্সনাৰসেন ৰিক্খম্ভনতদঙ্গৰসেন পহীনম্পি অরিযমগ্গেন অসমূহতত্তা উপ্পত্তিধম্মতং অনতীততায অসমূহতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি, তং ইধ অধিপ্পেতং. নাধিৰাসেতীতি সন্তানং আরোপেত্ৰা ন ৰাসেতি. পজহতীতি সমুচ্ছেদৰসেন পজহতি. ৰিনোদেতীতি খিপতি. ব্যন্তীকরোতীতি ৰিগতন্তং করোতি. অনভাৰং গমেতীতি অনু অভাৰং গমেতি, ৰিপস্সনানুক্কমেন অরিযমগ্গং পত্ৰা সমুচ্ছেদৰসেনেৰ অভাৰং গমযতীতি অত্থো. এত্থ চ কামপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো কামৰিতক্কো. ‘‘ইমে সত্তা মরন্তূ’’তি পরেসং মরণপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ব্যাপাদৰিতক্কো. ‘‘ইমে সত্তা ৰিহিংসীযন্তূ’’তি পরেসং ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ৰিহিংসাৰিতক্কো. পাপকেতি লামকে. অকুসলে ধম্মেতি অকোসল্লসম্ভূতে ধম্মে.

নিব্বেধিকপঞ্ঞাতি নিব্বিদাবহুলস্স পুগ্গলস্স উপ্পন্নমগ্গপঞ্ঞা এৰ. উব্বেগবহুলোতি ঞাণভযৰসেন ভযবহুলো. উত্তাসবহুলোতি বলৰভযবহুলো. ইদং পুরিমস্সেৰ অত্থৰিৰরণং. উক্কণ্ঠনবহুলোতি সঙ্খারতো উদ্ধং ৰিসঙ্খারাভিমুখতায উক্কণ্ঠনবহুলো. অনভিরতিবহুলোতি উক্কণ্ঠনৰসেনেৰ অভিরতিঅভাৰং দীপেতি. ইদানিপি তমত্থং দ্ৰীহি ৰচনেহি ৰিৰরতি. তত্থ বহিমুখোতি সঙ্খারতো বহিভূতনিব্বানাভিমুখো. ন রমতীতি নাভিরমতি. অনিব্বিদ্ধপুব্বন্তি অনমতগ্গে সংসারে অন্তং পাপেত্ৰা অনিব্বিদ্ধপুব্বং. অপ্পদালিতপুব্বন্তি তস্সেৰ অত্থৰচনং, অন্তকরণেনেৰ অপদালিতপুব্বন্তি অত্থো. লোভক্খন্ধন্তি লোভরাসিং, লোভকোট্ঠাসং ৰা. ইমাহি সোল়সহি পঞ্ঞাহি সমন্নাগতোতি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন অরহাযেৰ ৰুত্তো. উপরি ‘‘একো সেক্খপটিসম্ভিদপ্পত্তো’’তি (পটি. ম. ৩.৮) ৰুত্তত্তা সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনোপি লব্ভন্তিযেৰ.

২. পুগ্গলৰিসেসনিদ্দেসৰণ্ণনা

. দ্ৰে পুগ্গলাতিআদীহি পটিসম্ভিদপ্পত্তপুগ্গলৰিসেসপটিপাটিং দস্সেতি. তত্থ পুব্বযোগোতি অতীতজাতীসু পটিসম্ভিদপ্পত্তিহেতুভূতো পুঞ্ঞপযোগো. তেনাতি তেন পুব্বযোগকারণেন. এৰং সেসেসুপি. অতিরেকো হোতীতি অতিরিত্তো হোতি, অতিরেকযোগতো ৰা ‘‘অতিরেকো’’তি ৰুত্তো. অধিকো হোতীতি অগ্গো হোতি. ৰিসেসো হোতীতি ৰিসিট্ঠো হোতি, ৰিসেসযোগতো ৰা ৰিসেসো. ঞাণং পভিজ্জতীতি পটিসম্ভিদাঞাণপ্পভেদং পাপুণাতি.

বহুস্সুতোতি বুদ্ধৰচনৰসেন. দেসনাবহুলোতি ধম্মদেসনাৰসেন. গরূপনিস্সিতোতি পঞ্ঞায অধিকং গরুং উপনিস্সিতো. ৰিহারবহুলোতি ৰিপস্সনাৰিহারবহুলো, ফলসমাপত্তিৰিহারবহুলো ৰা. পচ্চৰেক্খণাবহুলোতি ৰিপস্সনাৰিহারে সতি ৰিপস্সনাপচ্চৰেক্খণাবহুলো, ফলসমাপত্তিৰিহারে সতি ফলসমাপত্তিপচ্চৰেক্খণাবহুলো. সেখপটিসম্ভিদপ্পত্তোতি সেখো হুত্ৰা পটিসম্ভিদপ্পত্তো. এৰং অসেখপটিসম্ভিদপ্পত্তো. সাৰকপারমিপ্পত্তোতি এত্থ মহাপঞ্ঞানং অগ্গস্স মহাসাৰকস্স সত্তসট্ঠিযা সাৰকঞাণানং পারগমনং পারমী, সাৰকস্স পারমী সাৰকপারমী, তং সাৰকপারমিং পত্তোতি সাৰকপারমিপ্পত্তো. সাৰকপারমিতাপ্পত্তোতি ৰা পাঠো. সত্তসট্ঠিযা সাৰকঞাণানং পালকো পূরকো চ সো মহাসাৰকো পরমো, তস্স পরমস্স অযং সত্তসট্ঠিভেদা ঞাণকিরিযা পরমস্স ভাৰো, কম্মং ৰাতি পারমী, তস্স সাৰকস্স পারমী সাৰকপারমী, তং পত্তোতি সাৰকপারমিপ্পত্তো. সাৰকপারমিপ্পত্তোতি মহামোগ্গল্লানত্থেরাদিকো যো কোচি সাৰকো. সাৰকপারমিপ্পত্তসাৰকতো অতিরেকস্স অঞ্ঞস্স সাৰকস্স অভাৰা একো পচ্চেকসম্বুদ্ধোতি আহ. পুন পঞ্ঞাপভেদকুসলোতিআদীহি ৰুত্তত্থমেৰ নিগমেত্ৰা দস্সেসীতি. ঞাণকথায যেভুয্যেন অনেকানি ঞাণানি নিদ্দিট্ঠানি. পঞ্ঞাকথায যেভুয্যেন একাপি পঞ্ঞা নানাকারৰসেন নানাকত্ৰা ৰুত্তাতি অযং ৰিসেসো.

মহাপঞ্ঞাকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ইদ্ধিকথা

ইদ্ধিকথাৰণ্ণনা

. ইদানি পঞ্ঞাকথায অনন্তরং পঞ্ঞানুভাৰং দস্সেন্তেন কথিতায ইদ্ধিকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ পুচ্ছাসু তাৰ কা ইদ্ধীতি সভাৰপুচ্ছা. কতি ইদ্ধিযোতি পভেদপুচ্ছা. কতি ভূমিযোতি সম্ভারপুচ্ছা. কতি পাদাতি পতিট্ঠপুচ্ছা. কতি পদানীতি আসন্নকারণপুচ্ছা. কতি মূলানীতি আদিকারণপুচ্ছা. ৰিসজ্জনেসু ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধীতি নিপ্ফত্তিঅত্থেন পটিলাভট্ঠেন চাতি অত্থো. যঞ্হি নিপ্ফজ্জতি পটিলব্ভতি চ, তং ইজ্ঝতীতি ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘কামং কামযমানস্স, তস্স চেতং সমিজ্ঝতী’’তি (সু. নি. ৭৭২). ‘‘নেক্খম্মং ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, পটিহরতীতি পাটিহারিয’’ন্তিআদি (পটি. ম. ৩.৩২). অপরো নযো – ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি, উপাযসম্পদাযেতং অধিৰচনং. উপাযসম্পদা হি ইজ্ঝতি অধিপ্পেতফলপ্পসৰনতো. যথাহ – ‘‘অযং খো, চিত্তো গহপতি, সীলৰা কল্যাণধম্মো, সচে পণিদহিস্সতি ‘অনাগতমদ্ধানং রাজা অস্সং চক্কৰত্তী’তি. ইজ্ঝিস্সতি হি সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিসুদ্ধত্তা’’তি (সং. নি. ৪.৩৫২). অপরো নযো – এতায সত্তা ইজ্ঝন্তীতি ইদ্ধি. ইজ্ঝন্তীতি ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি.

১০. দসসু ইদ্ধীসু অধিট্ঠানৰসেন নিপ্ফন্নত্তা অধিট্ঠানা ইদ্ধি. পকতিৰণ্ণৰিজহনৰিকারৰসেন পৰত্তত্তা ৰিকুব্বনা ইদ্ধি. সরীরব্ভন্তরে অঞ্ঞস্স মনোমযস্স সরীরস্স নিপ্ফত্তিৰসেন পৰত্তত্তা মনোমযা ইদ্ধি. ঞাণপ্পৰত্তিতো পুব্বে ৰা পচ্ছা ৰা তংখণে ৰা ঞাণানুভাৰনিব্বত্তো ৰিসেসো ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি. সমাধিতো পুব্বে ৰা পচ্ছা ৰা তংখণে ৰা সমথানুভাৰনিব্বত্তো ৰিসেসো সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি. চেতোৰসিপ্পত্তানং অরিযানংযেৰ সম্ভৰতো অরিযা ইদ্ধি. কম্মৰিপাকৰসেন জাতো ৰিসেসো কম্মৰিপাকজা ইদ্ধি. পুব্বে কতপুঞ্ঞস্স জাতো ৰিসেসো পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি. ৰিজ্জায জাতো ৰিসেসো ৰিজ্জামযা ইদ্ধি. তেন তেন সম্মাপযোগেন তস্স তস্স কম্মস্স ইজ্ঝনং তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি.

ইদ্ধিযা চতস্সো ভূমিযোতি অৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তেপি যথালাভৰসেন অধিট্ঠানৰিকুব্বনমনোমযিদ্ধিযা এৰ ভূমিযো, ন সেসানং. ৰিৰেকজা ভূমীতি ৰিৰেকতো ৰা ৰিৰেকে ৰা জাতা ৰিৰেকজা ভূমি. পীতিসুখভূমীতি পীতিসুখযুত্তা ভূমি. উপেক্খাসুখভূমীতি তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায চ সুখেন চ যুত্তা ভূমি. অদুক্খমসুখাভূমীতি অদুক্খমসুখৰেদনাযুত্তা ভূমি. তেসু পঠমদুতিযানি ঝানানি পীতিফরণতা, তীণি ঝানানি সুখফরণতা, চতুত্থজ্ঝানং চেতোফরণতা. এত্থ চ পুরিমানি তীণি ঝানানি যস্মা পীতিফরণেন চ সুখফরণেন চ সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৰা লহুমুদুকম্মঞ্ঞকাযো হুত্ৰা ইদ্ধিং পাপুণাতি, তস্মা ইমিনা পরিযাযেন ইদ্ধিলাভায সংৰত্তনতো সম্ভারভূমিযোতি ৰেদিতব্বানি. চতুত্থজ্ঝানং পন ইদ্ধিলাভায পকতিভূমিযেৰ. ইদ্ধিলাভাযাতি অত্তনো সন্তানে পাতুভাৰৰসেন ইদ্ধীনং লাভায. ইদ্ধিপটিলাভাযাতি পরিহীনানং ৰা ইদ্ধীনং ৰীরিযারম্ভৰসেন পুন লাভায, উপসগ্গৰসেন ৰা পদং ৰড্ঢিতং. ইদ্ধিৰিকুব্বনতাযাতি ইদ্ধিযা ৰিৰিধকরণভাৰায. ইদ্ধিৰিসৰিতাযাতি ৰিৰিধং ৰিসেসং সৰতি জনেতি পৰত্তেতীতি ৰিসৰী, ৰিৰিধং সৰনং ৰা অস্স অত্থীতি ৰিসৰী, তস্স ভাৰো ৰিসৰিতা. তস্সা ৰিসৰিতায, ইদ্ধিযা ৰিৰিধৰিসেসপৰত্তনভাৰাযাতি অত্থো. ইদ্ধিৰসীভাৰাযাতি ইদ্ধিযা ইস্সরভাৰায. ইদ্ধিৰেসারজ্জাযাতি ইদ্ধিৰিসারদভাৰায. ইদ্ধিপাদা ঞাণকথাযং ৰুত্তত্থা.

ছন্দং চে ভিক্খু নিস্সাযাতি যদি ভিক্খু ছন্দং নিস্সায ছন্দং অধিপতিং করিত্ৰা. লভতি সমাধিন্তি সমাধিং পটিলভতি নিব্বত্তেতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ ছন্দৰীরিযচিত্তৰীমংসা চত্তারি পদানি, তংসম্পযুত্তা চত্তারো সমাধী চত্তারি পদানীতি এৰং অট্ঠ পদানি. যস্মা পন ইদ্ধিমুপ্পাদেতুকামতাছন্দো সমাধিনা একতো নিযুত্তোৰ ইদ্ধিলাভায সংৰত্ততি, তথা ৰীরিযাদযো, তস্মা ইমানি অট্ঠ পদানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.

যং তং ভগৰতা অভিঞ্ঞা উপ্পাদেতুকামস্স যোগিনো কত্তব্বযোগৰিধিং দস্সেন্তেন ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি (দী. নি. ১.২৩৮) চিত্তস্স আনেঞ্জং ৰুত্তং, তং থেরো সোল়সধা দস্সেন্তো সোল়সমূলানীতিআদিমাহ. তত্থ অনোনতন্তি কোসজ্জৰসেন অনোনতং, অসল্লীনন্তি অত্থো. অনুন্নতন্তি উদ্ধচ্চৰসেন উদ্ধং ন আরুল়্হং, অনুদ্ধতন্তি অত্থো. অনভিনতন্তি লোভৰসেন ন অভিনতং, অনল্লীনন্তি অত্থো. অভিকামতায নতং অভিনতন্তি, ইদং তাদিসং ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. রাগেতি সঙ্খারৰত্থুকেন লোভেন. অনপনতন্তি দোসৰসেন ন অপনতং, ন ঘট্টনন্তি অত্থো. ‘‘নতং নতী’’তি অত্থতো একং. অপগতনতন্তি অপনতং, ইদং তাদিসং ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. অনিস্সিতন্তি অনত্ততো দিট্ঠত্তা দিট্ঠিৰসেন ‘‘অত্তা’’তি ৰা ‘‘অত্তনিয’’ন্তি ৰা কিঞ্চি ন নিস্সিতং. অপ্পটিবদ্ধন্তি পচ্চুপকারাসাৰসেন নপ্পটিবদ্ধং. ছন্দরাগেতি সত্তৰত্থুকেন লোভেন. ৰিপ্পমুত্তন্তি ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিৰসেন কামরাগতো ৰিপ্পমুত্তং. অথ ৰা পঞ্চৰিমুত্তিৰসেন কামরাগতো ৰিপ্পমুত্তং. অথ ৰা পঞ্চৰিমুত্তিৰসেন ততো ততো পটিপক্খতো ৰিপ্পমুত্তং. ইদং পুথুজ্জনসেখাসেখানম্পি অভিঞ্ঞায উপ্পাদনতো নিরোধসমাপত্তিঞাণে ‘‘সোল়সহি ঞাণচরিযাহী’’তি (পটি. ম. ১.৮৪) ৰুত্তনযেন উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন ৰুত্তং, যথালাভৰসেন পন গহেতব্বং. কামরাগেতি মেথুনরাগেন. ৰিসঞ্ঞুত্তন্তি ৰিক্খম্ভনতো সেসকিলেসেহি ৰিসংযুত্তং, উক্কট্ঠনযেন সমুচ্ছেদতো ৰা ৰিপ্পযুত্তং. কিলেসেতি সেসকিলেসেন. ৰিমরিযাদিকতন্তি ৰিক্খম্ভিতব্বমরিযাদৰসেন ৰিগতকিলেসমরিযাদং কতং, তেন তেন মগ্গেন পহাতব্বমরিযাদৰসেন ৰা ৰিগতকিলেসমরিযাদং কতং. কিলেসমরিযাদেতি তেন তেন পহীনেন কিলেসমরিযাদেন. লিঙ্গৰিপল্লাসো চেত্থ দট্ঠব্বো. একত্তগতন্তি একারম্মণগতং. নানত্তকিলেসেহীতি নানারম্মণে পৰত্তমানেহি কিলেসেহি. ইদং আরম্মণমপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং, ‘‘অনোনত’’ন্তিআদি পন কিলেসে এৰ অপেক্খিত্ৰা. ওভাসগতন্তি পঞ্ঞায ৰিসদপ্পৰত্তিৰসেন পঞ্ঞোভাসং গতং. অৰিজ্জন্ধকারেতি বলৰঅৰিজ্জায. চতস্সো চ ভূমিযো সোল়স চ মূলানি ইদ্ধিযা পুব্বভাগৰসেন ৰুত্তানি, চত্তারো চ পাদা অট্ঠ চ পদানি পুব্বভাগৰসেন চ সম্পযোগৰসেন চ ৰুত্তানীতি.

১০. এৰং ইদ্ধিযা ভূমিপাদপদমূলভূতে ধম্মে দস্সেত্ৰা ইদানি তা ইদ্ধিযো দস্সেন্তো কতমা অধিট্ঠানা ইদ্ধীতিআদিমাহ. তত্থ উদ্দেসপদানং অত্থো ইদ্ধিৰিধঞাণনিদ্দেসে ৰুত্তোযেৰ. ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. তেন সব্বপকারৰসেন ইদ্ধিৰিধকারকস্স অঞ্ঞত্থ অভাৰং দীপেতি. ইমেসং দ্ৰিন্নং পদানং নিদ্দেসো হেট্ঠা ৰুত্তত্থো. তেনেৰ চ ইদ্ধিযা ভূমিপাদপদমূলভূতেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৬৫-৩৬৬) ৰুত্তেহি চুদ্দসহি পন্নরসহি ৰা আকারেহি পরিদমিতচিত্ততা চ ছন্দাদিএকেকাধিপতিসমাপজ্জনৰসেন আৰজ্জনাদিৰসীভাৰৰসেন চ মুদুকম্মঞ্ঞকতচিত্ততা চ ৰুত্তা হোতি. বলৰপুব্বযোগসম্পন্নো পুব্বযোগসম্পত্তিযা অরহত্তপটিলাভেনেৰ পটিলদ্ধাভিঞ্ঞাদিগুণো ভিক্খু ভূমিআদীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতীতি কত্ৰা সোপি ৰুত্তোৰ হোতি.

বহুকং আৰজ্জতীতি পথৰীকসিণারম্মণং অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায সচে সতং ইচ্ছতি, ‘‘সতং হোমি, সতং হোমী’’তি পরিকম্মকরণৰসেন আৰজ্জতি. আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতীতি এৰং পরিকম্মং কত্ৰা অভিঞ্ঞাঞাণেন অধিট্ঠাতি. এত্থ পরিকম্মং কত্ৰা পুন পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনং ন ৰুত্তং. কিঞ্চাপি ন ৰুত্তং, অথ খো অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৮৬) ‘‘আৰজ্জতীতি পরিকম্মৰসেনেৰ ৰুত্তং, আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতীতি অভিঞ্ঞাঞাণৰসেন ৰুত্তং, তস্মা বহুকং আৰজ্জতি, ততো তেসং পরিকম্মচিত্তানং অৰসানে সমাপজ্জতি, সমাপত্তিতো ৰুট্ঠহিত্ৰা পুন ‘বহুকো হোমী’তি আৰজ্জিত্ৰা ততো পরং পৰত্তানং তিণ্ণং চতুন্নং ৰা পুব্বভাগচিত্তানং অনন্তরা উপ্পন্নেন সন্নিট্ঠাপনৰসেন অধিট্ঠানন্তি লদ্ধনামেন একেনেৰ অভিঞ্ঞাঞাণেন অধিট্ঠাতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো’’তি ৰুত্তত্তা এৰমেৰ দট্ঠব্বং. যথা ‘‘ভুঞ্জিত্ৰা সযতী’’তি ৰুত্তে পানীযং অপিৰিত্ৰা হত্থধোৰনাদীনি অকত্ৰা ভুত্তানন্তরমেৰ সযতীতি অত্থো ন হোতীতি অন্তরা সন্তেসুপি অঞ্ঞেসু কিচ্চেসু ‘‘ভুত্ৰা সযতী’’তি ৰুচ্চতি, এৰমিধাপীতি দট্ঠব্বং. পঠমং পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনম্পি হি পাল়িযং অৰুত্তমেৰাতি. তেন পন অধিট্ঠানঞাণেন সহেৰ সতং হোতি. সহস্সেপি সতসহস্সেপি এসেৰ নযো. সচে এৰং ন ইজ্ঝতি, পুন পরিকম্মং কত্ৰা দুতিযম্পি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অধিট্ঠাতব্বং. সংযুত্তট্ঠকথাযঞ্হি ‘‘একৰারং দ্ৰিৰারং সমাপজ্জিতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ পাদকজ্ঝানচিত্তং নিমিত্তারম্মণং, পরিকম্মচিত্তানি সতারম্মণানি ৰা সহস্সারম্মণানি ৰা. তানি চ খো ৰণ্ণৰসেন, ন পণ্ণত্তিৰসেন. অধিট্ঠানচিত্তম্পি তথেৰ সতারম্মণং ৰা সহস্সারম্মণং ৰা. তং পুব্বে ৰুত্তঅপ্পনাচিত্তমিৰ গোত্রভুঅনন্তরং একমেৰ উপ্পজ্জতি রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানিকং.

যথাযস্মা চূল়পন্থকো একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতীতি বহুধাভাৰস্স কাযসক্খিদস্সনত্থং ৰুত্তং. ৰত্তমানৰচনং পনেত্থ থেরস্স তথাকরণপকতিকত্তা তস্স ধরমানকালত্তা চ কতন্তি ৰেদিতব্বং. একো হোতীতি ৰারেপি এসেৰ নযো.

তত্রিদং ৰত্থু (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৮৬) – তে দ্ৰে ভাতরো কির থেরা পন্থে জাতত্তা ‘‘পন্থকা’’তি নামং লভিংসু. তেসু জেট্ঠো মহাপন্থকো পব্বজিত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. সো অরহা হুত্ৰা চূল়পন্থকং পব্বাজেত্ৰা –

‘‘পদুমং যথা কোকনদং সুগন্ধং, পাতো সিযা ফুল্লমৰীতগন্ধং;

অঙ্গীরসং পস্স ৰিরোচমানং, তপন্তমাদিচ্চমিৰন্তলিক্খে’’তি. (অ. নি. ৫.১৯৫; সং. নি. ১.১২৩) –

ইমং গাথং অদাসি. সো তং চতূহি মাসেহি পগুণং কাতুং নাসক্খি. অথ নং থেরো ‘‘অভব্বো ত্ৰং ইমস্মিং সাসনে, নিক্খম ইতো’’তি আহ. তস্মিঞ্চ কালে থেরো ভত্তুদ্দেসকো হোতি. জীৰকো কোমারভচ্চো বহুং মালাগন্ধৰিলেপনং আদায অত্তনো অম্বৰনং গন্ত্ৰা সত্থারং পূজেত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা দসবলং ৰন্দিত্ৰা থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘স্ৰে, ভন্তে, বুদ্ধপ্পমুখানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি আদায অম্হাকং নিৰেসনে ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. থেরোপি ‘‘ঠপেত্ৰা চূল়পন্থকং সেসানং অধিৰাসেমী’’তি আহ. তং সুত্ৰা চূল়পন্থকো ভিয্যোসো মত্তায দোমনস্সপ্পত্তো হুত্ৰা পুনদিৰসে পাতোৰ ৰিহারা নিক্খমিত্ৰা সাসনে সাপেক্খতায ৰিহারদ্ৰারকোট্ঠকে রোদমানো অট্ঠাসি.

ভগৰা তস্স উপনিস্সযং দিস্ৰা তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘কস্মা রোদসী’’তি আহ. সো তং পৰত্তিং আচিক্খি. ভগৰা ‘‘ন সজ্ঝাযং কাতুং অসক্কোন্তো মম সাসনে অভব্বো নাম হোতি, মা সোচি, পন্থকা’’তি চক্কচিত্ততলেন পাণিনা তস্স সীসং পরামসিত্ৰা তং বাহাযং গহেত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা গন্ধকুটিপমুখে নিসীদাপেত্ৰা ইদ্ধিযা অভিসঙ্খতং পরিসুদ্ধং পিলোতিকখণ্ডং ‘‘ইমং পিলোতিকং ‘রজোহরণং রজোহরণ’ন্তি হত্থেন পরিমজ্জন্তো নিসীদ, পন্থকা’’তি ৰত্ৰা তস্স পিলোতিকখণ্ডং দত্ৰা কালে আরোচিতে ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো জীৰকস্স গেহং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. তস্স তং পিলোতিকখণ্ডং তথাপরিমজ্জন্তস্স কিলিট্ঠং হুত্ৰা কমেন কাল়ৰণ্ণং অহোসি. সো ‘‘ইদং পরিসুদ্ধং পিলোতিকখণ্ডং, নত্থেত্থ দোসো, অত্তভাৰং নিস্সায পনাযং দোসো’’তি সঞ্ঞং পটিলভিত্ৰা পঞ্চসু খন্ধেসু ঞাণং ওতারেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেসি. অথস্স ভগৰা ওভাসং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পুরতো নিসিন্নো ৰিয পঞ্ঞাযমানরূপো হুত্ৰা ইমা ওভাসগাথা অভাসি –

‘‘রাগো রজো ন চ পন রেণু ৰুচ্চতি, রাগস্সেতং অধিৰচনং রজোতি;

এতং রজং ৰিপ্পজহিত্ৰ ভিক্খৰো, ৰিহরন্তি তে ৰিগতরজস্স সাসনে.

‘‘দোসো…পে… সাসনে.

‘‘মোহো রজো ন চ পন রেণু ৰুচ্চতি, মোহস্সেতং অধিৰচনং রজোতি;

এতং রজং ৰিপ্পজহিত্ৰ ভিক্খৰো, ৰিহরন্তি তে ৰিগতরজস্স সাসনে. (মহানি. ২০৯);

‘‘অধিচেতসো অপ্পমজ্জতো, মুনিনো মোনপথেসু সিক্খতো;

সোকা ন ভৰন্তি তাদিনো, উপসন্তস্স সদা সতীমতো’’তি. (উদা. ৩৭);

গাথাপরিযোসানে থেরো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. সো মনোমযজ্ঝানলাভী হুত্ৰা একো হুত্ৰা বহুধা, বহুধা হুত্ৰা একো ভৰিতুং সমত্থো অহোসি. অরহত্তমগ্গেনেৰস্স তীণি পিটকানি ছ চ অভিঞ্ঞা আগমিংসু.

জীৰকোপি খো দসবলস্স দক্খিণোদকং উপনামেসি. সত্থা পত্তং হত্থেন পিদহিত্ৰা ‘‘কিং ভন্তে’’তি পুট্ঠো ‘‘ৰিহারে একো ভিক্খু অত্থি, জীৰকা’’তি আহ. সো পুরিসং পেসেসি ‘‘গচ্ছ অয্যং গহেত্ৰা সীঘং এহী’’তি. চূল়পন্থকত্থেরো তস্স পুরিসস্স পুরে আগমনাযেৰ ভাতরং অত্তনো পত্তৰিসেসং ঞাপেতুকামো ভিক্খুসহস্সং নিম্মিনিত্ৰা একম্পি একেন অসদিসং, একস্সাপি চ চীৰরৰিচারণাদিসামণককম্মং অঞ্ঞেন অসদিসং অকাসি. পুরিসো গন্ত্ৰা ৰিহারে বহূ ভিক্খূ দিস্ৰা পচ্চাগন্ত্ৰা ‘‘বহূ, ভন্তে, ৰিহারে ভিক্খূ, পক্কোসিতব্বং অয্যং ন পস্সামী’’তি জীৰকস্স কথেসি. জীৰকো সত্থারং পুচ্ছিত্ৰা তস্স নামং ৰত্ৰা পুন তং পেসেসি. সো গন্ত্ৰা ‘‘চূল়পন্থকো নাম কতরো ভন্তে’’তি পুচ্ছি. ‘‘অহং চূল়পন্থকো, অহং চূল়পন্থকো’’তি সকিংযেৰ মুখসহস্সং কথেসি. সো পুন গন্ত্ৰা ‘‘সব্বেপি কির চূল়পন্থকা, অহং পক্কোসিতব্বং ন জানামী’’তি আহ. জীৰকো পটিৰিদ্ধসচ্চতায ‘‘ইদ্ধিমা ভিক্খূ’’তি নযতো অঞ্ঞাসি. ভগৰা আহ – ‘‘গচ্ছ, যং পঠমং পস্সসি, তং চীৰরকণ্ণে গহেত্ৰা সত্থা তং আমন্তেতীতি ৰত্ৰা আনেহী’’তি. সো গন্ত্ৰা তথা অকাসি. তাৰদেৰ সব্বেপি নিম্মিতা অন্তরধাযিংসু. থেরো তং উয্যোজেত্ৰা মুখধোৰনাদিসরীরকিচ্চং নিট্ঠপেত্ৰা পঠমতরং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. তস্মিং খণে সত্থা দক্খিণোদকং গণ্হিত্ৰা ভত্তকিচ্চং কত্ৰা চূল়পন্থকত্থেরেনেৰ ভত্তানুমোদনং ধম্মকথং কথাপেসি. থেরো দীঘমজ্ঝিমাগমপ্পমাণং ধম্মকথং কথেসীতি.

অঞ্ঞে ভিক্খূ অধিট্ঠানেন মনোমযং কাযং অভিনিম্মিনিত্ৰা তযো ৰা চত্তারো ৰা অভিনিম্মিনন্তি, বহুকে একসদিসেযেৰ চ কত্ৰা নিম্মিনন্তি একৰিধমেৰ কম্মং কুরুমানে. চূল়পন্থকত্থেরো পন একাৰজ্জনেনেৰ ভিক্খুসহস্সং মাপেসি. দ্ৰেপি জনে ন একসদিসে অকাসি, ন একৰিধং কম্মং কুরুমানে. তস্মা মনোমযং কাযং অভিনিম্মিনন্তানং অগ্গো নাম জাতো. অঞ্ঞে পন বহূ অনিযমেত্ৰা নিম্মিতা ইদ্ধিমতা সদিসাৰ হোন্তি. ঠাননিসজ্জাদীসু চ ভাসিততুণ্হীভাৰাদীসু চ যং যং ইদ্ধিমা করোতি, তং তদেৰ করোন্তি. সচে পন নানাৰণ্ণং কাতুকামো হোতি কেচি পঠমৰযে কেচি মজ্ঝিমৰযে কেচি পচ্ছিমৰযে, তথা দীঘকেসে উপড্ঢমুণ্ডে মুণ্ডে মিস্সককেসে উপড্ঢরত্তচীৰরে পণ্ডুকচীৰরে পদভাণধম্মকথাসরভঞ্ঞপঞ্হাপুচ্ছনপঞ্হাৰিসজ্জনরজনপচনচীৰরসিব্বনধোৰনাদীনি করোন্তে অপরেপি ৰা নানপ্পকারকে কাতুকামো হোতি, তেন পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ‘‘এত্তকা ভিক্খূ পঠমৰযা হোন্তূ’’তিআদিনা নযেন পরিকম্মং কত্ৰা পুন সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অধিট্ঠাতব্বং, অধিট্ঠানচিত্তেন সদ্ধিং ইচ্ছিতিচ্ছিতপ্পকারাযেৰ হোন্তীতি. এসেৰ নযো বহুধাপি হুত্ৰা একো হোতীতিআদীসু.

অযং পন ৰিসেসো – পকতিযা বহুকোতি নিম্মিতকালব্ভন্তরে নিম্মিতপকতিযা বহুকো. ইমিনা চ ভিক্খুনা এৰং বহুভাৰং নিম্মিনিত্ৰা পুন ‘‘একোৰ হুত্ৰা চঙ্কমিস্সামি, সজ্ঝাযং করিস্সামি, পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ৰা, ‘‘অযং ৰিহারো অপ্পভিক্খুকো, সচে কেচি আগমিস্সন্তি ‘কুতো ইমে এত্তকা একসদিসা ভিক্খূ, অদ্ধা থেরস্স এস আনুভাৰো’তি মং জানিস্সন্তী’’তি অপ্পিচ্ছতায ৰা অন্তরাৰ ‘‘একো হোমী’’তি ইচ্ছন্তেন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘একো হোমী’’তি পরিকম্মং কত্ৰা পুন সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘একো হোমী’’তি অধিট্ঠাতব্বং. অধিট্ঠানচিত্তেন সদ্ধিংযেৰ একো হোতি. এৰং অকরোন্তো পন যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেন সযমেৰ একো হোতি.

১১. আৰিভাৰন্তি পদং নিক্খিপিত্ৰা কেনচি অনাৰটং হোতীতি ৰুত্তত্তা কেনচি অনাৰটপদেন আৰিভাৰপদস্স পাকটভাৰত্থো ৰুত্তো. ‘‘হোতী’’তি পদেন ‘‘করোতী’’তি পাঠসেসো ৰুত্তো হোতি. পাকটং হোন্তঞ্হি আৰিভাৰে কতে হোতি. কেনচি অনাৰটন্তি কুট্টাদিনা যেন কেনচি অনাৰটং আৰরণৰিরহিতং. অপ্পটিচ্ছন্নন্তি উপরিতো অচ্ছাদিতং. তদেৰ অনাৰটত্তা ৰিৰটং. অপ্পটিচ্ছন্নত্তা পাকটং. তিরোভাৰন্তি অন্তরিতভাৰং করোতি. আৰটংযেৰ তেন আৰরণেন পিহিতং. পটিচ্ছন্নংযেৰ তেন পটিচ্ছাদনেন পটিকুজ্জিতং.

আকাসকসিণসমাপত্তিযাতি পরিচ্ছেদাকাসকসিণে উপ্পাদিতায চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তিযা. লাভীতি লাভো অস্স অত্থীতি লাভী. অপরিক্খিত্তেতি কেনচি সমন্ততো অপরিক্খিত্তে পদেসে. ইধ আকাসকসিণস্সেৰ ৰুত্তত্তা তত্থ ভাৰিতমেৰ ঝানং আকাসকরণস্স পচ্চযো হোতি, ন অঞ্ঞন্তি দট্ঠব্বং. উপরিআপোকসিণাদীসুপি তদারম্মণমেৰ ঝানং দট্ঠব্বং, ন অঞ্ঞং. পথৰিং আৰজ্জতি, উদকং আৰজ্জতি, আকাসং আৰজ্জতীতি পকতিপথৰীউদকআকাসে আৰজ্জতি. অন্তলিক্খেতি তস্স আকাসস্স পথৰিতো দূরাকাসভাৰং দীপেতি.

১২. চন্দিমসূরিযপরিমজ্জনে কসিণনিযমং অকত্ৰা ‘‘ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা নত্থেত্থ কসিণসমাপত্তিনিযমোতি ৰেদিতব্বং. নিসিন্নকো ৰা নিপন্নকো ৰাতি নিসিন্নো ৰা নিপন্নো ৰা. ইমেহেৰ ইতরইরিযাপথদ্ৰযম্পি ৰুত্তমেৰ হোতি. হত্থপাসে হোতূতি হত্থসমীপে হোতু. হত্থপস্সে হোতূতিপি পাঠো. ইদং তথা কাতুকামস্স ৰসেন ৰুত্তং. অযং পন তত্থ গন্ত্ৰাপি হত্থং ৰড্ঢেত্ৰাপি আমসতি. আমসতীতি ঈসকং ফুসতি. পরামসতীতি বাল়্হং ফুসতি. পরিমজ্জতীতি সমন্ততো ফুসতি. রূপগতন্তি হত্থপাসে ঠিতরূপমেৰ.

দূরেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতীতি পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায দূরে দেৰলোকং ৰা ব্রহ্মলোকং ৰা আৰজ্জতি ‘‘সন্তিকে হোতূ’’তি. আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা পুন সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঞাণেন অধিট্ঠাতি ‘‘সন্তিকে হোতূ’’তি. সন্তিকে হোতি. এস নযো সেসপদেসুপি. ব্রহ্মলোকং পন গন্তুকামস্স দূরস্স সন্তিককরণং ৰত্ৰা ব্রহ্মলোকগমনস্স অনুপকারম্পি ইমায ইদ্ধিযা ইজ্ঝমানৰিসেসং দস্সেন্তো সন্তিকেপীতিআদিমাহ. তত্থ ন কেৰলং থোককরণবহুকরণমেৰ, ‘‘অমধুরং মধুর’’ন্তিআদীসুপি যং যং ইচ্ছতি, তং সব্বং ইদ্ধিমতো ইজ্ঝতি. অপরো নযো – দূরেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতীতি দূরে ব্রহ্মলোকং ৰা মনুস্সলোকস্স সন্তিকে অধিট্ঠাতি. সন্তিকেপি দূরে অধিট্ঠাতীতি সন্তিকে মনুস্সলোকং ৰা দূরে ব্রহ্মলোকে অধিট্ঠাতি. বহুকম্পি থোকং অধিট্ঠাতীতি সচে ব্রহ্মানো বহূ সন্নিপতিতা হোন্তি, মহাঅত্তভাৰত্তা দস্সনূপচারং সৰনূপচারং পজহন্তি, দস্সনূপচারে চ সৰনূপচারে চ একজ্ঝং সঙ্খিপিত্ৰা বহুকম্পি থোকন্তি অধিট্ঠাতি. থোকম্পি বহুকং অধিট্ঠাতীতি সচে মহাপরিৰারেন গন্তুকামো হোতি, এককত্তা থোকং অত্তানং বহুকং অধিট্ঠহিত্ৰা মহাপরিৰারো গচ্ছতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এৰং সতি চতুব্বিধম্পি তং ব্রহ্মলোকগমনে উপকারো হোতি.

দিব্বেন চক্খুনা তস্স ব্রহ্মুনো রূপং পস্সতীতি ইধ ঠিতো আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা যস্স ব্রহ্মুনো রূপং দট্ঠুকামো, দিব্বেন চক্খুনা তস্স ব্রহ্মুনো রূপং পস্সতি. ইধেৰ ঠিতো দিব্বায সোতধাতুযা তস্স ব্রহ্মুনো ভাসমানস্স সদ্দং সুণাতি. চেতোপরিযঞাণেন তস্স ব্রহ্মুনো চিত্তং পজানাতি. দিস্সমানেনাতি চক্খুনা পেক্খিযমানেন. কাযৰসেন চিত্তং পরিণামেতীতি রূপকাযস্স ৰসেন চিত্তং পরিণামেতি. পাদকজ্ঝানচিত্তং গহেত্ৰা কাযে আরোপেতি, কাযানুগতিকং করোতি দন্ধগমনং. কাযগমনঞ্হি দন্ধং হোতি. অধিট্ঠাতীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং, সন্নিট্ঠাপেতীতি অত্থো. সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৰাতি পাদকজ্ঝানারম্মণেন ইদ্ধিচিত্তেন সহজাতং সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৰা পৰিসিত্ৰা ফুসিত্ৰা পাপুণিত্ৰা. সুখসঞ্ঞা চ নাম উপেক্খাসম্পযুত্তসঞ্ঞা. উপেক্খা হি সন্তং সুখন্তি ৰুত্তা, সাযেৰ সঞ্ঞা নীৰরণেহি চেৰ ৰিতক্কাদিপচ্চনীকেহি চ ৰিমুত্তত্তা লহুসঞ্ঞাতিপি ৰেদিতব্বা. তং ওক্কন্তস্স পনস্স করজকাযোপি তূলপিচু ৰিয সল্লহুকো হোতি. সো এৰং ৰাতক্খিত্ততূলপিচুনা ৰিয সল্লহুকেন দিস্সমানেন কাযেন ব্রহ্মলোকং গচ্ছতি. এৰং গচ্ছন্তো চ সচে ইচ্ছতি, পথৰীকসিণৰসেন আকাসে মগ্গং নিম্মিনিত্ৰা পদসা গচ্ছতি. সচে ইচ্ছতি, আকাসে পথৰীকসিণৰসেনেৰ পদে পদে পদুমং নিম্মিনিত্ৰা পদুমে পদুমে পদং নিক্খিপন্তো পদসা গচ্ছতি. সচে ইচ্ছতি, ৰাযোকসিণৰসেন ৰাতং অধিট্ঠহিত্ৰা তূলপিচু ৰিয ৰাযুনা গচ্ছতি. অপিচ গন্তুকামতাৰ এত্থ পমাণং. সতি হি গন্তুকামতায এৰংকতচিত্তাধিট্ঠানো অধিট্ঠানৰেগক্খিত্তোৰ সো জিযাৰেগক্খিত্তো সরো ৰিয দিস্সমানো গচ্ছতি.

চিত্তৰসেন কাযং পরিণামেতীতি করজকাযং গহেত্ৰা পাদকজ্ঝানচিত্তে আরোপেতি, চিত্তানুগতিকং করোতি সীঘগমনং. চিত্তগমনঞ্হি সীঘং হোতি. সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৰাতি রূপকাযারম্মণেন ইদ্ধিচিত্তেন সহজাতং সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইদং পন চিত্তগমনমেৰ হোতি. এৰং অদিস্সমানেন কাযেন গচ্ছন্তো পনাযং কিং তস্সাধিট্ঠানচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে গচ্ছতি? উদাহু ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে ৰাতি ৰুত্তে ‘‘তীসুপি খণেসু গচ্ছতী’’তি থেরো আহ. কিং পন সো সযং গচ্ছতি, নিম্মিতং পেসেতীতি? যথারুচি করোতি. ইধ পনস্স সযং গমনমেৰ আগতং.

মনোমযন্তি অধিট্ঠানমনেন নিম্মিতত্তা মনোমযং. সব্বঙ্গপচ্চঙ্গন্তি সব্বঅঙ্গপচ্চঙ্গৰন্তং. অহীনিন্দ্রিযন্তি ইদং চক্খুসোতাদীনং সণ্ঠানৰসেন ৰুত্তং, নিম্মিতরূপে পন পসাদো নাম নত্থি. সচে সো ইদ্ধিমা চঙ্কমতি, নিম্মিতোপি তত্থ চঙ্কমতীতিআদি সব্বং সাৰকনিম্মিতং সন্ধায ৰুত্তং. বুদ্ধনিম্মিতা পন যং যং ভগৰা করোতি, তং তম্পি করোন্তি, ভগৰতো চিত্তৰসেন অঞ্ঞম্পি করোন্তীতি. ধূমাযতি পজ্জলতীতি তেজোকসিণৰসেন. ধম্মং ভাসতীতিআদীনি তীণি অনিযমেত্ৰা ৰুত্তানি. সন্তিট্ঠতীতি সঙ্গম্ম তিট্ঠতি. সল্লপতীতি সঙ্গম্ম লপতি. সাকচ্ছং সমাপজ্জতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স উত্তরপচ্চুত্তরদানৰসেন সংকথং করোতি. এত্থ চ যং সো ইদ্ধিমা ইধেৰ ঠিতো দিব্বেন চক্খুনা রূপং পস্সতি, দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সুণাতি, চেতোপরিযঞাণেন চিত্তং পজানাতি, যম্পি সো ইধেৰ ঠিতো তেন ব্রহ্মুনা সদ্ধিং সন্তিট্ঠতি, সল্লপতি, সাকচ্ছং সমাপজ্জতি, যম্পিস্স ‘‘দূরেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতী’’তিআদিকং অধিট্ঠানং, যম্পি সো দিস্সমানেন ৰা অদিস্সমানেন ৰা কাযেন ব্রহ্মলোকং গচ্ছতি, এত্তাৰতা ন কাযেন ৰসং ৰত্তেতি. যঞ্চ খো ‘‘সো তস্স ব্রহ্মুনো পুরতো রূপিং অভিনিম্মিনাতী’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তৰিধানং আপজ্জতি, এত্তাৰতা কাযেন ৰসং ৰত্তেতি নাম. সেসং পন কাযেন ৰসৰত্তনায পুব্বভাগদস্সনত্থং ৰুত্তন্তি. অযং তাৰ অধিট্ঠানা ইদ্ধি.

১৩. ৰিকুব্বনিদ্ধিনিদ্দেসে সিখিস্স ভগৰতো সাৰকনিদস্সনং ৰিকুব্বনিদ্ধিযা কাযসক্খিপুগ্গলদস্সনত্থং ৰুত্তং. তম্পি দস্সেন্তো পঠমং তাৰ ব্রহ্মলোকে ঠিতো সহস্সিলোকধাতুং সরেন ৰিঞ্ঞাপেসীতি অতিৰিয অচ্ছরিযঅব্ভুতভূতং সহস্সিলোকধাতুযা সদ্দসৰনং অধিট্ঠানিদ্ধিং দস্সেসি. ইদানি তস্স ৰত্থুস্স পরিদীপনত্থমিদং ৰুচ্চতি – ইমস্মা হি কপ্পা একতিংসে কপ্পে সিখী ভগৰা অনন্তরজাতিযা তুসিতপুরতো চৰিত্ৰা অরুণৰতীনগরে অরুণৰতো রঞ্ঞো পভাৰতিযা নাম মহেসিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তিত্ৰা পরিপক্কঞাণো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা বোধিমণ্ডে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা পৰত্তৰরধম্মচক্কো অরুণৰতিং নিস্সায ৰিহরন্তো একদিৰসং পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো ‘‘অরুণৰতিং পিণ্ডায পৰিসিস্সামী’’তি নিক্খমিত্ৰা ৰিহারদ্ৰারকোট্ঠকসমীপে ঠিতো অভিভুং নাম অগ্গসাৰকং আমন্তেসি – ‘‘অতিপ্পগো খো, ভিক্খু, অরুণৰতিং পিণ্ডায পৰিসিতুং. যেন অঞ্ঞতরো ব্রহ্মলোকো তেনুপসঙ্কমিস্সামা’’তি. যথাহ

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সিখী ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভুং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘আযাম, ব্রাহ্মণ, যেন অঞ্ঞতরো ব্রহ্মলোকো, তেনুপসঙ্কমিস্সাম যাৰ ভত্তস্স কালো ভৰিস্সতী’তি. ‘এৰং ভন্তে’তি খো, ভিক্খৰে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো, ভিক্খৰে, সিখী চ ভগৰা অভিভূ চ ভিক্খু যেন অঞ্ঞতরো ব্রহ্মলোকো, তেনুপসঙ্কমিংসূ’’তি (সং. নি. ১.১৮৫).

তত্থ মহাব্রহ্মা সম্মাসম্বুদ্ধং দিস্ৰা অত্তমনো পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা ব্রহ্মাসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা অদাসি. থেরস্সাপি অনুচ্ছৰিকং আসনং পঞ্ঞাপযিংসু. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে, থেরোপি অত্তনো পত্তাসনে নিসীদি. মহাব্রহ্মাপি দসবলং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তেনাহ – অথ খো, ভিক্খৰে, সিখী ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভুং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘পটিভাতু, ব্রাহ্মণ, তং ব্রহ্মুনো চ ব্রহ্মপরিসায চ ব্রহ্মপারিসজ্জানঞ্চ ধম্মী কথা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো, ভিক্খৰে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিস্সুণিত্ৰা ব্রহ্মুনো চ ব্রহ্মপরিসায চ ব্রহ্মপারিসজ্জানঞ্চ ধম্মকথং কথেসি. থেরে ধম্মকথং কথেন্তে ব্রহ্মানো উজ্ঝাযিংসু ‘‘চিরস্সঞ্চ মযং সত্থু ব্রহ্মলোকাগমনং লভিম্হা, অযঞ্চ ভিক্খু ঠপেত্ৰা সত্থারং সযং ধম্মকথং আরভী’’তি. সত্থা তেসং অনত্তমনভাৰং ঞত্ৰা অভিভুং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘উজ্ঝাযন্তি খো তে, ব্রাহ্মণ, ব্রহ্মা চ ব্রহ্মপরিসা চ ব্রহ্মপারিসজ্জা চ. তেন হি, ত্ৰং ব্রাহ্মণ, ভিয্যোসো মত্তায সংৰেজেহী’’তি. থেরো সত্থু ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিকুব্বনং কত্ৰা সহস্সিলোকধাতুং সরেন ৰিঞ্ঞাপেন্তো –

‘‘আরম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;

ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নল়াগারংৰ কুঞ্জরো.

‘‘যো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে, অপ্পমত্তো ৰিহস্সতি;

পহায জাতিসংসারং, দুক্খস্সন্তং করিস্সতী’’তি. (অ. নি. ১.১৮৫) –

ইমং গাথাদ্ৰযং অভাসি.

কিং পন কত্ৰা থেরো সহস্সিলোকধাতুং সরেন ৰিঞ্ঞাপেসীতি? নীলকসিণং তাৰ সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অভিঞ্ঞাঞাণেন চক্কৰাল়সহস্সে সব্বত্থ অন্ধকারং ফরি. ততো ‘‘কিমিদং অন্ধকার’’ন্তি সত্তানং আভোগে উপ্পন্নে আলোককসিণং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায আলোকং দস্সেসি. ‘‘কিং আলোকো অয’’ন্তি ৰিচিনন্তানং অত্তানং দস্সেসি. চক্কৰাল়সহস্সে চ দেৰমনুস্সা অঞ্জলিং পগ্গণ্হিত্ৰা থেরংযেৰ নমস্সমানা অট্ঠংসু. থেরো ‘‘মহাজনো ময্হং ধম্মং দেসেন্তস্স সদ্দং সুণাতূ’’তি ইমা গাথা অভাসি. সব্বে ওসটায পরিসায মজ্ঝে নিসীদিত্ৰা ধম্মং দেসেন্তস্স ৰিয সদ্দং অস্সোসুং. অত্থোপি তেসং পাকটো অহোসি. তং ৰিঞ্ঞাপনং সন্ধায ‘‘সরেন ৰিঞ্ঞাপেসী’’তি ৰুত্তং. তেন কতং অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিকুব্বনং সন্ধায পুন সো দিস্সমানেনপীতিআদি ৰুত্তং. তত্থ ধম্মং দেসেসীতি পঠমং ৰুত্তপ্পকারং ইদ্ধিৰিকুব্বনং দস্সেন্তো ধম্মং দেসেসি, ততো যথাৰুত্তক্কমেন দ্ৰে গাথা ভাসন্তো সরেন ৰিঞ্ঞাপেসীতি ৰেদিতব্বং. দিস্সমানেনপি কাযেনাতিআদীসু চ ইত্থংভূতলক্খণে করণৰচনং, এৰংভূতকাযো হুত্ৰাতি অত্থো.

ইদানি তং ৰত্থুং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞস্সাপি ইদ্ধিমতো ৰিকুব্বনিদ্ধিকরণৰিধানং দস্সেন্তো সো পকতিৰণ্ণং ৰিজহিত্ৰাতিআদিমাহ. তত্থ সোতি হেট্ঠা ৰুত্তৰিধানেন মুদুকম্মঞ্ঞকতচিত্তো সো ইদ্ধিমা ভিক্খু. সচে ৰিকুব্বনিদ্ধিং কাতুকামো হোতি, অত্তনো পকতিৰণ্ণং পকতিসণ্ঠানং ৰিজহিত্ৰা কুমারকৰণ্ণং ৰা দস্সেতি. কথং? পথৰীকসিণারম্মণাভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ‘‘এৰরূপো কুমারকো হোমী’’তি নিম্মিনিতব্বং কুমারকৰণ্ণং আৰজ্জিত্ৰা কতপরিকম্মাৰসানে পুন সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘এৰরূপো নাম কুমারকো হোমী’’তি অভিঞ্ঞাঞাণেন অধিট্ঠাতি, সহ অধিট্ঠানেন কুমারকো হোতীতি. ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১০০) কসিণনিদ্দেসে ‘‘পথৰীকসিণৰসেন একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতীতিআদিভাৰো…পে… এৰমাদীনি ইজ্ঝন্তী’’তি ৰচনেন ইধ পথৰীকসিণারম্মণং পাদকজ্ঝানং যুজ্জতি. তত্থেৰ পন অভিঞ্ঞানিদ্দেসে ৰিকুব্বনিদ্ধিযা ‘‘পথৰীকসিণাদীসু অঞ্ঞতরারম্মণতো অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠাযা’’তি ৰুত্তং, তত্থেৰ (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৯৮) চ ‘‘অত্তনো কুমারকৰণ্ণো আৰজ্জিতব্বো’’তি ৰুত্তং, তং নাগাদিনিম্মানে ন যুজ্জতি ৰিয. নাগৰণ্ণাদিনিম্মানেপি এসেৰ নযো.

তত্থ নাগৰণ্ণন্তি সপ্পসণ্ঠানং. সুপণ্ণৰণ্ণন্তি গরুল়সণ্ঠানং. ইন্দৰণ্ণন্তি সক্কসণ্ঠানং. দেৰৰণ্ণন্তি সেসদেৰসণ্ঠানং. সমুদ্দৰণ্ণং পন আপোকসিণৰসেন ইজ্ঝতি. পত্তিন্তি পদাতিং. ৰিৰিধম্পি সেনাব্যূহন্তি হত্থিআদীনং ৰসেন অনেকৰিহিতং সেনাসমূহং. ৰিসুদ্ধিমগ্গে পন ‘‘হত্থিম্পি দস্সেতীতিআদি পনেত্থ বহিদ্ধাপি হত্থিআদিদস্সনৰসেন ৰুত্তং. তত্থ ‘হত্থী হোমী’তি অনধিট্ঠহিত্ৰা ‘হত্থী হোতূ’তি অধিট্ঠাতব্বং. অস্সাদীসুপি এসেৰ নযো’’তি ৰুত্তং, তং ‘‘পকতিৰণ্ণং ৰিজহিত্ৰা’’তি ৰুত্তমূলপদেন চ ৰিকুব্বনিদ্ধিভাৰেন চ ৰিরুজ্ঝতি. পাল়িযং ৰুত্তক্কমেন হি পকতিৰণ্ণং অৰিজহিত্ৰা অধিট্ঠানৰসেন অঞ্ঞস্স দস্সনং অধিট্ঠানিদ্ধি নাম, পকতিৰণ্ণং ৰিজহিত্ৰা অধিট্ঠানৰসেন অত্তনো অঞ্ঞথাদস্সনং ৰিকুব্বনিদ্ধি নাম.

১৪. মনোমযিদ্ধিঞাণনিদ্দেসে ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতীতিআদীসু ইদ্ধিমা ভিক্খু মনোমযিদ্ধিং কাতুকামো আকাসকসিণারম্মণপাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায অত্তনো রূপকাযং তাৰ আৰজ্জিত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ ‘‘সুসিরো হোতূ’’তি অধিট্ঠাতি, সুসিরো হোতি. অথ তস্স অব্ভন্তরে পথৰীকসিণৰসেন অঞ্ঞং কাযং আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতি, তস্স অব্ভন্তরে অঞ্ঞো কাযো হোতি. সো তং মুখতো অব্বূহিত্ৰা বহি ঠপেতি. ইদানি তমত্থং উপমাহি পকাসেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ মুঞ্জম্হাতি মুঞ্জতিণম্হা. ঈসিকং পৰাহেয্যাতি কল়ীরং লুঞ্চেয্য. কোসিযাতি কোসকতো. করণ্ডাতি করণ্ডায, পুরাণতচকঞ্চুকতোতি অত্থো. তত্থ চ উদ্ধরেয্যাতি চিত্তেনেৰস্স উদ্ধরণং ৰেদিতব্বং. অযঞ্হি অহি নাম সজাতিযং ঠিতো, কট্ঠন্তরং ৰা রুক্খন্তরং ৰা নিস্সায, তচতো সরীরং নিক্কড্ঢনপযোগসঙ্খাতেন থামেন, সরীরং খাদযমানং ৰিয পুরাণতচং জিগুচ্ছন্তো ইমেহি চতূহি কারণেহি সযমেৰ কঞ্চুকং পজহাতি.

এত্থ চ যথা ঈসিকাদযো মুঞ্জাদীহি সদিসা হোন্তি, এৰমিদং মনোমযং রূপং ইদ্ধিমতা সব্বাকারেহি সদিসমেৰ হোতীতি দস্সনত্থং ইমা উপমা ৰুত্তাতি. ‘‘মনোমযেন কাযেন, ইদ্ধিযা উপসঙ্কমী’’তি (থেরগা. ৯০১) এত্থ অভিঞ্ঞামনেন কতকাযো মনোমযকাযো নাম. ‘‘অঞ্ঞতরং মনোমযং কাযং উপপজ্জতী’’তি (চূল়ৰ. ৩৩৩) এত্থ ঝানমনেন নিব্বিত্তিতকাযো তেন মনেন কতত্তা মনোমযকাযো নাম. ইধ পন অভিঞ্ঞামনেন উপ্পাদিতকাযো তেন মনেন কতত্তা মনোমযকাযো নাম. এৰং সতি অধিট্ঠানিদ্ধিযা ৰিকুব্বনিদ্ধিযা চ কতো মনোমযকাযো নাম হোতীতি চে? হোতিযেৰ. ইধ পন তাসং ৰিসুং ৰিসুং ৰিসেসেন ৰিসেসেত্ৰা অধিট্ঠানিদ্ধি ৰিকুব্বনিদ্ধীতি চ ৰুত্তত্তা অব্ভন্তরতো নিম্মানমেৰ মনোমযিদ্ধি নাম.

১৫. ঞাণৰিপ্ফারিদ্ধিনিদ্দেসে ঞাণস্স ৰিপ্ফারো ৰেগো অস্সা অত্থীতি ঞাণৰিপ্ফারা. এত্থ চ সত্তঅনুপস্সনাৰসেনেৰ ইদ্ধিং দস্সেত্ৰা সেসা যাৰ অরহত্তমগ্গা সঙ্খিত্তাতি ৰেদিতব্বা.

আযস্মতো বাকুলস্স ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধীতিআদীসু বাকুলত্থেরো তাৰ দ্ৰীসু কুলেসু ৰড্ঢিতত্তা এৰংলদ্ধনামো পুব্ববুদ্ধেসু কতাধিকারো পুঞ্ঞসম্পদায সম্পন্নো থেরো. সো হি মহাসম্পত্তিং অনুভৰমানো দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো অম্হাকং দসবলস্স নিব্বত্তিতো পুরেতরমেৰ কোসম্বিযং সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তি. তং জাতকালে মঙ্গলত্থায মহাপরিৰারেন যমুনং নেত্ৰা সপরিৰারা ধাতী নিমুজ্জনুম্মুজ্জনৰসেন কীল়াপেন্তী ন্হাপেতি. একো মহামচ্ছো ‘‘ভক্খো মে অয’’ন্তি মঞ্ঞমানো মুখং ৰিৰরিত্ৰা উপগতো. ধাতী দারকং ছড্ডেত্ৰা পলাতা. মহামচ্ছো তং গিলি. পুঞ্ঞৰা সত্তো সযনগব্ভং পৰিসিত্ৰা নিপন্নো ৰিয ন কিঞ্চি দুক্খং পাপুণি. মচ্ছো দারকস্স তেজেন তত্তকং ফালং গিলিত্ৰা ৰিয দয্হমানো ৰেগেন তিংসযোজনং গন্ত্ৰা বারাণসিৰাসিনো মচ্ছবন্ধস্স জালং পাৰিসি. সো দারকস্স তেজেন জালতো নীহটমত্তোৰ মতো. মচ্ছবন্ধা তং সকলমেৰ অন্তরকাজেন আদায ‘‘সহস্সেন দেমা’’তি নগরে চরন্তা অসীতিকোটিধনস্স অপুত্তকস্স সেট্ঠিস্স ঘরদ্ৰারং গন্ত্ৰা সেট্ঠিভরিযায একেন কহাপণেন অদংসু. সা তং সযমেৰ ফলকে ঠপেত্ৰা পিট্ঠিতো ফালেন্তী মচ্ছকুচ্ছিযং সুৰণ্ণৰণ্ণং দারকং দিস্ৰা ‘‘মচ্ছকুচ্ছিযং মে পুত্তো লদ্ধো’’তি নাদং নদিত্ৰা দারকং আদায সামিকং উপগচ্ছি. সেট্ঠি তাৰদেৰ ভেরিং চরাপেত্ৰা দারকং আদায রঞ্ঞো সন্তিকং আনেত্ৰা তমত্থং আরোচেসি. রাজা ‘‘পুঞ্ঞৰা দারকো, পোসেহি ন’’ন্তি আহ. ইতরম্পি সেট্ঠিকুলং তং পৰত্তিং সুত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা ‘‘অম্হাকং পুত্তো’’তি তং দারকং গণ্হিতুং ৰিৰদি. উভোপি রাজকুলং অগমংসু. রাজা ‘‘দ্ৰিন্নম্পি অপুত্তকং কাতুং ন সক্কা, দ্ৰিন্নম্পি দাযাদো হোতূ’’তি আহ. ততো পট্ঠায দ্ৰেপি কুলানি লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তানি অহেসুং. তস্স দ্ৰীহি কুলেহি ৰড্ঢিতত্তা ‘‘বাকুলকুমারো’’তি নামং অকংসু. তস্স ৰিঞ্ঞুতং পত্তস্স দ্ৰীসুপি নগরেসু তযো তযো পাসাদে কারেত্ৰা নাটকানি পচ্চুপট্ঠপেসুং. একেকস্মিং নগরে চত্তারো চত্তারো মাসে ৰসি. তহিং একস্মিং নগরে চত্তারো মাসে ৰুট্ঠস্স সঙ্ঘাটনাৰাসু মণ্ডপং কারেত্ৰা তত্থ নং নাটকেহি সদ্ধিং আরোপেত্ৰা মহাসম্পত্তিং অনুভৰমানং দ্ৰীহি মাসেহি ইতরং নগরং উপড্ঢপথং নেন্তি. ইতরনগরৰাসিনো নাটকাপি ‘‘দ্ৰীহি মাসেহি উপড্ঢপথং আগতো ভৰিস্সতী’’তি তথেৰ পচ্চুগ্গন্ত্ৰা দ্ৰীহি মাসেহি অত্তনো নগরং আনেন্তি. ইতরনাটকা মজ্ঝে নিৰত্তিত্ৰা অত্তনো নগরমেৰ গচ্ছন্তি. তত্থ চত্তারো মাসে ৰসিত্ৰা তেনেৰ নিযামেন পুন ইতরনগরং গচ্ছতি. এৰমস্স সম্পত্তিং অনুভৰন্তস্স অসীতি ৰস্সানি পরিপুণ্ণানি.

তস্মিং সমযে অম্হাকং বোধিসত্তো সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা পৰত্তৰরধম্মচক্কো অনুক্কমেন চারিকং চরন্তো কোসম্বিং পাপুণি. ‘‘বারাণসি’’ন্তি মজ্ঝিমভাণকা. বাকুলসেট্ঠিপি খো ‘‘দসবলো আগতো’’তি সুত্ৰা বহুং গন্ধমালং আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মকথং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি. সো সত্তাহমেৰ পুথুজ্জনো হুত্ৰা অট্ঠমে অরুণে সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. অথস্স দ্ৰীসু নগরেসু পরিচিতমাতুগামা অত্তনো কুলঘরানি আগন্ত্ৰা তত্থেৰ ৰসমানা চীৰরানি করিত্ৰা পহিণিংসু. থেরো একং অড্ঢমাসং কোসম্বিৰাসীহি পহিতং চীৰরং পরিভুঞ্জতি, একং অড্ঢমাসং বারাণসিৰাসীহীতি এতেনেৰ নিযামেন দ্ৰীসু নগরেসু যং যং উত্তমং, তং তং থেরস্সেৰ আহরীযতি. পব্বজিতস্সাপিস্স সুখেনেৰ অসীতি ৰস্সানি অগমংসু. উভযত্থাপিস্স মুহুত্তমত্তম্পি অপ্পমত্তকোপি আবাধো ন উপ্পন্নপুব্বো. সো পচ্ছিমে কালে বাকুলসুত্তং (ম. নি. ৩.২০৯ আদযো) কথেত্ৰা পরিনিব্বাযীতি. এৰং মচ্ছকুচ্ছিযং অরোগভাৰো আযস্মতো বাকুলস্স পচ্ছিমভৰিকস্স তেন অত্তভাৰেন পটিলভিতব্বঅরহত্তঞাণানুভাৰেন নিব্বত্তত্তা ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি নাম. সুচরিতকম্মফলপ্পত্তস্স পটিসম্ভিদাঞাণস্স আনুভাৰেনাতিপি ৰদন্তি.

সংকিচ্চত্থেরোপি (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৭৩) পুব্বে কতপুঞ্ঞো ধম্মসেনাপতিত্থেরস্স উপট্ঠাকস্স সাৰত্থিযং অড্ঢকুলস্স ধীতু কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. সা তস্মিং কুচ্ছিগতে একেন ব্যাধিনা তং খণংযেৰ কালমকাসি, তস্সা সরীরে ঝাপিযমানে ঠপেত্ৰা গব্ভমংসং সেসমংসং ঝাপযি. অথস্সা গব্ভমংসং চিতকতো ওতারেত্ৰা দ্ৰীসু তীসু ঠানেসু সূলেহি ৰিজ্ঝিংসু. সূলকোটি দারকস্স অক্খিকোটিং ফুসি. এৰং গব্ভমংসং ৰিজ্ঝিত্ৰা অঙ্গাররাসিম্হি পক্খিপিত্ৰা অঙ্গারেহেৰ পটিচ্ছাদেত্ৰা পক্কমিংসু. গব্ভমংসং ঝাযি, অঙ্গারমত্থকে পন সুৰণ্ণবিম্বসদিসো দারকো পদুমগব্ভে নিপন্নো ৰিয অহোসি. পচ্ছিমভৰিকসত্তস্স হি সিনেরুনা ওত্থরিযমানস্সাপি অরহত্তং অপ্পত্ৰা জীৰিতক্খযো নাম নত্থি. পুনদিৰসে ‘‘চিতকং নিব্বাপেস্সামা’’তি আগতা তথা নিপন্নং দারকং দিস্ৰা অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতা দারকং আদায নগরং গন্ত্ৰা নেমিত্তকে পুচ্ছিংসু. নেমিত্তকা ‘‘সচে অযং দারকো অগারং অজ্ঝাৰসিস্সতি, যাৰ সত্তমা কুলপরিৰট্টা ঞাতকা দুগ্গতা ভৰিস্সন্তি. সচে পব্বজিস্সতি, পঞ্চহি সমণসতেহি পরিৰুতো চরিস্সতী’’তি আহংসু. অয্যকা তং দারকং ৰড্ঢেসি. ঞাতকাপি ৰড্ঢিতকালে ‘‘অম্হাকং অয্যস্স সন্তিকে পব্বাজেস্সামা’’তি পোসযিংসু. সো সত্তৰস্সিককালে ‘‘তৰ কুচ্ছিযা ৰসনকালে মাতা তে কালমকাসি, তস্সা সরীরে ঝাপিযমানেপি ত্ৰং ন ঝাযী’’তি কুমারকানং কথং সুত্ৰা ‘‘অহং কির এৰরূপা ভযা মুত্তো, কিং মে ঘরাৰাসেন পব্বজিস্সামী’’তি ঞাতকানং আরোচেসি. তে ‘‘সাধু, তাতা’’তি তং ধম্মসেনাপতিত্থেরস্স সন্তিকং নেত্ৰা ‘‘ভন্তে, ইমং পব্বাজেথা’’তি অদংসু. থেরো তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৰা পব্বাজেসি. সো খুরগ্গেযেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. পরিপুণ্ণৰস্সো চ উপসম্পদং লভিত্ৰা দসৰস্সো হুত্ৰা পঞ্চসতভিক্খুপরিৰারো ৰিচরীতি. এৰং ৰুত্তনযেনেৰ দারুচিতকায অরোগভাৰো আযস্মতো সংকিচ্চস্স ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি নাম.

ভূতপালত্থেরোপি (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৭৩) পুব্বহেতুসম্পন্নো. তস্স পিতা রাজগহে দলিদ্দমনুস্সো. সো তং দারকং গহেত্ৰা দারূনং অত্থায সকটেন অটৰিং গন্ত্ৰা দারুভারং কত্ৰা সাযং নগরদ্ৰারসমীপং পত্তো. অথস্স গোণা যুগং ওস্সজিত্ৰা নগরং পৰিসিংসু. সো সকটমূলে পুত্তকং নিসীদাপেত্ৰা গোণানং অনুপদং গচ্ছন্তো নগরমেৰ পাৰিসি. তস্স অনিক্খন্তস্সেৰ দ্ৰারং পিদহি. দারকো সকলরত্তিং সকটস্স হেট্ঠা নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দং ওক্কমি. রাজগহং পকতিযাপি অমনুস্সবহুলং, ইদং পন সুসানসমীপট্ঠানং. ন চ কোচি যক্খো তস্স পচ্ছিমভৰিকস্স দারকস্স উপদ্দৰং কাতুমসক্খি. সো অপরেন সমযেন পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিত্ৰা ভূতপালত্থেরো নাম অহোসীতি. এৰং ৰাল়যক্খানুচরিতেপি পদেসে ৰুত্তনযেনেৰ অরোগভাৰো আযস্মতো ভূতপালস্স ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি নাম.

১৬. সমাধিৰিপ্ফারিদ্ধিনিদ্দেসে আযস্মতো সারিপুত্তস্স সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধীতিআদীসু আযস্মতো সারিপুত্তস্স মহামোগ্গল্লানত্থেরেন সদ্ধিং কপোতকন্দরাযং ৰিহরতো জুণ্হায রত্তিযা নৰোরোপিতেহি কেসেহি অজ্ঝোকাসে নিসিন্নস্স একো দুট্ঠযক্খো সহাযকেন যক্খেন ৰারিযমানোপি সীসে পহারং অদাসি. যস্স মেঘস্স ৰিয গজ্জতো সদ্দো অহোসি, থেরো তস্স পহরণসমযে সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসিন্নো হোতি. অথস্স তেন পহারেন ন কোচি আবাধো অহোসি. অযং তস্স আযস্মতো সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি. যথাহ –

‘‘এৰং মে সুতং (উদা. ৩৪) – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো কপোতকন্দরাযং ৰিহরন্তি. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সারিপুত্তো জুণ্হায রত্তিযা নৰোরোপিতেহি কেসেহি অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি অঞ্ঞতরং সমাধিং সমাপজ্জিত্ৰা.

‘‘তেন খো পন সমযেন দ্ৰে যক্খা সহাযকা উত্তরায দিসায দক্খিণং দিসং গচ্ছন্তি কেনচিদেৰ করণীযেন. অদ্দসংসু খো তে যক্খা আযস্মন্তং সারিপুত্তং জুণ্হায রত্তিযা নৰোরোপিতেহি কেসেহি অব্ভোকাসে নিসিন্নং, দিস্ৰান একো যক্খো দুতিযং যক্খং এতদৰোচ – ‘পটিভাতি মং, সম্ম, ইমস্স সমণস্স সীসে পহারং দাতু’ন্তি. এৰং ৰুত্তে সো যক্খো তং যক্খং এতদৰোচ – ‘অলং, সম্ম, মা সমণং আসাদেসি, উল়ারো সো, সম্ম, সমণো মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো’তি.

‘‘দুতিযম্পি খো…পে… ততিযম্পি খো সো যক্খো তং যক্খং এতদৰোচ – ‘পটিভাতি মং, সম্ম, ইমস্স সমণস্স সীসে পহারং দাতু’ন্তি. ততিযম্পি খো সো যক্খো তং যক্খং এতদৰোচ – ‘অলং, সম্ম, মা সমণং আসাদেসি, উল়ারো সো, সম্ম, সমণো মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো’তি.

‘‘অথ খো সো যক্খো তং যক্খং অনাদিযিত্ৰা আযস্মতো সারিপুত্তস্স সীসে পহারং অদাসি. তাৰ মহাপহারো অহোসি, অপি তেন পহারেন সত্তরতনং ৰা অড্ঢট্ঠমরতনং ৰা নাগং ওসারেয্য, মহন্তং ৰা পব্বতকূটং পদালেয্য. অথ চ পন সো যক্খো ‘দয্হামি দয্হামী’তি তত্থেৰ মহানিরযং অপতাসি.

‘‘অদ্দসা খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন তেন যক্খেন আযস্মতো সারিপুত্তস্স সীসে পহারং দীযমানং, দিস্ৰা যেন আযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ – ‘কচ্চি তে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি ন কিঞ্চি দুক্খ’ন্তি. ‘খমনীযং মে, আৰুসো মোগ্গল্লান, যাপনীযং মে, আৰুসো মোগ্গল্লান, অপি চ মে সীসং থোকং দুক্খ’ন্তি.

‘‘অচ্ছরিযং, আৰুসো সারিপুত্ত, অব্ভুতং, আৰুসো সারিপুত্ত, যাৰ মহিদ্ধিকো আযস্মা সারিপুত্তো মহানুভাৰো. ইধ তে, আৰুসো সারিপুত্ত, অঞ্ঞতরো যক্খো সীসে পহারং অদাসি. তাৰ মহা পহারো অহোসি, অপি তেন পহারেন সত্তরতনং ৰা অড্ঢট্ঠমরতনং ৰা নাগং ওসারেয্য, মহন্তং ৰা পব্বতকূটং পদালেয্য. অথ চ পনাযস্মা সারিপুত্তো এৰমাহ – ‘খমনীযং মে, আৰুসো মোগ্গল্লান, যাপনীযং মে, আৰুসো মোগ্গল্লান, অপি চ মে সীসং থোকং দুক্খ’ন্তি.

‘‘অচ্ছরিযং, আৰুসো মোগ্গল্লান, অব্ভুতং, আৰুসো মোগ্গল্লান, যাৰ মহিদ্ধিকো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম যক্খম্পি পস্সিস্সতি, মযং পনেতরহি পংসুপিসাচকম্পি ন পস্সামাতি.

‘‘অস্সোসি খো ভগৰা দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায তেসং উভিন্নং মহানাগানং ইমং এৰরূপং কথাসল্লাপং.

অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘যস্স সেলূপমং চিত্তং, ঠিতং নানুপকম্পতি;

ৰিরত্তং রজনীযেসু, কোপনীযে ন কুপ্পতি;

যস্সেৰং ভাৰিতং চিত্তং, কুতো তং দুক্খমেস্সতী’’তি. (উদা. ৩৪);

এত্থ চ ‘‘কুতো তং দুক্খমেস্সতী’’তি ভগৰতা ৰুত্তৰচনেন ‘‘তেন পহারেন ন কোচি আবাধো অহোসী’’তি অট্ঠকথাৰচনং অতিৰিয সমেতি. তস্মা ‘‘অপিচ মে সীসং থোকং দুক্খ’’ন্তি ৰচনেন দুক্খৰেদনা ন হোতি, সীসস্স পন অকম্মঞ্ঞভাৰং সন্ধায ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰুত্তং. লোকেপি হি অকিচ্ছেন পরিহরিতুং সক্কুণেয্যো সুখসীলো, কিচ্ছেন পরিহরিতুং সক্কুণেয্যো দুক্খসীলোতি ৰুচ্চতি. তম্পি খো অকম্মঞ্ঞতং সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতসমযত্তা অহোসীতি ৰেদিতব্বো. সমাপত্তিঅপ্পিতসমযে হি তম্পি ন ভৰেয্যাতি. ‘‘এতরহি পংসুপিসাচকম্পি ন পস্সামা’’তি দট্ঠুং অসমত্থতায ন ৰুত্তং, অভিঞ্ঞাসু ব্যাপারাভাৰেন ৰুত্তং. থেরো কির ‘‘পচ্ছিমা জনতা পোথুজ্জনিকায ইদ্ধিযা সারসঞ্ঞা মাহেসু’’ন্তি পচ্ছিমং জনতং অনুকম্পমানো যেভুয্যেন ইদ্ধিং ন ৰলঞ্জেসি. থেরগাথায চ –

‘‘নেৰ পুব্বেনিৰাসায, নপি দিব্বস্স চক্খুনো;

চেতোপরিযায ইদ্ধিযা, চুতিযা উপপত্তিযা;

সোতধাতুৰিসুদ্ধিযা, পণিধি মে ন ৰিজ্জতী’’তি. (থেরগা. ৯৯৬) –

থেরেন সযমেৰ অভিঞ্ঞাসু পত্থনাভাৰো ৰুত্তো. থেরো পন সত্তসট্ঠিযা সাৰকপারমীঞাণেসু পারমিপ্পত্তোতি.

সঞ্জীৰত্থেরং পন ককুসন্ধস্স ভগৰতো দুতিযঅগ্গসাৰকং নিরোধসমাপন্নং ‘‘কালঙ্কতো’’তি সল্লক্খেত্ৰা গোপালকাদযো তিণকট্ঠাদীনি সংকড্ঢিত্ৰা অগ্গিং অদংসু. থেরস্স চীৰরে অংসুমত্তম্পি ন ঝাযিত্থ. অযমস্সাযস্মতো অনুপুব্বসমাপত্তিৰসেন পৰত্তসমথানুভাৰনিব্বত্তত্তা সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি. যথাহ –

‘‘তেন খো পন, পাপিম, সমযেন ককুসন্ধো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো হোতি. ককুসন্ধস্স খো পন, পাপিম, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰিধুরসঞ্জীৰং নাম সাৰকযুগং অহোসি অগ্গং ভদ্দযুগং. যাৰতা পন, পাপিম, ককুসন্ধস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাৰকা. তেসু ন চ কোচি আযস্মতা ৰিধুরেন সমসমো হোতি যদিদং ধম্মদেসনায. ইমিনা খো এতং, পাপিম, পরিযাযেন আযস্মতো ৰিধুরস্স ৰিধুরোতেৰ সমঞ্ঞা উদপাদি. আযস্মা পন, পাপিম, সঞ্জীৰো অরঞ্ঞগতোপি রুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগারগতোপি অপ্পকসিরেনেৰ সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপজ্জতি.

‘‘ভূতপুব্বং, পাপিম, আযস্মা সঞ্জীৰো অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নো নিসিন্নো হোতি. অদ্দসংসু খো, পাপিম, গোপালকা পসুপালকা কস্সকা পথাৰিনো আযস্মন্তং সঞ্জীৰং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নং, দিস্ৰান তেসং এতদহোসি – ‘অচ্ছরিযং ৰত ভো, অব্ভুতং ৰত ভো, অযং সমণো নিসিন্নকো কালঙ্কতো, হন্দ নং দহামা’তি.

‘‘অথ খো তে, পাপিম, গোপালকা পসুপালকা কস্সকা পথাৰিনো তিণঞ্চ কট্ঠঞ্চ গোমযঞ্চ সংকড্ঢিত্ৰা আযস্মতো সঞ্জীৰস্স কাযে উপচিনিত্ৰা অগ্গিং দত্ৰা পক্কমিংসু. অথ খো, পাপিম, আযস্মা সঞ্জীৰো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন তায সমাপত্তিযা ৰুট্ঠহিত্ৰা চীৰরানি পপ্ফোটেত্ৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায গামং পিণ্ডায পাৰিসি. অদ্দসংসু খো তে, পাপিম, গোপালকা পসুপালকা কস্সকা পথাৰিনো আযস্মন্তং সঞ্জীৰং পিণ্ডায চরন্তং, দিস্ৰান নেসং এতদহোসি – ‘অচ্ছরিযং ৰত ভো, অব্ভুতং ৰত ভো, অযং সমণো নিসিন্নকোৰ কালঙ্কতো, স্ৰাযং পটিসঞ্জীৰিতো’তি. ইমিনা খো এৰং, পাপিম, পরিযাযেন আযস্মতো সঞ্জীৰস্স সঞ্জীৰোতেৰ সমঞ্ঞা উদপাদী’’তি (ম. নি. ১.৫০৭).

খাণুকোণ্ডঞ্ঞত্থেরো পন পকতিযাৰ সমাপত্তিবহুলো, সো অঞ্ঞতরস্মিং অরঞ্ঞে রত্তিং সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসীদি, পঞ্চসতা চোরা ভণ্ডকং থেনেত্ৰা গচ্ছন্তা ‘‘ইদানি অম্হাকং অনুপদং গচ্ছন্তা নত্থী’’তি ৰিস্সমিতুকামা ভণ্ডকং ওরোপযমানা ‘‘খাণুকো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানা থেরস্সেৰ উপরি সব্বভণ্ডকানি ঠপেসুং. তেসং ৰিস্সমিত্ৰা গচ্ছন্তানং পঠমং ঠপিতভণ্ডকস্স গহণকালে কালপরিচ্ছেদৰসেন থেরো ৰুট্ঠাসি. তে থেরস্স চলনাকারং দিস্ৰা ভীতা ৰিরৰিংসু. থেরো ‘‘মা ভাযথ, উপাসকা, ভিক্খু অহ’’ন্তি আহ. তে আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা থেরগতেন পসাদেন পব্বজিত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিংসু. ততো পভুতি চ থেরো খাণুকোণ্ডঞ্ঞত্থেরো নাম অহোসি. অযমেত্থ পঞ্চহি ভণ্ডকসতেহি অজ্ঝোত্থটস্স তস্সাযস্মতো আবাধাভাৰো সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি.

উত্তরা (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬২) পন উপাসিকা রাজগহে মহাধনস্স পুণ্ণস্স সেট্ঠিনো ধীতা, কুমারিককালেযেৰ সদ্ধিং মাতাপিতূহি সোতাপত্তিফলং পত্তা, সা ৰযপ্পত্তা রাজগহসেট্ঠিনো মহতা নিবন্ধেন তস্স পুত্তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স দিন্না. সা বুদ্ধদস্সনায ধম্মস্সৰনায বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানঞ্চ দাতুং ধম্মঞ্চ সোতুং ওকাসং অলভমানা উপদ্দুতা হুত্ৰা তস্মিংযেৰ নগরে সিরিমং নাম গণিকং পক্কোসাপেত্ৰা ওকাসকরণত্থমেৰ পিতু ঘরাৰ আনীতানি পঞ্চদসকহাপণসহস্সানি তস্সা দত্ৰা ‘‘ইমে কহাপণে গহেত্ৰা ইমং অড্ঢমাসং সেট্ঠিপুত্তং পরিচরাহী’’তি তং সামিকস্স অপ্পেত্ৰা সযং উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ‘‘ইমং অড্ঢমাসং বুদ্ধদস্সনাদীনি লভিস্সামী’’তি তুট্ঠমানসা যাৰ পৰারণায বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তাপেত্ৰা অড্ঢমাসং মহাদানং অদাসি, পচ্ছাভত্তং মহানসে খজ্জভোজ্জাদীনি সংৰিদহাপেতি. তস্সা সামিকো ‘‘স্ৰে পৰারণা’’তি সিরিমায সহ ৰাতপানে ঠত্ৰা বহি ওলোকেন্তো তং তথাৰিচরন্তিং সেদকিলিন্নং ছারিকায ওকিণ্ণং অঙ্গারমসিমক্খিতং দিস্ৰা ‘‘অত্তনো সম্পত্তিং অভুঞ্জিত্ৰা কুসলং নাম করোতি বালা’’তি হসি. উত্তরাপি তং ওলোকেত্ৰা ‘‘সম্পরাযত্থং কুসলং ন করোতি বালো’’তি হসি.

সিরিমা উভিন্নম্পি তং কিরিযং দিস্ৰা ‘‘অহং ঘরসামিনী’’তি মঞ্ঞমানা ইস্সাপকতা উত্তরায কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘দুক্খং উপ্পাদেস্সামী’’তি পাসাদা ওতরতি. উত্তরা তং ঞত্ৰা পীঠকে নিসীদিত্ৰা তং মেত্তেন চিত্তেন ফরি. সিরিমা পাসাদা ওরুয্হ মহানসং পৰিসিত্ৰা পূৰপচনতো উল়ুঙ্কপূরং পক্কুথিতং সপ্পিং গহেত্ৰা তস্সা মত্থকে ওকিরি. তং পদুমিনিপণ্ণে সীতূদকং ৰিয ৰিনিৰট্টেত্ৰা অগমাসি. দাসিযো সিরিমং হত্থেহি পাদেহি পোথেত্ৰা ভূমিযং পাতেসুং. উত্তরা মেত্তাঝানতো ৰুট্ঠায দাসিযো ৰারেসি. সিরিমা উত্তরং খমাপেসি. উত্তরা ‘‘স্ৰে সত্থু পুরতো খমাপেহী’’তি ৰত্ৰা তায কাযৰেয্যাৰটিকং যাচিতায ব্যঞ্জনসম্পাদনং আচিক্খি. সা তং সম্পাদেত্ৰা অত্তনো পরিৰারা পঞ্চসতা গণিকাযো সসঙ্ঘং সত্থারং পরিৰিসিত্ৰা ‘‘খমাপনসহাযিকা হোথা’’তি ৰত্ৰা পুনদিৰসে তথা তাহি গণিকাহি সদ্ধিং সত্থু ভত্তকিচ্চাৰসানে সত্থারং ৰন্দিত্ৰা ‘‘অহং ভগৰা উত্তরায অপরজ্ঝিং, খমতু মে উত্তরা’’তি আহ. সত্থা ‘‘খম, উত্তরে’’তি ৰত্ৰা ‘‘খমামি, ভগৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘অক্কোধেন জিনে কোধ’’ন্তিআদিকং (ধ. প. ২২৩) ধম্মং দেসেসি. উত্তরা পুরেতরমেৰ সামিকঞ্চ সস্সুসসুরে চ সত্থু সন্তিকে উপনেসি. দেসনাৰসানে তে চ তযো জনা, সব্বা চ গণিকাযো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসূতি. এৰং উত্তরায উপাসিকায পক্কুথিতসপ্পিনা পীল়াভাৰো সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি.

সামাৰতী উপাসিকা নাম কোসম্বিযং উদেনস্স রঞ্ঞো অগ্গমহেসী. তস্স হি রঞ্ঞো পঞ্চসতপঞ্চসতইত্থিপরিৰারা তিস্সো অগ্গমহেসিযো অহেসুং. তাসং সামাৰতী ভদ্দিযনগরে ভদ্দিযসেট্ঠিনো ধীতা. পিতরি কালঙ্কতে পিতু সহাযকস্স কোসম্বিযং ঘোসিতসেট্ঠিনো ঘরে পঞ্চসতইত্থিপরিৰারৰড্ঢিতং ৰযপ্পত্তং রাজা দিস্ৰা সঞ্জাতসিনেহো সপরিৰারমত্তনো ঘরং নেত্ৰা অভিসেকট্ঠানং অদাসি. চণ্ডপজ্জোতস্স রঞ্ঞো ধীতা ৰাসুলদত্তা নাম একা মহেসী. মাগণ্ডিযব্রাহ্মণস্স ধীতা ভগৰতো পাদপরিচারিকং কত্ৰা পিতরা দিয্যমানা –

‘‘দিস্ৰান তণ্হং অরতিং রগঞ্চ, নাহোসি ছন্দো অপি মেথুনস্মিং;

কিমেৰিদং মুত্তকরীসপুণ্ণং, পাদাপি নং সম্ফুসিতুং ন ইচ্ছে’’তি. (সু. নি. ৮৪১) –

ভগৰতা ভাসিতং গাথং সুত্ৰা ভগৰতি আঘাতং বন্ধি. তস্সা মাতাপিতরো মাগণ্ডিযসুত্তদেসনাৰসানে অনাগামিফলং পত্ৰা পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিংসু. তস্সা চূল়পিতা মাগণ্ডিযো তং কোসম্বিং নেত্ৰা রঞ্ঞো অদাসি. সা রঞ্ঞো একা মহেসী.

অথ খো ঘোসিতসেট্ঠি কুক্কুটসেট্ঠি পাৰারিকসেট্ঠীতি তযো সেট্ঠিনো লোকে তথাগতুপ্পাদং সুত্ৰা জেতৰনং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলং পত্ৰা অড্ঢমাসং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা সত্থু কোসম্বিগমনং আযাচিত্ৰা কোসম্বিং গন্ত্ৰা ঘোসিতারামো কুক্কুটারামো পাৰারিকারামোতি তযো জনা তযো আরামে কারাপেত্ৰা অনুপুব্বেন তত্থ আগতং সত্থারং পটিপাটিযা একেকস্মিং দিৰসে একেকস্মিং ৰিহারে ৰসাপেত্ৰা একেকো সসঙ্ঘস্স ভগৰতো মহাদানমদাসি. অথেকদিৰসং তেসং উপট্ঠাকো সুমনো নাম মালাকারো সেট্ঠিনো আযাচিত্ৰা সসঙ্ঘং সত্থারং ভোজেতুং অত্তনো ঘরে নিসীদাপেসি. তস্মিং খণে সামাৰতিযা পরিচারিকা খুজ্জুত্তরা নাম দাসী অট্ঠ কহাপণে গহেত্ৰা তস্স ঘরং অগমাসি. সো ‘‘সসঙ্ঘস্স তাৰ সত্থুনো পরিৰেসনসহাযা হোহী’’তি আহ. সা তথা কত্ৰা সত্থু ভত্তকিচ্চাৰসানে ধম্মদেসনং সুত্ৰা সোতাপন্না হুত্ৰা অঞ্ঞদা চত্তারো কহাপণে অত্তনো আদিযন্তী অদিন্নং আদিযিতুং অভব্বত্তা অট্ঠহি কহাপণেহি পুপ্ফানি আদায সামাৰতিযা উপনামেসি. তায পুপ্ফানং বহুভাৰকারণং পুট্ঠা মুসা ভণিতুং অভব্বত্তা যথাসভাৰং আহ. ‘‘অজ্জ কস্মা ন গণ্হী’’তি ৰুত্তা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মং সুত্ৰা অমতং সচ্ছাকাসি’’ন্তি আহ. ‘‘অম্ম উত্তরে, তং ধম্মং অম্হাকম্পি কথেহী’’তি. ‘‘তেন হি মং ন্হাপেত্ৰা সুদ্ধং ৰত্থযুগং দত্ৰা উচ্চে আসনে নিসীদাপেত্ৰা সব্বা নীচাসনেসু নিসীদথা’’তি আহ. তা সব্বাপি তথা করিংসু. সা সেখপটিসম্ভিদপ্পত্তা অরিযসাৰিকা একং ৰত্থং নিৰাসেত্ৰা একং উত্তরাসঙ্গং কত্ৰা বীজনিং গহেত্ৰা তাসং ধম্মং দেসেসি. সামাৰতী চ পঞ্চসতা চ ইত্থিযো সোতাপত্তিফলং পাপুণিংসু. তা সব্বাপি খুজ্জুত্তরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘অম্ম, অজ্জতো পট্ঠায ৰেয্যাৰচ্চং অকত্ৰা অম্হাকং মাতুট্ঠানে আচরিযট্ঠানে চ ঠত্ৰা সত্থারা দেসিতদেসিতং ধম্মং সুত্ৰা অম্হাকং কথেহী’’তি আহংসু. সা তথা করোন্তী অপরভাগে তিপিটকধরা হুত্ৰা সত্থারা বহুস্সুতানং উপাসিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতা অগ্গট্ঠানং লভি. সামাৰতিমিস্সিকা বুদ্ধস্স দস্সনং পিহেন্তি, দসবলে অন্তরৰীথিং পটিপন্নে ৰাতপানেসু অপ্পহোন্তেসু ভিত্তিং ভিন্দিত্ৰা সত্থারং ওলোকেন্তি, ৰন্দনপূজনঞ্চ করোন্তি.

মাগণ্ডিযা তত্থ গতা তানি ছিদ্দানি দিস্ৰা তত্থ কারণং পুচ্ছন্তী সত্থু আগতভাৰং ঞত্ৰা ভগৰতি আঘাতেন তাসম্পি কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘মহারাজ, সামাৰতিমিস্সিকানং বহিদ্ধা পত্থনা অত্থি, ভিত্তিং ভিন্দিত্ৰা সমণং গোতমং ওলোকেন্তি, কতিপাহেন তং মারেস্সন্তী’’তি রাজানং আহ. রাজা ছিদ্দানি দিস্ৰাপি তস্সা ৰচনং ন সদ্দহি, উদ্ধচ্ছিদ্দকৰাতপানানি কারাপেসি. পুন মাগণ্ডিযা রাজানং তাসু ভিন্দিতুকামা অট্ঠ সজীৰকুক্কুটে আহরাপেত্ৰা ‘‘মহারাজ, তাসং ৰীমংসনত্থং ইমে কুক্কুটে মারেত্ৰা ‘মমত্থায পচাহী’তি পেসেহী’’তি আহ. রাজা তথা পেসেসি. তায ‘‘পাণাতিপাতং ন করোমা’’তি ৰুত্তে পুন ‘‘তস্স সমণস্স গোতমস্স পচিত্ৰা পেসেহী’’তি আহ. রঞ্ঞা তথা পেসিতে মাগণ্ডিযা অট্ঠ মারিতকুক্কুটে তথা ৰত্ৰা পেসেসি. সামাৰতী পচিত্ৰা দসবলস্স পাহেসি. মাগণ্ডিযা তেনপি রাজানং কোপেতুং নাসক্খি.

রাজা পন তীসু মহেসীসু একেকিস্সা ৰসনট্ঠানে সত্ত সত্ত দিৰসানি ৰসতি. রাজা অত্তনো গমনট্ঠানং হত্থিকন্তৰীণং আদায গচ্ছতি. মাগণ্ডিযা রঞ্ঞো সামাৰতিযা পাসাদগমনকালে দাঠা অগদেন ধোৰাপেত্ৰা ৰেল়ুপব্বে পক্খিপাপেত্ৰা একং কণ্হসপ্পপোতকং আহরাপেত্ৰা অন্তোৰীণায পক্খিপিত্ৰা মালাগুল়কেন ছিদ্দং পিদহি. তং রঞ্ঞো তত্থ গতকালে অপরাপরং ৰিচরন্তী ৰিয হুত্ৰা ৰীণাছিদ্দতো মালাগুল়কং অপনেসি. সপ্পো নিক্খমিত্ৰা পস্সসন্তো ফণং কত্ৰা সযনপিট্ঠে নিপজ্জি. সা আহ – ‘‘ধী সপ্পো’’তি মহাসদ্দমকাসি. রাজা সপ্পং দিস্ৰা কুজ্ঝি. সামাৰতী রঞ্ঞো কুদ্ধভাৰং ঞত্ৰা পঞ্চন্নং ইত্থিসতানং সঞ্ঞমদাসি ‘‘অজ্জ ওধিসকমেত্তাফরণেন রাজানং ফরথা’’তি. সযম্পি তথা অকাসি. রাজা সহস্সথামধনুং আদায জিযং পোঠেত্ৰা সামাৰতিং ধুরে কত্ৰা সব্বা তা ইত্থিযো পটিপাটিযা ঠপাপেত্ৰা ৰিসপীতং খুরপ্পং সন্নয্হিত্ৰা ধনুং পূরেত্ৰা অট্ঠাসি. খুরপ্পং নেৰ খিপিতুং, ন ওরোপিতুং সক্কোতি, গত্তেহি সেদা মুচ্চন্তি, সরীরং ৰেধতি, মুখতো খেল়ো পততি, গণ্হিতব্বগহণং ন পস্সতি, অথ নং সামাৰতী ‘‘কিং, মহারাজ, কিলমসী’’তি আহ. ‘‘আম, দেৰি, কিলমামি, অৰস্সযো মে হোহী’’তি. ‘‘সাধু, মহারাজ, খুরপ্পং পথৰীমুখং করোহী’’তি. রাজা তথা অকাসি. সা ‘‘রঞ্ঞো হত্থতো খুরপ্পং মুচ্চতূ’’তি অধিট্ঠাসি. তস্মিং খণে খুরপ্পং মুচ্চি. রাজা তংখণঞ্ঞেৰ উদকে নিমুজ্জিত্ৰা অল্লৰত্থো অল্লকেসো সামাৰতিযা পাদেসু নিপতিত্ৰা ‘‘খম, দেৰি, ময্হং –

‘সম্মুয্হামি পমুয্হামি, সব্বা মুয্হন্তি মে দিসা;

সামাৰতী মং তাযস্সু, ত্ৰঞ্চ মে সরণং ভৰা’’’তি. – আহ;

সামাৰতী –

‘‘মা মং ত্ৰং সরণং গচ্ছ, যমহং সরণং গতা;

সরণং গচ্ছ তং বুদ্ধং, ত্ৰঞ্চ মে সরণং ভৰা’’তি. –

আহ. রাজা ‘‘তেন হি তং সরণং গচ্ছামি সত্থারঞ্চ, ৰরঞ্চ তে দম্মী’’তি আহ. সা ‘‘ৰরো গহিতো হোতু, মহারাজা’’তি আহ. রাজা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা সরণং গন্ত্ৰা নিমন্তেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স সত্তাহং মহাদানং দত্ৰা ‘‘সামাৰতিং ৰরং গণ্হাহী’’তি আহ. ‘‘সাধু, মহারাজ, ইমং মে ৰরং দেহি, সত্থা পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ইধাগচ্ছতু, ধম্মং সোস্সামী’’তি আহ. রাজা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং নিবদ্ধং ইধাগচ্ছথ, সামাৰতিমিস্সিকা ‘ধম্মং সোস্সামা’তি ৰদন্তী’’তি আহ. সত্থা ‘‘মহারাজ, বুদ্ধানং নাম একট্ঠানং নিবদ্ধং গন্তুং ন ৰট্টতি, মহাজনোপি পচ্চাসীসতী’’তি আহ. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ভিক্খূ আণাপেথা’’তি. সত্থা আনন্দত্থেরং আণাপেসি. থেরো পঞ্চ ভিক্খুসতানি আদায নিবদ্ধং রাজকুলং গচ্ছতি. তাপি দেৰীপমুখা ইত্থিযো থেরং ভোজেত্ৰা ধম্মং সুণিংসু. সামাৰতিঞ্চ সত্থা মেত্তাৰিহারীনং উপাসিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি. এৰং রঞ্ঞো খুরপ্পং মুঞ্চিতুং অৰিসহনভাৰো সামাৰতিযা উপাসিকায সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধীতি. এত্থ চ অৰেচ্চপ্পসাদেন ৰা ওকপ্পনপসাদেন ৰা রতনত্তযসরণগমনেন ৰা রতনত্তযং উপাসতীতি উপাসিকাতি ৰুচ্চতীতি.

১৭. অরিযিদ্ধিনিদ্দেসে অরিযা ইদ্ধীতি চেতোৰসিপ্পত্তানং খীণাসৰঅরিযানংযেৰ সম্ভৰতো অরিযা ইদ্ধীতি ৰুচ্চতীতি. ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে খীণাসৰো ভিক্খু. অনিট্ঠে ৰত্থুস্মিন্তি আরম্মণপকতিযা অমনাপে ৰত্থুস্মিং সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা. মেত্তায ৰা ফরতীতি সত্তো চে হোতি, মেত্তাভাৰনায ফরতি. ধাতুতো ৰা উপসংহরতীতি সঙ্খারো চে হোতি, ‘‘ধাতুমত্ত’’ন্তি ধাতুমনসিকারং উপসংহরতি. সত্তেপি ধাতূপসংহারো ৰট্টতি. অসুভায ৰা ফরতীতি সত্তো চে, অসুভভাৰনায ফরতি. অনিচ্চতো ৰা উপসংহরতীতি সঙ্খারো চে, ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি মনসিকারং উপসংহরতি. তদুভযন্তি তং উভযং. উপেক্খকোতি ছল়ঙ্গুপেক্খায উপেক্খকো. সতোতি সতিৰেপুল্লপ্পত্তত্তা. সম্পজানোতি পঞ্ঞায সম্পজানকারিত্তা. চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি কারণৰসেন চক্খূতি লদ্ধৰোহারেন রূপদস্সনসমত্থেন চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং দিস্ৰা. পোরাণা পনাহু – ‘‘চক্খু রূপং ন পস্সতি অচিত্তকত্তা, চিত্তং ন পস্সতি অচক্খুকত্তা, দ্ৰারারম্মণসঙ্ঘট্টনে পন পসাদৰত্থুকেন চিত্তেন পস্সতি. ঈদিসী পনেসা ‘ধনুনা ৰিজ্ঝতী’তিআদীসু ৰিয সসম্ভারকথা নাম হোতি. তস্মা চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং দিস্ৰাতি অযমেত্থ অত্থো’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৩৫২). অথ ৰা চক্খুনা করণভূতেন রূপং দিস্ৰাতি অত্থো. নেৰ সুমনো হোতীতি গেহসিতসোমনস্সপটিক্খেপো, ন কিরিযভূতায সোমনস্সৰেদনায. ন দুম্মনোতি সব্বদোমনস্সপটিক্খেপো. উপেক্খকো ৰিহরতীতি ইট্ঠানিট্ঠারম্মণাপাথে পরিসুদ্ধপকতিভাৰাৰিজহনাকারভূতায ছসু দ্ৰারেসু পৰত্তনতো ‘‘ছল়ঙ্গুপেক্খা’’তি লদ্ধনামায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায উপেক্খকো ৰিহরতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰাতিআদীসুপি এসেৰ নযো.

১৮. কম্মৰিপাকজিদ্ধিনিদ্দেসে সব্বেসং পক্খীনন্তি সব্বেসং পক্খিজাতানং ঝানাভিঞ্ঞা ৰিনাযেৰ আকাসেন গমনং. তথা সব্বেসং দেৰানং আকাসগমনং দস্সনাদীনি চ. একচ্চানং মনুস্সানন্তি পঠমকপ্পিকানং মনুস্সানং. একচ্চানং ৰিনিপাতিকানন্তি পিযঙ্করমাতা পুনব্বসুমাতা ফুস্সমিত্তা ধম্মগুত্তাতিএৰমাদীনং সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতিকানং অঞ্ঞেসঞ্চ পেতানং নাগসুপণ্ণানঞ্চ আকাসগমনাদিকং কম্মৰিপাকজা ইদ্ধি.

পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধিনিদ্দেসে রাজাতি ধম্মেন পরেসং রঞ্জনতো রাজা. রতনচক্কং ৰত্তেতীতি চক্কৰত্তী. ৰেহাসং গচ্ছতীতি অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৰচনং. চতুরঙ্গিনিযাতি হত্থিঅস্সরথপত্তিসঙ্খাতচতুঅঙ্গৰতিযা. সেনাতি তেসং সমূহমত্তমেৰ. অন্তমসোতি হেট্ঠিমন্ততো. অস্সবন্ধা নাম অস্সানং রক্খকা. গোপুরিসা নাম গুন্নং রক্খকা. উপাদাযাতি অৰিস্সজ্জেত্ৰা. এৰং তেসং ৰেহাসগমনঞ্চ পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধীতি অত্থো.

জোতিকস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধীতি জোতিকো নাম পুব্বে পচ্চেকবুদ্ধেসু কতাধিকারো রাজগহনগরে সেট্ঠি. তস্স কির জাতদিৰসে সকলনগরে সব্বাৰুধানি জলিংসু, সব্বেসং কাযারুল়্হানি আভরণানিপি পজ্জলিতানি ৰিয ওভাসং মুঞ্চিংসু, নগরং একপজ্জোতং অহোসি. অথস্স নামগ্গহণদিৰসে সকলনগরস্স একজোতিভূতত্তা জোতিকোতি নামং করিংসু. অথস্স ৰযপ্পত্তকালে গেহকরণত্থায ভূমিতলে সোধিযমানে সক্কো দেৰরাজা আগন্ত্ৰা সোল়সকরীসমত্তে ঠানে পথৰিং ভিন্দিত্ৰা সত্তরতনমযং সত্তভূমিকং পাসাদং উট্ঠাপেসি, পাসাদং পরিক্খিপিত্ৰা সত্তরতনমযে সত্তদ্ৰারকোট্ঠকযুত্তে সত্তপাকারে উট্ঠাপেসি, পাকারপরিযন্তে চতুসট্ঠি কপ্পরুক্খে উট্ঠাপেসি, পাসাদস্স চতূসু কণ্ণেসু যোজনিকতিগাৰুতিকদ্ৰিগাৰুতিকএকগাৰুতিকা চতস্সো নিধিকুম্ভিযো উট্ঠাপেসি. পাসাদস্স চতূসু কণ্ণেসু তরুণতালক্খন্ধপ্পমাণা চতস্সো সুৰণ্ণমযা উচ্ছুযট্ঠিযো নিব্বত্তিংসু. তাসং মণিমযানি পত্তানি সুৰণ্ণমযানি পব্বানি অহেসুং. সত্তসু দ্ৰারকোট্ঠকেসু একেকস্মিং একদ্ৰিতিচতুপঞ্চছসত্তযক্খসহস্সপরিৰারা সত্ত যক্খা আরক্খং গণ্হিংসু.

বিম্বিসারমহারাজা পাসাদাদীনং উট্ঠানং সুত্ৰা সেট্ঠিছত্তং পহিণি. সো জোতিকসেট্ঠীতি সকলজম্বুদীপে পাকটো হুত্ৰা উত্তরকুরুতো দেৰতাহি আনেত্ৰা সিরিগব্ভে নিসীদাপিতায একঞ্চ তণ্ডুলনাল়িং তযো চ জোতিপাসাণে গহেত্ৰা আগতায ভরিযায সদ্ধিং তস্মিং পাসাদে মহাসম্পত্তিং অনুভৰন্তো ৰসি. তেসং যাৰজীৰং তায একতণ্ডুলনাল়িযা ভত্তং পহোসি. সচে কির তে সকটসতম্পি তণ্ডুলানং পূরেতুকামা হোন্তি, সা তণ্ডুলনাল়িযেৰ হুত্ৰা তিট্ঠতি. ভত্তপচনকালে তণ্ডুলে উক্খলিযং পক্খিপিত্ৰা তেসং পাসাণানং উপরি ঠপেন্তি. পাসাণা তাৰদেৰ পজ্জলিত্ৰা ভত্তে পক্কমত্তে নিব্বাযন্তি. তেনেৰ সঞ্ঞাণেন ভত্তস্স পক্কভাৰং জানন্তি. সূপেয্যাদিপচনকালেপি এসেৰ নযো. এৰং তেসং জোতিপাসাণেহি আহারো পচ্চতি, মণিআলোকেন ৰসন্তি. অগ্গিস্স ৰা দীপস্স ৰা ওভাসমেৰ ন জানিংসু. জোতিকস্স কির এৰরূপা সম্পত্তীতি সকলজম্বুদীপে পাকটো অহোসি. মহাজনো যানাদীহি দস্সনত্থায আগচ্ছতি. জোতিকসেট্ঠি আগতাগতানং উত্তরকুরুতণ্ডুলানং ভত্তং দাপেতি, ‘‘কপ্পরুক্খেহি ৰত্থাভরণানি গণ্হন্তূ’’তি আণাপেতি, ‘‘গাৰুতিকনিধিকুম্ভিযা মুখং ৰিৰরাপেত্ৰা যাপনমত্তং গণ্হন্তূ’’তি আণাপেতি. সকলজম্বুদীপৰাসিকেসু ধনং গহেত্ৰা গচ্ছন্তেসু নিধিকুম্ভিযা অঙ্গুলমত্তম্পি ঊনং নাহোসীতি অযমস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি.

জটিলস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধীতি জটিলো নাম কস্সপস্স ভগৰতো ধাতুচেতিযে কতাধিকারো তক্কসিলাযং সেট্ঠি. তস্স কির মাতা বারাণসিযং সেট্ঠিধীতা অভিরূপা অহোসি. তং পন্নরসসোল়সৰস্সুদ্দেসিককালে আরক্খনত্থায সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপরিতলে ৰাসযিংসু. তং একদিৰসং ৰাতপানং ৰিৰরিত্ৰা বহি ওলোকিযমানং আকাসেন গচ্ছন্তো ৰিজ্জাধরো দিস্ৰা উপ্পন্নসিনেহো ৰাতপানেন পৰিসিত্ৰা তায সদ্ধিং সন্থৰমকাসি. সা তেন গব্ভং গণ্হি. অথ নং দাসী দিস্ৰা ‘‘অম্ম, কিং ইদ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘হোতু, কস্সচি মা আচিক্খী’’তি ৰুত্তা ভযেন তুণ্হী অহোসি. সাপি দসমে মাসে পুত্তং ৰিজাযিত্ৰা নৰভাজনং আহরাপেত্ৰা তত্থ তং দারকং নিপজ্জাপেত্ৰা তং ভাজনং পিদহিত্ৰা উপরি পুপ্ফদামানি ঠপেত্ৰা ‘‘ইমং সীসেন উক্খিপিত্ৰা গন্ত্ৰা গঙ্গায ৰিস্সজ্জেহি, ‘কিং ইদ’ন্তি চ পুট্ঠা ‘অয্যায মে বলিকম্ম’ন্তি ৰদেয্যাসী’’তি দাসিং আণাপেসি. সা তথা অকাসি. হেট্ঠাগঙ্গাযপি দ্ৰে ইত্থিযো ন্হাযমানা তং ভাজনং উদকেন আহরিযমানং দিস্ৰা একা ‘‘ময্হেতং ভাজন’’ন্তি আহ. একা ‘‘যং এতস্স অন্তো, তং ময্হ’’ন্তি ৰত্ৰা ভাজনে সম্পত্তে তং আদায থলে ঠপেত্ৰা ৰিৰরিত্ৰা দারকং দিস্ৰা একা ‘‘মম ভাজন’’ন্তি ৰুত্তত্তা ‘‘দারকো মমেৰ হোতী’’তি আহ. একা ‘‘যং ভাজনস্স অন্তো, তং মমা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘মম দারকো’’তি আহ. তা ৰিৰদমানা ৰিনিচ্ছযং গন্ত্ৰা অমচ্চেসু ৰিনিচ্ছিতুং অসক্কোন্তেসু রঞ্ঞো সন্তিকং অগমংসু. রাজা তাসং ৰচনং সুত্ৰা ‘‘ত্ৰং দারকং গণ্হ, ত্ৰং ভাজন’’ন্তি আহ. যায পন দারকো লদ্ধো, সা মহাকচ্চাযনত্থেরস্স উপট্ঠাযিকা হোতি. সা তং দারকং ‘‘থেরস্স সন্তিকে পব্বাজেস্সামী’’তি পোসেসি. তস্স জাতদিৰসে গব্ভমলস্স ধোৰিত্ৰা অনপনীতত্তা কেসা জটিতা হুত্ৰা অট্ঠংসু. তেনস্স জটিলোতেৰ নামং অকংসু.

তস্স পদসা ৰিচরণকালে থেরো তং গেহং পিণ্ডায পাৰিসি. উপাসিকা থেরং নিসীদাপেত্ৰা আহারমদাসি. থেরো দারকং দিস্ৰা ‘‘উপাসিকে, দারকো তে লদ্ধো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে, ইমাহং তুম্হাকং সন্তিকে পব্বাজেস্সন্তি পোসেসি’’ন্তি আহ. থেরো ‘‘সাধূ’’তি তং আদায গচ্ছন্তো ‘‘অত্থি নু খো ইমস্স গিহিসম্পত্তিং অনুভৰিতুং পুঞ্ঞকম্ম’’ন্তি ওলোকেন্তো ‘‘মহাপুঞ্ঞো সত্তো মহাসম্পত্তিং অনুভৰিস্সতি, দহরো এৰ চ তাৰ, ঞাণম্পি তাৰস্স পরিপাকং ন গচ্ছতী’’তি চিন্তেত্ৰা তং আদায তক্কসিলাযং একস্স উপট্ঠাকস্স গেহং অগমাসি. সো থেরং ৰন্দিত্ৰা ঠিতো দারকং দিস্ৰা ‘‘দারকো, ভন্তে, লদ্ধো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, উপাসক, পব্বজিস্সতি, দহরো তাৰ তৰ সন্তিকে হোতূ’’তি. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি তং পুত্তট্ঠানে ঠপেত্ৰা পটিজগ্গি. তস্স পন গেহে দ্ৰাদস ৰস্সানি ভণ্ডকং উস্সন্নং হোতি. সো গামন্তরং গচ্ছন্তো সব্বম্পি তং ভণ্ডকং আপণং আহরিত্ৰা তস্স তস্স ভণ্ডকস্স মূলং আচিক্খিত্ৰা ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ এত্তকং নাম ধনং গহেত্ৰা দদেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি.

তং দিৰসং নগরপরিগ্গাহিকা দেৰতা অন্তমসো জীরকমরিচমত্তকেনাপি অত্থিকে তস্সেৰ আপণাভিমুখে করিংসু. সো দ্ৰাদস ৰস্সানি উস্সন্নভণ্ডকং একদিৰসেনেৰ ৰিক্কিণি. কুটুম্বিকো আগন্ত্ৰা আপণে কিঞ্চি অদিস্ৰা ‘‘সব্বং তে, তাত, ভণ্ডকং নাসিত’’ন্তি আহ. ‘‘ন নাসিতং, তাত, সব্বং তুম্হেহি ৰুত্তনযেন ৰিক্কিণিতং, ইদং অসুকস্স মূলং, ইদং অসুকস্স মূল’’ন্তি সব্বমূলং তস্সেৰ অপ্পেসি. কুটুম্বিকো পসীদিত্ৰা ‘‘অনগ্ঘো পুরিসো যত্থ কত্থচি জীৰিতুং সমত্থো’’তি অত্তনো ৰযপ্পত্তং ধীতরং তস্স দত্ৰা ‘‘গেহমস্স করোথা’’তি পুরিসে আণাপেত্ৰা নিট্ঠিতে গেহে ‘‘গচ্ছথ তুম্হে, অত্তনো গেহে ৰসথা’’তি আহ. অথস্স গেহপৰিসনকালে একেন পাদেন উম্মারে অক্কন্তমত্তে গেহস্স পচ্ছিমভাগে ভূমিট্ঠানে অসীতিহত্থো সুৰণ্ণপব্বতো উট্ঠহি. রাজা কির জটিলস্স গেহে ভূমিং ভিন্দিত্ৰা সুৰণ্ণপব্বতো উট্ঠিতোতি সুত্ৰা তস্স সেট্ঠিছত্তং পেসেসি. সো জটিলসেট্ঠি নাম অহোসীতি অযমস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি.

মেণ্ডকস্স সেট্ঠিস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধীতি (মহাৰ. ২৯৬) মেণ্ডকো নাম ৰিপস্সিম্হি ভগৰতি কতাধিকারো মগধরট্ঠে ভদ্দিযনগরে সেট্ঠি. তস্স কির পচ্ছিমগেহে অট্ঠকরীসমত্তে ঠানে হত্থিঅস্সউসভপ্পমাণা সুৰণ্ণমেণ্ডকা পথৰিং ভিন্দিত্ৰা পিট্ঠিযা পিট্ঠিং পহরমানা উট্ঠহিংসু, তেসং মুখেসু পঞ্চৰণ্ণানং সুত্তানং গেণ্ডুকা পক্খিত্তা হোন্তি. সপ্পিতেলমধুফাণিতাদীহি চ ৰত্থচ্ছাদনহিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীহি চ অত্থে সতি তেসং মুখতো গেণ্ডুকং অপনেন্তি. একস্সপি মেণ্ডকস্স মুখতো সকলজম্বুদীপৰাসীনং পহোনকং সপ্পিতেলমধুফাণিতৰত্থচ্ছাদনহিরঞ্ঞসুৰণ্ণং নিক্খমতি. ততো পট্ঠাযেস মেণ্ডকসেট্ঠীতি পঞ্ঞাযীতি অযমস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি.

ঘোসিতস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধীতি ঘোসিতো (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬০-২৬১) নাম পচ্চেকসম্বুদ্ধে কতাধিকারো সক্করট্ঠে কোসম্বিযং সেট্ঠি. সো কির দেৰলোকতো চৰিত্ৰা কোসম্বিযং নগরসোভিনিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. সা তং ৰিজাতদিৰসে সুপ্পে সযাপেত্ৰা সঙ্কারকূটে ছড্ডাপেসি. দারকং কাকসুনখা পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসু. একো পুরিসো তং দিস্ৰাৰ পুত্তসঞ্ঞং পটিলভিত্ৰা ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি গেহং নেসি. তদা কোসম্বিকসেট্ঠি পুরোহিতং দিস্ৰা ‘‘কিং, আচরিয, অজ্জ তে তিথিকরণনক্খত্তাদযো ওলোকিতা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘আম, মহাসেট্ঠী’’তি ৰুত্তে ‘‘জনপদস্স কিং ভৰিস্সতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ইমস্মিং নগরে অজ্জ জাতদারকো জেট্ঠসেট্ঠি ভৰিস্সতী’’তি আহ. তদা সেট্ঠিনো ভরিযা গরুগব্ভা হোতি, তস্মা সো সীঘং গেহং পেসেসি ‘‘গচ্ছ, জানাহি নং ৰিজাতা ৰা, ন ৰা’’তি. ‘‘ন ৰিজাতা’’তি সুত্ৰা গেহং গন্ত্ৰা কাল়িং নাম দাসিং পক্কোসিত্ৰা সহস্সং দত্ৰা ‘‘গচ্ছ, ইমস্মিং নগরে উপধারেত্ৰা অজ্জ জাতদারকং গণ্হিত্ৰা এহী’’তি আহ. সা উপধারেন্তী তং গেহং গন্ত্ৰা তং দারকং তং দিৰসং জাতং ঞত্ৰা সহস্সং দত্ৰা আনেত্ৰা সেট্ঠিনো দস্সেসি. সেট্ঠি ‘‘সচে মে ধীতা জাযিস্সতি, তায নং সদ্ধিং নিৰাসেত্ৰা সেট্ঠিট্ঠানস্স সামিকং করিস্সামি. সচে পুত্তো জাযিস্সতি, ঘাতেস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তং গেহে ৰড্ঢাপেসি.

অথস্স ভরিযা কতিপাহচ্চযেন পুত্তং ৰিজাযি. সেট্ঠি ‘‘ইমস্মিং অসতি মম পুত্তো সেট্ঠিট্ঠানং লভিস্সতি. ইদানেৰ নং মারেতুং ৰট্টতী’’তি কাল়িং আমন্তেত্ৰা ‘‘গচ্ছ জে, ৰজতো গুন্নং নিক্খমনৰেলায ৰজদ্ৰারমজ্ঝে ইমং তিরিযং নিপজ্জাপেহি, গাৰিযো নং মদ্দিত্ৰা মারেস্সন্তি, মদ্দিতামদ্দিতভাৰং পনস্স ঞত্ৰা এহী’’তি আহ. সা গন্ত্ৰা গোপালকেন ৰজদ্ৰারে ৰিৰটমত্তেযেৰ তং তথা নিপজ্জাপেসি. গোগণজেট্ঠকো উসভো অঞ্ঞস্মিং কালে সব্বপচ্ছা নিক্খমন্তোপি তংদিৰসং সব্বপঠমং নিক্খমিত্ৰা দারকং চতুন্নং পাদানং অন্তরে কত্ৰা অট্ঠাসি. অনেকসতা গাৰো উসভস্স দ্ৰে পস্সানি ঘংসন্তিযো নিক্খমিংসু. গোপালকোপি ‘‘অযং উসভো পুব্বে সব্বপচ্ছা নিক্খমতি, অজ্জ পন পঠমং নিক্খমিত্ৰা দ্ৰারমজ্ঝে নিচ্চলোৰ ঠিতো, কিং নু খো এত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা গন্ত্ৰা তস্স হেট্ঠা নিপন্নং দারকং দিস্ৰা পুত্তসিনেহং পটিলভিত্ৰা ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি গেহং নেসি.

কাল়ী গন্ত্ৰা সেট্ঠিনা পুচ্ছিতা তমত্থং আরোচেত্ৰা ‘‘গচ্ছ, নং পুন ইমং সহস্সং দত্ৰা আনেহী’’তি ৰুত্তা পুন আনেত্ৰা অদাসি. অথ নং সেট্ঠি আহ – ‘‘অম্ম কাল়ি, ইমস্মিং নগরে পঞ্চসকটসতানি পচ্চূসকালে উট্ঠায ৰাণিজ্জায গচ্ছন্তি, ত্ৰং ইমং নেত্ৰা চক্কমগ্গে নিপজ্জাপেহি, গোণা ৰা নং মদ্দিস্সন্তি, চক্কং ৰা ছিন্দিস্সতি, পৰত্তিঞ্চস্স ঞত্ৰা আগচ্ছেয্যাসী’’তি. সা গন্ত্ৰা চক্কমগ্গে নিপজ্জাপেসি. সাকটিকজেট্ঠকো পুরতো অহোসি. অথস্স গোণা তং ঠানং পত্ৰা ধুরং ছড্ডেসুং, পুনপ্পুনং আরোপেত্ৰা পাজিযমানাপি পুরতো ন গচ্ছিংসু. এৰং তস্স তেহি সদ্ধিং ৰাযমন্তস্সেৰ অরুণং উট্ঠহি. সো ‘‘কিং নাম গোণা করিংসূ’’তি মগ্গং ওলোকেন্তো দারকং দিস্ৰা ‘‘ভারিযং ৰত কম্ম’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি তুট্ঠমানসো তং গেহং নেসি.

কাল়ীপি গন্ত্ৰা সেট্ঠিনা পুচ্ছিতা তং পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা ‘‘গচ্ছ, নং পুন সহস্সং দত্ৰা আনেহী’’তি ৰুত্তা তথা অকাসি. অথ নং সেট্ঠি আহ – ‘‘ইদানি নং আমকসুসানং নেত্ৰা গচ্ছন্তরে নিপজ্জাপেহি, তত্থ সুনখাদীহি খাদিতো, অমনুস্সেন ৰা পহটো মরিস্সতি, মতামতভাৰঞ্চস্স জানিত্ৰা আগচ্ছেয্যাসী’’তি. সা তং নেত্ৰা তত্থ নিপজ্জাপেত্ৰা একমন্তে অট্ঠাসি. তং সুনখাদযো ৰা অমনুস্সো ৰা উপসঙ্কমিতুং নাসক্খিংসু. অথেকো অজপালো অজা গোচরং নেন্তো সুসানপস্সেন গচ্ছতি. একা অজা পণ্ণানি খাদমানা গচ্ছন্তরং পৰিসিত্ৰা দারকং দিস্ৰা জণ্ণুকেহি ঠত্ৰা দারকস্স থনং অদাসি. অজপালকেন ‘‘হে হে’’তি সদ্দে কতেপি ন নিক্খমি. সো ‘‘যট্ঠিযা নং পহরিত্ৰা নীহরিস্সামী’’তি গচ্ছন্তরং পৰিট্ঠো জণ্ণুকেহি ঠত্ৰা দারকং খীরং পাযন্তিং দিস্ৰা দারকে পুত্তসিনেহং পটিলভিত্ৰা ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি আদায পক্কামি.

কাল়ী গন্ত্ৰা সেট্ঠিনা পুচ্ছিতা তং পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা ‘‘গচ্ছ, নং পুন সহস্সং দত্ৰা আনেহী’’তি ৰুত্তা তথা অকাসি. অয নং সেট্ঠি আহ – ‘‘অম্ম, ইমং আদায চোরপপাতপব্বতং অভিরুহিত্ৰা পপাতে খিপ, পব্বতকুচ্ছিযং পটিহঞ্ঞমানো খণ্ডাখণ্ডিকো হুত্ৰা ভূমিযং পতিস্সতি, মতামতভাৰঞ্চস্স ঞত্ৰা আগচ্ছেয্যাসী’’তি. সা তং তথা নেত্ৰা পব্বতমত্থকে ঠত্ৰা খিপি. তং খো পন পব্বতকুচ্ছিং নিস্সায মহাৰেল়ুগুম্বো পব্বতানুসারেনেৰ ৰড্ঢি, তস্স মত্থকং ঘনজাতো জিঞ্জুকগুম্বো অৰত্থরি. দারকো পতন্তো কোজৰে ৰিয তস্মিং পতি. তং দিৰসঞ্চ নল়কারজেট্ঠকস্স ৰেণুবলি পত্তো হোতি. সো পুত্তেন সদ্ধিং গন্ত্ৰা তং ৰেল়ুগুম্বং ছিন্দিতুং আরভি. তস্মিং চলিতে দারকো সদ্দমকাসি. সো দারকসদ্দো ৰিযাতি একেন পস্সেন অভিরুহিত্ৰা তং দিস্ৰা ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি তুট্ঠচিত্তো আদায গতো. কাল়ী গন্ত্ৰা সেট্ঠিনা পুচ্ছিতা তং পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা ‘‘গচ্ছ, নং পুন সহস্সং দত্ৰা আনেহী’’তি ৰুত্তা তথা অকাসি.

সেট্ঠিনো ইদঞ্চিদঞ্চ করোন্তস্সেৰ দারকো ৰড্ঢিতো. মহাঘোসৰচনত্তা চস্স ঘোসিতোতেৰ নামং অহোসি. সো সেট্ঠিনো অক্খিম্হি কণ্টকো ৰিয খাযি, উজুকং ওলোকেতুম্পি ন ৰিসহি. অথস্স মরণূপাযং চিন্তেন্তো অত্তনো কুম্ভকারস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তস্স ‘‘কদা আৰাপং আলিম্পেস্সসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘স্ৰে’’তি ৰুত্তে ‘‘তেন হি ইদং সহস্সং গণ্হিত্ৰা মমেকং কম্মং করোহী’’তি আহ. ‘‘কিং সামী’’তি? ‘‘একো মে অৰজাতপুত্তো অত্থি, তং তৰ সন্তিকং পেসিস্সামি, অথ নং গব্ভং পৰেসেত্ৰা তিণ্হায ৰাসিযা খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দিত্ৰা চাটিযং পক্খিপিত্ৰা আৰাপে পৰেসেয্যাসীতি. ইদং তে সহস্সং সচ্চকারসদিসং, উত্তরিং পন তে কত্তব্বযুত্তকং পচ্ছা করিস্সামী’’তি. কুম্ভকারো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.

সেট্ঠি পুনদিৰসে ঘোসিতং পক্কোসিত্ৰা ‘‘হিয্যো মযা কুম্ভকারো একং কম্মং আণত্তো, এহি, ত্ৰং তাত, তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা এৰং ৰদেহি ‘হিয্যো কির মে পিতরা আণত্তং কম্মং নিপ্ফাদেহী’’’তি পহিণি. সো ‘‘সাধূ’’তি অগমাসি. তং তত্থ গচ্ছন্তং ইতরো সেট্ঠিনো পুত্তো দারকেহি সদ্ধিং গুল়ককীল়ং কীল়ন্তো দিস্ৰা পক্কোসিত্ৰা ‘‘কুহিং গচ্ছসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা পিতু সাসনং গহেত্ৰা ‘‘কুম্ভকারস্স সন্তিক’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অহং তত্থ গমিস্সামি, ইমে মং দারকা বহুলক্খং জিনিংসু, তং মে পটিজিনিত্ৰা দেহী’’তি আহ. ‘‘অহং পিতু ভাযামী’’তি. ‘‘মা ভাযি, ভাতিক, অহং তং সাসনং হরিস্সামী’’তি. ‘‘বহূহি জিতো যাৰাহং আগচ্ছামি, তাৰ মে লক্খং পটিজিনাহী’’তি. ঘোসিতো কির গুল়ককীল়াযং ছেকো, তেন নং এৰং নিবন্ধি. সোপি তং ‘‘তেন হি গন্ত্ৰা কুম্ভকারং ৰদেহি ‘পিতরা কির মে হিয্যো একং কম্মং আণত্তং, তং নিপ্ফাদেহী’’’তি উয্যোজেসি. সো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তথা অৰচ. অথ নং কুম্ভকারো সেট্ঠিনা ৰুত্তনিযামেন মারেত্ৰা আৰাপে খিপি. ঘোসিতোপি দিৰসভাগং কীল়িত্ৰা সাযন্হসমযেৰ গেহং গন্ত্ৰা ‘‘কিং, তাত, ন গতোসী’’তি ৰুত্তে অত্তনো অগতকারণঞ্চ কনিট্ঠস্স গতকারণঞ্চ আরোচেসি. সেট্ঠি ‘‘ধী ধী’’তি মহাৰিরৰং ৰিরৰিত্ৰা সকলসরীরে পক্কুথিতলোহিতো ৰিয হুত্ৰা ‘‘অম্ভো কুম্ভকার, মা নাসযি, মা নাসযী’’তি বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো তস্স সন্তিকং অগমাসি. কুম্ভকারো তং তথা আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘সামি, মা সদ্দং করি, কম্মং নিপ্ফন্ন’’ন্তি আহ. সো পব্বতেন ৰিয মহন্তেন সোকেন অৰত্থটো হুত্ৰা অনপ্পকং দোমনস্সং পটিসংৰেদেসি.

এৰং সন্তেপি পন সেট্ঠি তং উজুকং ওলোকেতুং ন সক্কোতি. ‘‘কিন্তি নং মারেয্য’’ন্তি চিন্তেন্তো ‘‘মম গামসতে আযুত্তকস্স সন্তিকং পেসেত্ৰা মারাপেস্সামী’’তি উপাযং দিস্ৰা ‘‘অযং মে অৰজাতপুত্তো, ইমং মারেত্ৰা ৰচ্চকূপে খিপতু, এৰঞ্চ কতে অহং মাতুলস্স কত্তব্বযুত্তকং জানিস্সামী’’তি তস্স পণ্ণং লিখিত্ৰা ‘‘তাত ঘোসিত, অম্হাকং গামসতে আযুত্তকো অত্থি, ইমং পণ্ণং হরিত্ৰা তস্স দেহী’’তি ৰত্ৰা পণ্ণং তস্স দুস্সন্তে বন্ধি. সো পন অক্খরসমযং ন জানাতি. দহরকালতো পট্ঠায হি তং মারাপেন্তোৰ সেট্ঠি মারেতুং নাসক্খি, কিং অক্খরসমযং সিক্খাপেস্সতি. সো অত্তনো মরণপণ্ণমেৰ দুস্সন্তে বন্ধিত্ৰা নিক্খমন্তো আহ – ‘‘পাথেয্যং মে, তাত, নত্থী’’তি. ‘‘পাথেয্যেন কম্মং নত্থি, অন্তরামগ্গে অসুকগামে নাম মম সহাযকো সেট্ঠি অত্থি, তস্স ঘরে পাতরাসং কত্ৰা পুরতো গচ্ছা’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পিতরং ৰন্দিত্ৰা নিক্খন্তো তং গামং পত্ৰা সেট্ঠিঘরং পুচ্ছিত্ৰা গন্ত্ৰা সেট্ঠিজাযং পস্সি. ‘‘কুতো আগতোসী’’তি চ ৰুত্তে ‘‘অন্তোনগরতো’’তি আহ. ‘‘কস্স পুত্তোসী’’তি? ‘‘তুম্হাকং সহাযসেট্ঠিনো, অম্মা’’তি. ‘‘ত্ৰংসি ঘোসিতো নামা’’তি? ‘‘আম, অম্মা’’তি. তস্সা সহ দস্সনেনেৰ তস্মিং পুত্তসিনেহো উপ্পজ্জি. সেট্ঠিনো পনেকা ধীতা অত্থি পন্নরসসোল়সৰস্সুদ্দেসিকা অভিরূপা পাসাদিকা, তং রক্খিতুং একমেৰ পেসনকারিকং দাসিং দত্ৰা সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপরিমতলে সিরিগব্ভে ৰসাপেন্তি. সেট্ঠিধীতা তস্মিং খণে তং দাসিং অন্তরাপণং পেসেসি. অথ নং সেট্ঠিজাযা দিস্ৰা ‘‘কুহিং গচ্ছসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অয্যধীতায পেসনেনা’’তি ৰুত্তে ‘‘ইতো তাৰ এহি, তিট্ঠতু পেসনং, পুত্তস্স মে পীঠকং অত্থরিত্ৰা উদকং আহরিত্ৰা পাদে ধোৰিত্ৰা তেলং মক্খিত্ৰা সযনং অত্থরিত্ৰা দেহি, পচ্ছা পেসনং করিস্সসী’’তি আহ. সা তথা অকাসি.

অথ নং চিরেনাগতং সেট্ঠিধীতা সন্তজ্জেসি. অথ নং সা আহ – ‘‘মা মে কুজ্ঝি, সেট্ঠিপুত্তো ঘোসিতো আগতো, তস্স ইদঞ্চিদঞ্চ কত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা আগতাম্হী’’তি. সেট্ঠিধীতায ‘‘সেট্ঠিপুত্তো ঘোসিতো’’তি নামং সুত্ৰাৰ পুব্বসন্নিৰাসৰসেন পেমং ছৰিআদীনি ছিন্দিত্ৰা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ ঠিতং. অথ নং পুচ্ছি ‘‘কুহিং সো অম্মা’’তি? ‘‘সযনে নিপন্নো নিদ্দাযতী’’তি. ‘‘অত্থি পনস্স হত্থে কিঞ্চী’’তি? ‘‘দুস্সন্তে পণ্ণং অত্থী’’তি. সা ‘‘কিং পণ্ণং নু খো এত’’ন্তি তস্মিং নিদ্দাযন্তে মাতাপিতূনং অঞ্ঞৰিহিততায অপস্সন্তানং ওতরিত্ৰা তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তং পণ্ণং মোচেত্ৰা আদায অত্তনো গব্ভং পৰিসিত্ৰা দ্ৰারং পিধায ৰাতপানং ৰিৰরিত্ৰা অক্খরসমযে কুসলতায তং পণ্ণং ৰাচেত্ৰা ‘‘অহো ৰত বালো অত্তনো মরণপণ্ণং দুস্সন্তে বন্ধিত্ৰা ৰিচরতি, সচে মযা ন দিট্ঠং অস্স, নত্থি তস্স জীৰিত’’ন্তি. তং পণ্ণং ফালেত্ৰা নাসেত্ৰা সেট্ঠিস্স ৰচনেন অপরং পণ্ণং লিখি – ‘‘অযং মম পুত্তো ঘোসিতো নাম, গামসততো পণ্ণাকারং আহরাপেত্ৰা ইমস্স জনপদসেট্ঠিনো ধীতরা সদ্ধিং মঙ্গলং কত্ৰা অত্তনো ৰসনগামস্স মজ্ঝে দ্ৰিভূমিকং গেহং কারেত্ৰা পাকারপরিক্খেপেন চেৰ পুরিসগুত্তীহি চ সুসংৰিহিতারক্খং করোতু, ময্হং ইদঞ্চিদঞ্চ মযা কতন্তি সাসনং পেসেতু. এৰং কতে অহং মাতুলস্স কত্তব্বযুত্তকং জানিস্সামী’’তি লিখিত্ৰা চ পণ্ণং সঙ্ঘরিত্ৰা দুস্সন্তেযেৰস্স বন্ধি.

সো দিৰসভাগং নিদ্দাযিত্ৰা উট্ঠায ভুঞ্জিত্ৰা পক্কামি, পুনদিৰসে পাতোৰ তং গামং গন্ত্ৰা আযুত্তকং গামকিচ্চং করোন্তমেৰ পস্সি. সো তং দিস্ৰা ‘‘কিং তাতা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘পিতরা মে তুম্হাকং পণ্ণং পেসিত’’ন্তি ৰুত্তে পণ্ণং গহেত্ৰা ৰাচেত্ৰা তুট্ঠমানসো ‘‘পস্সথ, ভো, মম সামিনো মযি সিনেহং কত্ৰা জেট্ঠপুত্তস্স মঙ্গলং করোতূ’’তি মম সন্তিকং পহিণি. ‘‘সীঘং দারুআদীনি আহরথা’’তি গহপতিকে আণাপেত্ৰা গামমজ্ঝে ৰুত্তপ্পকারং গেহং কারাপেত্ৰা গামসততো পণ্ণাকারং আহরাপেত্ৰা জনপদসেট্ঠিনো ধীতরং আনেত্ৰা মঙ্গলং কত্ৰা সেট্ঠিস্স সাসনং পহিণি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ মযা কত’’ন্তি.

তং সুত্ৰা সেট্ঠিনো ‘‘যং কারেমি, তং ন হোতি. যং ন কারেমি, তং হোতী’’তি মহন্তং দোমনস্সং উপ্পজ্জি. পুত্তসোকেন সদ্ধিং সো সোকো একতো হুত্ৰা কুচ্ছিদাহং উপ্পাদেত্ৰা অতিসারং জনেসি. সেট্ঠিধীতাপি ‘‘সচে কোচি সেট্ঠিনো সন্তিকা আগচ্ছতি, মম অকথেত্ৰা সেট্ঠিপুত্তস্স পঠমতরং মা কথেথা’’তি আণাপেসি. সেট্ঠিপি খো ‘‘ন দানি দুট্ঠপুত্তং মম সাপতেয্যস্স সামিকং করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা একং আযুত্তকং আহ – ‘‘মাতুল, পুত্তং মে দট্ঠুকামোম্হি, একং পাদমূলিকং পেসেত্ৰা একং পণ্ণং লিখিত্ৰা পেসেত্ৰা মম পুত্তং পক্কোসাপেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পণ্ণং দত্ৰা একং পুরিসং পেসেসি. সেট্ঠিধীতা সেট্ঠিস্স বলৰগিলানকালে ঘোসিতকুমারং আদায অগমাসি. সেট্ঠি কালমকাসি. রাজা পিতরি কালঙ্কতে পিতরা ভুত্তভোগং দত্ৰা সব্বসতেন সেট্ঠিট্ঠানং অদাসি. ঘোসিতসেট্ঠি নাম হুত্ৰা মহাসম্পত্তিযং ঠিতো সেট্ঠিধীতায কাল়িযা ৰচনেন আদিতো পট্ঠায সত্তসু ঠানেসু অত্তনো মরণমুত্তভাৰং ঞত্ৰা দেৰসিকং সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা দানং পট্ঠপেসীতি. এৰমস্স সত্তসু ঠানেসু অরোগভাৰো পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি. তত্থ গহন্তি গেহং ৰুচ্চতি, গহে পতি গহপতি. মহাসালকুলে অধিপতিস্সেতং নামং. কেসুচি পোত্থকেসু ঘোসিতানন্তরং মেণ্ডকো লিখিতো.

পঞ্চন্নং মহাপুঞ্ঞানং পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধীতি এত্থ পুঞ্ঞিদ্ধি পঞ্চন্নং মহাপুঞ্ঞানং দট্ঠব্বাতি অত্থো. পঞ্চ মহাপুঞ্ঞা নাম মেণ্ডকসেট্ঠি, তস্স ভরিযা চন্দপদুমা, পুত্তো ধনঞ্চযসেট্ঠি, সুণিসা সুমনদেৰী, দোসো পুণ্ণো নামাতি ইমে পঞ্চ জনা পচ্চেকসম্বুদ্ধে কতাধিকারা. তেসু মেণ্ডকসেট্ঠি অড্ঢতেরসানি কোট্ঠসতানি সোধাপেত্ৰা সীসং ন্হাতো দ্ৰারে নিসীদিত্ৰা উদ্ধং উল্লোকেতি, আকাসতো রত্তসালিধারা ওপতিত্ৰা সব্বকোট্ঠে পূরেতি. তস্স ভরিযা তণ্ডুলং একনাল়িমত্তং গহেত্ৰা ভত্তং পচাপেত্ৰা একস্মিং সূপব্যঞ্জনকে সূপং কারেত্ৰা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতা দ্ৰারকোট্ঠকে পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘সব্বে ভত্তেন অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ঘোসাপেত্ৰা পক্কোসাপেত্ৰা সুৰণ্ণকটচ্ছুং আদায আগতাগতানং উপনীতভাজনানি পূরেত্ৰা দেতি, সকলদিৰসম্পি দেন্তিযা কটচ্ছুনা সকিং গহিতট্ঠানমত্তমেৰ পঞ্ঞাযতি. তস্স পুত্তো সীসং ন্হাতো সহস্সত্থৰিকং আদায ‘‘কহাপণেহি অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ঘোসাপেত্ৰা আগতাগতানং গহিতভাজনানি পূরেত্ৰা দেতি. থৰিকায কহাপণসহস্সমেৰ হোতি. তস্স সুণিসা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতা চতুদোণিকং ৰীহিপিটকং আদায আসনে নিসিন্না ‘‘বীজভত্তেন অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ঘোসাপেত্ৰা আগতাগতানং গহিতভাজনানি পূরেত্ৰা দেতি, পিটকং যথাপূরিতমেৰ হোতি. তস্স দাসো সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো সুৰণ্ণযুগে সুৰণ্ণযোত্তেহি গোণে যোজেত্ৰা সুৰণ্ণপতোদযট্ঠিং আদায গোণানং গন্ধপঞ্চঙ্গুলিকানি দত্ৰা ৰিসাণেসু সুৰণ্ণকোসকে পটিমুঞ্চিত্ৰা খেত্তং গন্ত্ৰা পাজেতি, ইতো তিস্সো, ইতো তিস্সো, মজ্ঝে একাতি সত্ত সীতাযো ভিজ্জিত্ৰা গচ্ছন্তি. জম্বুদীপৰাসিনো ভত্তবীজহিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীসু যথারুচিতং সেট্ঠিগেহতোযেৰ গণ্হিংসু. অনুক্কমেন পন ভদ্দিযনগরং অনুপ্পত্তে ভগৰতি ভগৰতো ধম্মদেসনায পঞ্চ মহাপুঞ্ঞা চ ধনঞ্চযসেট্ঠিস্স ধীতা ৰিসাখা চ সোতাপত্তিফলং পাপুণিংসু. অযং পন নেসং পঞ্চন্নং মহাপুঞ্ঞানং পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি. সঙ্খেপেন পন পরিপাকগতে পুঞ্ঞসম্ভারে ইজ্ঝনকৰিসেসো পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি.

ৰিজ্জামযিদ্ধিনিদ্দেসে ইজ্ঝনাকারং গন্ধারিৰিজ্জং ৰা উপচারসিদ্ধং পত্থিতসিদ্ধং অঞ্ঞং ৰা ৰিজ্জং ধারেন্তীতি ৰিজ্জাধরা. ৰিজ্জং পরিজপ্পেত্ৰাতি যথোপচারং ৰিজ্জং মুখেন পরিৰত্তেত্ৰা. সেসং ৰুত্তত্থমেৰাতি.

সম্মাপযোগিদ্ধিনিদ্দেসে ইজ্ঝনাকারমত্তং পুচ্ছিত্ৰা অঞ্ঞস্স ৰিসেসস্স অভাৰতো ‘‘কতমা’’তি অপুচ্ছিত্ৰা পকারমত্তমেৰ পুচ্ছন্তেন ‘‘কথ’’ন্তি পুচ্ছা কতা, তথেৰ ‘‘এৰ’’ন্তি নিগমনং কতং. এত্থ চ পটিপত্তিসঙ্খাতস্সেৰ সম্মাপযোগস্স দীপনৰসেন পুরিমপাল়িসদিসাৰ পাল়ি আগতা. অট্ঠকথাযং পন সকটব্যূহাদিকরণৰসেন যংকিঞ্চি সংৰিদহনং যংকিঞ্চি সিপ্পকম্মং যংকিঞ্চি ৰেজ্জকম্মং তিণ্ণং ৰেদানং উগ্গহণং তিণ্ণং পিটকানং উগ্গহণং, অন্তমসো কসনৰপনাদীনি উপাদায তং তং কম্মং কত্ৰা নিব্বত্তৰিসেসো তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধীতি আগতাতি.

ইদ্ধিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অভিসমযকথা

অভিসমযকথাৰণ্ণনা

১৯.

ইদানি ইদ্ধিকথানন্তরং পরমিদ্ধিভূতং অভিসমযং দস্সেন্তেন কথিতায অভিসমযকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ অভিসমযোতি সচ্চানং অভিমুখেন সমাগমো, পটিৰেধোতি অত্থো. কেন অভিসমেতীতি কিং ৰুত্তং হোতি? ‘‘এৰং মহত্থিযো খো, ভিক্খৰে, ধম্মাভিসমযো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৭৪) সুত্তপদেসু যো সো অভিসমযোতি ৰুত্তো, তস্মিং অভিসমযে ৰত্তমানে অভিসমেতা পুগ্গলো কেন ধম্মেন সচ্চানি অভিসমেতি, অভিমুখো হুত্ৰা সমাগচ্ছতি, পটিৰিজ্ঝতীতি ৰুত্তং হোতীতি. অযং তাৰ চোদকস্স পুচ্ছা. চিত্তেন অভিসমেতীতি চিত্তং ৰিনা অভিসমযাভাৰতো তথা ৰিস্সজ্জনং. হঞ্চীতিআদি পুন চোদনা. হঞ্চি যদীতি অত্থো. ‘‘চিত্তেনা’’তি ৰুত্তত্তা তেন হি অঞ্ঞাণী অভিসমেতীতি আহ. ন অঞ্ঞাণী অভিসমেতীতি চিত্তমত্তেনেৰ অভিসমযাভাৰতো পটিক্খেপো. ঞাণেন অভিসমেতীতি পটিঞ্ঞা. পুন হঞ্চীতিআদি ‘‘ঞাণেনা’’তি ৰুত্তত্তা অঞ্ঞাণী অচিত্তকোতি চোদনা. ন অচিত্তকো অভিসমেতীতি অচিত্তকস্স অভিসমযাভাৰতো পটিক্খেপো. চিত্তেন চাতিআদি পটিঞ্ঞা. পুন হঞ্চীতিআদি সব্বচিত্তঞাণসাধারণৰসেন চোদনা. সেসচোদনাৰিস্সজ্জনেসুপি এসেৰ নযো.

পরতো পন কম্মস্সকতচিত্তেন চ ঞাণেন চাতি কম্মস্সকা সত্তাতি এৰং কম্মস্সকতায পৰত্তচিত্তেন চ ঞাণেন চ. সচ্চানুলোমিকচিত্তেন চ ঞাণেন চাতি সচ্চপটিৰেধস্স অনুকূলত্তা সচ্চানুলোমিকসঙ্খাতেন ৰিপস্সনাসম্পযুত্তচিত্তেন চ ৰিপস্সনাঞাণেন চ. কথন্তি যথা অভিসমযো হোতি, তথা কথেতুকম্যতা পুচ্ছা. উপ্পাদাধিপতেয্যন্তি যস্মা চিত্তস্স উপ্পাদে অসতি চেতসিকানং উপ্পাদো নত্থি. আরম্মণগ্গহণঞ্হি চিত্তং তেন সহ উপ্পজ্জমানা চেতসিকা কথং আরম্মণে অগ্গহিতে উপ্পজ্জিস্সন্তি. অভিধম্মেপি চিত্তুপ্পাদেনেৰ চেতসিকা ৰিভত্তা, তস্মা মগ্গঞাণস্স উপ্পাদে অধিপতিভূতং চিত্তন্তি অত্থো. ঞাণস্সাতি মগ্গঞাণস্স. হেতু পচ্চযো চাতি জনকো চ উপত্থম্ভকো চ. তংসম্পযুত্তন্তি তেন ঞাণেন সম্পযুত্তং. নিরোধগোচরন্তি নিব্বানারম্মণং. দস্সনাধিপতেয্যন্তি সেসানং দস্সনকিচ্চাভাৰা নিব্বানদস্সনে অধিপতিভূতং. চিত্তস্সাতি মগ্গসম্পযুত্তচিত্তস্স. তংসম্পযুত্তন্তি তেন চিত্তেন সম্পযুত্তং.

২০.

যস্মা এতম্পি পরিযাযং, ন কেৰলং চিত্তঞাণেহিযেৰ অভিসমযো, অথ খো সব্বেপি মগ্গসম্পযুত্তচিত্তচেতসিকা ধম্মা সচ্চাভিসমযকিচ্চসাধনৰসেন অভিসমযো নাম হোন্তি, তস্মা তম্পি পরিযাযং দস্সেতুকামো কিং নু এত্তকোযেৰ অভিসমযোতি পুচ্ছিত্ৰা ন হীতি তং ৰচনং পটিক্খিপিত্ৰা লোকুত্তরমগ্গক্খণেতিআদিমাহ. দস্সনাভিসমযোতি দস্সনভূতো অভিসমযো. এস নযো সেসেসুপি. সচ্চাতি সচ্চঞাণানি. মগ্গঞাণমেৰ নিব্বানানুপস্সনট্ঠেন ৰিপস্সনা. ৰিমোক্খোতি মগ্গৰিমোক্খো. ৰিজ্জাতি মগ্গঞাণমেৰ. ৰিমুত্তীতি সমুচ্ছেদৰিমুত্তি. নিব্বানং অভিসমীযতীতি অভিসমযো, সেসা অভিসমেন্তি এতেহীতি অভিসমযা.

২১.

পুন মগ্গফলৰসেন অভিসমযং ভিন্দিত্ৰা দস্সেতুং কিং নূতিআদিমাহ. ফলক্খণে পনেত্থ যস্মা সমুচ্ছেদনট্ঠেন খযে ঞাণং ন লব্ভতি, তস্মা পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠেন অনুপ্পাদে ঞাণন্তি ৰুত্তং. সেসং পন যথানুরূপং ৰেদিতব্বন্তি. ইদানি যস্মা কিলেসপ্পহানে সতি অভিসমযো হোতি, অভিসমযে চ সতি কিলেসপ্পহানং হোতি, তস্মা চোদনাপুব্বঙ্গমং কিলেসপ্পহানং দস্সেতুকামো য্ৰাযন্তিআদিমাহ. তত্থ য্ৰাযন্তি যো অযং মগ্গট্ঠো অরিযপুগ্গলো. এৰমাদিকানি পনেত্থ চত্তারি ৰচনানি চোদকস্স পুচ্ছা. পুন অতীতে কিলেসে পজহতীতি ইদং চোদনায ওকাসদানত্থং ৰিস্সজ্জনং. খীণন্তি ভঙ্গৰসেন খীণং. নিরুদ্ধন্তি সন্তানৰসেন পুনপ্পুনং অনুপ্পত্তিযা নিরুদ্ধং. ৰিগতন্তি ৰত্তমানক্খণতো অপগতং. ৰিগমেতীতি অপগমযতি. অত্থঙ্গতন্তি অভাৰং গতং. অত্থঙ্গমেতীতি অভাৰং গমযতি. তত্থ দোসং দস্সেত্ৰা ন অতীতে কিলেসে পজহতীতি পটিক্খিত্তং. অনাগতচোদনায অজাতন্তি জাতিং অপ্পত্তং. অনিব্বত্তন্তি সভাৰং অপ্পত্তং. অনুপ্পন্নন্তি উপ্পাদতো পভুতি উদ্ধং ন পটিপন্নং. অপাতুভূতন্তি পচ্চুপ্পন্নভাৰেন চিত্তস্স অপাতুভূতং. অতীতানাগতে পজহতো পহাতব্বানং নত্থিতায অফলো ৰাযামো আপজ্জতীতি তদুভযম্পি পটিক্খিত্তং. রত্তো রাগং পজহতীতি ৰত্তমানেন রাগেন রত্তো তমেৰ রাগং পজহতি. ৰত্তমানকিলেসেসুপি এসেৰ নযো. থামগতোতি থিরসভাৰং গতো. কণ্হসুক্কাতি অকুসলা চ কুসলা চ ধম্মা যুগনদ্ধা সমমেৰ ৰত্তন্তীতি আপজ্জতীতি অত্থো. সংকিলেসিকাতি এৰং সংকিলেসানং সম্পযুত্তভাৰে সতি সংকিলেসে নিযুত্তা মগ্গভাৰনা হোতীতি আপজ্জতীতি অত্থো. এৰং পচ্চুপ্পন্নে পজহতো ৰাযামেন সদ্ধিং পহাতব্বানং অত্থিতায সংকিলেসিকা চ মগ্গভাৰনা হোতি, ৰাযামো চ অফলো হোতি. ন হি পচ্চুপ্পন্নানং কিলেসানং চিত্তৰিপ্পযুত্ততা নাম অত্থীতি.

ন হীতি চতুধা ৰুত্তস্স ৰচনস্স পটিক্খেপো. অত্থীতি পটিজাননং. যথা কথং ৰিযাতি অত্থিভাৰস্স উদাহরণদস্সনত্থং পুচ্ছা. যথা অত্থি, তং কেন পকারেন ৰিয অত্থি, কিং ৰিয অত্থীতি অত্থো. সেয্যথাপীতি যথা নাম. তরুণরুক্খোতি ফলদাযকভাৰদীপনত্থং তরুণগ্গহণং. অজাতফলোতি ফলদাযকত্তেপি সতি ফলগ্গহণতো পুরেকালগ্গহণং. তমেনন্তি তং রুক্খং. এনন্তি নিপাতমত্তং, তং এতন্তি ৰা অত্থো. মূলং ছিন্দেয্যাতি মূলতো ছিন্দেয্য. অজাতফলাতি অজাতানি ফলানি. এৰমেৰন্তি এৰং এৰং. উপ্পাদো পৰত্তং নিমিত্তং আযূহনাতি চতূহিপি পচ্চুপ্পন্নখন্ধসন্তানমেৰ ৰুত্তং. যস্মিঞ্হি খন্ধসন্তানে যং যং মগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, তেন তেন মগ্গঞাণেন পহাতব্বানং কিলেসানং তং খন্ধসন্তানং অবীজং হোতি, তস্স অবীজভূতত্তা তপ্পচ্চযা তে তে কিলেসা অনুপ্পন্না এৰ ন উপ্পজ্জন্তি. আদীনৰং দিস্ৰাতি অনিচ্চাদিতো আদীনৰং দিস্ৰা. অনুপ্পাদোতিআদীহি চতূহি নিব্বানমেৰ ৰুত্তং. চিত্তং পক্খন্দতীতি মগ্গসম্পযুত্তং চিত্তং পক্খন্দতি. হেতুনিরোধা দুক্খনিরোধোতি কিলেসানং বীজভূতস্স সন্তানস্স অনুপ্পাদনিরোধা অনাগতক্খন্ধভূতস্স দুক্খস্স হেতুভূতানং কিলেসানং অনুপ্পাদনিরোধো হোতি. এৰং দুক্খস্স হেতুভূতকিলেসানং অনুপ্পাদনিরোধা দুক্খস্স অনুপ্পাদনিরোধো হোতি. এৰং কিলেসপ্পহানযুত্তিসব্ভাৰতো এৰ অত্থি মগ্গভাৰনাতিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৮৩২) পন ‘‘এতেন কিং দীপিতং হোতি? ভূমিলদ্ধানং কিলেসানং পহানং দীপিতং হোতি. ভূমিলদ্ধা পন কিং অতীতা অনাগতা, উদাহু পচ্চুপ্পন্নাতি? ভূমিলদ্ধুপ্পন্নাযেৰ নামা’’তি ৰত্ৰা কথিতকিলেসপ্পহানস্স ৰিত্থারকথা সুতমযঞাণকথায মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা, ইধ পন মগ্গঞাণেন পহাতব্বা কিলেসাযেৰ অধিপ্পেতাতি.

অভিসমযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ৰিৰেককথা

ৰিৰেককথাৰণ্ণনা

২২. ইদানি পহানাৰসানায অভিসমযকথায অনন্তরং পহানাকারং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায ৰিৰেককথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ যে কেচীতি অনৰসেসপরিযাদানং. বলকরণীযাতি ঊরুবলেন বাহুবলেন কত্তব্বা. কম্মন্তাতি ধাৰনলঙ্ঘনকসনৰপনাদীনি কম্মানি. করীযন্তীতি বলৰন্তেহি করীযন্তি. সীলং নিস্সাযাতি চতুপারিসুদ্ধিসীলং নিস্সযং কত্ৰা. ভাৰেতীতি ভিন্নসীলস্স ভাৰনাভাৰতো ইধ পন লোকিযলোকুত্তরা মগ্গভাৰনা অধিপ্পেতাতি. ৰিৰেকনিস্সিতন্তি তদঙ্গৰিৰেকং সমুচ্ছেদৰিৰেকং নিস্সরণৰিৰেকং নিস্সিতং. ৰিৰেকোতি ৰিৰিত্ততা. অযঞ্হি অরিযমগ্গভাৰনানুযুত্তো যোগী ৰিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং, মগ্গক্খণে কিচ্চতো সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং, আরম্মণতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং ভাৰেতি. এস নযো ৰিরাগনিস্সিতাদীসু. ৰিৰেকোযেৰ হি ৰিরজ্জনট্ঠেন ৰিরাগো, নিরোধট্ঠেন নিরোধো, ৰোসজ্জনট্ঠেন ৰোসগ্গো. অথ ৰা কিলেসেহি ৰিৰিত্তত্তা ৰিৰেকো, কিলেসেহি ৰিরত্তত্তা ৰিরাগো, কিলেসানং নিরুদ্ধত্তা নিরোধো, কিলেসানঞ্চ পরিচ্চত্তত্তা ৰিস্সট্ঠত্তা, নিব্বানেচত্তস্স চ ৰিস্সট্ঠত্তা ৰোসগ্গো. ৰোসগ্গো পন দুৰিধো পরিচ্চাগৰোসগ্গো চ পক্খন্দনৰোসগ্গো চ. তত্থ পরিচ্চাগৰোসগ্গোতি ৰিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৰসেন, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসপ্পহানং. পক্খন্দনৰোসগ্গোতি ৰিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৰেন, মগ্গক্খণে আরম্মণকরণেন নিব্বানপক্খন্দনং. তদুভযম্পি ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তরমিস্সকে অত্থৰণ্ণনানযে ৰট্টতি. তথা হি অযং সম্মাদিট্ঠিআদীসু একেকো ধম্মো যথাৰুত্তেন পকারেন কিলেসে চ পরিচ্চজতি, নিব্বানঞ্চ পক্খন্দতি. ৰোসগ্গপরিণামিন্তি ইমিনা পন সকলেন ৰচনেন ৰোসগ্গত্থং পরিণামিতং পরিণতং, পরিপচ্চিতং পরিপক্কঞ্চাতি ৰুত্তং হোতি. অযম্পি অরিযমগ্গভাৰনানুযুত্তো ভিক্খু যথা সম্মাদিট্ঠিআদীসু একেকো ধম্মো কিলেসপরিচ্চাগৰোসগ্গত্থঞ্চ নিব্বানপক্খন্দনৰোসগ্গত্থঞ্চ পরিপচ্চতি, যথা চ পরিপক্কো হোতি, তথা নং ভাৰেতি.

২৩. বীজগামভূতগামাতি এত্থ মূলবীজং খন্ধবীজং অগ্গবীজং ফল়ুবীজং বীজবীজন্তি (পাচি. ৯১) পঞ্চৰিধং বীজং, বীজগামো নাম বীজসমূহোতি অত্থো. তদেৰ পন সম্পন্ননীলঙ্কুরপাতুভাৰতো পট্ঠায ভূতগামো নাম, ভূতানং জাতানং নিব্বত্তমূলনীলঙ্কুরানং সমূহোতি অত্থো. দেৰতাপরিগ্গহে সতি নীলঙ্কুরকালতো পভুতি হোতীতি তেসং দেৰতাসঙ্খাতানং ভূতানং গামোতিপি ভূতগামোতি ৰদন্তি. ৰুদ্ধিন্তি অঙ্কুরাদিৰসেন. ৰিরুল়্হিন্তি খন্ধাদিৰসেন. ৰেপুল্লন্তি পুপ্ফাদিৰসেন. ধম্মেসু পন ৰুদ্ধিন্তি অপুব্বধম্মপ্পৰত্তিৰসেন. ৰিরুল়িন্তি সকিচ্চকরণসাধনৰসেন. ৰেপুল্লন্তি কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন ৰিপুলভাৰন্তি অত্থো. ৰিপুলত্তন্তিপি পাঠো. অথ ৰা এতানি তীণি পদানি সীলসমাধিপঞ্ঞাহিপি যোজেন্তি.

মগ্গঙ্গনিদ্দেসৰণ্ণনা

২৪. সুত্তন্তনিদ্দেসে সম্মাদিট্ঠিযাতি সামিৰচনং. ঝানৰিপস্সনামগ্গফলনিব্বানেসু লোকিযৰিরতিসম্পযুত্তচিত্তে চ যথাযোগং সম্পযোগতো চ আরম্মণতো চ ৰত্তমানায সম্মাদিট্ঠিযা সামঞ্ঞলক্খণতো একীভূতায সম্মাদিট্ঠিযা. ৰিক্খম্ভনৰিৰেকোতি ৰিক্খম্ভনৰসেন দূরীকরণৰসেন ৰিৰেকো. কেসং? নীৰরণানং. তস্স পঠমং ঝানং ভাৰযতোতিআদি ৰিক্খম্ভনৰসেন পঠমজ্ঝানমেৰ ৰুত্তং. তস্মিং ৰুত্তে সেসজ্ঝানানিপি ৰুত্তানেৰ হোন্তি. ঝানেসুপি সম্মাদিট্ঠিযা ৰিজ্জমানত্তা সম্মাদিট্ঠিযা ৰিৰেকো নাম হোতি. তদঙ্গৰিৰেকোতি তেন তেন ৰিপস্সনাঞাণঙ্গেন ৰিৰেকো. দিট্ঠিগতানন্তি দিট্ঠিৰিৰেকস্স দুক্করত্তা পধানত্তা চ দিট্ঠিৰিৰেকোৰ ৰুত্তো. তস্মিং ৰুত্তে নিচ্চসঞ্ঞাদিৰিৰেকোপি ৰুত্তোৰ হোতি. নিব্বেধভাগিযং সমাধিন্তি ৰিপস্সনাসম্পযুত্তসমাধিং. সমুচ্ছেদৰিৰেকোতি কিলেসানং সমুচ্ছেদেন ৰিৰেকো. লোকুত্তরং খযগামিমগ্গন্তি খযসঙ্খাতনিব্বানগামিলোকুত্তরমগ্গং. পটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকোতি কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা ৰিৰেকো. নিস্সরণৰিৰেকোতি সব্বসঙ্খতনিস্সরণভূতো সঙ্খারৰিৰেকো. ছন্দজাতো হোতীতি পুব্বভাগে জাতধম্মছন্দো হোতি. সদ্ধাধিমুত্তোতি পুব্বভাগেযেৰ সদ্ধায অধিমুত্তো হোতি. চিত্তঞ্চস্স স্ৰাধিট্ঠিতন্তি পুব্বভাগেযেৰ চিত্তঞ্চ অস্স যোগিস্স সুঅধিট্ঠিতং সুট্ঠু পতিট্ঠিতং হোতি. ইতি ছন্দো সদ্ধা চিত্তন্তি ইমে তযো ধম্মা পুব্বভাগে উপ্পন্নৰিৰেকানং উপনিস্সযত্তা নিস্সযা নাম. কেচি পন ‘‘চিত্তঞ্চস্স স্ৰাধিট্ঠিতন্তি সমাধি ৰুত্তো’’তি ৰদন্তি. ৰিরাগাদীসুপি এসেৰ নযো.

নিরোধৰারে পন নিরোধসদ্দতো অঞ্ঞং পরিযাযৰচনং দস্সেন্তেন অমতা ধাতূতি ৰুত্তং, সেসেসু নিরোধো নিব্বানন্তি উভযত্থাপি নিব্বানমেৰ. দ্ৰাদস নিস্সযাতি ছন্দসদ্ধাচিত্তানিযেৰ ৰিৰেকাদীসু চতূসু একেকস্মিং তযো তযো কত্ৰা দ্ৰাদস নিস্সযা হোন্তি.

২৫. সম্মাসঙ্কপ্পৰাযামসতিসমাধীনম্পি ইমিনাৰ নযেন অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. সম্মাৰাচাকম্মন্তা জীৰানং পন ঝানক্খণে ৰিপস্সনাক্খণে চ অভাৰা ঝানৰিপস্সনানং পুব্বভাগপরভাগৰসেন ৰত্তমানা ৰিরতিযো ঝানৰিপস্সনা সন্নিস্সিতা কত্ৰা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. নীৰরণানং দিট্ঠিগতানঞ্চ ৰিৰেকৰিরাগনিরোধপটিনিস্সগ্গা তথা পৰত্তমানানং ৰিরতীনং ৰিৰেকাদযো নামাতি ৰেদিতব্বং. যথা অট্ঠকনিপাতে ‘‘ততো, ত্ৰং ভিক্খু, ইমং সমাধিং সৰিতক্কং সৰিচারম্পি ভাৰেয্যাসি, অৰিতক্কৰিচারমত্তম্পি ভাৰেয্যাসি, অৰিতক্কং অৰিচারম্পি ভাৰেয্যাসি, সপ্পীতিকম্পি ভাৰেয্যাসি, নিপ্পীতিকম্পি ভাৰেয্যাসি, সাতসহগতম্পি ভাৰেয্যাসি, উপেক্খাসহগতম্পি ভাৰেয্যাসী’’তি (অ. নি. ৮.৬৩) মেত্তাদযো কাযানুপস্সনাদযো চ নিযকজ্ঝত্তমূলসমাধিৰসেন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানিকা ৰিয ৰুত্তা, এৰমিধাপি পুব্বভাগপরভাগৰসেন ৰিরতিযো ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. ব্যঞ্জনচ্ছাযমত্তং গহেত্ৰা ন ভগৰা অব্ভাচিক্খিতব্বো. গম্ভীরঞ্হি বুদ্ধৰচনং, আচরিযে পযিরুপাসিত্ৰা অধিপ্পাযতো গহেতব্বং.

২৬-২৭. বোজ্ঝঙ্গবলইন্দ্রিযৰারেসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বোতি.

ৰিৰেককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চরিযাকথা

চরিযাকথাৰণ্ণনা

২৮-২৯. ইদানি ৰিৰেককথানন্তরং পরমৰিৰেকভূতস্স নিস্সরণৰিৰেকসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স সচ্ছিকরণীযস্স সচ্ছিকিরিযোপাযদস্সনত্থং, তথা সচ্ছিকতনিরোধস্স লোকহিতসুখকিরিযাকরণদস্সনত্থঞ্চ ইন্দ্রিযকথায নিদ্দিট্ঠাপি চরিযাকথা পুন কথিতা. তস্সা অত্থৰণ্ণনা ইন্দ্রিযকথায কথিতাযেৰাতি.

চরিযাকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. পাটিহারিযকথা

পাটিহারিযকথাৰণ্ণনা

৩০. ইদানি লোকত্থচরিযাপরিযোসানায চরিযাকথায অনন্তরং লোকত্থানুসাসনপরিযোসানং পাটিহারিযং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায পাটিহারিযকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ পাটিহারিযানীতি পচ্চনীকপটিহরণৰসেন পাটিহারিযানি. ইদ্ধিপাটিহারিযন্তি ইজ্ঝনৰসেন ইদ্ধি, পটিহরণৰসেন পাটিহারিযং, ইদ্ধিযেৰ পাটিহারিযং ইদ্ধিপাটিহারিযং. ইতরেসু পন আদিস্সনৰসেন আদেসনং, অনুসাসনৰসেন অনুসাসনী. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

ইধাতি ইমস্মিং লোকে. একচ্চোতি একো পোসো. ইদ্ধিপাটিহারিযনিদ্দেসো হেট্ঠা ৰুত্তত্থোযেৰ. নিমিত্তেন আদিসতীতি আগতনিমিত্তেন ৰা গতনিমিত্তেন ৰা ঠিতনিমিত্তেন ৰা কথেতি. এৰম্পি তে মনোতি এৰম্পি তৰ মনো সোমনস্সিতো ৰা দোমনস্সিতো ৰা কামৰিতক্কাদিসম্পযুত্তো ৰা. অপি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. ইত্থম্পি তে মনোতি সোমনস্সিতাদিতো একেকৰিধেপি চিত্তে নানপ্পকারপরিদীপনং. ইতিপি তে চিত্তন্তি ইতিপি তৰ চিত্তং, ইমঞ্চ ইমঞ্চ অত্থং চিন্তযমানং পৰত্ততীতি অত্থো. বহুং চেপি আদিসতীতি চিত্ততো অঞ্ঞং ৰা ইদঞ্চ ইদঞ্চ নাম অহোসি ভৰতি ভৰিস্সতীতি বহুকম্পি কথেতি. তথেৰ তং হোতি, নো অঞ্ঞথাতি তং সব্বম্পি যথা যথা কথিতং, তথেৰ হোতি, অঞ্ঞথা ন হোতি.

ন হেৰ খো নিমিত্তেন আদিসতীতি নিমিত্তং জানন্তোপি কেৰলং নিমিত্তেনেৰ ন কথেতি. অপিচাতি অপরপরিযাযদস্সনং. মনুস্সানন্তি চিত্তং জাননকমনুস্সানং. অমনুস্সানন্তি সাৰিতানং ৰা অস্সাৰিতানং ৰা যক্খপিসাচাদীনং. দেৰতানন্তি চাতুমহারাজিকাদীনং. সদ্দং সুত্ৰাতি অঞ্ঞস্স চিত্তং ঞত্ৰা কথেন্তানং সদ্দং সুণিত্ৰা. পনাতি নিপাতো পুন আরম্ভে. ৰিতক্কযতোতি যং ৰা তং ৰা ৰিতক্কেন ৰিতক্কেন্তস্স. ৰিচারযতোতি ৰিতক্কসম্পযুত্তেনেৰ ৰিচারেন ৰিচারেন্তস্স. ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দং সুত্ৰাতি ৰিতক্কৰেগৰসেন উপ্পন্নং ৰিপ্পলপন্তানং সুত্তপ্পমত্তাদীনং কূজনসদ্দং সুত্ৰা. যং ৰিতক্কযতো সো সদ্দো উপ্পন্নো, তস্স ৰসেন ‘‘এৰম্পি তে মনো’’তিআদীনি আদিসতি.

অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিন্তি ৰিতক্কৰিচারক্খোভৰিরহিতসন্তচিত্তস্সাপি জাননসমত্থতং দস্সেন্তেন ৰুত্তং, সেসচিত্তজাননে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানাতীতি চেতোপরিযঞাণলাভী. ভোতোতি ভৰন্তস্স. মনোসঙ্খারা পণিহিতাতি চিত্তসঙ্খারা ঠপিতা. অমুকং নাম ৰিতক্কং ৰিতক্কযিস্সতীতি কুসলাদিৰিতক্কং ৰিতক্কযিস্সতি পৰত্তযিস্সতীতি পজানাতি. পজানন্তো চ আগমনেন জানাতি, পুব্বভাগেন জানাতি, অন্তোসমাপত্তিযং চিত্তং ওলোকেত্ৰা জানাতি. আগমনেন জানাতি নাম কসিণপরিকম্মকালেযেৰ ‘‘যেনাকারেনেস কসিণভাৰনং আরদ্ধো পঠমজ্ঝানং ৰা দুতিযাদিজ্ঝানং ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো ৰা উপ্পাদেস্সতী’’তি জানাতি. পুব্বভাগেন জানাতি নাম পঠমৰিপস্সনায আরদ্ধায এৰং জানাতি, ‘‘যেনাকারেনেস ৰিপস্সনং আরদ্ধো সোতাপত্তিমগ্গং ৰা উপ্পাদেস্সতি…পে… অরহত্তমগ্গং ৰা উপ্পাদেস্সতী’’তি জানাতি. অন্তোসমাপত্তিযং চিত্তং ওলোকেত্ৰা জানাতি নাম ‘‘যেনাকারেন ইমস্স মনোসঙ্খারা ঠপিতা, ইমস্স নাম চিত্তস্স অনন্তরা ইমং নাম ৰিতক্কং ৰিতক্কেস্সতি, ইতো ৰুট্ঠিতস্স এতস্স হানভাগিযো ৰা সমাধি ভৰিস্সতি, ঠিতিভাগিযো ৰা ৰিসেসভাগিযো ৰা নিব্বেধভাগিযো ৰা, অভিঞ্ঞাযো ৰা উপ্পাদেস্সতী’’তি জানাতি. বহুং চেপি আদিসতীতি চেতোপরিযঞাণস্স চিত্তচেতসিকানংযেৰ আরম্মণকরণতো সরাগাদিসোল়সপভেদৰসেনেৰ বহুং চেপি কথেতি, ন অঞ্ঞৰসেনাতি ৰেদিতব্বং. তথেৰ তং হোতীতি ইদং একংসেন তথেৰ হোতি. চেতোপরিযঞাণৰসেন ঞাতঞ্হি অঞ্ঞথাভাৰী নাম নত্থি.

এৰং ৰিতক্কেথাতি এৰং নেক্খম্মৰিতক্কাদযো পৰত্তেন্তা ৰিতক্কেথ. মা এৰং ৰিতক্কযিত্থাতি এৰং কামৰিতক্কাদযো পৰত্তেন্তা মা ৰিতক্কযিত্থ. এৰং মনসি করোথাতি এৰং অনিচ্চসঞ্ঞমেৰ, দুক্খসঞ্ঞাদীসু ৰা অঞ্ঞতরং মনসি করোথ. মা এৰং মনসাকত্থাতি এৰং নিচ্চন্তিআদিনা নযেন মা মনসি অকত্থ. ইদং পজহথাতি ইদং পঞ্চকামগুণরাগাদিং পজহথ. ইদং উপসম্পজ্জ ৰিহরথাতি ইদং চতুমগ্গফলপ্পভেদং লোকুত্তরধম্মমেৰ পাপুণিত্ৰা নিপ্ফাদেত্ৰা ৰিহরথ.

৩১. ইদানি ইদ্ধিপাটিহারিযে অপরং পরিযাযং ৰিসেসেন দস্সেন্তো নেক্খম্মং ইজ্ঝতীতি ইদ্ধীতিআদিমাহ. তত্থ কামচ্ছন্দং পটিহরতীতি অত্তনো পটিপক্খভূতং কামচ্ছন্দং পটিবলং হুত্ৰা হরতি পজহতীতি তদেৰ নেক্খম্মং পাটিহারিযং নামাতি অত্থো. যে তেন নেক্খম্মেন সমন্নাগতাতি এৰং কামচ্ছন্দপটিহারকেন তেন নেক্খম্মেন যে পুগ্গলা পটিলাভৰসেন সমন্নাগতা. ৰিসুদ্ধচিত্তাতি কামচ্ছন্দাভাৰতো ৰিসুদ্ধচিত্তা. অনাৰিলসঙ্কপ্পাতি কামসঙ্কপ্পেন অনালুলিতনেক্খম্মসঙ্কপ্পা. ইতি আদেসনাপাটিহারিযন্তি পরচিত্তকুসলেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা সম্মাসম্বুদ্ধেন ৰা বুদ্ধসাৰকেহি ৰা এৰং আদেসনা পাটিহারিযন্তি অত্থো. অথ ৰা ইতি এৰং আদিসনং আদেসনাপাটিহারিযন্তি আদেসনসদ্দো পাঠসেসং কত্ৰা পযুজ্জিতব্বো. এৰং আসেৰিতব্বন্তি ইমিনা চ পকারেন ইমিনা চ পকারেন আদিতো সেৰিতব্বং. সেসত্তযেপি এসেৰ নযো. তদনুধম্মতা সতি উপট্ঠপেতব্বাতি তস্স নেক্খম্মস্স অনুকূলভূতা সতি ভুসং ঠপেতব্বা. ইতি অনুসাসনীপাটিহারিযন্তি এত্থ আদেসনাপাটিহারিযযোজনায ৰিয যোজনা কাতব্বা. অব্যাপাদাদীসুপি এসেৰ নযো. পাঠো পন ঝানাদীনি সঙ্খিপিত্ৰা অন্তে অরহত্তমগ্গমেৰ দস্সেত্ৰা লিখিতো. তত্থ চতূসুপি মগ্গেসু ‘‘এৰং আসেৰিতব্বো’’তিআদি একচিত্তক্খণিকত্তা মগ্গস্স পুব্বভাগৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. মগ্গস্স হি পুব্বভাগভূতায লোকিযমগ্গসঙ্খাতায ৰুট্ঠানগামিনিযা ৰিপস্সনায মগ্গুপ্পাদনত্থং আসেৰনাদীসু কতেসু তায উপ্পন্নো মগ্গোপি আসেৰিতো ভাৰিতো বহুলীকতো নাম হোতীতি ৰেদিতব্বং. সব্বত্থিকৰাদাচরিযা পন ‘‘একেকমগ্গো সোল়সক্খণিকো’’তি ৰদন্তি. তদনুধম্মতাসতিউপট্ঠাপনং পন পুব্বভাগে যুজ্জতিযেৰাতি.

৩২. পুন নেক্খম্মং ইজ্ঝতীতি ইদ্ধীতিআদীনি ‘‘ইদ্ধিপাটিহারিয’’ন্তিপদস্স কম্মধারযসমাসত্তদীপনত্থং ৰুত্তানি. সুত্তন্তে ৰুত্তেসু তীসু ইদ্ধিপাটিহারিযস্সেৰ সমাসত্তে ৰুত্তে সেসানং দ্ৰিন্নম্পি ৰুত্তোৰ হোতীতি ইমস্মিং পরিযাযে মূলভূতস্স ইদ্ধিপাটিহারিযস্সেৰ সমাসত্থো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বন্তি.

পাটিহারিযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সমসীসকথা

সমসীসকথাৰণ্ণনা

৩৩. ইদানি পাটিহারিযকথানন্তরং আদিপাটিহারিযভূতস্স ইদ্ধিপাটিহারিযসঙ্গহিতস্স সমসীসিভাৰস্স ইদ্ধিপাটিহারিযভাৰদীপনত্থং ঞাণকথায নিদ্দিট্ঠাপি সমসীসকথা ইদ্ধিপাটিহারিযসম্বন্ধেন পুন কথিতা. তস্সা অত্থৰণ্ণনা তত্থ কথিতাযেৰাতি.

সমসীসকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. সতিপট্ঠানকথা

সতিপট্ঠানকথাৰণ্ণনা

৩৪. ইদানি সমসীসকথানন্তরং অত্তনা ৰুত্তস্স ইদ্ধিপাটিহারিযস্স সাধকে সত্ত অনুপস্সনাৰিসেসে দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায সতিপট্ঠানকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ চত্তারোতি গণনপরিচ্ছেদো, তেন ন ততো হেট্ঠা, ন উদ্ধন্তি সতিপট্ঠানপরিচ্ছেদং দীপেতি. ইমেতি নিদ্দিসিতব্বনিদস্সনং. ভিক্খৰেতি ধম্মপটিগ্গাহকপুগ্গলালপনং. সতিপট্ঠানাতি তযো সতিপট্ঠানা সতিগোচরোপি, তিধা পটিপন্নেসু সাৰকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৰীতিৰত্ততাপি, সতিপি. ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামী’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪০৮) হি সতিগোচরো ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তো. তস্সত্থো – পতিট্ঠাতি তস্মিন্তি পট্ঠানং. কা পতিট্ঠাতি? সতি. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানন্তি.

‘‘তযো সতিপট্ঠানা যদরিযো সেৰতি, যদরিযো সেৰমানো সত্থা গণমনুসাসিতুমরহতী’’তি (ম. নি. ৩.৩০৪, ৩১১) এত্থ তিধা পটিপন্নেসু সাৰকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৰীতিৰত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তা. তস্সত্থো – পট্ঠপেতব্বতো পট্ঠানং, পৰত্তযিতব্বতোতি অত্থো. কেন পট্ঠপেতব্বতোতি? সতিযা. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানন্তি. ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৪৭) পন সতিযেৰ ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তা. তস্সত্থো – পতিট্ঠাতীতি পট্ঠানং, উপট্ঠাতি ওক্কন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা ৰত্ততীতি অত্থো. সতিযেৰ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. অথ ৰা সরণট্ঠেন সতি, উপট্ঠানট্ঠেন উপট্ঠানং. ইতি সতি চ সা উপট্ঠানঞ্চাতিপি সতিপট্ঠানং. ইদমিধ অধিপ্পেতং. যদি এৰং কস্মা সতিপট্ঠানাতি বহুৰচনং কতন্তি? সতিবহুত্তা. আরম্মণভেদেন হি বহুকা তা সতিযোতি.

কতমে চত্তারোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ভিক্খূতি সংসারে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু. সেসপদানং অত্থৰণ্ণনা পনেত্থ সুতমযঞাণকথায মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনাযং ৰুত্তাযেৰাতি.

কস্মা পন ভগৰতা চত্তারোৰ সতিপট্ঠানা ৰুত্তা অনূনা অনধিকাতি? ৰেনেয্যহিতত্তা. তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতসমথযানিকৰিপস্সনাযানিকেসু হি মন্দতিক্খৰসেন দ্ৰেধা দ্ৰেধা পৰত্তেসু মন্দস্স তণ্হাচরিতস্স ওল়ারিকং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৰিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স সুখুমং ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. দিট্ঠিচরিতস্সাপি মন্দস্স নাতিপ্পভেদগতং চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৰিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স অতিপ্পভেদগতং ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. সমথযানিকস্স চ মন্দস্স অকিচ্ছেন অধিগন্তব্বনিমিত্তং পঠমং সতিপট্ঠানং ৰিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স ওল়ারিকারম্মণে অসণ্ঠহনতো দুতিযং. ৰিপস্সনাযানিকস্সপি মন্দস্স নাতিপ্পভেদগতারম্মণং ততিযং, তিক্খস্স অতিপ্পভেদগতারম্মণং চতুত্থং. ইতি চত্তারোৰ ৰুত্তা অনূনা অনধিকাতি.

সুভসুখনিচ্চঅত্তৰিপল্লাসপ্পহানত্থং ৰা. কাযো হি অসুভো, তত্থ চ সুভৰিপল্লাসৰিপল্লত্থা সত্তা. তেসং তত্থ অসুভভাৰদস্সনেন তস্স ৰিপল্লাসস্স পহানত্থং পঠমং সতিপট্ঠানং ৰুত্তং. সুখং নিচ্চং অত্তাতি গহিতেসুপি চ ৰেদনাদীসু ৰেদনা দুক্খা, চিত্তং অনিচ্চং, ধম্মা অনত্তা, তেসু চ সুখনিচ্চঅত্তৰিপল্লাসৰিপল্লত্থা সত্তা. তেসং তত্থ দুক্খাদিভাৰদস্সনেন তেসং ৰিপল্লাসানং পহানত্থং সেসানি তীণি ৰুত্তানীতি এৰং সুভসুখনিচ্চঅত্তৰিপল্লাসপ্পহানত্থং ৰা চত্তারোৰ ৰুত্তা. ন কেৰলঞ্চ ৰিপল্লাসপ্পহানত্থমেৰ, চতুরোঘযোগাসৰগন্থউপাদানঅগতিপ্পহানত্থম্পি চতুব্বিধাহারপরিঞ্ঞত্থম্পি চত্তারোৰ ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং.

৩৫. (ক) সুত্তন্তনিদ্দেসে পথৰীকাযন্তি ইমস্মিং রূপকাযে পথৰীধাতু. সকলসরীরে পন পথৰীধাতূনং বহুকত্তা সব্বপথৰীধাতুসঙ্গহত্থং সমূহত্থেন কাযগ্গহণং কতং. আপোকাযাদীসুপি এসেৰ নযো. কেসকাযাদীনম্পি বহুকত্তা কেসকাযাদিগহণং কতং. ৰক্কাদীনি পন পরিচ্ছিন্নত্তা কাযগ্গহণং নারহন্তীতি তেসং গহণং ন কতন্তি ৰেদিতব্বং.

(খ) সুখং ৰেদনন্তিআদীসু সুখং ৰেদনন্তি কাযিকং ৰা চেতসিকং ৰা সুখং ৰেদনং. তথা দুক্খং ৰেদনং. অদুক্খমসুখং ৰেদনন্তি পন চেতসিকমেৰ উপেক্খাৰেদনং. সামিসং সুখং ৰেদনন্তি ছ গেহসিতসোমনস্সৰেদনা. নিরামিসং সুখং ৰেদনন্তি ছ নেক্খম্মসিতসোমনস্সৰেদনা. সামিসং দুক্খং ৰেদনন্তি ছ গেহসিতদোমনস্সৰেদনা. নিরামিসং দুক্খং ৰেদনন্তি ছ নেক্খম্মসিতদোমনস্সৰেদনা. সামিসং অদুক্খমসুখং ৰেদনন্তি ছ গেহসিতউপেক্খাৰেদনা. নিরামিসং অদুক্খমসুখং ৰেদনন্তি ছ নেক্খম্মসিতউপেক্খাৰেদনা.

(গ) সরাগং চিত্তন্তিআদীনি ঞাণকথাযং ৰুত্তত্থানি.

(ঘ) তদৰসেসে ধম্মেতি তেহি কাযৰেদনাচিত্তেহি অৰসেসে তেভূমকধম্মে. সব্বত্থ তেন ঞাণেনাতি তেন সত্তৰিধেন অনুপস্সনাঞাণেন. যানি পনেত্থ অন্তরন্তরা অৰুত্তত্থানি, তানি হেট্ঠা তত্থ তত্থ ৰুত্তত্থানেৰাতি.

সতিপট্ঠানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. ৰিপস্সনাকথা

ৰিপস্সনাকথাৰণ্ণনা

৩৬. ইদানি ৰিপস্সনাপটিসংযুত্তায সতিপট্ঠানকথায অনন্তরং ৰিপস্সনাপভেদং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায ৰিপস্সনাকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. তত্থ সুত্তন্তে তাৰ সোইতি সব্বনামত্তা যো ৰা সো ৰা সব্বোপি সঙ্গহিতো হোতি. ৰতাতি একংসত্থে নিপাতো. কঞ্চি সঙ্খারন্তি অপ্পমত্তকম্পি সঙ্খারং. অনুলোমিকায খন্তিযাতি এত্থ ৰিপস্সনাঞাণমেৰ লোকুত্তরমগ্গং অনুলোমেতীতি অনুলোমিকং, তদেৰ খন্তিমপেক্খিত্ৰা অনুলোমিকা. সব্বসঙ্খারা তস্স অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো খমন্তি রুচ্চন্তীতি খন্তি. সা মুদুকা মজ্ঝিমা তিক্খাতি তিৰিধা. কলাপসম্মসনাদিকা উদযব্বযঞাণপরিযোসানা মুদুকানুলোমিকা খন্তি. ভঙ্গানুপস্সনাদিকা সঙ্খারুপেক্খাঞাণপরিযোসানা মজ্ঝিমানুলোমিকা খন্তি. অনুলোমঞাণং তিক্খানুলোমিকা খন্তি. সমন্নাগতোতি উপেতো. নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি যথাৰুত্তং এতং ঠানং এতং কারণং ন ৰিজ্জতি. সম্মত্তনিযামন্তি এত্থ ‘‘হিতসুখাৰহো মে ভৰিস্সতী’’তি এৰং আসীসতো তথেৰ সম্ভৰতো অসুভাদীসু চ অসুভন্তিআদিঅৰিপরীতপ্পৰত্তিসব্ভাৰতো চ সম্মা সভাৰোতি সম্মত্তো, অনন্তরফলদানায অরহত্তুপ্পত্তিযা চ নিযামভূতত্তা নিযামো, নিচ্ছযোতি অত্থো. সম্মত্তো চ সো নিযামো চাতি সম্মত্তনিযামো. কো সো? লোকুত্তরমগ্গো, ৰিসেসতো পন সোতাপত্তিমগ্গো. তেন হি মগ্গনিযামেন নিযতত্তা ‘‘নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’তি (পারা. ২১; দী. নি. ১.৩৭৩) ৰুত্তং. তং সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতি পৰিসিস্সতীতি এতং অট্ঠানন্তি অত্থো. গোত্রভুনো পন মগ্গস্স আৰজ্জনট্ঠানিযত্তা তং অনাদিযিত্ৰা অনুলোমিকখন্তিযা অনন্তরং সম্মত্তনিযামোক্কমনং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু গোত্রভু ৰিৰট্টনানুপস্সনা হোতীতি অনুলোমিকখন্তিযা এৰ সঙ্গহিতা হোতি. চতূসুপি সুত্তন্তেসু ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. এতেহি অনুলোমিকখন্তিসম্মত্তনিযামচতুঅরিযফলৰসেন চ ছ ধম্মাতি ছক্কনিপাতে (অ. নি. ৬.৯৮, ১০১) চত্তারো সুত্তন্তা ৰুত্তা. কণ্হপক্খসুক্কপক্খদ্ৰযৰসেন হি চত্তারো সুত্তন্তাৰ হোন্তীতি.

৩৭. কতিহাকারেহীতিআদিকে পুচ্ছাপুব্বঙ্গমে সুত্তন্তনিদ্দেসে পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চতোতিআদীসু নামরূপঞ্চ নামরূপস্স পচ্চযে চ পরিগ্গহেত্ৰা কলাপসম্মসনৰসেন আরদ্ধৰিপস্সকো যোগাৰচরো পঞ্চসু খন্ধেসু একেকং খন্ধং অনিচ্চন্তিকতায আদিঅন্তৰতায চ অনিচ্চতো পস্সতি. উপ্পাদৰযপটিপীল়নতায দুক্খৰত্থুতায চ দুক্খতো. পচ্চযযাপনীযতায রোগমূলতায চ রোগতো. দুক্খতাসূলযোগিতায কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতায উপ্পাদজরাভঙ্গেহি উদ্ধুমাতপরিপক্কপভিন্নতায চ গণ্ডতো. পীল়াজনকতায অন্তোতুদনতায দুন্নীহরণীযতায চ সল্লতো. ৰিগরহণীযতায অৰড্ঢিআৰহনতায অঘৰত্থুতায চ অঘতো. অসেরিভাৰজনকতায আবাধপদট্ঠানতায চ আবাধতো. অৰসতায অৰিধেয্যতায চ পরতো. ব্যাধিজরামরণেহি লুজ্জনপলুজ্জনতায পলোকতো. অনেকব্যসনাৰহনতায ঈতিতো. অৰিদিতানংযেৰ ৰিপুলানং অনত্থানং আৰহনতো সব্বূপদ্দৰৰত্থুতায চ উপদ্দৰতো. সব্বভযানং আকরতায চ দুক্খৰূপসমসঙ্খাতস্স পরমস্সাসস্স পটিপক্খভূততায চ ভযতো. অনেকেহি অনত্থেহি অনুবদ্ধতায দোসূপসট্ঠতায উপসগ্গো ৰিয অনধিৰাসনারহতায চ উপসগ্গতো. ব্যাধিজরামরণেহি চেৰ লোভাদীহি চ লোকধম্মেহি পচলিততায চলতো. উপক্কমেন চেৰ সরসেন চ পভঙ্গুপগমনসীলতায পভঙ্গুতো. সব্বাৰত্থনিপাতিতায থিরভাৰস্স চ অভাৰতায অদ্ধুৰতো. অতাযনতায চেৰ অলব্ভনেয্যখেমতায চ অতাণতো. অল্লীযিতুং অনরহতায অল্লীনানম্পি চ লেণকিচ্চাকারিতায অলেণতো. নিস্সিতানং ভযসারকত্তাভাৰেন অসরণতো. যথাপরিকপ্পিতেহি ধুৰসুভসুখত্তভাৰেহি রিত্ততায রিত্ততো. রিত্ততাযেৰ তুচ্ছতো, অপ্পকত্তা ৰা. অপ্পকম্পি হি লোকে তুচ্ছন্তি ৰুচ্চতি. সামিনিৰাসিৰেদককারকাধিট্ঠাযকৰিরহিততায সুঞ্ঞতো. সযঞ্চ অসামিকভাৰাদিতায অনত্ততো. পৰত্তিদুক্খতায দুক্খস্স চ আদীনৰতায আদীনৰতো. অথ ৰা আদীনং ৰাতি গচ্ছতি পৰত্ততীতি আদীনৰো. কপণমনুস্সস্সেতং অধিৰচনং, খন্ধাপি চ কপণাযেৰাতি আদীনৰসদিসতায আদীনৰতো. জরায চেৰ মরণেন চাতি দ্ৰেধা পরিণামপকতিতায ৰিপরিণামধম্মতো. দুব্বলতায ফেগ্গু ৰিয সুখভঞ্জনীযতায চ অসারকতো. অঘহেতুতায অঘমূলতো. মিত্তমুখসপত্তো ৰিয ৰিস্সাসঘাতিতায ৰধকতো. ৰিগতভৰতায ৰিভৰসম্ভূততায চ ৰিভৰতো. আসৰপদট্ঠানতায সাসৰতো. হেতুপচ্চযেহি অভিসঙ্খততায সঙ্খততো. মচ্চুমারকিলেসমারানং আমিসভূততায মারামিসতো. জাতিজরাব্যাধিমরণপকতিতায জাতিজরাব্যাধিমরণধম্মতো. সোকপরিদেৰউপাযাসহেতুতায সোকপরিদেৰউপাযাসধম্মতো. তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চরিতসংকিলেসানং ৰিসযধম্মতায সংকিলেসিকধম্মতো পস্সতি. সব্বেসু চ ইমেসু ‘‘পস্সতী’’তি পাঠসেসো দট্ঠব্বো.

৩৮. পঞ্চক্খন্ধেতি সমূহতো ৰুত্তেপি একেকখন্ধৰসেন অত্থৰণ্ণনা কলাপসম্মসনঞাণনিদ্দেসে ৰিসুং ৰিসুং আগতত্তা পরিযোসানে চ ৰিসুং ৰিসুং খন্ধানং ৰসেন অনুপস্সনানং গণিতত্তা সমূহে পৰত্তৰচনানং অৰযৰেপি পৰত্তিসম্ভৰতো চ কতাতি ৰেদিতব্বা, ৰিসুং ৰিসুং পৰত্তসম্মসনানং একতো সঙ্খিপিত্ৰা ৰচনৰসেন ৰা ‘‘পঞ্চক্খন্ধে’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘একপ্পহারেন পঞ্চহি খন্ধেহি ৰুট্ঠাতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৮৩) অট্ঠকথাৰচনসব্ভাৰতো ৰা পঞ্চন্নং খন্ধানং একতো সম্মসনং ৰা যুজ্জতিযেৰাতি. পঞ্চন্নং খন্ধানং নিরোধো নিচ্চং নিব্বানন্তি পস্সন্তোতিআদীনৰঞাণনিদ্দেসে ৰুত্তনযেন ৰিপস্সনাকালে সন্তিপদঞাণৰসেন নিচ্চং নিব্বানন্তি পস্সন্তো. সম্মত্তনিযামং ওক্কমতীতি মগ্গক্খণে ওক্কমতি, ফলক্খণে পন ওক্কন্তো নাম হোতি. এসেৰ নযো সব্বেসুপি নিযামোক্কমনপরিযাযেসু. আরোগ্যন্তি আরোগ্যভূতং. ৰিসল্লন্তি সল্লৰিরহিতং. এসেৰ নযো ঈদিসেসু. অনাবাধন্তি আবাধৰিরহিতং, আবাধপটিপক্খভূতং ৰা. এস নযো ঈদিসেসু. অপরপ্পচ্চযন্তি অঞ্ঞপচ্চযৰিরহিতং. উপস্সগ্গতোতি চ অনুপস্সগ্গন্তি চ কেচি সংযোগং কত্ৰা পঠন্তি. পরমসুঞ্ঞন্তি সব্বসঙ্খারসুঞ্ঞত্তা উত্তমত্তা চ পরমসুঞ্ঞং. পরমত্থন্তি সঙ্খতাসঙ্খতানং অগ্গভূতত্তা উত্তমত্থং. লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন নপুংসকৰচনং. নিব্বানস্স চ সুঞ্ঞত্তা অনত্তত্তা চ ইমস্মিং দ্ৰযে পটিলোমপরিযাযো ন ৰুত্তো. অনাসৰন্তি আসৰৰিরহিতং. নিরামিসন্তি আমিসৰিরহিতং. অজাতন্তি জাতিৰিরহিতত্তা অনুপ্পন্নং. অমতন্তি ভঙ্গাভাৰতো মরণৰিরহিতং. মরণম্পি হি নপুংসকভাৰৰচনৰসেন ‘‘মত’’ন্তি ৰুচ্চতি.

৩৯. এৰমিমায পটিপাটিযা ৰুত্তাসু আকারভেদভিন্নাসু চত্তালীসায অনুপস্সনাসু সভাৰসঙ্গহৰসেন তীসুযেৰ অনুপস্সনাসু একসঙ্গহং করোন্তো অনিচ্চতোতি অনিচ্চানুপস্সনাতিআদিমাহ. তাসু যথানুরূপং অনিচ্চদুক্খানত্তত্তে যোজনা কাতব্বা. অৰসানে পনেতা ৰিসুং ৰিসুং গণনৰসেন দস্সিতা. গণনাসু চ গণনপটিপাটিৰসেন পঠমং অনত্তানুপস্সনা গণিতা. তত্থ পঞ্চৰীসতীতি ‘‘পরতো রিত্ততো তুচ্ছতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো’’তি একেকস্মিং খন্ধে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা পঞ্চসু খন্ধেসু পঞ্চৰীসতি অনত্তানুপস্সনা. পঞ্ঞাসাতি ‘‘অনিচ্চতো পলোকতো চলতো পভঙ্গুতো অদ্ধুৰতো ৰিপরিণামধম্মতো অসারকতো ৰিভৰতো সঙ্খততো মরণধম্মতো’’তি একেকস্মিং খন্ধে দস দস কত্ৰা পঞ্চসু খন্ধেসু পঞ্ঞাসং অনিচ্চানুপস্সনা. সতং পঞ্চৰীসতি চেৰাতি সেসা ‘‘দুক্খতো রোগতো’’তিআদযো একেকস্মিং খন্ধে পঞ্চৰীসতি পঞ্চৰীসতি কত্ৰা পঞ্চসু খন্ধেসু পঞ্চৰীসতিসতং দুক্খানুপস্সনা. যানি দুক্খে পৰুচ্চরেতি যা অনুপস্সনা দুক্খে খন্ধপঞ্চকে গণনৰসেন পৰুচ্চন্তি, তা সতং পঞ্চৰীসতি চেৰাতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. ‘‘যানী’’তি চেত্থ লিঙ্গৰিপল্লাসো দট্ঠব্বোতি.

ৰিপস্সনাকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. মাতিকাকথা

মাতিকাকথাৰণ্ণনা

৪০. ইদানি মহাথেরো ৰিপস্সনাকথানন্তরং সকলে পটিসম্ভিদামগ্গে নিদ্দিট্ঠে সমথৰিপস্সনামগ্গনিব্বানধম্মে আকারনানত্তৰসেন নানাপরিযাযেহি থোমেতুকামো নিচ্ছাতোতিআদীনি একূনৰীসতি মাতিকাপদানি উদ্দিসিত্ৰা তেসং নিদ্দেসৰসেন মাতিকাকথং নাম কথেসি. তস্সা অযং অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. মাতিকায তাৰ নিচ্ছাতোতি অমিলাতো. সব্বেপি হি কিলেসা পীল়াযোগতো মিলাতা, রাগোপি তাৰ নিরন্তরপ্পৰত্তো সরীরং দহতি, কিং পনঞ্ঞে কিলেসা. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, অগ্গী রাগগ্গি দোসগ্গি মোহগ্গী’’তি (ইতিৰু. ৯৩; দী. নি. ৩.৩০৫) পন কিলেসনাযকা তযো এৰ কিলেসা ৰুত্তা, তংসম্পযুত্তাপি পন দহন্তিযেৰ. এৰং ছাতকিলেসাভাৰতো নিচ্ছাতো. কো সো? ৰিমোক্খসম্বন্ধেন ৰিমোক্খোতি দট্ঠব্বো. মুচ্চতীতি মোক্খো. ৰিমুচ্চতীতি ৰিমোক্খোতি অত্থো. ইদমেকং মাতিকাপদং. ৰিজ্জাৰিমুত্তীতি ৰিজ্জাযেৰ ৰিমুত্তি. ইদমেকং মাতিকাপদং. ঝানৰিমোক্খোতি ঝানমেৰ ৰিমোক্খো. ইদমেকং মাতিকাপদং. সেসানি একেকানেৰাতি এৰং একূনৰীসতি মাতিকাপদানি.

৪১. নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দতো নিচ্ছাতোতি নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দতো অপেতত্তা কামচ্ছন্দতো নিক্কিলেসো যোগী. তেন পটিলদ্ধং নেক্খম্মম্পি নিচ্ছাতো নিক্কিলেসো ৰিমোক্খো. এৰং সেসেসুপি. নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দতো মুচ্চতীতি ৰিমোক্খোতি নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দতো যোগী মুচ্চতীতি তং নেক্খম্মং ৰিমোক্খোতি অত্থো. এৰং সেসেসুপি. ৰিজ্জতীতি ৰিজ্জাতি সভাৰতো ৰিজ্জতি অত্থি উপলব্ভতীতি ৰিজ্জা নামাতি অত্থো. অথ ৰা সভাৰজাননত্থং পটিপন্নেহি যোগীহি সভাৰং ৰেদীযতি জানীযতীতি ৰিজ্জা নামাতি অত্থো. অথ ৰা ৰিসেসলাভত্থং পটিপন্নেহি যোগীহি ৰেদীযতি পটিলাভীযতীতি ৰিজ্জা নামাতি অত্থো. অথ ৰা অত্তনা ৰিন্দিতব্বং ভূমিং ৰিন্দতি লভতীতি ৰিজ্জা নামাতি অত্থো. অথ ৰা সভাৰদস্সনহেতুত্তা সভাৰং ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা নামাতি অত্থো. ৰিজ্জন্তো মুচ্চতি, মুচ্চন্তো ৰিজ্জতীতি যথাৰুত্তো ধম্মো যথাৰুত্তেনত্থেন ৰিজ্জমানো যথাৰুত্ততো মুচ্চতি, যথাৰুত্ততো মুচ্চমানো যথাৰুত্তেনত্থেন ৰিজ্জতীতি ৰিজ্জাৰিমুত্তি নামাতি অত্থো.

কামচ্ছন্দং সংৰরট্ঠেনাতি কামচ্ছন্দনিৰারণট্ঠেন তং নেক্খম্মং সীলৰিসুদ্ধি নামাতি অত্থো. তংযেৰ অৰিক্খেপহেতুত্তা অৰিক্খেপট্ঠেন চিত্তৰিসুদ্ধি. দস্সনহেতুত্তা দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. পটিপ্পস্সম্ভেতীতি নেক্খম্মাদিনা কামচ্ছন্দাদিকং যোগাৰচরো পটিপ্পস্সম্ভেতীতি নেক্খম্মাদিকো ধম্মো পস্সদ্ধি নামাতি অত্থো. পহীনত্তাতি তেন তেন পহানেন পহীনত্তা. ঞাতট্ঠেন ঞাণন্তি ঝানপচ্চৰেক্খণাৰসেন ৰিপস্সনাৰসেন মগ্গপচ্চৰেক্খণাৰসেন ঞাতট্ঠেন নেক্খম্মাদিকং ঞাণং নামাতি অত্থো. দিট্ঠত্তা দস্সনন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. ৰিসুজ্ঝতীতি যোগী, নেক্খম্মাদিকা ৰিসুদ্ধি.

নেক্খম্মনিদ্দেসে নেক্খম্মং অলোভত্তা কামরাগতো নিস্সটন্তি নিস্সরণং. ততো নিক্খন্তন্তি নেক্খম্মং. ‘‘রূপানমেতং নিস্সরণং যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি ৰুচ্চমানে আরুপ্পৰিসেসস্স অদিস্সনতো ৰিসেসস্স দস্সনত্থং অঞ্ঞত্থ ৰুত্তপাঠক্কমেনেৰ যদিদং আরুপ্পন্তি ৰুত্তং. তঞ্চ আরুপ্পং রূপতো নিক্খন্তত্তা নেক্খম্মং নামাতি অধিকারৰসেনেৰ ৰুত্তং হোতি. ভূতন্তি উপ্পাদসমাযোগদীপনং. সঙ্খতন্তি পচ্চযবলৰিসেসদস্সনং. পটিচ্চসমুপ্পন্নন্তি পচ্চযসমাযোগেপি পচ্চযানং অব্যাপারভাৰদস্সনং. নিরোধো তস্স নেক্খম্মন্তি নিব্বানং ততো সঙ্খততো নিক্খন্তত্তা তস্স সঙ্খতস্স নেক্খম্মং নাম. আরুপ্পস্স চ নিরোধস্স চ গহণং অঞ্ঞত্থ পাঠে ৰুত্তক্কমেনেৰ কতং. ‘‘কামচ্ছন্দস্স নেক্খম্মং নেক্খম্ম’’ন্তি ৰুচ্চমানে পুনরুত্তং হোতি. নেক্খম্মৰচনেনেৰ চ তস্স নেক্খম্মসিদ্ধীতি তং অৰত্ৰা সেসনেক্খম্মমেৰ ৰুত্তং. তং উজুকমেৰ. নিস্সরণনিদ্দেসেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. নিস্সরণীযা ধাতুযো পনেত্থ উজুকমেৰ নেক্খম্মন্তি ৰুত্তং. পৰিৰেকোতি পৰিৰিত্তভাৰো নেক্খম্মাদিকোযেৰ. ৰোসজ্জতীতি যোগী, নেক্খম্মাদযো ৰোসগ্গো. নেক্খম্মং পৰত্তেন্তো যোগী নেক্খম্মেন চরতীতি ৰুচ্চতি. তং পন নেক্খম্মং চরিযা. এস নযো সেসেসুপি. ঝানৰিমোক্খনিদ্দেসে ৰত্তব্বং ৰিমোক্খকথাযং ৰুত্তং. কেৰলং তত্থ ‘‘জানাতীতি ঝানৰিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২১৭) ৰুত্তং, ইধ পন ‘‘জানাতীতি, ঝাযতী’’তি পুগ্গলাধিট্ঠানাৰ দেসনা কতাতি অযং ৰিসেসো.

৪২. ভাৰনাধিট্ঠানজীৰিতনিদ্দেসে চ পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা. ধম্মতো পন ভাৰনা নাম নেক্খম্মাদযোৰ. অধিট্ঠানং নাম নেক্খম্মাদিৰসেন পতিট্ঠাপিতচিত্তমেৰ. জীৰিতং নাম নেক্খম্মাদিৰসেন পতিট্ঠাপিতচিত্তস্স সম্মাআজীৰো নাম. কো সো সম্মাআজীৰো নাম? মিচ্ছাজীৰা ৰিরতি, ধম্মেন সমেন পচ্চযপরিযেসনৰাযামো চ. তত্থ সমং জীৰতীতি সমং জীৰিতং জীৰতি, ভাৰনপুংসকৰচনং ৰা, সমেন জীৰতীতি ৰুত্তং হোতি. নো ৰিসমন্তি ‘‘সমং জীৰতী’’তি ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স পটিসেধৰসেন অৰধারণং কতং. সম্মা জীৰতীতি আকারনিদস্সনং. নো মিচ্ছাতি তস্সেৰ নিযমনং. ৰিসুদ্ধং জীৰতীতি সভাৰৰিসুদ্ধিযা ৰিসুদ্ধং জীৰিতং জীৰতি. নো কিলিট্ঠন্তি তস্সেৰ নিযমনং. যঞ্ঞদেৰাতিআদীহি যথাৰুত্তানং তিস্সন্নং সম্পদানং আনিসংসং দস্সেতি. তত্থ যঞ্ঞদেৰাতি যং যং এৰ. খত্তিযপরিসন্তি খত্তিযানং সন্নিপাতং. সো হি সমন্ততো সীদন্তি এত্থ অকতবুদ্ধিনোতি পরিসাতি ৰুচ্চতি. এসেৰ নযো ইতরত্তযে. খত্তিযাদীনংযেৰ আগমনসম্পত্তিযা ঞাণসম্পত্তিযা চ সমন্নাগতত্তা তাসংযেৰ চতস্সন্নং গহণং, ন সুদ্দপরিসায. ৰিসারদোতি তীহি সম্পদাহি সম্পন্নো ৰিগতসারজ্জো, নিব্ভযোতি অত্থো. অমঙ্কুভূতোতি অসঙ্কুচিতো ন নিত্তেজভূতো. তং কিস্স হেতূতি তং ৰিসারদত্তং কেন হেতুনা কেন কারণেন হোতীতি চেতি অত্থো. ইদানি তথা হীতি তস্স কারণৰচনং. যস্মা এৰং তিসম্পদাসম্পন্নো, তস্মা ‘‘ৰিসারদো হোতী’’তি ৰিসারদভাৰস্স কারণং দস্সেত্ৰা নিট্ঠপেসীতি.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনিযা পটিসম্ভিদামগ্গ-অট্ঠকথায

মাতিকাকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্ঞাৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতা চূল়ৰগ্গস্স অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা.

এত্তাৰতা চ তিৰগ্গসঙ্গহিতস্স

সমতিংসকথাপটিমণ্ডিতস্স পটিসম্ভিদামগ্গস্স অত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা হোতীতি.

নিগমনকথা

মহাৰগ্গো মজ্ঝিমো চ, চূল়ৰগ্গো চ নামতো;

তযো ৰগ্গা ইধ ৰুত্তা, পমাণপটিপাটিযা.

ৰগ্গে ৰগ্গে দস দস, কথা যা তা উদীরিতা;

উদ্দানগাথা সব্বাসং, ইমা তাসং যথাক্কমং.

ঞাণং দিট্ঠি আনাপানং, ইন্দ্রিযং ৰিমোক্খপঞ্চমং;

গতি কম্মং ৰিপল্লাসো, মগ্গো মণ্ডোতি তা দস.

যুগনদ্ধসচ্চবোজ্ঝঙ্গা, মেত্তা ৰিরাগপঞ্চমা;

পটিসম্ভিদা ধম্মচক্কং, লোকুত্তরবলসুঞ্ঞতা.

পঞ্ঞা ইদ্ধি অভিসমযো, ৰিৰেকো চরিযপঞ্চমো;

পাটিহীরং সমসীস-সতি ৰিপস্সনমাতিকা.

যো সো সুগতসুতানং, অধিপতিভূতেন ভূতহিতরতিনা;

থেরেন থিরগুণৰতা, ৰুত্তো পটিসম্ভিদামগ্গো.

তস্সত্থৰণ্ণনা যা, পুব্বট্ঠকথানযং তথা যুত্তিং;

নিস্সায মযারদ্ধা, নিট্ঠানমুপাগতা এসা.

যং তং উত্তরমন্তী, মন্তিগুণযুতো যুতো চ সদ্ধায;

কারযি মহাৰিহারে, পরিৰেণমনেকসাধুগুণং.

থেরেনেত্থ নিৰসতা, সমাপিতাযং মহাভিধানেন;

ততিযে ৰস্সে চুতিতো, মোগ্গল্লানস্স ভূপতিনো.

সমযং অনুলোমেন্তী, থেরানং থেরৰাদদীপানং;

নিট্ঠং গতা যথাযং, অট্ঠকথা লোকহিতজননী.

ধম্মং অনুলোমেন্তা, অত্তহিতং পরহিতঞ্চ সাধেন্তা;

নিট্ঠং গচ্ছন্তু তথা, মনোরথা সব্বসত্তানং.

সদ্ধম্মপকাসিনিযা, অট্ঠকথাযেত্থ গণিতকুসলেহি;

গণিতা তু ভাণৰারা, ৰিঞ্ঞেয্যা অট্ঠপঞ্ঞাস.

আনুট্ঠুভেন অস্সা, ছন্দোবন্ধেন গণিযমানা তু;

চুদ্দসসহস্সসঙ্খা, গাথাযো পঞ্চ চ সতানি.

সাসনচিরট্ঠিতত্থং, লোকহিতত্থঞ্চ সাদরেন মযা;

পুঞ্ঞং ইমং রচযতা, যং পত্তমনপ্পকং ৰিপুলং.

পুঞ্ঞেন তেন লোকো, সদ্ধম্মরসাযনং দসবলস্স;

উপভুঞ্জিত্ৰা ৰিমলং, পপ্পোতু সুখং সুখেনেৰাতি.

সদ্ধম্মপ্পকাসিনী নাম

পটিসম্ভিদামগ্গপ্পকরণস্স অট্ঠকথা নিট্ঠিতা.