📜
намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
кхуддаканика̄йе
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄
(дутийо бха̄го)
2. чӯл̣авагго
4. ман̇галасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ¶ ¶ ме сутанти ман̇галасуттам̣. ка̄ уппатти? джамбудӣпе кира таттха таттха нагарадва̄расантха̄га̄расабха̄дӣсу маха̄джана̄ саннипатитва̄ хиран̃н̃асуван̣н̣ам̣ датва̄ на̄наппака̄рам̣ сӣта̄харан̣а̄диба̄хиракакатхам̣ катха̄пенти, екека̄ катха̄ чатума̄саччайена нит̣т̣ха̄ти. таттха екадивасам̣ ман̇галакатха̄ самут̣т̣ха̄си – ‘‘ким̣ ну кхо ман̇галам̣, ким̣ дит̣т̣хам̣ ман̇галам̣, сутам̣ ман̇галам̣, мутам̣ ман̇галам̣, ко ман̇галам̣ джа̄на̄тӣ’’ти?
атха ¶ дит̣т̣хаман̇галико на̄меко пурисо а̄ха – ‘‘ахам̣ ман̇галам̣ джа̄на̄ми, дит̣т̣хам̣ локе ман̇галам̣, дит̣т̣хам̣ на̄ма абхиман̇галасамматам̣ рӯпам̣. сеййатхидам̣ – идхекаччо ка̄лассева вут̣т̣ха̄йа ча̄такасакун̣ам̣ ва̄ пассати, белувалат̣т̣хим̣ ва̄ габбхиним̣ ва̄ кума̄раке ва̄ алан̇катапат̣ийатте пун̣н̣агхат̣ам̣ ва̄ алларохитамаччхам̣ ва̄ а̄джан̃н̃ам̣ ва̄ а̄джан̃н̃аратхам̣ ва̄ усабхам̣ ва̄ га̄вим̣ ва̄ капилам̣ ва̄, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи кин̃чи еварӯпам̣ абхиман̇галасамматам̣ рӯпам̣ пассати, идам̣ вуччати дит̣т̣хаман̇гала’’нти. тасса вачанам̣ екачче аггахесум̣, екачче на̄ггахесум̣. йе на̄ггахесум̣, те тена саха вивадим̣су.
атха ¶ сутаман̇галико на̄меко пурисо а̄ха – ‘‘чаккху на̄метам̣, бхо, сучимпи асучимпи пассати, татха̄ сундарампи асундарампи, мана̄пампи амана̄пампи. йади тена дит̣т̣хам̣ ман̇галам̣ сийа̄, саббампи ман̇галам̣ сийа̄, тасма̄ на дит̣т̣хам̣ ман̇галам̣, апича кхо пана сутам̣ ман̇галам̣, сутам̣ на̄ма абхиман̇галасаммато саддо. сеййатхидам̣ – идхекаччо ка̄лассева вут̣т̣ха̄йа вад̣д̣ха̄ти ва̄ вад̣д̣хама̄на̄ти ва̄ пун̣н̣а̄ти ва̄ пхусса̄ти ва̄ сумана̄ти ва̄ сирӣти ва̄ сиривад̣д̣ха̄ти ва̄ аджджа сунаккхаттам̣ сумухуттам̣ судивасам̣ суман̇галанти еварӯпам̣ ва̄ йам̣кин̃чи абхиман̇галасамматам̣ саддам̣ сун̣а̄ти, идам̣ вуччати сутаман̇гала’’нти. тассапи вачанам̣ екачче аггахесум̣, екачче на̄ггахесум̣. йе на̄ггахесум̣, те тена саха вивадим̣су.
атха мутаман̇галико на̄меко пурисо а̄ха – ‘‘сотампи хи на̄метам̣ бхо са̄дхумпи аса̄дхумпи мана̄пампи амана̄пампи сун̣а̄ти. йади тена сутам̣ ман̇галам̣ сийа̄, саббампи ман̇галам̣ сийа̄, тасма̄ на сутам̣ ман̇галам̣, апича кхо пана мутам̣ ман̇галам̣, мутам̣ на̄ма абхиман̇галасамматам̣ гандхарасапхот̣т̣хаббам̣. сеййатхидам̣ – идхекаччо ка̄лассева вут̣т̣ха̄йа падумагандха̄дипуппхагандхам̣ ва̄ гха̄йати, пхуссадантакат̣т̣хам̣ ва̄ кха̄дати, патхавим̣ ва̄ а̄масати, харитасассам̣ ва̄ аллагомайам̣ ва̄ каччхапам̣ ва̄ тилава̄хам̣ ва̄ пуппхам̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ а̄масати, пхуссаматтика̄йа ва̄ самма̄ лимпати, пхуссаса̄т̣акам̣ ва̄ нива̄сети, пхуссавет̣ханам̣ ва̄ дха̄рети, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи кин̃чи еварӯпам̣ абхиман̇галасамматам̣ гандхам̣ ва̄ гха̄йати, расам̣ ва̄ са̄йати, пхот̣т̣хаббам̣ ва̄ пхусати, идам̣ вуччати мутаман̇гала’’нти. тассапи вачанам̣ екачче аггахесум̣, екачче на̄ггахесум̣.
таттха на дит̣т̣хаман̇галико сутамутаман̇галике асаккхи сан̃н̃а̄петум̣. на тесам̣ ан̃н̃атаро итаре две. тесу ча мануссесу йе дит̣т̣хаман̇галикасса вачанам̣ ган̣хим̣су, те ‘‘дит̣т̣хам̣йева ман̇гала’’нти гата̄. йе сутамутаман̇галика̄нам̣ вачанам̣ ган̣хим̣су, те ‘‘сутам̣йева мутам̣йева ман̇гала’’нти гата̄. евамайам̣ ман̇галакатха̄ сакаладжамбудӣпе па̄кат̣а̄ джа̄та̄.
атха сакаладжамбудӣпе манусса̄ гумбагумба̄ хутва̄ ‘‘ким̣ ну кхо ман̇гала’’нти ман̇гала̄ни чинтайим̣су ¶ . тесам̣ манусса̄нам̣ а̄раккхадевата̄ там̣ катхам̣ сутва̄ татхева ман̇гала̄ни чинтайим̣су. та̄сам̣ девата̄нам̣ бхуммадевата̄ митта̄ хонти, атха тато сутва̄ бхуммадевата̄пи татхева ман̇гала̄ни чинтайим̣су. та̄сампи девата̄нам̣ а̄ка̄сат̣т̣хадевата̄ митта̄ хонти, а̄ка̄сат̣т̣хадевата̄нам̣ ча̄тумаха̄ра̄джикадевата̄. етенева упа̄йена йа̄ва судассӣдевата̄нам̣ ¶ аканит̣т̣хадевата̄ митта̄ хонти, атха тато сутва̄ аканит̣т̣хадевата̄пи татхева гумбагумба̄ хутва̄ ман̇гала̄ни чинтайим̣су. евам̣ дасасахассачаккава̄л̣есу саббаттха ман̇галачинта̄ удапа̄ди. уппанна̄ ча са̄ ‘‘идам̣ ман̇галам̣ идам̣ ман̇гала’’нти виниччхийама̄на̄пи аппатта̄ ева виниччхайам̣ два̄даса васса̄ни ат̣т̣ха̄си. саббе манусса̄ ча дева̄ ча брахма̄но ча т̣хапетва̄ арийаса̄ваке дит̣т̣хасутамутавасена тидха̄ бхинна̄. екопи ‘‘идамева ман̇гала’’нти йатха̄бхуччато нит̣т̣хан̇гато на̄хоси, ман̇галакола̄халам̣ локе уппаджджи.
кола̄халам̣ на̄ма пан̃чавидхам̣ – каппакола̄халам̣, чаккаваттикола̄халам̣, буддхакола̄халам̣, ман̇галакола̄халам̣, монеййакола̄халанти. таттха ка̄ма̄вачарадева̄ муттасира̄ викин̣н̣акеса̄ рудаммукха̄ ассӯни хаттхехи пун̃чхама̄на̄ раттаваттханиваттха̄ ативийа вирӯпавесадха̄рино хутва̄, ‘‘вассасатасахассасса аччайена каппут̣т̣ха̄нам̣ бхависсати. айам̣ локо винассиссати, маха̄самуддо суссиссати, айан̃ча маха̄патхавӣ синеру ча паббатара̄джа̄ уд̣д̣хайхиссати винассиссати, йа̄ва брахмалока̄ локавина̄со бхависсати. меттам̣, ма̄риса̄, бха̄ветха, карун̣ам̣ мудитам̣ упеккхам̣, ма̄риса̄, бха̄ветха, ма̄тарам̣ упат̣т̣хахатха, питарам̣ упат̣т̣хахатха, куле джет̣т̣ха̄пача̄йино хотха, джа̄гаратха ма̄ пама̄даттха̄’’ти мануссапатхе вичаритва̄ а̄роченти. идам̣ каппакола̄халам̣ на̄ма.
ка̄ма̄вачарадева̄йева ‘‘вассасатассаччайена чаккаваттира̄джа̄ локе уппаджджиссатӣ’’ти мануссапатхе вичаритва̄ а̄роченти. идам̣ чаккаваттикола̄халам̣ на̄ма.
суддха̄ва̄са̄ пана дева̄ брахма̄бхаран̣ена алан̇каритва̄ брахмавет̣ханам̣ сӣсе катва̄ пӣтисоманассаджа̄та̄ буддхагун̣ава̄дино ‘‘вассасахассасса аччайена буддхо локе уппаджджиссатӣ’’ти мануссапатхе вичаритва̄ а̄роченти. идам̣ буддхакола̄халам̣ на̄ма.
суддха̄ва̄са̄ ева дева̄ манусса̄нам̣ читтам̣ н̃атва̄ ‘‘два̄дасаннам̣ васса̄нам̣ аччайена самма̄самбуддхо ман̇галам̣ катхессатӣ’’ти мануссапатхе вичаритва̄ а̄роченти. идам̣ ман̇галакола̄халам̣ на̄ма.
суддха̄ва̄са̄ ¶ ева дева̄ ‘‘саттаннам̣ васса̄нам̣ аччайена ан̃н̃атаро бхиккху бхагавата̄ саддхим̣ сама̄гамма монеййапат̣ипадам̣ пуччхиссатӣ’’ти мануссапатхе вичаритва̄ а̄роченти. идам̣ монеййакола̄халам̣ ¶ на̄ма. имесу пан̃часу кола̄халесу дит̣т̣хаман̇гала̄дивасена тидха̄ бхиннесу девамануссесу идам̣ ман̇галакола̄халам̣ локе уппаджджи.
атха девесу ча мануссесу ча вичинитва̄ вичинитва̄ ман̇гала̄ни алабхама̄несу два̄дасаннам̣ васса̄нам̣ аччайена та̄ватим̣сака̄йика̄ девата̄ сан̇гамма сама̄гамма евам̣ самачинтесум̣ – ‘‘сеййатха̄пи на̄ма, ма̄риса̄, гхараса̄мико антогхараджана̄нам̣, га̄маса̄мико га̄мава̄сӣнам̣, ра̄джа̄ саббаманусса̄нам̣, евамевам̣ айам̣ сакко дева̄наминдо амха̄кам̣ агго ча сет̣т̣хо ча йадидам̣ пун̃н̃ена теджена иссарийена пан̃н̃а̄йа двиннам̣ девалока̄нам̣ адхипати. йам̣нӯна майам̣ саккам̣ дева̄наминдам̣ етаматтхам̣ пуччхеййа̄ма̄’’ти. та̄ саккасса сантикам̣ гантва̄ саккам̣ дева̄наминдам̣ тан̇кхан̣а̄нурӯпанива̄сана̄бхаран̣асассирикасарӣрам̣ ад̣д̣хатеййакот̣иаччхара̄ган̣апаривутам̣ па̄риччхаттакамӯле пан̣д̣укамбалавара̄сане нисиннам̣ абхива̄детва̄ екамантам̣ т̣хатва̄ етадавочум̣ – ‘‘йаггхе, ма̄риса, джа̄неййа̄си, етарахи ман̇галапан̃ха̄ самут̣т̣хита̄, еке дит̣т̣хам̣ ман̇галанти ваданти, еке сутам̣ ман̇галанти ваданти, еке мутам̣ ман̇галанти ваданти. таттха майан̃ча ан̃н̃е ча анит̣т̣хан̇гата̄, са̄дху вата но твам̣ йа̄тха̄вато бйа̄карохӣ’’ти. девара̄джа̄ пакатийа̄пи пан̃н̃ава̄ ‘‘айам̣ ман̇галакатха̄ каттха пат̣хамам̣ самут̣т̣хита̄’’ти а̄ха. ‘‘майам̣ дева ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ ассумха̄’’ти а̄хам̣су. тато ча̄тумаха̄ра̄джика̄ а̄ка̄сат̣т̣хадевата̄нам̣, а̄ка̄сат̣т̣хадевата̄ бхуммадевата̄нам̣, бхуммадевата̄ манусса̄раккхадевата̄нам̣, манусса̄раккхадевата̄ ‘‘мануссалоке самут̣т̣хита̄’’ти а̄хам̣су.
атха дева̄наминдо ‘‘самма̄самбуддхо каттха васатӣ’’ти пуччхи. ‘‘мануссалоке, дева̄’’ти а̄хам̣су. ‘‘там̣ бхагавантам̣ кочи пуччхӣ’’ти а̄ха. ‘‘на кочи дева̄’’ти. ‘‘ким̣ ну кхо на̄ма тумхе ма̄риса̄ аггим̣ чхад̣д̣етва̄ кхаджджопанакам̣ уджджа̄летха, йе анавасесаман̇галадесакам̣ там̣ бхагавантам̣ атиккамитва̄ мам̣ пуччхитаббам̣ ман̃н̃атха? а̄гаччхатха, ма̄риса̄, там̣ бхагавантам̣ пуччха̄ма, аддха̄ сассирикам̣ пан̃хабйа̄каран̣ам̣ лабхисса̄ма̄’’ти екам̣ девапуттам̣ а̄н̣а̄песи – ‘‘твам̣ бхагавантам̣ пуччха̄’’ти. со девапутто тан̇кхан̣а̄нурӯпена ¶ алан̇ка̄рена атта̄нам̣ алан̇каритва̄ виджджурива виджджотама̄но деваган̣апаривуто джетаванамаха̄виха̄рам̣ а̄гантва̄ бхагавантам̣ абхива̄детва̄ екамантам̣ т̣хатва̄ ман̇галапан̃хам̣ пуччханто га̄тха̄йа аджджхабха̄си. бхагава̄ тасса там̣ пан̃хам̣ виссадждженто имам̣ суттамабха̄си.
таттха евам̣ ме сутантиа̄дӣнаматтхо сан̇кхепато касибха̄радва̄джасуттаван̣н̣ана̄йам̣ вутто, виттха̄рам̣ пана иччхантехи папан̃часӯданийа̄ маджджхимат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанайена гахетаббо. касибха̄радва̄джасутте ча ‘‘магадхесу вихарати даккхин̣а̄гирисмим̣ екана̄л̣а̄йам̣ бра̄хман̣ага̄ме’’ти вуттам̣, идха ‘‘са̄ваттхийам̣ вихарати ¶ джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме’’ти. тасма̄ ‘‘са̄ваттхийа’’нти имам̣ падам̣ а̄дим̣ катва̄ идха апуббападаван̣н̣анам̣ карисса̄ма.
сеййатхидам̣, са̄ваттхийанти евам̣на̄маке нагаре. там̣ кира саваттхасса на̄ма исино нива̄сат̣т̣ха̄нам̣ ахоси. тасма̄ йатха̄ кусамбасса нива̄со косамбӣ, ка̄кан̣д̣асса нива̄со ка̄кан̣д̣ӣти, евам̣ иттхилин̇гавасена ‘‘са̄ваттхӣ’’ти вуччати. пора̄н̣а̄ пана ван̣н̣айанти – йасма̄ тасмим̣ т̣ха̄не саттхасама̄йоге ‘‘ким̣бхан̣д̣аматтхӣ’’ти пуччхите ‘‘саббаматтхӣ’’ти а̄хам̣су, тасма̄ там̣ вачанамупа̄да̄йа ‘‘са̄ваттхӣ’’ти вуччати. тассам̣ са̄ваттхийам̣. етенасса гочарага̄мо дӣпито хоти. джето на̄ма ра̄джакума̄ро, тена ропитасам̣вад̣д̣хитатта̄ тасса джетасса вананти джетаванам̣, тасмим̣ джетаване. ана̄тха̄нам̣ пин̣д̣о етасмим̣ аттхӣти ана̄тхапин̣д̣ико, тасса ана̄тхапин̣д̣икасса. ана̄тхапин̣д̣икена гахапатина̄ чатупан̣н̣а̄сакот̣ипаричча̄гена нит̣т̣ха̄пита̄ра̄мети аттхо. етенасса паббаджита̄нурӯпанива̄сока̄со дӣпито хоти.
атха̄ти авиччхедаттхе, кхоти адхика̄рантаранидассанаттхе нипа̄то. тена авиччхиннейева таттха бхагавато виха̄ре ‘‘идамадхика̄рантарам̣ удапа̄дӣ’’ти дассети. ким̣ танти? ан̃н̃атара̄ девата̄тиа̄ди. таттха ан̃н̃атара̄ти анийамитаниддесо. са̄ хи на̄маготтато апа̄кат̣а̄, тасма̄ ‘‘ан̃н̃атара̄’’ти вутта̄. дево ева девата̄, иттхипурисаса̄дха̄ран̣аметам̣. идха пана пурисо ева со девапутто, кинту са̄дха̄ран̣ана̄мавасена ‘‘девата̄’’ти вутто.
абхикканта̄йа ¶ раттийа̄ти еттха абхиккантасаддо кхайасундара̄бхирӯпааббханумодана̄дӣсу диссати. таттха ‘‘абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто пат̣хамо йа̄мо, чиранисинно бхиккхусан̇гхо. уддисату, бхагава̄ бхиккхӯнам̣ па̄тимоккха’’нти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 383; а. ни. 8.20; уда̄. 45) кхайе диссати. ‘‘айам̣ имесам̣ чатуннам̣ пуггала̄нам̣ абхиккантатаро ча пан̣ӣтатаро ча̄’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 4.100) сундаре.
‘‘ко ме вандати па̄да̄ни, иддхийа̄ йасаса̄ джалам̣;
абхиккантена ван̣н̣ена, сабба̄ обха̄сайам̣ диса̄’’ти. (ви. ва. 857) –
евама̄дӣсу абхирӯпе. ‘‘абхиккантам̣, бхо готама, абхиккантам̣, бхо готама̄’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 2.16; па̄ра̄. 15) аббханумодане. идха пана кхайе. тена абхикканта̄йа раттийа̄, париккхӣн̣а̄йа раттийа̄ти вуттам̣ хоти.
абхиккантаван̣н̣а̄ти ¶ еттха абхиккантасаддо абхирӯпе, ван̣н̣асаддо пана чхавитхутикулаваггака̄ран̣асан̣т̣ха̄наппама̄н̣арӯпа̄йатана̄дӣсу диссати. таттха ‘‘суван̣н̣аван̣н̣оси бхагава̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 2.399; су. ни. 553) чхавийам̣. ‘‘када̄ сан̃н̃ӯл̣ха̄ пана те, гахапати, име саман̣асса готамасса ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 2.77) тхутийам̣. ‘‘чатта̄роме, бхо готама, ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 3.115) кулавагге. ‘‘атха кена ну ван̣н̣ена, гандхаттхеноти вуччатӣ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.234) ка̄ран̣е. ‘‘махантам̣ хаттхира̄джаван̣н̣ам̣ абхинимминитва̄’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.138) сан̣т̣ха̄не. ‘‘тайо паттасса ван̣н̣а̄’’ти евама̄дӣсу пама̄н̣е. ‘‘ван̣н̣о гандхо расо оджа̄’’ти евама̄дӣсу рӯпа̄йатане. со идха чхавийам̣ дат̣т̣хаббо. тена абхиккантаван̣н̣а̄ абхирӯпаччхавӣти вуттам̣ хоти.
кевалакаппанти еттха кеваласаддо анавасесайебхуййаабйа̄миссаанатирекадал̣хаттхависам̣йога̄дианекаттхо. татха̄ хисса ‘‘кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийа’’нти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 1.255; па̄ра̄. 1) анавасесата̄ аттхо. ‘‘кевалакаппа̄ ча ан̇гама̄гадха̄ пахӯтам̣ кха̄данӣйам̣ бходжанӣйам̣ а̄да̄йа упасан̇камиссантӣ’’ти ¶ евама̄дӣсу (маха̄ва. 43) йебхуййата̄. ‘‘кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хотӣ’’ти евама̄дӣсу (вибха. 225) абйа̄миссата̄. ‘‘кевалам̣ саддха̄маттакам̣ нӯна айама̄йасма̄’’ти евама̄дӣсу (маха̄ва. 244) анатиреката̄. ‘‘а̄йасмато бханте ануруддхасса ба̄хико на̄ма саддхивиха̄рико кевалакаппам̣ сан̇гхабхеда̄йа т̣хито’’ти евама̄дӣсу (а. ни. 4.243) дал̣хаттхата̄. ‘‘кевалӣ вуситава̄ уттамапурисоти вуччатӣ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 3.57) висам̣його. идха панасса анавасесато аттхо адхиппето.
каппасаддо пана̄йам̣ абхисаддаханавоха̄рака̄лапан̃н̃аттичхеданавикаппалесасамантабха̄ва̄дианекаттхо. татха̄ хисса ‘‘окаппанийаметам̣ бхото готамасса, йата̄ там̣ арахато самма̄самбуддхасса̄’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.387) абхисаддаханаматтхо. ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, пан̃чахи саман̣акаппехи пхалам̣ парибхун̃джиту’’нти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 250) воха̄ро. ‘‘йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.387) ка̄ло. ‘‘ичча̄йасма̄ каппо’’ти евама̄дӣсу (су. ни. 1098; чӯл̣ани. каппама̄н̣авапуччха̄ 117) пан̃н̃атти. ‘‘алан̇като каппитакесамассӯ’’ти евама̄дӣсу (джа̄. 2.22.1368) чхеданам̣. ‘‘каппати дван̇гулакаппо’’ти евама̄дӣсу (чӯл̣ава. 446) викаппо. ‘‘аттхи каппо нипаджджиту’’нти евама̄дӣсу (а. ни. 8.80) лесо. ‘‘кевалакаппам̣ вел̣уванам̣ обха̄сетва̄’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 1.94) самантабха̄во. идха панасса самантабха̄во аттхоти адхиппето. йато кевалакаппам̣ джетавананти еттха анавасесам̣ самантато джетавананти еваматтхо дат̣т̣хаббо.
обха̄сетва̄ти ¶ а̄бха̄йа пхаритва̄, чандима̄ вийа сӯрийо вийа ча екобха̄сам̣ екападжджотам̣ каритва̄ти аттхо.
йена бхагава̄ тенупасан̇камӣти бхумматтхе каран̣авачанам̣, йато йаттха бхагава̄, таттха упасан̇камӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. йена ва̄ ка̄ран̣ена бхагава̄ девамануссехи упасан̇камитаббо, тенева ка̄ран̣ена упасан̇камӣти евампеттха аттхо дат̣т̣хаббо. кена ча ка̄ран̣ена бхагава̄ упасан̇камитаббо? на̄наппака̄рагун̣ависеса̄дхигама̄дхиппа̄йена са̄дупхалӯпабхога̄дхиппа̄йена диджаган̣ехи ниччапхалитамаха̄руккхо вийа. упасан̇камӣти ча гата̄ти ¶ вуттам̣ хоти. упасан̇камитва̄ти упасан̇каманапарийоса̄надӣпанам̣. атха ва̄ евам̣ гата̄ тато а̄саннатарам̣ т̣ха̄нам̣ бхагавато самӣпасан̇кха̄там̣ гантва̄типи вуттам̣ хоти. бхагавантам̣ абхива̄детва̄ти бхагавантам̣ вандитва̄ пан̣амитва̄ намасситва̄.
екамантанти бха̄ванапум̣саканиддесо, екока̄сам̣ екапассанти вуттам̣ хоти. бхумматтхе ва̄ упайогавачанам̣. ат̣т̣ха̄сӣти нисаджджа̄дипат̣иккхепо, т̣ха̄нам̣ каппеси, т̣хита̄ ахосӣти аттхо.
катхам̣ т̣хита̄ пана са̄ екамантам̣ т̣хита̄ ахӯти?
‘‘на паччхато на пурато, на̄пи а̄саннадӯрато;
на каччхе нопи пат̣ива̄те, на ча̄пи он̣атун̣н̣ате;
име досе виваджджетва̄, екамантам̣ т̣хита̄ ахӯ’’ти.
касма̄ пана̄йам̣ ат̣т̣ха̄си ева, на нисӣдӣти? лахум̣ ниваттитука̄мата̄йа. девата̄ хи кан̃чидева аттхавасам̣ пат̣ичча сучипурисо вийа ваччат̣т̣ха̄нам̣ мануссалокам̣ а̄гаччханти. пакатийа̄ панета̄сам̣ йоджанасатато пабхути мануссалоко дуггандхата̄йа пат̣икӯло хоти, на таттха абхираманти. тена са̄ а̄гатакиччам̣ катва̄ лахум̣ ниваттитука̄мата̄йа на нисӣди. йасса ча гамана̄диирийа̄патхапариссамасса виноданаттхам̣ нисӣданти, со дева̄нам̣ париссамо наттхи, тасма̄пи на нисӣди. йе ча маха̄са̄вака̄ бхагавантам̣ парива̄ретва̄ т̣хита̄, те патима̄неси, тасма̄пи на нисӣди. апича бхагавати га̄равенева на нисӣди. дева̄нан̃хи нисӣдитука̄ма̄нам̣ а̄санам̣ ниббаттати, там̣ аниччхама̄на̄ нисаджджа̄йа читтампи акатва̄ екамантам̣ ат̣т̣ха̄си.
екамантам̣ т̣хита̄ кхо са̄ девата̄ти евам̣ имехи ка̄ран̣ехи екамантам̣ т̣хита̄ кхо са̄ девата̄. бхагавантам̣ га̄тха̄йа аджджхабха̄сӣти бхагавантам̣ га̄тха̄йа аккхарападанийамитагантхитена вачанена абха̄сӣти аттхо.
261. таттха ¶ бахӯти анийамитасан̇кхйа̄ниддесо. тена анекасата̄ анекасахасса̄ анекасатасахасса̄ти вуттам̣ хоти. диббантӣти дева̄, пан̃чахи ка̄магун̣ехи кӣл̣анти, аттано ва̄ сирийа̄ джотантӣти аттхо. апича тивидха̄ дева̄ саммутиупапаттивисуддхивасена. йатха̄ха –
‘‘дева̄ти ¶ тайо дева̄ саммутидева̄, упапаттидева̄, висуддхидева̄. таттха саммутидева̄ на̄ма ра̄джа̄но, девийо, ра̄джакума̄ра̄. упапаттидева̄ на̄ма ча̄тумаха̄ра̄джике деве упа̄да̄йа тадуттаридева̄. висуддхидева̄ на̄ма араханто вуччантӣ’’ти (чӯл̣ани. дхотакама̄н̣авапуччха̄ниддеса 32, па̄ра̄йана̄нугӣтига̄тха̄ниддеса 119).
тесу идха упапаттидева̄ адхиппета̄. мануно апачча̄ти манусса̄. пора̄н̣а̄ пана бхан̣анти – манасса уссанната̄йа манусса̄. те джамбудӣпака̄, апарагойа̄нака̄, уттаракурука̄, пуббавидехака̄ти чатуббидха̄. идха джамбудӣпака̄ адхиппета̄. ман̇галанти имехи сатта̄ти ман̇гала̄ни, иддхим̣ вуддхин̃ча па̄пун̣антӣти аттхо. ачинтайунти чинтесум̣. а̄кан̇кхама̄на̄ти иччхама̄на̄ паттхайама̄на̄ пихайама̄на̄. соттха̄нанти соттхибха̄вам̣, саббесам̣ дит̣т̣хадхаммикасампара̄йика̄нам̣ собхана̄нам̣ сундара̄нам̣ калйа̄н̣а̄нам̣ дхамма̄наматтхитанти вуттам̣ хоти. брӯхӣти десехи пака̄сехи а̄чиккха вивара вибхаджа утта̄нӣкарохи. ман̇галанти иддхика̄ран̣ам̣ вуддхика̄ран̣ам̣ саббасампаттика̄ран̣ам̣. уттаманти висит̣т̣хам̣ паварам̣ саббалокахитасукха̄ваханти айам̣ га̄тха̄йа анупуббападаван̣н̣ана̄.
айам̣ пана пин̣д̣аттхо – со девапутто дасасахассачаккава̄л̣есу девата̄ ман̇галапан̃хам̣ сотука̄мата̄йа имасмим̣ екачаккава̄л̣е саннипатитва̄ екава̄лаггакот̣иока̄саматте дасапи вӣсампи тим̣сампи чатта̄лӣсампи пан̃н̃а̄сампи сат̣т̣хипи саттатипи асӣтипи сукхуматтабха̄ве нимминитва̄ саббадевама̄рабрахма̄но сирийа̄ ча теджаса̄ ча адхигайха вирочама̄нам̣ пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисиннам̣ бхагавантам̣ парива̄ретва̄ т̣хита̄ дисва̄ тасмим̣ ча самайе ана̄гата̄нампи сакаладжамбудӣпака̄нам̣ манусса̄нам̣ четаса̄ четопаривитаккаман̃н̃а̄йа саббадеваманусса̄нам̣ вичикиччха̄салласамуддхаран̣аттхам̣ а̄ха – ‘‘бахӯ дева̄ манусса̄ ча, ман̇гала̄ни ачинтайум̣, а̄кан̇кхама̄на̄ соттха̄нам̣ аттано соттхибха̄вам̣ иччханта̄, брӯхи ман̇галамуттамам̣, тесам̣ дева̄нам̣ ануматийа̄ манусса̄нан̃ча ануггахена майа̄ пут̣т̣хо сама̄но йам̣ саббесамева амха̄кам̣ екантахитасукха̄ваханато уттамам̣ ман̇галам̣, там̣ но анукампам̣ упа̄да̄йа брӯхи бхагава̄’’ти.
262. еваметам̣ ¶ девапуттасса вачанам̣ сутва̄ бхагава̄ ‘‘асевана̄ ча ба̄ла̄на’’нти га̄тхама̄ха. таттха асевана̄ти абхаджана̄ апайирупа̄сана̄. ба̄ла̄нанти баланти ассасантӣти ба̄ла̄, ассаситапассаситаматтена джӣванти, на пан̃н̃а̄джӣвитена̄ти адхиппа̄йо. тесам̣ ба̄ла̄нам̣ пан̣д̣ита̄нанти ¶ пан̣д̣антӣти пан̣д̣ита̄, сандит̣т̣хикасампара̄йикесу аттхесу н̃а̄н̣агатийа̄ гаччхантӣти адхиппа̄йо. тесам̣ пан̣д̣ита̄нам̣. севана̄ти бхаджана̄ пайирупа̄сана̄ там̣саха̄йата̄ там̣сампаван̇ката̄. пӯджа̄ти сакка̄рагарука̄рама̄нанавандана̄. пӯджанеййа̄нанти пӯджа̄раха̄нам̣. етам̣ ман̇галамуттаманти йа̄ ча ба̄ла̄нам̣ асевана̄, йа̄ ча пан̣д̣ита̄нам̣ севана̄, йа̄ ча пӯджанеййа̄нам̣ пӯджа̄, там̣ саббам̣ сампин̣д̣етва̄ а̄ха етам̣ ман̇галамуттаманти. йам̣ тайа̄ пут̣т̣хам̣ ‘‘брӯхи ман̇галамуттама’’нти, еттха та̄ва етам̣ ман̇галамуттаманти ган̣ха̄хӣти вуттам̣ хоти. айаметисса̄ га̄тха̄йа падаван̣н̣ана̄.
аттхаван̣н̣ана̄ панасса̄ евам̣ ведитабба̄ – еваметам̣ девапуттасса вачанам̣ сутва̄ бхагава̄ имам̣ га̄тхама̄ха. таттха йасма̄ чатуббидха̄ катха̄ пуччхитакатха̄, апуччхитакатха̄, са̄нусандхикатха̄, ананусандхикатха̄ти. таттха ‘‘пуччха̄ми там̣, готама, бхӯрипан̃н̃ам̣, катхам̣каро са̄вако са̄дху хотӣ’’ти (су. ни. 378) ча, ‘‘катхам̣ ну твам̣, ма̄риса, огхаматарӣ’’ти (сам̣. ни. 1.1) ча евама̄дӣсу пуччхитена катхика̄ пуччхитакатха̄. ‘‘йам̣ паре сукхато а̄ху, тадарийа̄ а̄ху дуккхато’’ти евама̄дӣсу (су. ни. 767) апуччхитена аттаджджха̄сайавасенева катхита̄ апуччхитакатха̄. сабба̄пи буддха̄нам̣ катха̄ ‘‘санида̄на̄хам̣, бхиккхаве, дхаммам̣ десемӣ’’ти (а. ни. 3.126; катха̄. 806) вачанато са̄нусандхикатха̄. ананусандхикатха̄ имасмим̣ са̄сане наттхи. евамета̄су катха̄су айам̣ девапуттена пуччхитена бхагавата̄ катхитатта̄ пуччхитакатха̄. пуччхитакатха̄йан̃ча йатха̄ чхеко пурисо кусало маггасса, кусало амаггасса, маггам̣ пут̣т̣хо пат̣хамам̣ виджахитаббам̣ а̄чиккхитва̄ паччха̄ гахетаббам̣ а̄чиккхати – ‘‘асукасмим̣ на̄ма т̣ха̄не дведха̄патхо хоти, таттха ва̄мам̣ мун̃читва̄ даккхин̣ам̣ ган̣хатха̄’’ти, евам̣ севитабба̄севитаббесу асевитаббам̣ а̄чиккхитва̄ севитаббам̣ а̄чиккхати. бхагава̄ ча маггакусалапурисасадисо. йатха̄ха –
‘‘пурисо маггакусалоти кхо, тисса, татха̄гатассетам̣ адхивачанам̣ арахато самма̄самбуддхасса̄’’ти (сам̣. ни. 3.84).
со ¶ хи кусало имасса локасса, кусало парасса локасса, кусало маччудхеййасса, кусало амаччудхеййасса, кусало ма̄радхеййасса, кусало ама̄радхеййасса̄ти. тасма̄ пат̣хамам̣ асевитаббам̣ а̄чиккхитва̄ севитаббам̣ а̄чиккханто а̄ха – ‘‘асевана̄ ча ба̄ла̄нам̣, пан̣д̣ита̄нан̃ча севана̄’’ти. виджахитаббамагго вийа хи пат̣хамам̣ ба̄ла̄ на севитабба̄ на пайирупа̄ситабба̄, тато гахетаббамагго вийа пан̣д̣ита̄ севитабба̄ пайирупа̄ситабба̄ти.
касма̄ пана бхагавата̄ ман̇галам̣ катхентена пат̣хамам̣ ба̄ла̄нам̣ асевана̄ пан̣д̣ита̄нан̃ча севана̄ катхита̄ти? вуччате – йасма̄ имам̣ дит̣т̣ха̄дӣсу ман̇галадит̣т̣хим̣ ба̄ласевана̄йа деваманусса̄ ган̣хим̣су, са̄ ¶ ча аман̇галам̣, тасма̄ несам̣ там̣ идхалокаттхапаралокаттхабхан̃джакам̣ акалйа̄н̣амиттасам̣саггам̣ гарахантена убхайалокаттхаса̄дхакан̃ча калйа̄н̣амиттасам̣саггам̣ пасам̣сантена бхагавата̄ пат̣хамам̣ ба̄ла̄нам̣ асевана̄ пан̣д̣ита̄нан̃ча севана̄ катхита̄ти.
таттха ба̄ла̄ на̄ма йе кечи па̄н̣а̄типа̄та̄диакусалакаммапатхасаманна̄гата̄ сатта̄. те тӣха̄ка̄рехи джа̄нитабба̄. йатха̄ха – ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, ба̄ласса ба̄лалаккхан̣а̄нӣ’’ти (а. ни. 3.3; ма. ни. 3.246) суттам̣. апича пӯран̣акассапа̄дайо чха саттха̄ро девадаттакока̄ликакат̣амодакатиссакхан̣д̣адевийа̄путтасамуддадаттачин̃чама̄н̣авика̄дайо атӣтака̄ле ча дӣгхавидасса бха̄та̄ти име ан̃н̃е ча еварӯпа̄ сатта̄ ба̄ла̄ти ведитабба̄.
те аггипадиттамива ан̇га̄рам̣ аттана̄ дуггахитена атта̄нан̃ча аттано вачанака̄раке ча вина̄сенти, йатха̄ дӣгхавидасса бха̄та̄ чатубуддхантарам̣ сат̣т̣хийоджанаматтена аттабха̄вена утта̄но патито маха̄нирайе паччати, йатха̄ ча тасса дит̣т̣хим̣ абхиручика̄ни пан̃ча куласата̄ни тассева сахабйатам̣ упапанна̄ни нирайе паччанти. вуттам̣ хетам̣ –
‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, нал̣а̄га̄ра̄ ва̄ тин̣а̄га̄ра̄ ва̄ агги мутто кӯт̣а̄га̄ра̄нипи д̣ахати уллитта̄валитта̄ни нива̄та̄ни пхуситаггал̣а̄ни пихитава̄тапа̄на̄ни, евамева кхо, бхиккхаве, йа̄ни ка̄ничи ¶ бхайа̄ни уппаджджанти, сабба̄ни та̄ни ба̄лато уппаджджанти, но пан̣д̣итато. йе кечи упаддава̄ уппаджджанти…пе… йе кечи упасагга̄…пе… но пан̣д̣итато. ити кхо, бхиккхаве, саппат̣ибхайо ба̄ло, аппат̣ибхайо пан̣д̣ито. саупаддаво ба̄ло, анупаддаво пан̣д̣ито, саупасагго ба̄ло, анупасагго пан̣д̣ито’’ти (а. ни. 3.1).
апича пӯтимаччхасадисо ба̄ло, пӯтимаччхабандхапаттапут̣асадисо хоти тадупасевӣ, чхад̣д̣анӣйатам̣ джигуччханӣйатан̃ча а̄паджджати вин̃н̃ӯнам̣. вуттан̃четам̣ –
‘‘пӯтимаччхам̣ кусаггена, йо наро упанайхати;
куса̄пи пӯтӣ ва̄йанти, евам̣ ба̄лӯпасевана̄’’ти. (итиву. 76; джа̄. 1.15.183; 2.22.1257);
акиттипан̣д̣ито ча̄пи саккена дева̄наминдена варе диййама̄не евама̄ха –
‘‘ба̄лам̣ ¶ на пассе на сун̣е, на ча ба̄лена сам̣васе;
ба̄леналла̄пасалла̄пам̣, на каре на ча рочайе.
‘‘кинну те акарам̣ ба̄ло, вада кассапа ка̄ран̣ам̣;
кена кассапа ба̄ласса, дассанам̣ на̄бхикан̇кхаси.
‘‘анайам̣ найати думмедхо, адхура̄йам̣ нийун̃джати;
дуннайо сеййасо хоти, самма̄ вутто пакуппати;
винайам̣ со на джа̄на̄ти, са̄дху тасса адассана’’нти. (джа̄. 1.13.90-92);
евам̣ бхагава̄ сабба̄ка̄рена ба̄лӯпасеванам̣ гараханто ба̄ла̄нам̣ асеванам̣ ‘‘ман̇гала’’нти ватва̄ ида̄ни пан̣д̣итасеванам̣ пасам̣санто ‘‘пан̣д̣ита̄нан̃ча севана̄ ман̇гала’’нти а̄ха. таттха пан̣д̣ита̄ на̄ма йе кечи па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣иа̄дидасакусалакаммапатхасаманна̄гата̄ сатта̄, те тӣха̄ка̄рехи джа̄нитабба̄. йатха̄ха – ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, пан̣д̣итасса пан̣д̣италаккхан̣а̄нӣ’’ти (а. ни. 3.3; ма. ни. 3.253) вуттам̣. апича буддхапаччекабуддхаасӣтимаха̄са̄вака̄ ан̃н̃е ча татха̄гатасса са̄вака̄ сунеттамаха̄говиндавидхурасарабхан̇гамахосадхасутасоманимира̄джа- айогхаракума̄раакиттипан̣д̣ита̄дайо ча пан̣д̣ита̄ти ведитабба̄.
те ¶ бхайе вийа раккха̄, андхака̄ре вийа падӣпо, кхуппипа̄са̄дидуккха̄бхибхаве вийа аннапа̄на̄дипат̣ила̄бхо, аттано вачанакара̄нам̣ саббабхайаупаддавӯпасаггавиддхам̣санасаматтха̄ хонти. татха̄ хи татха̄гатам̣ а̄гамма асан̇кхйеййа̄ апарима̄н̣а̄ деваманусса̄ а̄саваккхайам̣ патта̄, брахмалоке патит̣т̣хита̄, девалоке патит̣т̣хита̄, сугатилоке уппанна̄. са̄рипуттаттхере читтам̣ паса̄детва̄ чатӯхи паччайехи тхерам̣ упат̣т̣хахитва̄ асӣти куласахасса̄ни сагге ниббатта̄ни. татха̄ маха̄моггалла̄намаха̄кассапаппабхутӣсу саббамаха̄са̄вакесу, сунеттасса саттхуно са̄вака̄ аппекачче брахмалоке уппаджджим̣су, аппекачче параниммитавасаваттӣнам̣ дева̄нам̣ сахабйатам̣…пе… аппекачче гахапатимаха̄са̄лакула̄нам̣ сахабйатам̣ упападжджим̣су. вуттан̃четам̣ –
‘‘наттхи, бхиккхаве, пан̣д̣итато бхайам̣, наттхи пан̣д̣итато упаддаво, наттхи пан̣д̣итато упасагго’’ти (а. ни. 3.1).
апича ¶ тагарама̄ла̄дигандхабхан̣д̣асадисо пан̣д̣ито, тагарама̄ла̄дигандхабхан̣д̣апаливет̣ханапаттасадисо хоти тадупасевӣ, бха̄ванӣйатам̣ манун̃н̃атан̃ча а̄паджджати вин̃н̃ӯнам̣. вуттан̃четам̣ –
‘‘тагаран̃ча пала̄сена, йо наро упанайхати;
патта̄пи сурабхӣ ва̄йанти, евам̣ дхӣрӯпасевана̄’’ти. (итиву. 76; джа̄. 1.15.184; 2.22.1258);
акиттипан̣д̣ито ча̄пи саккена дева̄наминдена варе диййама̄не евама̄ха –
‘‘дхӣрам̣ пассе сун̣е дхӣрам̣, дхӣрена саха сам̣васе;
дхӣреналла̄пасалла̄пам̣, там̣ каре тан̃ча рочайе.
‘‘кинну те акарам̣ дхӣро, вада кассапа ка̄ран̣ам̣;
кена кассапа дхӣрасса, дассанам̣ абхикан̇кхаси.
‘‘найам̣ найати медха̄вӣ, адхура̄йам̣ на йун̃джати;
сунайо сеййасо хоти, самма̄ вутто на куппати;
винайам̣ со паджа̄на̄ти, са̄дху тена сама̄гамо’’ти. (джа̄. 1.13.94-96);
евам̣ бхагава̄ сабба̄ка̄рена пан̣д̣итасеванам̣ пасам̣санто, пан̣д̣ита̄нам̣ севанам̣ ‘‘ман̇гала’’нти ватва̄ ида̄ни та̄йа ба̄ла̄нам̣ асевана̄йа пан̣д̣ита̄нам̣ ¶ севана̄йа ча анупуббена пӯджанеййабха̄вам̣ упагата̄нам̣ пӯджам̣ пасам̣санто ‘‘пӯджа̄ ча пӯджанеййа̄нам̣ етам̣ ман̇галамуттама’’нти а̄ха. таттха пӯджанеййа̄ на̄ма саббадосавирахитатта̄ саббагун̣асаманна̄гататта̄ ча буддха̄ бхагаванто, тато паччха̄ паччекабуддха̄ арийаса̄вака̄ ча. тесан̃хи пӯджа̄ аппака̄пи дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа хоти, суманама̄ла̄ка̄рамаллика̄дайо четтха нидассанам̣.
таттхекам̣ нидассанаматтам̣ бхан̣а̄ма. бхагава̄ кира екадивасам̣ пуббан̣хасамайам̣ нива̄сетва̄ паттачӣварама̄да̄йа ра̄джагахам̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси. атха кхо суманама̄ла̄ка̄ро ран̃н̃о ма̄гадхасса сенийасса бимбиса̄расса пуппха̄ни гахетва̄ гаччханто аддаса бхагавантам̣ нагарадва̄рам̣ ануппаттам̣ па̄са̄дикам̣ паса̄данӣйам̣ дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣а̄сӣта̄нубйан̃джанапат̣иман̣д̣итам̣ буддхасирийа̄ джалантам̣. дисва̄насса етадахоси – ‘‘ра̄джа̄ пуппха̄ни гахетва̄ сатам̣ ва̄ сахассам̣ ва̄ дадеййа, тан̃ча идхалокаматтамева сукхам̣ бхавеййа, бхагавато пана пӯджа̄ аппамеййаасан̇кхйеййапхала̄ дӣгхараттам̣ хитасукха̄ваха̄ ¶ хоти. ханда̄хам̣ имехи пуппхехи бхагавантам̣ пӯджемӣ’’ти пасанначитто екам̣ пуппхамут̣т̣хим̣ гахетва̄ бхагавато пат̣имукхам̣ кхипи, пуппха̄ни а̄ка̄сена гантва̄ бхагавато упари ма̄ла̄вита̄нам̣ хутва̄ ат̣т̣хам̣су. ма̄ла̄ка̄ро там̣ а̄нубха̄вам̣ дисва̄ пасаннатарачитто пуна екам̣ пуппхамут̣т̣хим̣ кхипи, та̄ни гантва̄ ма̄ла̄кан̃чуко хутва̄ ат̣т̣хам̣су. евам̣ ат̣т̣ха пуппхамут̣т̣хийо кхипи, та̄ни гантва̄ пуппхакӯт̣а̄га̄рам̣ хутва̄ ат̣т̣хам̣су. бхагава̄ антокӯт̣а̄га̄ре вийа ахоси, маха̄джанака̄йо саннипати. бхагава̄ ма̄ла̄ка̄рам̣ пассанто ситам̣ па̄тва̄ка̄си. а̄нандаттхеро ‘‘на буддха̄ ахету аппаччайа̄ ситам̣ па̄тукаронтӣ’’ти ситака̄ран̣ам̣ пуччхи. бхагава̄ а̄ха – ‘‘есо, а̄нанда, ма̄ла̄ка̄ро имисса̄ пӯджа̄йа а̄нубха̄вена сатасахассакаппе девесу ча мануссесу ча сам̣саритва̄ парийоса̄не суманиссаро на̄ма паччекабуддхо бхависсатӣ’’ти. вачанапарийоса̄не ча дхаммадесанаттхам̣ имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘тан̃ча каммам̣ катам̣ са̄дху, йам̣ катва̄ на̄нутаппати;
йасса патӣто сумано, випа̄кам̣ пат̣исеватӣ’’ти. (дха. па. 68);
га̄тха̄парийоса̄не чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси, евам̣ аппака̄пи тесам̣ пӯджа̄ дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа ¶ хотӣти ведитабба̄. са̄ ча а̄мисапӯджа̄ва ко пана ва̄до пат̣ипаттипӯджа̄йа. йато йе кулапутта̄ саран̣агаманена сиккха̄падапат̣иггахан̣ена упосатхан̇гасама̄да̄нена чатупа̄рисуддхисӣла̄дӣхи ча аттано гун̣ехи бхагавантам̣ пӯдженти, ко тесам̣ пӯджа̄йа пхалам̣ ван̣н̣айиссати. те хи татха̄гатам̣ парама̄йа пӯджа̄йа пӯджентӣти вутта̄. йатха̄ха –
‘‘йо кхо, а̄нанда, бхиккху ва̄ бхиккхунӣ ва̄ упа̄сако ва̄ упа̄сика̄ ва̄ дхамма̄нудхаммапат̣ипанно вихарати са̄мӣчиппат̣ипанно анудхаммача̄рӣ, со татха̄гатам̣ саккароти гарум̣ кароти ма̄нети пӯджети апачийати парама̄йа пӯджа̄йа̄’’ти.
етена̄нуса̄рена паччекабуддхаарийаса̄вака̄нампи пӯджа̄йа хитасукха̄вахата̄ ведитабба̄.
апича гахат̣т̣ха̄нам̣ канит̣т̣хасса джет̣т̣хо бха̄та̄пи бхагинӣпи пӯджанеййа̄, путтасса ма̄та̄питаро, кулавадхӯнам̣ са̄микасассусасура̄ти евампеттха пӯджанеййа̄ ведитабба̄. етесампи хи пӯджа̄ кусаладхаммасан̇кха̄татта̄ а̄йуа̄дивад̣д̣хихетутта̄ ча ман̇галамева. вуттан̃хетам̣ –
‘‘те маттеййа̄ бхависсанти петтеййа̄ са̄ман̃н̃а̄ брахман̃н̃а̄ куле джет̣т̣ха̄пача̄йино, идам̣ кусалам̣ ¶ дхаммам̣ сама̄да̄йа ваттиссанти. те тесам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету а̄йуна̄пи вад̣д̣хиссанти, ван̣н̣енапи вад̣д̣хиссантӣ’’тиа̄ди.
еваметисса̄ га̄тха̄йа ба̄ла̄нам̣ асевана̄ пан̣д̣ита̄нам̣ севана̄ пӯджанеййа̄нам̣ пӯджа̄ти тӣн̣и ман̇гала̄ни вутта̄ни. таттха ба̄ла̄нам̣ асевана̄ ба̄ласеванапаччайабхайа̄дипаритта̄н̣ена убхайалокахитахетутта̄ пан̣д̣ита̄нам̣ севана̄ пӯджанеййа̄нам̣ пӯджа̄ ча та̄сам̣ пхалавибхӯтиван̣н̣ана̄йам̣ вуттанайенева нибба̄насугатихетутта̄ ‘‘ман̇гала’’нти ведитабба̄. ито парам̣ ту ма̄тикам̣ адассетва̄ ева йам̣ йаттха ман̇галам̣, там̣ ваваттхапесса̄ма, тасса ча ман̇галаттам̣ вибха̄вайисса̄ма̄ти.
нит̣т̣хита̄ асевана̄ ча ба̄ла̄нанти имисса̄ га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄.
263. евам̣ ¶ бхагава̄ ‘‘брӯхи ман̇галамуттама’’нти екам̣ аджджхеситопи аппам̣ йа̄чито бахуда̄йако ул̣а̄рапурисо вийа ека̄йа га̄тха̄йа тӣн̣и ман̇гала̄ни ватва̄ тато уттарипи девата̄нам̣ сотука̄мата̄йа ман̇гала̄нан̃ча аттхита̄йа йесам̣ йесам̣ йам̣ йам̣ анукӯлам̣, те те сатте таттха таттха ман̇гале нийоджетука̄мата̄йа ча ‘‘патирӯпадесава̄со ча̄’’тиа̄дӣхи га̄тха̄хи пунапи анека̄ни ман̇гала̄ни ваттума̄раддхо.
таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва патирӯпоти ануччхавико. десоти га̄мопи нигамопи нагарампи джанападопи йо кочи сатта̄нам̣ нива̄сока̄со. ва̄соти таттха нива̄со. пуббети пура̄ атӣта̄су джа̄тӣсу. катапун̃н̃ата̄ти упачитакусалата̄. атта̄ти читтам̣ вуччати, сакало ва̄ аттабха̄во. самма̄пан̣идхӣти тасса аттано самма̄ пан̣идха̄нам̣ нийун̃джанам̣, т̣хапананти вуттам̣ хоти. сесам̣ вуттанайамева̄ти айаметтха падаван̣н̣ана̄.
аттхаван̣н̣ана̄ пана евам̣ ведитабба̄ патирӯпадесо на̄ма йаттха чатассо париса̄ вихаранти, да̄на̄дӣни пун̃н̃акирийа̄ваттхӯни ваттанти, наван̇гам̣ саттху са̄санам̣ диппати. таттха нива̄со сатта̄нам̣ пун̃н̃акирийа̄йа паччайатта̄ ‘‘ман̇гала’’нти вуччати. сӣхал̣адӣпапавит̣т̣хакеват̣т̣а̄дайо четтха нидассанам̣.
апаро найо – патирӯпадесо на̄ма бхагавато бодхиман̣д̣аппадесо, дхаммачаккаппаваттитаппадесо, два̄дасайоджана̄йа париса̄йа маджджхе саббатиттхийаматам̣ бхиндитва̄ йамакапа̄т̣иха̄рийадасситакан̣д̣амбаруккхамӯлаппадесо, девороханаппадесо, йо ва̄ панан̃н̃опи са̄ваттхира̄джагаха̄дибуддха̄дива̄саппадесо. таттха нива̄со сатта̄нам̣ чхаануттарийапат̣ила̄бхапаччайато ‘‘ман̇гала’’нти вуччати.
апаро ¶ найо – пураттхима̄йа диса̄йа каджан̇галам̣ на̄ма нигамо, тасса апарена маха̄са̄ла̄, тато парам̣ паччантима̄ джанапада̄, орато маджджхе. даккхин̣апураттхима̄йа диса̄йа саллаватӣ на̄ма надӣ, тато парам̣ паччантима̄ джанапада̄, орато маджджхе. даккхин̣а̄йа диса̄йа сетакан̣н̣икам̣ на̄ма нигамо, тато парам̣ паччантима̄ джанапада̄, орато маджджхе. паччхима̄йа диса̄йа тхӯн̣ам̣ на̄ма бра̄хман̣ага̄мо, тато парам̣ паччантима̄ джанапада̄, орато маджджхе. уттара̄йа диса̄йа усираддхаджо на̄ма паббато, тато парам̣ паччантима̄ джанапада̄ ¶ , орато маджджхе (маха̄ва. 259). айам̣ маджджхимаппадесо а̄йа̄мена тӣн̣и йоджанасата̄ни, виттха̄рена ад̣д̣хатеййа̄ни, париккхепена навайоджанасата̄ни хонти, есо патирӯпадесо на̄ма.
еттха чатуннам̣ маха̄дӣпа̄нам̣ двисахасса̄нам̣ париттадӣпа̄нан̃ча иссарийа̄дхипаччака̄рака̄ чаккаваттӣ уппаджджанти, екам̣ асан̇кхйеййам̣ каппасатасахассан̃ча па̄рамийо пӯретва̄ са̄рипуттамаха̄моггалла̄на̄дайо маха̄са̄вака̄ уппаджджанти, две асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча па̄рамийо пӯретва̄ паччекабуддха̄, чатта̄ри ат̣т̣ха сол̣аса ва̄ асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча па̄рамийо пӯретва̄ самма̄самбуддха̄ ча уппаджджанти. таттха сатта̄ чаккаваттиран̃н̃о ова̄дам̣ гахетва̄ пан̃часу сӣлесу патит̣т̣ха̄йа саггапара̄йан̣а̄ хонти, татха̄ паччекабуддха̄нам̣ ова̄де патит̣т̣ха̄йа. самма̄самбуддхаса̄вака̄нам̣ пана ова̄де патит̣т̣ха̄йа саггапара̄йан̣а̄ нибба̄напара̄йан̣а̄ ча хонти. тасма̄ таттха ва̄со има̄сам̣ сампаттӣнам̣ паччайато ‘‘ман̇гала’’нти вуччати.
пуббе катапун̃н̃ата̄ на̄ма атӣтаджа̄тийам̣ буддхапаччекабуддхакхӣн̣а̄саве а̄раббха упачитакусалата̄, са̄пи ман̇галам̣. касма̄? буддхапаччекабуддхе саммукхато дассетва̄ буддха̄нам̣ ва̄ буддхаса̄вака̄нам̣ ва̄ саммукха̄ сута̄йа чатуппадика̄йапи га̄тха̄йа парийоса̄не арахаттам̣ па̄петӣти катва̄. йо ча мануссо пуббе ката̄дхика̄ро уссаннакусаламӯло хоти, со тенева кусаламӯлена випассанам̣ уппа̄детва̄ а̄саваккхайам̣ па̄пун̣а̄ти йатха̄ ра̄джа̄ маха̄каппино аггамахесӣ ча. тена вуттам̣ ‘‘пуббе ча катапун̃н̃ата̄ ман̇гала’’нти.
аттасамма̄пан̣идхи на̄ма идхекаччо атта̄нам̣ дуссӣлам̣ сӣле патит̣т̣ха̄пети, ассаддхам̣ саддха̄сампада̄йа патит̣т̣ха̄пети, маччхарим̣ ча̄гасампада̄йа патит̣т̣ха̄пети. айам̣ вуччати ‘‘аттасамма̄пан̣идхӣ’’ти. есо ча ман̇галам̣. касма̄? дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикавераппаха̄навивидха̄нисам̣са̄дхигамахетутоти.
евам̣ ¶ имисса̄пи га̄тха̄йа патирӯпадесава̄со, пуббе ча катапун̃н̃ата̄, аттасамма̄пан̣идхӣти тӣн̣ийева ман̇гала̄ни вутта̄ни, ман̇галаттан̃ча несам̣ таттха таттха вибха̄витамева̄ти.
нит̣т̣хита̄ ¶ патирӯпадесава̄со ча̄ти имисса̄ га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄.
264. ида̄ни ба̄хусаччан̃ча̄ти еттха ба̄хусаччанти бахуссутабха̄во. сиппанти йам̣кин̃чи хаттхакосаллам̣. винайоти ка̄йава̄ча̄читтавинайанам̣. сусиккхитоти сут̣т̣ху сиккхито. субха̄сита̄ти сут̣т̣ху бха̄сита̄. йа̄ти анийаманиддесо. ва̄ча̄ти гира̄ бйаппатхо. сесам̣ вуттанайамева̄ти. айаметтха падаван̣н̣ана̄.
аттхаван̣н̣ана̄ пана евам̣ ведитабба̄ – ба̄хусаччам̣ на̄ма йам̣ там̣ ‘‘сутадхаро хоти сутасанничайо’’ти (ма. ни. 1.339; а. ни. 4.22) ча ‘‘идха, бхиккхаве, екаччасса пуггаласса бахукам̣ сутам̣ хоти суттам̣ геййам̣ веййа̄каран̣а’’нти (а. ни. 4.6) ча евама̄дина̄ найена саттхуса̄санадхараттам̣ ван̣н̣итам̣, там̣ акусалаппаха̄накусала̄дхигамахетуто анупуббена параматтхасаччасаччхикирийахетуто ча ‘‘ман̇гала’’нти вуччати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘сутава̄ ча кхо, бхиккхаве, арийаса̄вако акусалам̣ паджахати, кусалам̣ бха̄вети, са̄ваджджам̣ паджахати, анаваджджам̣ бха̄вети, суддхаматта̄нам̣ парихаратӣ’’ти (а. ни. 7.67).
апарампи вуттам̣ –
‘‘дхата̄нам̣ дхамма̄нам̣ аттхамупапариккхати, аттхам̣ упапариккхато дхамма̄ ниджджха̄нам̣ кхаманти, дхамманиджджха̄наккхантийа̄ сати чхандо джа̄йати, чхандаджа̄то уссахати, уссаханто тулайати, тулайанто падахати, падаханто ка̄йена чева параматтхасаччам̣ саччхикароти, пан̃н̃а̄йа ча ативиджджха пассатӣ’’ти (ма. ни. 2.432).
апича ага̄рикаба̄хусаччампи йам̣ анаваджджам̣, там̣ убхайалокахитасукха̄ваханато ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббам̣.
сиппам̣ ¶ на̄ма ага̄рикасиппан̃ча анага̄рикасиппан̃ча. таттха ага̄рикасиппам̣ на̄ма йам̣ парӯпародхавирахитам̣ акусалавиваджджитам̣ ман̣ика̄расуван̣н̣ака̄ракамма̄ди, там̣ идхалокаттха̄ваханато ман̇галам̣. анага̄рикасиппам̣ на̄ма чӣваравича̄ран̣асиббана̄ди саман̣апариккха̄ра̄бхисан̇кхаран̣ам̣, йам̣ там̣ ‘‘идха, бхиккхаве, бхиккху йа̄ни та̄ни сабрахмача̄рӣнам̣ учча̄вача̄ни ким̣каран̣ӣйа̄ни, таттха даккхо хотӣ’’тиа̄дина̄ найена таттха таттха сам̣ван̣н̣итам̣, йам̣ ‘‘на̄тхакаран̣о дхаммо’’ти (дӣ. ни. 3.345; а. ни. 10.17) ча ¶ вуттам̣, там̣ аттано ча паресан̃ча убхайалокахитасукха̄ваханато ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббам̣.
винайо на̄ма ага̄рикавинайо ча анага̄рикавинайо ча. таттха ага̄рикавинайо на̄ма дасаакусалакаммапатхавираман̣ам̣, со таттха асам̣килеса̄паджджанена а̄ча̄рагун̣ававаттха̄нена ча сусиккхито убхайалокахитасукха̄ваханато ман̇галам̣. анага̄рикавинайо на̄ма сатта̄паттиккхандхе ана̄паджджанам̣, сопи вуттанайенева сусиккхито. чатупа̄рисуддхисӣлам̣ ва̄ анага̄рикавинайо. со йатха̄ таттха патит̣т̣ха̄йа арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, евам̣ сиккханена сусиккхито локийалокуттарасукха̄дхигамахетуто ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббо.
субха̄сита̄ ва̄ча̄ на̄ма муса̄ва̄да̄дидосавирахита̄ ва̄ча̄. йатха̄ха – ‘‘чатӯхи, бхиккхаве, ан̇гехи саманна̄гата̄ ва̄ча̄ субха̄сита̄ хотӣ’’ти. асампхаппала̄па̄ ва̄ча̄ ева ва̄ субха̄сита̄. йатха̄ха –
‘‘субха̄ситам̣ уттамама̄ху санто,
дхаммам̣ бхан̣е на̄дхаммам̣ там̣ дутийам̣;
пийам̣ бхан̣е на̄ппийам̣ там̣ татийам̣,
саччам̣ бхан̣е на̄ликам̣ там̣ чатуттха’’нти. (сам̣. ни. 1.213; су. ни. 452);
айампи убхайалокахитасукха̄ваханато ‘‘ман̇гала’’нти ведитабба̄. йасма̄ ча айам̣ винайапарийа̄панна̄ ева, тасма̄ винайаггахан̣ена етам̣ асан̇ган̣хитва̄ винайо сан̇гахетаббо. атхава̄ ким̣ имина̄ париссамена паресам̣ дхаммадесана̄ва̄ча̄ идха ‘‘субха̄сита̄ ва̄ча̄’’ти ведитабба̄. са̄ ¶ хи йатха̄ патирӯпадесава̄со, евам̣ сатта̄нам̣ убхайалокахитасукханибба̄на̄дхигамапаччайато ‘‘ман̇гала’’нти вуччати. а̄ха ча –
‘‘йам̣ буддхо бха̄сати ва̄чам̣, кхемам̣ нибба̄напаттийа̄;
дуккхассантакирийа̄йа, са̄ ве ва̄ча̄намуттама̄’’ти. (сам̣. ни. 1.213; су. ни. 456);
евам̣ имисса̄ га̄тха̄йа ба̄хусаччам̣, сиппам̣, винайо сусиккхито, субха̄сита̄ ва̄ча̄ти чатта̄ри ман̇гала̄ни вутта̄ни, ман̇галаттан̃ча несам̣ таттха таттха вибха̄витамева̄ти.
нит̣т̣хита̄ ¶ ба̄хусаччан̃ча̄ти имисса̄ га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄.
265. ида̄ни ма̄та̄питуупат̣т̣ха̄нанти еттха ма̄ту ча питу ча̄ти ма̄та̄питу. упат̣т̣ха̄нанти упат̣т̣хаханам̣. путта̄нан̃ча да̄ра̄нан̃ча̄ти путтада̄расса. сан̇ган̣ханам̣ сан̇гахо. на а̄кула̄ ана̄кула̄. камма̄ни ева камманта̄. сесам̣ вуттанайамева̄ти айам̣ падаван̣н̣ана̄.
аттхаван̣н̣ана̄ пана евам̣ ведитабба̄ – ма̄та̄ на̄ма джаника̄ вуччати, татха̄ пита̄. упат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма па̄дадхованасамба̄ханауччха̄дананха̄панехи чатупаччайасампада̄нена ча упака̄ракаран̣ам̣. таттха йасма̄ ма̄та̄питаро бахӯпака̄ра̄ путта̄нам̣ аттхака̄ма̄ анукампака̄, йам̣ путтаке бахи кӣл̣итва̄ пам̣сумаккхитасарӣраке а̄гате дисва̄ пам̣сукам̣ пун̃чхитва̄ маттхакам̣ упасин̇гха̄йанта̄ паричумбанта̄ ча синехам̣ уппа̄денти, вассасатампи ма̄та̄питаро сӣсена парихаранта̄ путта̄ тесам̣ пат̣ика̄рам̣ ка̄тум̣ асаматтха̄. йасма̄ ча те а̄па̄дака̄ посака̄ имасса локасса дассета̄ро брахмасаммата̄ пубба̄чарийасаммата̄, тасма̄ тесам̣ упат̣т̣ха̄нам̣ идха пасам̣сам̣ печча саггасукхан̃ча а̄вахати, тена ‘‘ман̇гала’’нти вуччати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘брахма̄ти ма̄та̄питаро, пубба̄чарийа̄ти вуччаре;
а̄хунеййа̄ ча путта̄нам̣, паджа̄йа анукампака̄.
‘‘тасма̄ хи не намассеййа, саккареййа ча пан̣д̣ито;
аннена атха па̄нена, ваттхена сайанена ча.
‘‘уччха̄данена ¶ нха̄панена, па̄да̄нам̣ дхованена ча;
та̄йа нам̣ па̄ричарийа̄йа, ма̄та̄питӯсу пан̣д̣ита̄;
идхева нам̣ пасам̣санти, печча сагге памодатӣ’’ти. (а. ни. 3.31; итиву. 106; джа̄. 2.20.181-183);
апаро найо – упат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма бхаран̣акиччакаран̣акулавам̣сат̣т̣хапана̄дипан̃чавидхам̣, там̣ па̄панива̄ран̣а̄дипан̃чавидхадит̣т̣хадхаммикахитахетуто ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббам̣. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘пан̃чахи кхо, гахапатипутта, т̣ха̄нехи путтена пураттхима̄ диса̄ ма̄та̄питаро паччупат̣т̣ха̄табба̄ ‘бхато не бхарисса̄ми, киччам̣ несам̣ карисса̄ми, кулавам̣сам̣ т̣хапесса̄ми, да̄йаджджам̣ пат̣ипаджджисса̄ми, атха ва̄ пана пета̄нам̣ ка̄лаката̄нам̣ даккхин̣ам̣ ануппадасса̄мӣ’ти ¶ . имехи кхо, гахапатипутта, пан̃чахи т̣ха̄нехи путтена пураттхима̄ диса̄ ма̄та̄питаро паччупат̣т̣хита̄ пан̃чахи т̣ха̄нехи путтам̣ анукампанти, па̄па̄ нива̄ренти, калйа̄н̣е нивесенти, сиппам̣ сиккха̄пенти, патирӯпена да̄рена сам̣йодженти, самайе да̄йаджджам̣ ниййа̄дентӣ’’ти (дӣ. ни. 3.267).
апича йо ма̄та̄питаро тӣсу ваттхӯсу паса̄дуппа̄данена сӣласама̄да̄панена паббаджджа̄йа ва̄ упат̣т̣хахати, айам̣ ма̄та̄питуупат̣т̣ха̄ка̄нам̣ агго, тасса там̣ ма̄та̄питуупат̣т̣ха̄нам̣ ма̄та̄питӯхи катасса упака̄расса паччупака̄рабхӯтам̣ анекесам̣ дит̣т̣хадхаммика̄нам̣ сампара̄йика̄нан̃ча аттха̄нам̣ падат̣т̣ха̄нато ‘‘ман̇гала’’нти вуччати.
путтада̄расса̄ти еттха аттана̄ джанита̄ путта̄пи дхӣтаропи ‘‘путта̄’’ твева сан̇кхйам̣ гаччханти. да̄ра̄ти вӣсатийа̄ бхарийа̄нам̣ йа̄ ка̄чи бхарийа̄. путта̄ ча да̄ра̄ ча путтада̄рам̣, тасса путтада̄расса. сан̇гахоти самма̄нана̄дӣхи упака̄ракаран̣ам̣. там̣ сусам̣вихитакаммантата̄дидит̣т̣хадхаммикахитахетуто ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббам̣. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘паччхима̄ диса̄ путтада̄ра̄ ведитабба̄’’ти (дӣ. ни. 3.266) еттха уддит̣т̣хам̣ путтада̄рам̣ бхарийа̄саддена сан̇ган̣хитва̄ –
‘‘пан̃чахи ¶ кхо, гахапатипутта, т̣ха̄нехи са̄микена паччхима̄ диса̄ бхарийа̄ паччупат̣т̣ха̄табба̄, самма̄нана̄йа анавама̄нана̄йа анатичарийа̄йа иссарийавоссаггена алан̇ка̄ра̄нуппада̄нена. имехи кхо, гахапатипутта, пан̃чахи т̣ха̄нехи са̄микена паччхима̄ диса̄ бхарийа̄ паччупат̣т̣хита̄ пан̃чахи т̣ха̄нехи са̄микам̣ анукампати, сусам̣вихитакамманта̄ ча хоти, сан̇гахитапариджана̄ ча, анатича̄ринӣ ча, самбхатан̃ча анураккхати, даккха̄ ча хоти аналаса̄ саббакиччесӯ’’ти (дӣ. ни. 3.269).
айам̣ ва̄ апаро найо – сан̇гахоти дхаммика̄хи да̄напийава̄чааттхачарийа̄хи сан̇ган̣ханам̣. сеййатхидам̣ – упосатхадивасесу париббайада̄нам̣, наккхаттадивасесу наккхаттадасса̄панам̣, ман̇галадивасесу ман̇галакаран̣ам̣, дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикесу аттхесу ова̄да̄нуса̄сананти. там̣ вуттанайенева дит̣т̣хадхаммикахитахетуто сампара̄йикахитахетуто девата̄хипи намассанӣйабха̄вахетуто ча ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббам̣. йатха̄ха сакко дева̄наминдо –
‘‘йе гахат̣т̣ха̄ пун̃н̃акара̄, сӣлаванто упа̄сака̄;
дхаммена да̄рам̣ посенти, те намасса̄ми ма̄талӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.264);
ана̄кула̄ ¶ камманта̄ на̄ма ка̄лан̃н̃ута̄йа патирӯпака̄рита̄йа аналасата̄йа ут̣т̣ха̄навӣрийасампада̄йа абйасанӣйата̄йа ча ка̄ла̄тиккаманааппатирӯпакаран̣а̄каран̣аситхилакаран̣а̄диа̄кулабха̄вавирахита̄ касигораккхаван̣иджджа̄дайо камманта̄. ете аттано ва̄ путтада̄расса ва̄ да̄сакаммакара̄нам̣ ва̄ бйаттата̄йа евам̣ пайоджита̄ дит̣т̣хева дхамме дханадхан̃н̃авуд̣д̣хипат̣ила̄бхахетуто ‘‘ман̇гала’’нти вутта̄. вуттан̃четам̣ бхагавата̄ –
‘‘патирӯпака̄рӣ дхурава̄, ут̣т̣ха̄та̄ виндате дхана’’нти. (су. ни. 189; сам̣. ни. 1.246) ча;
‘‘на дива̄ соппасӣлена, раттимут̣т̣ха̄надессина̄;
ниччам̣ маттена сон̣д̣ена, сакка̄ а̄васитум̣ гхарам̣.
‘‘атисӣтам̣ атиун̣хам̣, атиса̄йамидам̣ аху;
ити виссат̣т̣хакамманте, аттха̄ ачченти ма̄н̣аве.
‘‘йодха ¶ сӣтан̃ча ун̣хан̃ча, тин̣а̄ бхиййо на ман̃н̃ати;
карам̣ пурисакичча̄ни, со сукха̄ на виха̄йатӣ’’ти. ча (дӣ. ни. 3.253);
‘‘бхоге сам̣харама̄насса, бхамарассева ирӣйато;
бхога̄ санничайам̣ йанти, ваммиковӯпачӣйатӣ’’ти. (дӣ. ни. 3.265) –
ча евама̄ди.
евам̣ имисса̄пи га̄тха̄йа ма̄тупат̣т̣ха̄нам̣, питупат̣т̣ха̄нам̣, путтада̄расса сан̇гахо, ана̄кула̄ ча камманта̄ти чатта̄ри ман̇гала̄ни вутта̄ни, путтада̄расса сан̇гахам̣ ва̄ двидха̄ катва̄ пан̃ча, ма̄та̄питуупат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ екамева катва̄ тӣн̣и. ман̇галаттан̃ча несам̣ таттха таттха вибха̄витамева̄ти.
нит̣т̣хита̄ ма̄та̄питуупат̣т̣ха̄нанти имисса̄ га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄.
266. ида̄ни да̄нан̃ча̄ти еттха дӣйате имина̄ти да̄нам̣, аттано сантакам̣ парасса пат̣ипа̄дӣйатӣти вуттам̣ хоти. дхаммасса чарийа̄, дхамма̄ ва̄ анапета̄ чарийа̄ дхаммачарийа̄. н̃а̄йанте ¶ ‘‘амха̄кам̣ име’’ти н̃а̄така̄. на аваджджа̄ни анаваджджа̄ни, аниндита̄ни агарахита̄нӣти вуттам̣ хоти. сесам̣ вуттанайамева̄ти айам̣ падаван̣н̣ана̄.
аттхаван̣н̣ана̄ пана евам̣ ведитабба̄ – да̄нам̣ на̄ма парам̣ уддисса субуддхипуббика̄ анна̄дидасада̄наваттхупаричча̄гачетана̄ там̣сампайутто ва̄ алобхо. алобхена хи там̣ ваттхум̣ парасса пат̣ипа̄дети. тена вуттам̣ ‘‘дӣйате имина̄ти да̄на’’нти. там̣ бахуджанапийамана̄пата̄дӣнам̣ дит̣т̣хадхаммикасампара̄йика̄нам̣ пхалависеса̄нам̣ адхигамахетуто ‘‘ман̇гала’’нти вуттам̣. ‘‘да̄йако сӣха да̄напати бахуно джанасса пийо хоти мана̄по’’ти евама̄дӣни четтха сутта̄ни (а. ни. 5.34) ануссаритабба̄ни.
апаро найо – да̄нам̣ на̄ма дувидхам̣ а̄мисада̄нан̃ча, дхаммада̄нан̃ча. таттха а̄мисада̄нам̣ вуттаппака̄рамева. идхалокапаралокадуккхаккхайасукха̄вахасса пана самма̄самбуддхаппаведитасса дхаммасса паресам̣ хитака̄мата̄йа десана̄ дхаммада̄нам̣. имесан̃ча двиннам̣ да̄на̄нам̣ етадева аггам̣. йатха̄ха –
‘‘саббада̄нам̣ ¶ дхаммада̄нам̣ джина̄ти,
саббарасам̣ дхаммарасо джина̄ти;
саббаратим̣ дхаммаратӣ джина̄ти,
тан̣хаккхайо саббадуккхам̣ джина̄тӣ’’ти. (дха. па. 354);
таттха а̄мисада̄насса ман̇галаттам̣ вуттамева. дхаммада̄нам̣ пана йасма̄ аттхапат̣исам̣ведита̄дӣнам̣ гун̣а̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣, тасма̄ ‘‘ман̇гала’’нти вуччати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘йатха̄ йатха̄, бхиккхаве, бхиккху йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ виттха̄рена паресам̣ десети, татха̄ татха̄ со тасмим̣ дхамме аттхапат̣исам̣ведӣ ча хоти дхаммапат̣исам̣ведӣ ча̄’’ти евама̄ди (дӣ. ни. 3.355; а. ни. 5.26).
дхаммачарийа̄ на̄ма дасакусалакаммапатхачарийа̄. йатха̄ха – ‘‘тивидхам̣ кхо, гахапатайо, ка̄йена дхаммачарийа̄самачарийа̄ хотӣ’’ти евама̄ди. са̄ панеса̄ дхаммачарийа̄ саггалокӯпапаттихетуто ‘‘ман̇гала’’нти ведитабба̄. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘дхаммачарийа̄самачарийа̄хету кхо, гахапатайо, евамидхекачче сатта̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджантӣ’’ти (ма. ни. 1.441).
н̃а̄така̄ ¶ на̄ма ма̄тито ва̄ питито ва̄ йа̄ва саттама̄ пита̄махайуга̄ самбандха̄. тесам̣ бхогапа̄риджун̃н̃ена ва̄ бйа̄дхипа̄риджун̃н̃ена ва̄ абхихата̄нам̣ аттано самӣпам̣ а̄гата̄нам̣ йатха̄балам̣ гха̄саччха̄данадханадхан̃н̃а̄дӣхи сан̇гахо пасам̣са̄дӣнам̣ дит̣т̣хадхаммика̄нам̣ сугатигамана̄дӣнан̃ча сампара̄йика̄нам̣ висеса̄дхигама̄нам̣ хетуто ‘‘ман̇гала’’нти вуччати.
анаваджджа̄ни камма̄ни на̄ма упосатхан̇гасама̄да̄навеййа̄ваччакаран̣аа̄ра̄маванаропанасетукаран̣а̄дӣни ка̄йавачӣманосучаритакамма̄ни. та̄ни хи на̄наппака̄рахитасукха̄дхигамахетуто ‘‘ман̇гала’’нти вуччати. ‘‘т̣ха̄нам̣ кхо панетам̣, виса̄кхе, виджджати йам̣ идхекаччо иттхӣ ва̄ пурисо ва̄ ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ упосатхам̣ упаваситва̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ дева̄нам̣ сахабйатам̣ упападжджеййа̄’’ти евама̄дӣни четтха сутта̄ни (а. ни. 8.43) ануссаритабба̄ни.
евам̣ ¶ имисса̄ га̄тха̄йа да̄нам̣, дхаммачарийа̄, н̃а̄така̄нам̣ сан̇гахо, анаваджджа̄ни камма̄нӣти чатта̄ри ман̇гала̄ни вутта̄ни, ман̇галаттан̃ча несам̣ таттха таттха вибха̄витамева̄ти.
нит̣т̣хита̄ да̄нан̃ча̄ти имисса̄ га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄.
267. ида̄ни а̄ратӣ виратӣти еттха а̄ратӣти а̄раман̣ам̣. виратӣти вираман̣ам̣, вираманти ва̄ ета̄йа сатта̄ти вирати. па̄па̄ти акусала̄. маданӣйат̣т̣хена маджджам̣, маджджасса па̄нам̣ маджджапа̄нам̣, тато маджджапа̄на̄. сам̣йаманам̣ сам̣йамо. аппамаджджанам̣ аппама̄до. дхаммесӯти кусалесу. сесам̣ вуттанайамева̄ти айам̣ падаван̣н̣ана̄.
аттхаван̣н̣ана̄ пана евам̣ ведитабба̄ – а̄рати на̄ма па̄пе а̄дӣнавадасса̄вино манаса̄ ева анабхирати. вирати на̄ма каммадва̄равасена ка̄йава̄ча̄хи вираман̣ам̣. са̄ чеса̄ вирати на̄ма сампаттавирати сама̄да̄навирати самуччхедавиратӣти тивидха̄ хоти. таттха йа̄ кулапуттасса аттано джа̄тим̣ ва̄ кулам̣ ва̄ готтам̣ ва̄ пат̣ичча ‘‘на ме етам̣ патирӯпам̣, йва̄хам̣ имам̣ па̄н̣ам̣ ханеййам̣, адиннам̣ а̄дийеййа’’нтиа̄дина̄ найена сампаттаваттхуто вирати, айам̣ сампаттавирати на̄ма. сиккха̄падасама̄да̄навасена пана паватта̄ сама̄да̄навирати на̄ма, йасса̄ паваттито пабхути кулапутто па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни на сама̄чарати. арийамаггасампайутта̄ самуччхедавирати на̄ма, йасса̄ паваттито пабхути арийаса̄вакасса пан̃ча бхайа̄ни вера̄ни вӯпасанта̄ни хонти. па̄пам̣ на̄ма йам̣ там̣ ‘‘па̄н̣а̄типа̄то кхо, гахапатипутта, каммакилесо адинна̄да̄нам̣…пе… ка̄месумиччха̄ча̄ро…пе… муса̄ва̄до’’ти евам̣ виттха̄ретва̄ –
‘‘па̄н̣а̄типа̄то ¶ адинна̄да̄нам̣, муса̄ва̄до ча вуччати;
парада̄рагаманан̃чева, наппасам̣санти пан̣д̣ита̄’’ти. (дӣ. ни. 3.245) –
евам̣ га̄тха̄йа сан̇гахитам̣ каммакилесасан̇кха̄там̣ чатуббидхам̣ акусалам̣, тато па̄па̄. сабба̄песа̄ а̄рати ча вирати ча дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикабхайавераппаха̄на̄дина̄наппака̄рависеса̄дхигамахетуто ‘‘ман̇гала’’нти вуччати. ‘‘па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато кхо, гахапатипутта, арийаса̄вако’’тиа̄дӣни четтха сутта̄ни ануссаритабба̄ни.
маджджапа̄на̄ ¶ ча сам̣йамо на̄ма пуббе вуттасура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄на̄ вераман̣ийа̄ветам̣ адхивачанам̣. йасма̄ пана маджджапа̄йӣ аттхам̣ на джа̄на̄ти, дхаммам̣ на джа̄на̄ти, ма̄тупи антара̄йам̣ кароти, питу буддхапаччекабуддхататха̄гатаса̄вака̄нампи антара̄йам̣ кароти, дит̣т̣хева дхамме гарахам̣, сампара̄йе дуггатим̣, апара̄парийа̄йе умма̄дан̃ча па̄пун̣а̄ти. маджджапа̄на̄ пана сам̣йато тесам̣ доса̄нам̣ вӯпасамам̣ таббипарӣтагун̣асампадан̃ча па̄пун̣а̄ти. тасма̄ айам̣ маджджапа̄на̄ сам̣йамо ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббо.
кусалесу дхаммесу аппама̄до на̄ма ‘‘кусала̄нам̣ ва̄ дхамма̄нам̣ бха̄вана̄йа асаккаччакирийата̄ аса̄таччакирийата̄ анат̣т̣хитакирийата̄ олӣнавуттита̄ никкхиттачхандата̄ никкхиттадхурата̄ ана̄севана̄ абха̄вана̄ абахулӣкаммам̣ анадхит̣т̣ха̄нам̣ анануйого пама̄до. йо еварӯпо пама̄до памаджджана̄ памаджджитаттам̣, айам̣ вуччати пама̄до’’ти (вибха. 846) еттха вуттасса пама̄дасса пат̣ипаккханайена аттхато кусалесу дхаммесу сатийа̄ авиппава̄со ведитаббо. со на̄наппака̄ракусала̄дхигамахетуто амата̄дхигамахетуто ча ‘‘ман̇гала’’нти вуччати. таттха ‘‘аппаматтасса а̄та̄пино’’ти (ма. ни. 2.18-19; а. ни. 5.26) ча ‘‘аппама̄до аматапада’’нти (дха. па. 21) ча евама̄ди саттхуса̄санам̣ ануссаритаббам̣.
евам̣ имисса̄ га̄тха̄йа па̄па̄ вирати, маджджапа̄на̄ сам̣йамо, кусалесу дхаммесу аппама̄доти тӣн̣и ман̇гала̄ни вутта̄ни, ман̇галаттан̃ча несам̣ таттха таттха вибха̄витамева̄ти.
нит̣т̣хита̄ а̄ратӣ виратӣти имисса̄ га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄.
268. ида̄ни га̄раво ча̄ти еттха га̄равоти гарубха̄во. нива̄тоти нӣчавуттита̄. сантут̣т̣хӣти сантосо. катасса джа̄наната̄ катан̃н̃ута̄. ка̄лена̄ти кхан̣ена самайена. дхаммасса саванам̣ дхаммассаванам̣. сесам̣ вуттанайамева̄ти айам̣ падаван̣н̣ана̄.
аттхаван̣н̣ана̄ ¶ пана евам̣ ведитабба̄ – га̄раво на̄ма гарука̄рапайога̄рахесу буддхапаччекабуддхататха̄гатаса̄вакаа̄чарийупаджджха̄йама̄та̄питуджет̣т̣хабха̄тикабхагиниа̄дӣсу йатха̄нурӯпам̣ гарука̄ро гарукаран̣ам̣ сага̄равата̄. сва̄йам̣ га̄раво йасма̄ сугатигамана̄дӣнам̣ хету. йатха̄ха –
‘‘гарука̄таббам̣ ¶ гарум̣ кароти, ма̄нетаббам̣ ма̄нети, пӯджетаббам̣ пӯджети. со тена каммена евам̣ саматтена евам̣ сама̄диннена ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджати. но че ка̄йасса бхеда̄…пе… упападжджати, саче мануссаттам̣ а̄гаччхати, йаттха йаттха пачча̄джа̄йати, учча̄кулӣно хотӣ’’ти (ма. ни. 3.295).
йатха̄ ча̄ха – ‘‘саттиме, бхиккхаве, апариха̄нийа̄ дхамма̄. катаме сатта? саттхуга̄равата̄’’тиа̄ди (а. ни. 7.32-33). тасма̄ ‘‘ман̇гала’’нти вуччати.
нива̄то на̄ма нӣчаманата̄ нива̄тавуттита̄, йа̄йа саманна̄гато пуггало нихатама̄но нихатадаппо па̄дапун̃чханачол̣акасамо чхиннависа̄н̣усабхасамо уддхат̣ада̄т̣хасаппасамо ча хутва̄ сан̣хо сакхило сукхасамбха̄со хоти, айам̣ нива̄то. сва̄йам̣ йаса̄дигун̣апат̣ила̄бхахетуто ‘‘ман̇гала’’нти вуччати. а̄ха ча – ‘‘нива̄тавутти аттхаддхо, та̄дисо лабхате йаса’’нти евама̄ди (дӣ. ни. 3.273).
сантут̣т̣хи на̄ма итарӣтарапаччайасантосо, со два̄дасавидхо хоти. сеййатхидам̣ – чӣваре йатха̄ла̄бхасантосо, йатха̄баласантосо, йатха̄са̄руппасантосоти тивидхо. евам̣ пин̣д̣апа̄та̄дӣсу.
тасса̄йам̣ пабхедаван̣н̣ана̄ – идха бхиккху чӣварам̣ лабхати сундарам̣ ва̄ асундарам̣ ва̄, со тенева йа̄пети, ан̃н̃ам̣ на паттхети, лабхантопи на ган̣ха̄ти, айамасса чӣваре йатха̄ла̄бхасантосо. атха пана а̄ба̄дхико хоти, гарум̣ чӣварам̣ па̄рупанто он̣амати ва̄ киламати ва̄. со сабха̄гена бхиккхуна̄ саддхим̣ там̣ париваттетва̄ лахукена йа̄пентопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса чӣваре йатха̄баласантосо. апаро бхиккху пан̣ӣтапаччайала̄бхӣ хоти, со пат̣т̣ачӣвара̄дӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ махаггхам̣ чӣварам̣ лабхитва̄ ‘‘идам̣ тхера̄нам̣ чирапаббаджита̄нам̣ бахуссута̄нан̃ча анурӯпа’’нти тесам̣ датва̄ аттана̄ сан̇ка̄ракӯт̣а̄ ва̄ ан̃н̃ато ва̄ куточи нантака̄ни уччинитва̄ сан̇гха̄т̣им̣ катва̄ дха̄рентопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса чӣваре йатха̄са̄руппасантосо.
идха ¶ пана бхиккху пин̣д̣апа̄там̣ лабхати лӯкхам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄, со тенева йа̄пети, ан̃н̃ам̣ на паттхети, лабхантопи на ган̣ха̄ти, айамасса пин̣д̣апа̄те йатха̄ла̄бхасантосо. атха пана а̄ба̄дхико ¶ хоти, лӯкхам̣ пин̣д̣апа̄там̣ бхун̃джитва̄ ба̄л̣хам̣ рога̄тан̇кам̣ па̄пун̣а̄ти, со сабха̄гасса бхиккхуно там̣ датва̄ тасса хаттхато саппимадхукхӣра̄дӣни бхун̃джитва̄ саман̣адхаммам̣ каронтопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса пин̣д̣апа̄те йатха̄баласантосо. апаро бхиккху пан̣ӣтам̣ пин̣д̣апа̄там̣ лабхати, со ‘‘айам̣ пин̣д̣апа̄то тхера̄нам̣ чирапаббаджита̄нам̣ ан̃н̃есан̃ча пан̣ӣтапин̣д̣апа̄там̣ вина̄ айа̄пента̄нам̣ сабрахмача̄рӣнам̣ анурӯпо’’ти тесам̣ датва̄ аттана̄ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ миссака̄ха̄рам̣ бхун̃джантопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса пин̣д̣апа̄те йатха̄са̄руппасантосо.
идха пана бхиккхуно сена̄санам̣ па̄пун̣а̄ти, со тенева сантуссати, пуна ан̃н̃ам̣ сундаратарампи па̄пун̣антам̣ на ган̣ха̄ти, айамасса сена̄сане йатха̄ла̄бхасантосо. атха пана а̄ба̄дхико хоти, нива̄тасена̄сане васанто ативийа питтарога̄дӣхи а̄турӣйати, со сабха̄гасса бхиккхуно там̣ датва̄ тасса па̄пун̣анаке сава̄тасӣталасена̄сане васитва̄ саман̣адхаммам̣ каронтопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса сена̄сане йатха̄баласантосо. апаро бхиккху сундарам̣ сена̄санам̣ паттампи на сампат̣иччхати ‘‘сундарасена̄санам̣ пама̄дат̣т̣ха̄нам̣, татра нисиннасса тхинамиддхам̣ оккамати, нидда̄бхибхӯтасса ча пуна пат̣ибуджджхато ка̄мавитакка̄ самуда̄чарантӣ’’ти, со там̣ пат̣иккхипитва̄ аббхока̄саруккхамӯлапан̣н̣акут̣ӣсу йаттха каттхачи нивасантопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса сена̄сане йатха̄са̄руппасантосо.
идха пана бхиккху бхесаджджам̣ лабхати харӣтакам̣ ва̄ а̄малакам̣ ва̄, со тенева йа̄пети, ан̃н̃ехи ладдхам̣ саппимадхупха̄н̣ита̄димпи на паттхети, лабхантопи на ган̣ха̄ти, айамасса гила̄напаччайе йатха̄ла̄бхасантосо. атха пана а̄ба̄дхико телена аттхико пха̄н̣итам̣ лабхати, со там̣ сабха̄гасса бхиккхуно датва̄ тасса хаттхато телена бхесаджджам̣ катва̄ саман̣адхаммам̣ каронтопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса гила̄напаччайе йатха̄баласантосо. апаро бхиккху екасмим̣ бха̄джане пӯтимуттахарӣтакам̣ ¶ т̣хапетва̄ екасмим̣ чатумадхурам̣ ‘‘ган̣хатха, бханте, йадиччхасӣ’’ти вуччама̄но сачасса тесам̣ двиннам̣ ан̃н̃атаренапи бйа̄дхи вӯпасаммати, атха ‘‘пӯтимуттахарӣтакам̣ на̄ма буддха̄дӣхи ван̣н̣итам̣, айан̃ча пӯтимуттабхесаджджам̣ нисса̄йа паббаджджа̄, таттха те йа̄ваджӣвам̣ усса̄хо каран̣ӣйо’’ти (маха̄ва. 128) вуттанти чинтенто чатумадхурабхесаджджам̣ пат̣иккхипитва̄ муттахарӣтакена бхесаджджам̣ каронтопи парамасантут̣т̣хова хоти, айамасса гила̄напаччайе йатха̄са̄руппасантосо.
евам̣ пабхедо саббопесо сантосо сантут̣т̣хӣти вуччати. са̄ атриччхата̄па̄пиччхата̄махиччхата̄дӣнам̣ па̄падхамма̄нам̣ паха̄на̄дхигамахетуто сугатихетуто арийамаггасамбха̄рабха̄вато ча̄туддиса̄дибха̄вахетуто ча ‘‘ман̇гала’’нти ведитабба̄. а̄ха ча –
‘‘ча̄туддисо ¶ аппат̣игхо ча хоти,
сантуссама̄но итарӣтарена̄’’ти. (су. ни. 42; чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 128) евама̄ди;
катан̃н̃ута̄ на̄ма аппасса ва̄ бахусса ва̄ йена кеначи катасса упака̄расса пунаппунам̣ ануссаран̣абха̄вена джа̄наната̄. апича нерайика̄дидуккхапаритта̄н̣ато пун̃н̃а̄ни ева па̄н̣ӣнам̣ бахӯпака̄ра̄ни, тато тесампи упака̄ра̄нуссаран̣ата̄ ‘‘катан̃н̃ута̄’’ти ведитабба̄. са̄ саппурисехи пасам̣санӣйата̄дина̄наппака̄рависеса̄дхигамахетуто ‘‘ман̇гала’’нти вутта̄. а̄ха ча – ‘‘двеме, бхиккхаве, пуггала̄ дуллабха̄ локасмим̣. катаме две? йо ча пуббака̄рӣ, йо ча катан̃н̃ӯ катаведӣ’’ти (а. ни. 2.120).
ка̄лена дхаммассаванам̣ на̄ма йасмим̣ ка̄ле уддхаччасахагатам̣ читтам̣ хоти, ка̄мавитакка̄дӣнам̣ ва̄ ан̃н̃атарена абхибхӯтам̣, тасмим̣ ка̄ле тесам̣ виноданаттхам̣ дхаммассаванам̣. апаре а̄ху – пан̃чаме пан̃чаме дивасе дхаммассаванам̣ ка̄лена дхаммассаванам̣ на̄ма. йатха̄ха а̄йасма̄ ануруддхо ‘‘пан̃ча̄хикам̣ кхо пана майам̣, бханте, саббараттим̣ дхаммийа̄ катха̄йа саннисӣда̄ма̄’’ти (ма. ни. 1.327; маха̄ва. 466).
апича йасмим̣ ка̄ле калйа̄н̣амитте упасан̇камитва̄ сакка̄ хоти аттано кан̇кха̄пат̣ивинодакам̣ дхаммам̣ сотум̣, тасмим̣ ка̄лепи дхаммассаванам̣ ‘‘ка̄лена дхаммассавана’’нти ведитаббам̣. йатха̄ха – ‘‘те ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камитва̄ ¶ парипуччхати парипан̃хатӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. 3.358). тадетам̣ ка̄лена дхаммассаванам̣ нӣваран̣аппаха̄начатура̄нисам̣саа̄саваккхайа̄дина̄наппака̄рависеса̄дхигамахетуто ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йасмим̣, бхиккхаве, самайе арийаса̄вако ат̣т̣хим̣ катва̄ манаси катва̄ саббам̣ четасо саманна̄харитва̄ охитасото дхаммам̣ сун̣а̄ти, пан̃часса нӣваран̣а̄ни тасмим̣ самайе на хонтӣ’’ти (сам̣. ни. 5.219) ча.
‘‘сота̄нугата̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣…пе… суппат̣ивиддха̄нам̣ чатта̄ро а̄нисам̣са̄ па̄т̣икан̇кха̄’’ти (а. ни. 4.191) ча.
‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, дхамма̄ ка̄лена ка̄лам̣ самма̄ бха̄вийама̄на̄ самма̄ анупариваттийама̄на̄ ¶ анупуббена а̄сава̄нам̣ кхайам̣ па̄пенти. катаме чатта̄ро? ка̄лена дхаммассавана’’нти ча евама̄дӣни (а. ни. 4.147).
евам̣ имисса̄ га̄тха̄йа га̄раво, нива̄то, сантут̣т̣хи, катан̃н̃ута̄, ка̄лена дхаммассавананти пан̃ча ман̇гала̄ни вутта̄ни, ман̇галаттан̃ча несам̣ таттха таттха вибха̄витамева̄ти.
нит̣т̣хита̄ га̄раво ча нива̄то ча̄ти имисса̄ га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄.
269. ида̄ни кхантӣ ча̄ти еттха кхаманам̣ кханти. падаккхин̣агга̄хита̄йа сукхам̣ вачо асминти сувачо, сувачасса каммам̣ совачассам̣, совачассасса бха̄во совачассата̄. килеса̄нам̣ самитатта̄ саман̣а̄. дассананти пеккханам̣. дхаммасса са̄каччха̄ дхаммаса̄каччха̄. сесам̣ вуттанайамева̄ти айам̣ падаван̣н̣ана̄.
аттхаван̣н̣ана̄ пана евам̣ ведитабба̄ кханти на̄ма адхива̄санаккханти, йа̄йа саманна̄гато бхиккху дасахи аккосаваттхӯхи аккосанте, вадхабандха̄дӣхи ва̄ вихим̣санте пуггале асун̣анто вийа ча апассанто вийа ча ниббика̄ро хоти кхантива̄дӣ вийа. йатха̄ха –
‘‘ахӯ атӣтамаддха̄нам̣, саман̣о кхантидӣпано;
там̣ кхантийа̄йева т̣хитам̣, ка̄сира̄джа̄ ачхедайӣ’’ти. (джа̄. 1.4.51);
бхаддакато ¶ ва̄ манаси кароти тато уттари апара̄дха̄бха̄вена а̄йасма̄ пун̣н̣аттхеро вийа. йатха̄ха –
‘‘саче мам̣, бханте, суна̄парантака̄ манусса̄ аккосиссанти парибха̄сиссанти, таттха ме евам̣ бхависсати ‘бхаддака̄ ватиме суна̄парантака̄ манусса̄, субхаддака̄ ватиме суна̄парантака̄ манусса̄, йам̣ ме найиме па̄н̣ина̄ паха̄рам̣ дентӣ’’’тиа̄ди (ма. ни. 3.396; сам̣. ни. 4.88).
йа̄йа ча саманна̄гато исӣнампи пасам̣санӣйо хоти. йатха̄ха сарабхан̇го иси –
‘‘кодхам̣ вадхитва̄ на када̄чи сочати,
маккхаппаха̄нам̣ исайо ван̣н̣айанти;
саббесам̣ ¶ вуттам̣ пхарусам̣ кхаметха,
етам̣ кхантим̣ уттамама̄ху санто’’ти. (джа̄. 2.17.64);
девата̄нампи пасам̣санӣйо хоти. йатха̄ха сакко дева̄наминдо –
‘‘йо хаве балава̄ санто, дуббаласса титиккхати;
тама̄ху парамам̣ кхантим̣, ниччам̣ кхамати дуббало’’ти. (сам̣. ни. 1.250-251);
буддха̄нампи пасам̣санӣйо хоти. йатха̄ха бхагава̄ –
‘‘аккосам̣ вадхабандхан̃ча, адут̣т̣хо йо титиккхати;
кхантӣбалам̣ бала̄нӣкам̣, тамахам̣ брӯми бра̄хман̣а’’нти. (дха. па. 399);
са̄ панеса̄ кханти етесан̃ча идха ван̣н̣ита̄нам̣ ан̃н̃есан̃ча гун̣а̄нам̣ адхигамахетуто ‘‘ман̇гала’’нти ведитабба̄.
совачассата̄ на̄ма сахадхаммикам̣ вуччама̄не виккхепам̣ ва̄ тун̣хӣбха̄вам̣ ва̄ гун̣адосачинтанам̣ ва̄ ана̄паджджитва̄ ативийа а̄даран̃ча га̄раван̃ча нӣчаманатан̃ча пураккхатва̄ ‘‘са̄дхӯ’’ти вачанакаран̣ата̄. са̄ сабрахмача̄рӣнам̣ сантика̄ ова̄да̄нуса̄санӣпат̣ила̄бхахетуто досаппаха̄нагун̣а̄дхигамахетуто ча ‘‘ман̇гала’’нти вуччати.
саман̣а̄нам̣ ¶ дассанам̣ на̄ма упасамитакилеса̄нам̣ бха̄витака̄йавачӣчиттапан̃н̃а̄нам̣ уттамадаматхасаматхасаманна̄гата̄нам̣ паббаджита̄нам̣ упасан̇каманупат̣т̣ха̄наануссаран̣асаванадассанам̣, саббампи омакадесана̄йа ‘‘дассана’’нти вуттам̣. там̣ ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббам̣. касма̄? бахӯпака̄ратта̄. а̄ха ча – ‘‘дассанампахам̣, бхиккхаве, тесам̣ бхиккхӯнам̣ бахӯпака̄рам̣ вада̄мӣ’’тиа̄ди (итиву. 104). йато хитака̄мена кулапуттена сӣлаванте бхиккхӯ гхарадва̄рам̣ сампатте дисва̄ йади деййадхаммо аттхи, йатха̄балам̣ деййадхаммена патима̄нетабба̄. йади наттхи, пан̃чапатит̣т̣хитам̣ катва̄ вандитабба̄. тасмим̣ асампаджджама̄не ан̃джалим̣ паггахетва̄ намасситабба̄, тасмимпи асампаджджама̄не пасанначиттена пийачаккхӯхи сампасситабба̄. евам̣ дассанамӯлакена̄пи хи пун̃н̃ена анека̄ни джа̄тисахасса̄ни чаккхумхи рого ва̄ да̄хо ва̄ уссада̄ ва̄ пил̣ака̄ ва̄ на хонти, виппасаннапан̃чаван̣н̣асассирика̄ни хонти чаккхӯни ратанавима̄не уггха̄т̣итаман̣икава̄т̣асадиса̄ни ¶ , сатасахассакаппаматтам̣ девесу ча мануссесу ча саббасампаттӣнам̣ ла̄бхӣ хоти. аначчхарийан̃четам̣, йам̣ мануссабхӯто саппан̃н̃аджа̄тико самма̄ паваттитена саман̣адассанамайена пун̃н̃ена еварӯпам̣ випа̄касампаттим̣ анубхавеййа, йаттха тираччха̄нагата̄нампи кевалам̣ саддха̄маттакаджанитасса саман̣адассанасса евам̣ випа̄касампаттим̣ ван̣н̣айанти –
‘‘улӯко ман̣д̣алаккхико,
ведийаке чирадӣгхава̄сико;
сукхито вата косийо айам̣,
ка̄лут̣т̣хитам̣ пассати буддхаварам̣.
‘‘майи читтам̣ паса̄детва̄, бхиккхусан̇гхе ануттаре;
каппа̄нам̣ сатасахасса̄ни, дуггатим̣ со на гаччхати.
‘‘девалока̄ чавитва̄на, кусалакаммена чодито;
бхависсати анантан̃а̄н̣о, соманассоти виссуто’’ти. (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.144; кху. па̄. ат̣т̣ха. 5.10);
ка̄лена дхаммаса̄каччха̄ на̄ма падосе ва̄ паччӯсе ва̄ две суттантика̄ бхиккхӯ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ суттантам̣ са̄каччханти, винайадхара̄ винайам̣, а̄бхидхаммика̄ абхидхаммам̣ ¶ , джа̄такабха̄н̣ака̄ джа̄такам̣, ат̣т̣хакатхика̄ ат̣т̣хакатхам̣, лӣнуддхатавичикиччха̄паретачиттависодханаттхам̣ ва̄ тамхи тамхи ка̄ле са̄каччханти, айам̣ ка̄лена дхаммаса̄каччха̄. са̄ а̄гамабйаттиа̄дӣнам̣ гун̣а̄нам̣ хетуто ‘‘ман̇гала’’нти вуччатӣти.
евам̣ имисса̄ га̄тха̄йа кханти, совачассата̄, саман̣адассанам̣, ка̄лена дхаммаса̄каччха̄ти чатта̄ри ман̇гала̄ни вутта̄ни, ман̇галаттан̃ча несам̣ таттха таттха вибха̄витамева̄ти.
нит̣т̣хита̄ кхантӣ ча̄ти имисса̄ га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄.
270. ида̄ни тапо ча̄ти еттха па̄паке акусале дхамме тапатӣти тапо. брахмам̣ чарийам̣, брахма̄нам̣ ва̄ чарийам̣ брахмачарийам̣, сет̣т̣хачарийанти вуттам̣ хоти. арийасачча̄нам̣ дассанам̣ арийасачча̄на дассанам̣. арийасачча̄ни дассанантипи еке, там̣ на сундарам̣. никкхантам̣ ва̄натоти нибба̄нам̣, саччхикаран̣ам̣ ¶ саччхикирийа̄, нибба̄насса саччхикирийа̄ нибба̄насаччхикирийа̄. сесам̣ вуттанайамева̄ти айам̣ падаван̣н̣ана̄.
аттхаван̣н̣ана̄ пана евам̣ ведитабба̄ – тапо на̄ма абхиджджха̄доманасса̄дӣнам̣ тапанато индрийасам̣варо, косаджджасса ва̄ тапанато вӣрийам̣. тена хи саманна̄гато пуггало а̄та̄пӣти вуччати. сва̄йам̣ абхиджджха̄диппаха̄наджха̄на̄дипат̣ила̄бхахетуто ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббо.
брахмачарийам̣ на̄ма метхунавиратисаман̣адхаммаса̄санамагга̄нам̣ адхивачанам̣. татха̄ хи ‘‘абрахмачарийам̣ паха̄йа брахмача̄рӣ хотӣ’’ти (дӣ. ни. 1.194; ма. ни. 1.292) евама̄дӣсу метхунавирати брахмачарийанти вуччати. ‘‘бхагавати но, а̄вусо, брахмачарийам̣ вуссатӣ’’ти евама̄дӣсу (ма. ни. 1.257) саман̣адхаммо. ‘‘на та̄ва̄хам̣, па̄пима, паринибба̄йисса̄ми, йа̄ва ме идам̣ брахмачарийам̣ на иддхан̃чева бхависсати пхӣтан̃ча виттха̄рикам̣ ба̄худжан̃н̃а’’нти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 2.168; сам̣. ни. 5.822; уда̄. 51) са̄санам̣. ‘‘айамева кхо, бхиккху, арийо ат̣т̣хан̇гико магго брахмачарийам̣. сеййатхидам̣, самма̄дит̣т̣хӣ’’ти евама̄дӣсу (сам̣. ни. 5.6) магго. идха пана арийасаччадассанена парато маггасса гахитатта̄ авасесам̣ саббампи ват̣т̣ати. тан̃четам̣ упарӯпари на̄наппака̄рависеса̄дхигамахетуто ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббам̣.
арийасачча̄на ¶ дассанам̣ на̄ма кума̄рапан̃хе вуттаттха̄нам̣ чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ абхисамайавасена маггадассанам̣. там̣ сам̣са̄радуккхавӣтиккамахетуто ‘‘ман̇гала’’нти вуччати.
нибба̄насаччхикирийа̄ на̄ма идха арахаттапхалам̣ ‘‘нибба̄на’’нти адхиппетам̣. тампи хи пан̃чагатива̄нанена ва̄насан̃н̃ита̄йа тан̣ха̄йа никкхантатта̄ ‘‘нибба̄на’’нти вуччати. тасса патти ва̄ паччавеккхан̣а̄ ва̄ ‘‘саччхикирийа̄’’ти вуччати. итарасса пана нибба̄насса арийасачча̄нам̣ дассаненева саччхикирийа̄ сиддха̄, тенетам̣ идха на адхиппетам̣. евамеса̄ нибба̄насаччхикирийа̄ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄дихетуто ‘‘ман̇гала’’нти ведитабба̄.
евам̣ имисса̄пи га̄тха̄йа тапо, брахмачарийам̣, арийасачча̄на дассанам̣, нибба̄насаччхикирийа̄ти чатта̄ри ман̇гала̄ни вутта̄ни, ман̇галаттан̃ча несам̣ таттха таттха вибха̄витамева̄ти.
нит̣т̣хита̄ тапо ча̄ти имисса̄ га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄.
271. ида̄ни ¶ пхут̣т̣хасса локадхаммехӣти еттха пхут̣т̣хасса̄ти пхуситасса чхупитасса сампаттасса. локе дхамма̄ локадхамма̄, йа̄ва локаппаватти, та̄ва аниваттака̄ дхамма̄ти вуттам̣ хоти. читтанти мано ма̄насам̣. йасса̄ти навасса ва̄ маджджхимасса ва̄ тхерасса ва̄. на кампатӣти на чалати, на ведхати. асоканти ниссокам̣ аббӯл̣хасокасаллам̣. вираджанти вигатараджам̣ виддхам̣ситараджам̣. кхеманти абхайам̣ нирупаддавам̣. сесам̣ вуттанайамева̄ти айам̣ та̄ва падаван̣н̣ана̄.
аттхаван̣н̣ана̄ пана евам̣ ведитабба̄ – пхут̣т̣хасса локадхаммехи йасса читтам̣ на кампати, йасса ла̄бха̄ла̄бха̄дӣхи ат̣т̣хахи локадхаммехи пхут̣т̣хасса аджджхоттхат̣асса читтам̣ на кампати, на чалати, на ведхати, тасса там̣ читтам̣ кеначи акампанӣйалокуттарабха̄ва̄ваханато ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббам̣.
касса пана етехи пхут̣т̣хасса читтам̣ на кампати? арахато кхӣн̣а̄савасса, на ан̃н̃асса кассачи. вуттан̃хетам̣ –
‘‘село йатха̄ екаггхано, ва̄тена на самӣрати;
евам̣ рӯпа̄ раса̄ садда̄, гандха̄ пхасса̄ ча кевала̄.
‘‘ит̣т̣ха̄ ¶ дхамма̄ анит̣т̣ха̄ ча, на паведхенти та̄дино;
т̣хитам̣ читтам̣ виппамуттам̣, вайан̃часса̄нупассатӣ’’ти. (а. ни. 6.55; маха̄ва. 244);
асокам̣ на̄ма кхӣн̣а̄савассева читтам̣. тан̃хи йо ‘‘соко сочана̄ сочитаттам̣ антосоко антопарисоко четасо париниджджха̄йитатта’’нтиа̄дина̄ (вибха. 237) найена вуччати соко, тасса абха̄вато асокам̣. кечи нибба̄нам̣ ваданти, там̣ пуримападена на̄нусандхийати. йатха̄ ча асокам̣, евам̣ вираджам̣ кхемантипи кхӣн̣а̄савассева читтам̣. тан̃хи ра̄гадосамохараджа̄нам̣ вигататта̄ вираджам̣, чатӯхи ча йогехи кхематта̄ кхемам̣. йато етам̣ тена тена̄ка̄рена тамхи тамхи паваттиккхан̣е гахетва̄ ниддит̣т̣хавасена тивидхампи аппаваттаккхандхата̄дилокуттамабха̄ва̄ваханато а̄хунеййа̄дибха̄ва̄ваханато ча ‘‘ман̇гала’’нти ведитаббам̣.
евам̣ имисса̄ га̄тха̄йа ат̣т̣халокадхаммехи акампитачиттам̣, асокачиттам̣, вираджачиттам̣, кхемачиттанти чатта̄ри ман̇гала̄ни вутта̄ни, ман̇галаттан̃ча несам̣ таттха таттха вибха̄витамева̄ти.
нит̣т̣хита̄ пхут̣т̣хасса локадхаммехӣти имисса̄ га̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄.
272. евам̣ ¶ бхагава̄ ‘‘асевана̄ ча ба̄ла̄на’’нтиа̄дӣхи дасахи га̄тха̄хи ат̣т̣хатим̣са ман̇гала̄ни катхетва̄ ида̄ни ета̄нева аттана̄ вуттаман̇гала̄ни тхунанто ‘‘ета̄диса̄ни катва̄на̄’’ти имам̣ аваса̄нага̄тхамабха̄си.
тасса̄йам̣ аттхаван̣н̣ана̄ – ета̄диса̄нӣти ета̄ни ӣдиса̄ни майа̄ вуттаппака̄ра̄ни ба̄ла̄нам̣ асевана̄дӣни. катва̄на̄ти катва̄. катва̄на катва̄ каритва̄ти хи аттхато анан̃н̃ам̣. саббаттхамапара̄джита̄ти саббаттха кхандхакилеса̄бхисан̇кха̄радевапуттама̄раппабхедесу чатӯсу паччаттхикесу екенапи апара̄джита̄ хутва̄, сайамева те чатта̄ро ма̄ре пара̄джетва̄ти вуттам̣ хоти. мака̄ро четтха падасандхикаран̣аматтоти вин̃н̃а̄таббо.
саббаттха соттхим̣ гаччхантӣти ета̄диса̄ни ман̇гала̄ни катва̄ чатӯхи ма̄рехи апара̄джита̄ хутва̄ саббаттха идхалокапаралокесу т̣ха̄начан̇камана̄дӣсу ча соттхим̣ гаччханти, ба̄ласевана̄дӣхи йе уппаджджеййум̣ а̄сава̄ вигха̄тапарил̣а̄ха̄ ¶ , тесам̣ абха̄ва̄ соттхим̣ гаччханти, анупаддута̄ анупасат̣т̣ха̄ кхемино аппат̣ибхайа̄ гаччхантӣти вуттам̣ хоти. ануна̄сико четтха га̄тха̄бандхасукхаттхам̣ вуттоти ведитаббо.
там̣ тесам̣ ман̇галамуттаманти имина̄ га̄тха̄па̄дена бхагава̄ десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. катхам̣? евам̣ девапутта йе ета̄диса̄ни каронти, те йасма̄ саббаттха соттхим̣ гаччханти, тасма̄ там̣ ба̄ла̄нам̣ асевана̄ди ат̣т̣хатим̣савидхампи тесам̣ ета̄дисака̄рака̄нам̣ ман̇галам̣ уттамам̣ сет̣т̣хам̣ паваранти ган̣ха̄хӣти.
еван̃ча бхагавата̄ нит̣т̣ха̄пита̄йа десана̄йа парийоса̄не кот̣исатасахассадевата̄ арахаттам̣ па̄пун̣им̣су, сота̄паттисакада̄га̄миана̄га̄мипхалаппатта̄нам̣ ган̣ана̄ асан̇кхйеййа̄ ахоси. атха бхагава̄ дутийадивасе а̄нандаттхерам̣ а̄мантеси – ‘‘имам̣, а̄нанда, раттим̣ ан̃н̃атара̄ девата̄ мам̣ упасан̇камитва̄ ман̇галапан̃хам̣ пуччхи. атхасса̄хам̣ ат̣т̣хатим̣са ман̇гала̄ни абха̄сим̣, угган̣ха, а̄нанда, имам̣ ман̇галапарийа̄йам̣, уггахетва̄ бхиккхӯ ва̄чехӣ’’ти. тхеро уггахетва̄ бхиккхӯ ва̄чеси. тайидам̣ а̄чарийапарампара̄бхатам̣ йа̄ваджджатана̄ паваттати, евамидам̣ брахмачарийам̣ иддхан̃чева пхӣтан̃ча виттха̄рикам̣ ба̄худжан̃н̃ам̣ путхубхӯтам̣ йа̄ва девамануссехи суппака̄ситанти ведитаббам̣.
ида̄ни етесвева ман̇галесу н̃а̄н̣апаричайапа̄т̣аваттхам̣ айам̣ а̄дито пабхути йоджана̄ – евамиме идхалокапаралокалокуттарасукхака̄ма̄ сатта̄ ба̄ладжанасеванам̣ паха̄йа, пан̣д̣ите нисса̄йа, пӯджанеййе пӯджента̄, патирӯпадесава̄сена пуббе катапун̃н̃ата̄йа ча кусалаппаваттийам̣ чодийама̄на̄, атта̄нам̣ самма̄ пан̣идха̄йа, ба̄хусаччасиппавинайехи алан̇кататтабха̄ва̄, винайа̄нурӯпам̣ субха̄ситам̣ бха̄сама̄на̄ ¶ , йа̄ва гихибха̄вам̣ на виджаханти, та̄ва ма̄та̄питуупат̣т̣ха̄нена пора̄н̣ам̣ ин̣амӯлам̣ висодхайама̄на̄, путтада̄расан̇гахена навам̣ ин̣амӯлам̣ пайоджайама̄на̄, ана̄кулакаммантата̄йа дханадхан̃н̃а̄дисамиддхим̣ па̄пун̣анта̄, да̄нена бхогаса̄рам̣ дхаммачарийа̄йа джӣвитаса̄ран̃ча гахетва̄, н̃а̄тисан̇гахена сакаджанахитам̣ анаваджджакаммантата̄йа параджанахитан̃ча каронта̄, па̄павиратийа̄ парӯпагха̄там̣ маджджапа̄насам̣йамена аттӯпагха̄тан̃ча виваджджетва̄, дхаммесу аппама̄дена кусалапаккхам̣ вад̣д̣хетва̄, вад̣д̣хитакусалата̄йа гихибйан̃джанам̣ оха̄йа паббаджитабха̄ве т̣хита̄пи буддхабуддхаса̄вакупаджджха̄чарийа̄дӣсу га̄равена нива̄тена ча ваттасампадам̣ а̄ра̄дхетва̄, сантут̣т̣хийа̄ паччайагедхам̣ ¶ паха̄йа, катан̃н̃ута̄йа саппурисабхӯмийам̣ т̣хатва̄, дхаммассаванена читталӣнатам̣ паха̄йа, кхантийа̄ саббапариссайе абхибхавитва̄, совачассата̄йа сана̄тхаматта̄нам̣ катва̄, саман̣адассанена пат̣ипаттипайогам̣ пассанта̄, дхаммаса̄каччха̄йа кан̇кха̄т̣т̣ха̄нийесу дхаммесу кан̇кхам̣ пат̣ивинодетва̄, индрийасам̣варатапена сӣлависуддхим̣ саман̣адхаммабрахмачарийена читтависуддхим̣ тато пара̄ ча чатассо висуддхийо сампа̄дента̄, има̄йа пат̣ипада̄йа арийасаччадассанапарийа̄йам̣ н̃а̄н̣адассанависуддхим̣ патва̄ арахаттапхаласан̇кха̄там̣ нибба̄нам̣ саччхикаронти. йам̣ саччхикатва̄ синерупаббато вийа ва̄тавут̣т̣хӣхи ат̣т̣хахи локадхаммехи авикампама̄начитта̄ асока̄ вираджа̄ кхемино хонти. йе ча кхемино, те саббаттха екена̄пи апара̄джита̄ хонти, саббаттха ча соттхим̣ гаччханти. тена̄ха бхагава̄ –
‘‘ета̄диса̄ни катва̄на, саббаттхамапара̄джита̄;
саббаттха соттхим̣ гаччханти, там̣ тесам̣ ман̇галамуттама’’нти.
ити параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа ман̇галасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. сӯчиломасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ¶ ме сутанти сӯчиломасуттам̣. ка̄ уппатти? аттхаван̣н̣ана̄найеневасса уппатти а̄ви бхависсати. аттхаван̣н̣ана̄йан̃ча ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄ди вуттаттхамева. гайа̄йам̣ вихарати т̣ан̇китаман̃че сӯчиломасса йаккхасса бхаванети еттха пана ка̄ гайа̄, ко т̣ан̇китаман̃чо, касма̄ ча бхагава̄ тасса йаккхасса бхаване вихаратӣти? вуччате – гайа̄ти га̄мопи титтхампи вуччати, тадубхайампи идха ват̣т̣ати. гайа̄га̄масса хи авидӯре десе вихарантопи ‘‘гайа̄йам̣ вихаратӣ’’ти вуччати, тасса ча га̄масса самӣпе авидӯре два̄расантике со т̣ан̇китаман̃чо. гайа̄титтхе вихарантопи ‘‘гайа̄йам̣ вихаратӣ’’ти вуччати, гайа̄титтхе ча со т̣ан̇китаман̃чо. т̣ан̇китаман̃чоти чатуннам̣ па̄са̄н̣а̄нам̣ упари виттхатам̣ па̄са̄н̣ам̣ а̄ропетва̄ като па̄са̄н̣аман̃чо ¶ . там̣ нисса̄йа йаккхасса бхаванам̣ а̄л̣авакасса бхаванам̣ вийа. йасма̄ ва̄ пана бхагава̄ там̣ дивасам̣ паччӯсасамайе маха̄карун̣а̄сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто сӯчиломасса ча кхараломасса ча̄ти двиннампи йаккха̄нам̣ сота̄паттипхалӯпаниссайам̣ аддаса, тасма̄ паттачӣварам̣ а̄да̄йа антоарун̣ейева на̄на̄диса̄хи саннипатитасса джанасса кхел̣асин̇гха̄н̣ика̄дина̄наппака̄ра̄сучиниссандакилиннабхӯмибха̄гампи там̣ титтхаппадесам̣ а̄гантва̄ тасмим̣ т̣ан̇китаман̃че нисӣди сӯчиломасса йаккхасса бхаване. тена вуттам̣ ‘‘екам̣ самайам̣ бхагава̄ гайа̄йам̣ вихарати т̣ан̇китаман̃че сӯчиломасса йаккхасса бхаване’’ти.
тена кхо пана самайена̄ти йам̣ самайам̣ бхагава̄ таттха вихарати, тена самайена. кхаро ча йаккхо сӯчиломо ча йаккхо бхагавато авидӯре атиккамантӣти. ке те йаккха̄, касма̄ ча атиккамантӣти? вуччате – тесу та̄ва еко атӣте сан̇гхасса телам̣ ана̄пуччха̄ гахетва̄ аттано сарӣрам̣ маккхеси. со тена каммена нирайе паччитва̄ гайа̄поккхаран̣итӣре йаккхайонийам̣ ниббатто. тассева часса каммасса випа̄ка̄васесена вирӯпа̄ни ан̇гапаччан̇га̄ни ахесум̣ ¶ , ит̣т̣хакаччхаданасадисан̃ча кхарасампхассам̣ чаммам̣. со кира йада̄ парам̣ бхим̣са̄петука̄мо хоти, тада̄ чхаданит̣т̣хакасадиса̄ни чаммакапа̄ла̄ни уккхипитва̄ бхим̣са̄пети. евам̣ со кхарасампхассатта̄ кхаро йаккхотвева на̄мам̣ лабхи.
итаро ¶ кассапасса бхагавато ка̄ле упа̄сако хутва̄ ма̄сасса ат̣т̣ха дивасе виха̄рам̣ гантва̄ дхаммам̣ сун̣а̄ти. со екадивасам̣ дхаммассаване гхосите сан̇гха̄ра̄мадва̄ре аттано кхеттам̣ кела̄йанто уггхосанам̣ сутва̄ ‘‘саче нха̄йа̄ми, чирам̣ бхависсатӣ’’ти килит̣т̣хагаттова упосатха̄га̄рам̣ пависитва̄ махаггхе бхумматтхаран̣е ана̄дарена нипаджджитва̄ супи. бхиккху ева̄йам̣, на упа̄сакоти сам̣йуттабха̄н̣ака̄. со тена ча ан̃н̃ена каммена ча нирайе паччитва̄ гайа̄поккхаран̣ийа̄ тӣре йаккхайонийам̣ ниббатто. со тасса каммасса випа̄ка̄васесена дуддасико ахоси, сарӣре часса сӯчисадиса̄ни лома̄ни ахесум̣. со хи бхим̣са̄петаббаке сатте сӯчӣхи виджджханто вийа бхим̣са̄пети. евам̣ со сӯчисадисаломатта̄ сӯчиломо йаккхотвева на̄мам̣ лабхи. те аттано гочараттха̄йа бхаванато ¶ никкхамитва̄ мухуттам̣ гантва̄ гатамаггенева ниваттитва̄ итарам̣ диса̄бха̄гам̣ гаччханта̄ бхагавато авидӯре атиккаманти.
атха кхо кхароти касма̄ те евама̄хам̣су? кхаро саман̣акаппам̣ дисва̄ а̄ха. сӯчиломо пана ‘‘йо бха̄йати на со саман̣о, саман̣апат̣ирӯпакатта̄ пана саман̣ако хотӣ’’ти евам̣ладдхико. тасма̄ та̄дисам̣ бхагавантам̣ ман̃н̃ама̄но ‘‘несо саман̣о, саман̣ако есо’’ти сахаса̄ва ватва̄пи пуна вӣмам̣ситука̄мо а̄ха – ‘‘йа̄ва̄хам̣ джа̄на̄мӣ’’ти. ‘‘атха кхо’’ти евам̣ ватва̄ тато. сӯчиломо йаккхоти ито пабхути йа̄ва апича кхо те сампхассо па̄пакоти, та̄ва утта̄наттхамева кевалан̃четтха бхагавато ка̄йанти аттано ка̄йам̣ бхагавато упана̄месӣти евам̣ самбандхо ведитаббо.
тато абха̄йантам̣ бхагавантам̣ ¶ дисва̄ ‘‘пан̃хам̣ там̣ саман̣а̄’’тиа̄дима̄ха. ким̣ ка̄ран̣а̄? со хи чинтеси – ‘‘имина̄пи на̄ма ме евам̣ кхарена амануссасампхассена мануссо сама̄но айам̣ на бха̄йати, ханда̄хам̣ етам̣ буддхависайе пан̃хам̣ пуччха̄ми, аддха̄ айам̣ таттха на сампа̄йиссати, тато нам̣ евам̣ вихет̣хесса̄мӣ’’ти. бхагава̄ там̣ сутва̄ ‘‘на кхва̄хам̣ там̣ а̄вусо’’тиа̄дима̄ха. там̣ саббам̣ а̄л̣авакасутте вуттанайенева сабба̄ка̄рехи ведитаббам̣.
273. атха кхо сӯчиломо йаккхо бхагавантам̣ га̄тха̄йа аджджхабха̄си ‘‘ра̄го ча досо ча̄’’ти. таттха ра̄гадоса̄ вуттанайа̄ ева. кутонида̄на̄ти ким̣нида̄на̄ ким̣хетука̄. кутоти паччаттавачанасса то-а̄десо ведитаббо, сама̄се часса лопа̄бха̄во. атха ва̄ нида̄на̄ти джа̄та̄ уппанна̄ти аттхо, тасма̄ кутонида̄на̄, кутоджа̄та̄, кутоуппанна̄ти вуттам̣ хоти. аратӣ ратӣ ломахам̣со кутоджа̄ти йа̄йам̣ ‘‘пантесу ва̄ сена̄санесу ан̃н̃атаран̃н̃атаресу ва̄ адхикусалесу дхаммесу арати ¶ аратита̄ анабхирати анабхираман̣а̄ уккан̣т̣хита̄ паритассита̄’’ти (вибха. 856) евам̣ вибхатта̄ арати, йа̄ ча пан̃часу ка̄магун̣есу рати, йо ча ломахам̣сасамут̣т̣ха̄панато ‘‘ломахам̣со’’твева сан̇кхйам̣ гато читтутра̄со. име тайо дхамма̄ кутоджа̄ кутоджа̄та̄ти пуччхати ¶ . куто самут̣т̣ха̄йа̄ти куто уппаджджитва̄. маноти кусалачиттам̣, витакка̄ти урагасутте вутта̄ нава ка̄мавитакка̄дайо. кума̄рака̄ дхан̇камивоссаджантӣти йатха̄ га̄мада̄рака̄ кӣл̣анта̄ ка̄кам̣ суттена па̄де бандхитва̄ оссаджанти кхипанти, евам̣ кусаламанам̣ акусалавитакка̄ куто самут̣т̣ха̄йа оссаджантӣти пуччхати.
274. атхасса бхагава̄ те пан̃хе виссадждженто ‘‘ра̄го ча̄’’ти дутийага̄тхамабха̄си. таттха итоти аттабха̄вам̣ сандха̄йа̄ха. аттабха̄ванида̄на̄ хи ра̄гадоса̄. аратиратиломахам̣са̄ ча аттабха̄вато джа̄та̄, ка̄мавитакка̄диакусалавитакка̄ ча аттабха̄ватойева ¶ самут̣т̣ха̄йа кусаламано оссаджанти, тена тадан̃н̃ам̣ пакатиа̄дика̄ран̣ам̣ пат̣иккхипанто а̄ха – ‘‘итонида̄на̄ итоджа̄ ито самут̣т̣ха̄йа̄’’ти. саддасиддхи четтха пуримага̄тха̄йа вуттанайенева ведитабба̄.
275-6. евам̣ те пан̃хе виссаджджетва̄ ида̄ни йва̄йам̣ ‘‘итонида̄на̄’’тиа̄дӣсу ‘‘аттабха̄ванида̄на̄ аттабха̄вато джа̄та̄ аттабха̄вато самут̣т̣ха̄йа̄’’ти аттхо вутто, там̣ са̄дхенто а̄ха – ‘‘снехаджа̄ аттасамбхӯта̄’’ти. ете хи саббепи ра̄га̄дайо витаккапарийоса̄на̄ тан̣ха̄снехена джа̄та̄, татха̄ джа̄йанта̄ ча пан̃чупа̄да̄наккхандхабхеде аттабха̄вапарийа̄йе аттани самбхӯта̄. тена̄ха – ‘‘снехаджа̄ аттасамбхӯта̄’’ти. ида̄ни тадаттхаджотикам̣ упамам̣ кароти ‘‘нигродхассева кхандхаджа̄’’ти. таттха кхандхесу джа̄та̄ кхандхаджа̄, па̄роха̄наметам̣ адхивачанам̣. ким̣ вуттам̣ хоти? йатха̄ нигродхасса кхандхаджа̄ на̄ма па̄роха̄ а̄порасасинехе сати джа̄йанти, джа̄йанта̄ ча тасмим̣йева нигродхе тесу тесу са̄кхаппабхедесу самбхаванти, еваметепи ра̄га̄дайо аджджхаттатан̣ха̄снехе сати джа̄йанти, джа̄йанта̄ ча тасмим̣йева аттабха̄ве тесу тесу чаккха̄дибхедесу два̄ра̄рамман̣аваттхӯсу самбхаванти. тасма̄ ведитаббаметам̣ ‘‘аттабха̄ванида̄на̄ аттабха̄ваджа̄ аттабха̄васамут̣т̣ха̄на̄ ча ете’’ти.
авасесадийад̣д̣хага̄тха̄йа пана айам̣ саббасан̇га̄хика̄ аттхаван̣н̣ана̄ – евам̣ аттасамбхӯта̄ ча ете путхӯ висатта̄ ка̄месу. ра̄гопи хи пан̃чака̄магун̣ика̄дивасена, досопи а̄гха̄таваттха̄дивасена, аратиа̄дайопи тасса тассева бхедасса васена̄ти саббатха̄ саббепиме килеса̄ путхӯ анекаппака̄ра̄ ¶ хутва̄ ваттхудва̄ра̄рамман̣а̄дивасена тесу тесу ваттхука̄месу татха̄ татха̄ висатта̄ лагга̄ лаггита̄ ¶ сам̣сиббитва̄ т̣хита̄. кимива? ма̄лува̄ва витата̄ ване, йатха̄ ване витата̄ ма̄лува̄ тесу тесу руккхасса са̄кхапаса̄кха̄дибхедесу висатта̄ хоти лагга̄ лаггита̄ сам̣сиббитва̄ т̣хита̄, евам̣ путхуппабхедесу ваттхука̄месу висаттам̣ килесаган̣ам̣ йе нам̣ паджа̄нанти йатонида̄нам̣, те нам̣ виноденти сун̣охи йаккха ¶ .
таттха йатонида̄нанти бха̄ванапум̣саканиддесо, тена ким̣ дӣпети? йе сатта̄ нам̣ килесаган̣ам̣ ‘‘йатонида̄нам̣ уппаджджатӣ’’ти евам̣ джа̄нанти, те нам̣ ‘‘тан̣ха̄снехаснехите аттабха̄ве уппаджджатӣ’’ти н̃атва̄ там̣ тан̣ха̄снехам̣ а̄дӣнава̄нупассана̄дибха̄вана̄н̃а̄н̣аггина̄ висосента̄ виноденти паджаханти бйантӣкаронти ча, етам̣ амха̄кам̣ субха̄ситам̣ сун̣охи йаккха̄ти. еваметтха аттабха̄ваджа̄нанена дуккхапарин̃н̃ам̣ тан̣ха̄снехара̄га̄дикилесаган̣авиноданена самудайаппаха̄нан̃ча дӣпети.
йе ча нам̣ виноденти, те дуттарам̣ огхамимам̣ таранти атин̣н̣апуббам̣ апунаббхава̄йа. етена маггабха̄ванам̣ ниродхасаччхикирийан̃ча дӣпети. йе хи нам̣ килесаган̣ам̣ виноденти, те авассам̣ маггам̣ бха̄венти. на хи маггабха̄ванам̣ вина̄ килесавиноданам̣ аттхи. йе ча маггам̣ бха̄венти, те дуттарам̣ пакатин̃а̄н̣ена ка̄могха̄дим̣ чатуббидхампи огхамимам̣ таранти. маггабха̄вана̄ хи огхатаран̣ам̣. атин̣н̣апуббанти имина̄ дӣгхена аддхуна̄ супинантенапи авӣтиккантапуббам̣. апунаббхава̄йа̄ти нибба̄на̄йа. евамимам̣ чатусаччадӣпикам̣ га̄тхам̣ сун̣анта̄ ‘‘сутва̄ дхаммам̣ дха̄ренти, дхата̄нам̣ дхамма̄нам̣ аттхамупапариккхантӣ’’тиа̄дикам̣ катхам̣ субха̄винийа̄ пан̃н̃а̄йа ануккамама̄на̄ те двепи саха̄йака̄ йаккха̄ га̄тха̄парийоса̄нейева сота̄паттипхале патит̣т̣хахим̣су, па̄са̄дика̄ ча ахесум̣ суван̣н̣аван̣н̣а̄ дибба̄лан̇ка̄равибхӯсита̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа сӯчиломасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. капиласутта-(дхаммачарийасутта)-ван̣н̣ана̄
дхаммачарийанти ¶ ¶ капиласуттам̣. ка̄ уппатти? хемаватасутте вуттанайенева париниббуте кассапе бхагавати две кулапутта̄ бха̄таро никкхамитва̄ са̄вака̄нам̣ сантике паббаджим̣су. джет̣т̣хо содхано на̄ма, канит̣т̣хо капило на̄ма. тесам̣ ма̄та̄ са̄дханӣ на̄ма, канит̣т̣хабхагинӣ та̄пана̄ на̄ма. та̄пи бхиккхунӣсу ¶ паббаджим̣су. тато те двепи хемаватасутте вуттанайенева ‘‘са̄сане кати дхура̄нӣ’’ти пуччхитва̄ сутва̄ ча джет̣т̣хо ‘‘ва̄садхурам̣ пӯресса̄мӣ’’ти пан̃ча васса̄ни а̄чарийупаджджха̄йа̄нам̣ сантике васитва̄ пан̃чавассо хутва̄ йа̄ва арахаттам̣, та̄ва каммат̣т̣ха̄нам̣ сутва̄ аран̃н̃ам̣ пависитва̄ ва̄йаманто арахаттам̣ па̄пун̣и. капило ‘‘ахам̣ та̄ва тарун̣о, вуд̣д̣хака̄ле ва̄садхурам̣ парипӯресса̄мӣ’’ти гантхадхурам̣ а̄рабхитва̄ тепит̣ако ахоси. тасса парийаттим̣ нисса̄йа парива̄ро, парива̄рам̣ нисса̄йа ла̄бхо ча удапа̄ди.
со ба̄хусаччамадена матто пан̣д̣итама̄нӣ анан̃н̃а̄тепи ан̃н̃а̄тама̄нӣ хутва̄ парехи вуттам̣ каппийампи акаппийам̣, акаппийампи каппийам̣, са̄ваджджампи анаваджджам̣, анаваджджампи са̄ваджджанти бхан̣ати. со песалехи бхиккхӯхи, ‘‘ма̄, а̄вусо капила, евам̣ авача̄’’тиа̄дина̄ найена овадийама̄но ‘‘тумхе ким̣ джа̄на̄тха риттамут̣т̣хисадиса̄’’тиа̄дӣхи вачанехи кхум̣сенто вамбхентойева чарати. бхиккхӯ тасса бха̄туно содханаттхерасса̄пи етаматтхам̣ а̄рочесум̣. сопи нам̣ упасан̇камитва̄ а̄ха – ‘‘а̄вусо капила, са̄санасса а̄йу на̄ма тумха̄диса̄нам̣ самма̄пат̣ипатти. ма̄, а̄вусо капила, каппийампи акаппийам̣, акаппийампи каппийам̣, са̄ваджджампи анаваджджам̣, анаваджджампи са̄ваджджанти вадехӣ’’ти. со тассапи вачанам̣ на̄дийи. тато нам̣ содханаттхеро дваттиккхаттум̣ ватва̄ –
‘‘екава̄чампи двива̄чам̣, бхан̣еййа анукампако;
татуттарим̣ на бха̄сеййа, да̄соваййасса сантике’’ти. (джа̄. 2.19.34) –
париваджджетва̄ ‘‘твамева, а̄вусо, сакена каммена пан̃н̃а̄йиссасӣ’’ти пакка̄ми. тато пабхути нам̣ песала̄ бхиккхӯ чхад̣д̣есум̣.
со ¶ ¶ дура̄ча̄ро хутва̄ дура̄ча̄рапаривуто вихаранто екадивасам̣ ‘‘упосатхам̣ оса̄ресса̄мӣ’’ти сӣха̄санам̣ абхируйха читрабӣджаним̣ гахетва̄ нисинно ‘‘ваттати, а̄вусо, еттха бхиккхӯнам̣ па̄тимоккхо’’ти тиккхаттум̣ а̄ха. атхеко бхиккхупи ‘‘майхам̣ ¶ ваттатӣ’’ти на авоча. на ча тасса тесам̣ ва̄ па̄тимоккхо ваттати. тато со ‘‘па̄тимоккхе сутепи асутепи винайо на̄ма наттхӣ’’ти а̄сана̄ вут̣т̣ха̄си. евам̣ кассапасса бхагавато са̄санам̣ осакка̄песи вина̄сеси. атха содханаттхеро тадахева паринибба̄йи. сопи капило евам̣ там̣ са̄санам̣ осакка̄петва̄ ка̄лакато авӣчимаха̄нирайе ниббатти, са̄писса ма̄та̄ ча бхагинӣ ча тассева дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджитва̄ песале бхиккхӯ аккосама̄на̄ парибха̄сама̄на̄ ка̄лам̣ катва̄ нирайе ниббаттим̣су.
тасмим̣йева ча ка̄ле пан̃часата̄ пуриса̄ га̄магха̄та̄дӣни катва̄ чорика̄йа джӣванта̄ джанападамануссехи анубаддха̄ пала̄йама̄на̄ аран̃н̃ам̣ пависитва̄ таттха кин̃чи гаханам̣ ва̄ пат̣исаран̣ам̣ ва̄ апассанта̄ авидӯре па̄са̄н̣е васантам̣ ан̃н̃атарам̣ а̄ран̃н̃икам̣ бхиккхум̣ дисва̄ вандитва̄ ‘‘амха̄кам̣, бханте, пат̣исаран̣ам̣ хотха̄’’ти бхан̣им̣су. тхеро ‘‘тумха̄кам̣ сӣласадисам̣ пат̣исаран̣ам̣ наттхи, саббе пан̃ча сӣла̄ни сама̄дийатха̄’’ти а̄ха. те ‘‘са̄дхӯ’’ти сампат̣иччхитва̄ сӣла̄ни сама̄дийим̣су. тхеро ‘‘тумхе сӣлаванто, ида̄ни аттано джӣвитам̣ вина̄сентесупи ма̄ мано падӯсайиттха̄’’ти а̄ха. те ‘‘са̄дхӯ’’ти сампат̣иччхим̣су. атха те джа̄напада̄ сампатта̄ ито чито ча маггама̄на̄ те чоре дисва̄ саббева джӣвита̄ воропесум̣. те ка̄лам̣ катва̄ ка̄ма̄вачарадевалоке ниббаттим̣су. тесу джет̣т̣хакачоро джет̣т̣хакадевапутто ахоси, итаре тассева парива̄ра̄.
те ануломапат̣иломам̣ сам̣саранта̄ екам̣ буддхантарам̣ девалоке кхепетва̄ амха̄кам̣ бхагавато ка̄ле девалокато чавитва̄ джет̣т̣хакадевапутто са̄ваттхидва̄ре кеват̣т̣ага̄мо аттхи, таттха пан̃часатакуладжет̣т̣хасса кеват̣т̣асса паджа̄патийа̄ куччхимхи пат̣исандхим̣ аггахеси, итаре авасесакеват̣т̣ападжа̄патӣнам̣. евам̣ тесам̣ екадивасам̣йева пат̣исандхиггахан̣ан̃ча габбхавут̣т̣ха̄нан̃ча ахоси. атха кеват̣т̣аджет̣т̣хо ‘‘аттхи ну кхо имасмим̣ га̄ме ан̃н̃епи да̄рака̄ аджджа джа̄та̄’’ти вичинанто те да̄раке дисва̄ ‘‘име ме ¶ путтасса саха̄йака̄ бхависсантӣ’’ти саббесам̣ поса̄ваникам̣ ада̄си. те саббе саха̄йака̄ ¶ сахапам̣сум̣ кӣл̣анта̄ анупуббена вайаппатта̄ ахесум̣. йасоджо тесам̣ агго ахоси.
капилопи ¶ тада̄ нирайе пакка̄васесена ачираватийа̄ суван̣н̣аван̣н̣о дуггандхамукхо маччхо хутва̄ ниббатти. атхекадивасам̣ саббепи кеват̣т̣ада̄рака̄ джа̄ла̄ни гахетва̄ ‘‘маччхе бандхисса̄ма̄’’ти надим̣ гантва̄ джа̄ла̄ни паккхипим̣су. тесам̣ джа̄лам̣ со маччхо па̄виси. там̣ дисва̄ саббо кеват̣т̣ага̄мо учча̄саддамаха̄саддо ахоси – ‘‘амха̄кам̣ путта̄ пат̣хамам̣ маччхе бандханта̄ суван̣н̣амаччхам̣ бандхим̣су, вуд̣д̣хи несам̣ да̄рака̄нам̣, ида̄ни ча но ра̄джа̄ пахӯтам̣ дханам̣ дассатӣ’’ти. атха те пан̃часата̄пи да̄ракасаха̄йака̄ маччхам̣ на̄ва̄йа паккхипитва̄ на̄вам̣ уккхипитва̄ ран̃н̃о сантикам̣ агамам̣су. ра̄джа̄ дисва̄ ‘‘ким̣ етам̣ бхан̣е’’ти а̄ха. ‘‘маччхо дева̄’’ти. ра̄джа̄ суван̣н̣аван̣н̣ам̣ маччхам̣ дисва̄ ‘‘бхагава̄ етасса ван̣н̣ака̄ран̣ам̣ джа̄ниссатӣ’’ти маччхам̣ га̄ха̄петва̄ бхагавато сантикам̣ агама̄си. маччхасса мукхавиваран̣ака̄ле джетаванам̣ ативийа дуггандхам̣ хоти.
ра̄джа̄ бхагавантам̣ пуччхи – ‘‘касма̄, бханте, маччхо суван̣н̣аван̣н̣о джа̄то, касма̄ часса мукхато дуггандхо ва̄йатӣ’’ти? айам̣, маха̄ра̄джа, кассапасса бхагавато па̄вачане капило на̄ма бхиккху ахоси, бахуссуто а̄гата̄гамо. аттано вачанам̣ аган̣ханта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ аккосакапарибха̄сако. тасса ча бхагавато са̄санавина̄сако. йам̣ со тасса бхагавато са̄санам̣ вина̄сеси, тена каммена авӣчимаха̄нирайе ниббатти, випа̄ка̄васесена ча ида̄ни маччхо джа̄то. йам̣ дӣгхараттам̣ буддхавачанам̣ ва̄чеси, буддхасса ван̣н̣ам̣ катхеси, тасса ниссандена ӣдисам̣ ван̣н̣ам̣ пат̣илабхи. йам̣ бхиккхӯнам̣ аккосакапарибха̄сако ахоси, тенасса мукхато дуггандхо ва̄йати. ‘‘уллапа̄пеми нам̣ маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘а̄ма бхагава̄’’ти. атха бхагава̄ ¶ маччхам̣ а̄лапи – ‘‘твам̣си капило’’ти? ‘‘а̄ма бхагава̄, ахам̣ капило’’ти. ‘‘куто а̄гатосӣ’’ти? ‘‘авӣчимаха̄нирайато бхагава̄’’ти. ‘‘содхано кухим̣ гато’’ти? ‘‘париниббуто бхагава̄’’ти. ‘‘са̄дханӣ кухим̣ гата̄’’ти? ‘‘маха̄нирайе ниббатта̄ бхагава̄’’ти. ‘‘та̄пана̄ кухим̣ гата̄’’ти? ‘‘маха̄нирайе ниббатта̄ бхагава̄’’ти. ‘‘ида̄ни твам̣ кухим̣ гамиссасӣ’’ти? ‘‘маха̄нирайам̣ бхагава̄’’ти. та̄вадева виппат̣иса̄ра̄бхибхӯто на̄вам̣ сӣсена пахаритва̄ ка̄лакато маха̄нирайе ниббатти. маха̄джано сам̣вигго ахоси ломахат̣т̣хаджа̄то. атха ¶ бхагава̄ таттха сампаттагахат̣т̣хапаббаджитапариса̄йа тан̇кхан̣а̄нурӯпам̣ дхаммам̣ десенто имам̣ суттамабха̄си.
277-8. таттха дхаммачарийанти ка̄йасучарита̄ди дхаммачарийам̣. брахмачарийанти маггабрахмачарийам̣. етада̄ху васуттаманти етам̣ убхайампи локийалокуттарам̣ сучаритам̣ саггамоккхасукхасампа̄пакатта̄ васуттаманти а̄ху арийа̄. васуттамам̣ на̄ма уттамаратанам̣, ануга̄микам̣ атта̄дхӣнам̣ ра̄джа̄дӣнам̣ аса̄дха̄ран̣анти адхиппа̄йо.
етта̄вата̄ ¶ ‘‘гахат̣т̣хасса ва̄ паббаджитасса ва̄ самма̄пат̣ипаттийева пат̣исаран̣а’’нти дассетва̄ ида̄ни пат̣ипаттивирахита̄йа паббаджджа̄йа аса̄ракаттадассанена капилам̣ ан̃н̃е ча татха̄рӯпе гараханто ‘‘паббаджитопи че хотӣ’’ти евама̄дима̄ха.
татра̄йам̣ аттхаван̣н̣ана̄ – йо хи кочи гихибйан̃джана̄ни апанетва̄ бхан̣д̣ука̄са̄ва̄дигахан̣аматтам̣ упасан̇каманена паббаджитопи че хоти пуббе вуттаттхам̣ ага̄расма̄ анага̄рийам̣, со че мукхараджа̄тико хоти пхарусавачано, на̄наппака̄ра̄йа вихеса̄йа абхирататта̄ вихеса̄бхирато, хироттаппа̄бха̄вена магасадисатта̄ маго, джӣвитам̣ тасса па̄пийо, тасса еварӯпасса джӣвитам̣ атипа̄пам̣ атихӣнам̣. касма̄? йасма̄ има̄йа миччха̄пат̣ипаттийа̄ ра̄га̄диманекаппака̄рам̣ раджам̣ вад̣д̣хети аттано.
279. на кевалан̃ча имина̄ва ка̄ран̣енасса джӣвитам̣ па̄пийо, апича кхо пана айам̣ еварӯпо мукхараджа̄тикатта̄ калаха̄бхирато бхиккху субха̄ситасса аттхавиджа̄нанасаммоханена ¶ мохадхаммена а̄вуто, ‘‘ма̄, а̄вусо капила, евам̣ авача, имина̄пи парийа̄йена там̣ ган̣ха̄хӣ’’ти евама̄дина̄ найена песалехи бхиккхӯхи аккха̄тампи на джа̄на̄ти дхаммам̣ буддхена деситам̣. йо дхаммо буддхена десито, там̣ на̄наппака̄рена аттано вуччама̄нампи на джа̄на̄ти. евамписса джӣвитам̣ па̄пийо.
280. татха̄ со еварӯпо вихеса̄бхирататта̄ вихесам̣ бха̄витатта̄нам̣ бха̄витатте кхӣн̣а̄савабхиккхӯ содханаттхерапабхутике ‘‘на тумхе винайам̣ джа̄на̄тха, на суттам̣ на абхидхаммам̣, вуд̣д̣хапаббаджита̄’’тиа̄дина̄ найена вихесанто ¶ . упайогаппаваттийан̃хи идам̣ са̄мивачанам̣. атха ва̄ йатха̄вуттенева найена ‘‘вихесам̣ бха̄витатта̄нам̣ каронто’’ти па̄т̣хасесо ведитаббо. евам̣ ниппарийа̄йамева са̄мивачанам̣ сиджджхати. авиджджа̄йа пураккхатоти бха̄витаттавихесане а̄дӣнавадассанапат̣иччха̄дика̄йа авиджджа̄йа пураккхато песито пайоджито сесапаббаджита̄нам̣ бха̄витатта̄нам̣ вихесабха̄вена паваттам̣ дит̣т̣хева дхамме читтавиба̄дханена сан̇килесам̣, а̄йатин̃ча нирайасампа̄панена маггам̣ нирайага̄минам̣ на джа̄на̄ти.
281. аджа̄нанто ча тена маггена чатуббидха̄па̄йабхедам̣ винипа̄там̣ сама̄панно. таттха ча винипа̄те габбха̄ габбхам̣ тама̄ тамам̣ екеканика̄йе сатаккхаттум̣ сахассаккхаттумпи ма̄тукуччхито ма̄тукуччхим̣ чандимасӯрийехипи авиддхам̣санӣйа̄ асурака̄йатама̄ таман̃ча сама̄панно. са ве та̄дисако ¶ бхиккху печча ито паралокам̣ гантва̄ айам̣ капиламаччхо вийа на̄наппака̄рам̣ дуккхам̣ нигаччхати.
282. ким̣ ка̄ран̣а̄? гӯтхакӯпо йатха̄ асса, сампун̣н̣о ган̣авассико,йатха̄ ваччакут̣игӯтхакӯпо ган̣авассико анекавассико бахӯни васса̄ни мукхато гӯтхена пӯрийама̄но сампун̣н̣о асса, со удакакумбхасатехи ¶ удакакумбхасахассехи дховийама̄нопи дуггандхадуббан̣н̣ийа̄напагама̄ дуббисодхо хоти, евамева йо еварӯпо асса дӣгхараттам̣ сам̣килит̣т̣хакамманто гӯтхакӯпо вийа гӯтхена па̄пена сампун̣н̣атта̄ сампун̣н̣о пуггало, со дуббисодхо хи са̄н̇ган̣о, чирака̄лам̣ тасса ан̇ган̣асса випа̄кам̣ паччанубхонтопи на суджджхати. тасма̄ вассаган̣ана̄йа апарима̄н̣ампи ка̄лам̣ са ве та̄дисако бхиккху печча дуккхам̣ нигаччхатӣти. атха ва̄ айам̣ имисса̄ га̄тха̄йа самбандхо – йам̣ вуттам̣ ‘‘са ве та̄дисако бхиккху, печча дуккхам̣ нигаччхатӣ’’ти, татра сийа̄ тумха̄кам̣ ‘‘сакка̄ пана̄йам̣ татха̄ ка̄тум̣, йатха̄ печча дуккхам̣ на нигаччхеййа̄’’ти. на сакка̄. касма̄? йасма̄ гӯтхакӯпо…пе… са̄н̇ган̣оти.
283-4. йато ¶ пат̣икаччева йам̣ еварӯпам̣ джа̄на̄тха, бхиккхаво геханисситам̣, йам̣ еварӯпам̣ пан̃чака̄магун̣анисситам̣ джа̄неййа̄тха абхӯтагун̣апаттхана̄ка̄раппаватта̄йа па̄пика̄йа иччха̄йа саманна̄гататта̄ па̄пиччхам̣, ка̄мавитакка̄дӣхи саманна̄гататта̄ па̄пасан̇каппам̣, ка̄йикавӣтиккама̄дина̄ вел̣уда̄на̄дибхедена ча па̄па̄ча̄рена саманна̄гататта̄ па̄па̄ча̄рам̣, весийа̄дипа̄пагочарато па̄пагочарам̣, саббе самагга̄ хутва̄на абхиниббаджджийа̄тха нам̣. таттха абхиниббаджджийа̄тха̄ти виваджджеййа̄тха ма̄ бхаджеййа̄тха, ма̄ часса абхиниббаджджанаматтенева аппоссуккатам̣ а̄паджджеййа̄тха, апича кхо пана ка̄ран̣д̣авам̣ ниддхаматха, касамбум̣ апакассатха, там̣ качаварабхӯтам̣ пуггалам̣ качаварамива анапеккха̄ ниддхаматха, касат̣абхӯтан̃ча нам̣ кхаттийа̄дӣнам̣ маджджхе павит̣т̣хам̣ пабхиннапаггхаритакут̣т̣хам̣ чан̣д̣а̄лам̣ вийа апакассатха, хаттхе ва̄ сӣсе ва̄ гахетва̄ никкад̣д̣хатха. сеййатха̄пи ¶ а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но там̣ пуггалам̣ па̄падхаммам̣ ба̄ха̄йа гахетва̄ бахидва̄ракот̣т̣хака̄ никкха̄метва̄ сӯчигхат̣икам̣ ада̄си, евам̣ апакассатха̄ти дассети. ким̣ ка̄ран̣а̄? сан̇гха̄ра̄мо на̄ма сӣлаванта̄нам̣ като, на дуссӣла̄нам̣.
285-6. йато етадева тато пала̄пе ва̄хетха, ассаман̣е саман̣ама̄нине, йатха̄ хи пала̄па̄ анто тан̣д̣уларахита̄пи бахи тхусехи вӣхӣ вийа диссанти, евам̣ па̄пабхиккхӯ анто сӣла̄дивирахита̄пи бахи ка̄са̄ва̄дипариккха̄рена бхиккхӯ вийа диссанти. тасма̄ ‘‘пала̄па̄’’ти вуччанти. те пала̄пе ва̄хетха, опуна̄тха, видхаматха параматтхато ассаман̣е весаматтена саман̣ама̄нине ¶ . евам̣ ниддхамитва̄на…пе… патиссата̄. таттха каппайавхоти каппетха, каротха̄ти вуттам̣ хоти. патиссата̄ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сага̄рава̄ саппатисса̄. тато самагга̄ нипака̄, дуккхассантам̣ кариссатха̄ти атхевам̣ тумхе суддха̄ суддхехи сам̣ва̄сам̣ каппента̄, дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ата̄йа самагга̄, анупуббена парипа̄кагата̄йа пан̃н̃а̄йа нипака̄, саббассевимасса ват̣т̣адуккха̄дино дуккхасса антам̣ кариссатха̄ти арахаттаникӯт̣енева десанам̣ нит̣т̣хапеси.
десана̄парийоса̄не те пан̃часата̄ кеват̣т̣апутта̄ сам̣вегама̄паджджитва̄ дуккхассантакирийам̣ паттхайама̄на̄ бхагавато сантике паббаджитва̄ начирассева дуккхассантам̣ ¶ катва̄ бхагавата̄ саддхим̣ а̄нен̃джавиха̄расама̄паттидхаммапарибхогена екапарибхога̄ ахесум̣. са̄ ча несам̣ евам̣ бхагавата̄ саддхим̣ екапарибхогата̄ уда̄не вуттайасоджасуттавасенева ведитабба̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа капиласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. бра̄хман̣адхаммикасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ме сутанти бра̄хман̣адхаммикасуттам̣. ка̄ уппатти? айамева йа̄сса нида̄не ‘‘атха кхо самбахула̄’’тиа̄дина̄ найена вутта̄. таттха ¶ самбахула̄ти бахӯ анеке. косалака̄ти косаларат̣т̣хава̄сино. бра̄хман̣амаха̄са̄ла̄ти джа̄тийа̄ бра̄хман̣а̄ маха̄са̄рата̄йа маха̄са̄ла̄. йесам̣ кира нидахитва̄ т̣хапитам̣йева асӣтикот̣исан̇кхйам̣ дханаматтхи, те ‘‘бра̄хман̣амаха̄са̄ла̄’’ти вуччанти. име ча та̄диса̄, тена вуттам̣ ‘‘бра̄хман̣амаха̄са̄ла̄’’ти. джин̣н̣а̄ти джаджджарӣбхӯта̄ джара̄йа кхан̣д̣ичча̄дибха̄вама̄па̄дита̄. вуд̣д̣ха̄ти ан̇гапаччан̇га̄нам̣ вуд̣д̣химарийа̄дам̣ патта̄. махаллака̄ти джа̄тимахаллаката̄йа саманна̄гата̄, чирака̄лаппасута̄ти вуттам̣ хоти. аддхагата̄ти аддха̄нам̣ гата̄, две тайо ра̄джапариват̣т̣е атӣта̄ти адхиппа̄йо. вайо ануппатта̄ти паччхимавайам̣ сампатта̄. апича джин̣н̣а̄ти пора̄н̣а̄, чирака̄лаппаваттакуланвайа̄ти вуттам̣ хоти. вуд̣д̣ха̄ти сӣла̄ча̄ра̄дигун̣авуд̣д̣хийутта̄. махаллака̄ти вибхавамахантата̄йа саманна̄гата̄ махаддхана̄ маха̄бхога̄. аддхагата̄ти маггапат̣ипанна̄ бра̄хман̣а̄нам̣ ватачарийа̄димарийа̄дам̣ авӣтиккамма чарама̄на̄. вайо ануппатта̄ти джа̄тивуд̣д̣хабха̄вампи антимавайам̣ ануппатта̄ти евампеттха йоджана̄ ведитабба̄. сесаметтха па̄кат̣амева.
бхагавата̄ саддхим̣ саммодим̣сӯти кхаманӣйа̄дӣни пуччханта̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самаппаваттамода̄ ахесум̣. йа̄йа ча ‘‘каччи бхото готамасса кхаманӣйам̣, каччи йа̄панӣйам̣, аппа̄ба̄дхам̣, аппа̄тан̇кам̣, балам̣, лахут̣т̣ха̄нам̣, пха̄сувиха̄ро’’тиа̄дика̄йа катха̄йа саммодим̣су, там̣ пӣтипа̄моджджасан̇кха̄тасаммодаджананато саммодитум̣ арахато ча саммоданӣйам̣, аттхабйан̃джанамадхурата̄йа сучирампи ¶ ка̄лам̣ са̄ретум̣ нирантарам̣ паваттетум̣ арахато саритаббабха̄вато ча са̄ран̣ӣйам̣. суййама̄насукхато ча саммоданӣйам̣, ануссарийама̄насукхато са̄ран̣ӣйам̣, татха̄ бйан̃джанапарисуддхата̄йа саммоданӣйам̣, аттхапарисуддхата̄йа са̄ран̣ӣйанти евам̣ анекехи парийа̄йехи саммоданӣйам̣ катхам̣ са̄ран̣ӣйам̣ ¶ вӣтиса̄ретва̄ парийоса̄петва̄ нит̣т̣ха̄петва̄ йенаттхена а̄гата̄, там̣ пуччхитука̄ма̄ екамантам̣ нисӣдим̣су. там̣ –
‘‘на паччхато на пурато, на̄пи а̄саннадӯрато;
на пассе на̄пи пат̣ива̄те, на ча̄пи он̣атун̣н̣ате’’ти. –
а̄дина̄ ¶ найена ман̇галасуттаван̣н̣ана̄йам̣ вуттамева.
евам̣ екамантам̣ нисинна̄ кхо те бра̄хман̣амаха̄са̄ла̄ бхагавантам̣ етадавочум̣ – ‘‘ким̣ та’’нти? ‘‘сандиссанти ну кхо’’тиа̄ди. там̣ саббам̣ утта̄наттхамева. кевалан̃хеттха бра̄хман̣а̄нам̣ бра̄хман̣адхаммети десака̄ла̄дидхамме чхад̣д̣етва̄ йо бра̄хман̣адхаммо, тасмим̣йева. тена хи бра̄хман̣а̄ти йасма̄ мам̣ тумхе йа̄читтха, тасма̄ бра̄хман̣а̄ сун̣а̄тха, сотам̣ одахатха, са̄дхукам̣ манаси каротха, йонисо манаси каротха. татха̄ пайогасуддхийа̄ сун̣а̄тха, а̄сайасуддхийа̄ са̄дхукам̣ манаси каротха. авиккхепена сун̣а̄тха, паггахена са̄дхукам̣ манаси каротха̄тиа̄дина̄ найена етесам̣ пада̄нам̣ пуббе авуттопи адхиппа̄йо ведитаббо. атха бхагавата̄ вуттам̣ там̣ вачанам̣ сампат̣иччханта̄ ‘‘евам̣ бхо’’ти кхо те бра̄хман̣амаха̄са̄ла̄ бхагавато паччассосум̣, бхагавато вачанам̣ абхимукха̄ хутва̄ ассосум̣. атха ва̄ пат̣иссун̣им̣су. ‘‘сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти вуттаматтхам̣ каттука̄мата̄йа пат̣иджа̄ним̣сӯти вуттам̣ хоти. атха тесам̣ евам̣ пат̣иссутаватам̣ бхагава̄ етадавоча – ‘‘ким̣ та’’нти? ‘‘исайо пуббака̄’’тиа̄ди.
287. таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва сан̃н̃ататта̄ти сӣласам̣йамена сам̣йатачитта̄. тапассиноти индрийасам̣варатапайутта̄. аттадаттхамача̄рисунти мантаджджхенабрахмавиха̄рабха̄вана̄дим̣ аттано аттхам̣ акам̣су. сесам̣ па̄кат̣амева.
288. дутийага̄тха̄дӣсупи айам̣ сан̇кхепаван̣н̣ана̄ – на пасӯ бра̄хман̣а̄на̄сунти пора̄н̣а̄нам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ пасӯ на а̄сум̣, на те пасупариггахамакам̣су. на хиран̃н̃ам̣ на дха̄нийанти хиран̃н̃ан̃ча ¶ бра̄хман̣а̄нам̣ антамасо джатума̄сакопи на̄хоси ¶ , татха̄ вӣхиса̄лийавагодхӯма̄ди пуббан̣н̣а̄паран̣н̣абхедам̣ дха̄нийампи тесам̣ на̄хоси. те хи никкхиттаджа̄тарӯпараджата̄ асаннидхика̄рака̄ва хутва̄ кевалам̣ саджджха̄йадханадхан̃н̃а̄ аттано мантаджджхенасан̇кха̄тенева дханена дхан̃н̃ена ча саманна̄гата̄ ахесум̣. йо ча̄йам̣ метта̄дивиха̄ро сет̣т̣хатта̄ ануга̄микатта̄ ча брахманидхӣти вуччати, тан̃ча брахмам̣ нидхимапа̄лайум̣ сада̄ тасса бха̄вана̄нуйогена.
289. евам̣ виха̄рӣнам̣ йам̣ несам̣ пакатам̣ а̄си, йам̣ етесам̣ пакатам̣ ете бра̄хман̣е уддисса катам̣ ахоси. два̄рабхаттам̣ упат̣т̣хитанти ‘‘бра̄хман̣а̄нам̣ дасса̄ма̄’’ти саджджетва̄ техи техи да̄йакехи аттано аттано гхарадва̄ре т̣хапитабхаттам̣. саддха̄пакатанти саддха̄йа пакатам̣, саддха̄деййанти вуттам̣ хоти. еса̄нанти есантӣти еса̄, тесам̣ еса̄нам̣, есама̄на̄нам̣ парийесама̄на̄нанти вуттам̣ хоти. да̄тавети ¶ да̄таббам̣. тадаман̃н̃исунти там̣ аман̃н̃им̣су, там̣ два̄ре саджджетва̄ т̣хапитам̣ бхаттам̣ саддха̄деййам̣ парийесама̄на̄нам̣ етесам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ да̄таббам̣ аман̃н̃им̣су да̄йака̄ джана̄, на тато парам̣. анаттхика̄ хи те ан̃н̃ена ахесум̣, кевалам̣ гха̄саччха̄данапарамата̄йа сантут̣т̣ха̄ти адхиппа̄йо.
290. на̄на̄раттехӣти на̄на̄видхара̄гараттехи ваттхехи вичитраттхаран̣аттхатехи, сайанехи екабхӯмикадвибхӯмика̄дипа̄са̄даварехи. а̄васатхехӣти еварӯпехи упакаран̣ехи. пхӣта̄ джанапада̄ рат̣т̣ха̄ екекаппадесабхӯта̄ джанапада̄ ча кечи кечи сакаларат̣т̣ха̄ ча ‘‘намо бра̄хман̣а̄на’’нти са̄йам̣ па̄там̣ бра̄хман̣е деве вийа намассим̣су.
291. те евам̣ намассийама̄на̄ локена аваджджха̄ бра̄хман̣а̄ а̄сум̣, на кевалан̃ча аваджджха̄, аджеййа̄ вихим̣ситумпи анабхибхаванӣйатта̄ аджеййа̄ ча ахесум̣. ким̣ ка̄ран̣а̄? дхаммараккхита̄, йасма̄ дхаммена раккхита̄. те хи пан̃ча варасӣладхамме раккхим̣су, ‘‘дхаммо хаве раккхати дхаммача̄ри’’нти (джа̄. 1.10.102; 1.15.385) дхаммараккхита̄ хутва̄ аваджджха̄ аджеййа̄ ча ахесунти ¶ адхиппа̄йо. на не кочи нива̄ресӣти те бра̄хман̣е кула̄нам̣ два̄ресу саббасо ба̄хиресу ча аббхантаресу ча саббадва̄ресу йасма̄ тесу пийасамматесу варасӣласаманна̄гатесу ¶ ма̄та̄питӯсу вийа ативиссаттха̄ манусса̄ ахесум̣, тасма̄ ‘‘идам̣ на̄ма т̣ха̄нам̣ тайа̄ на пависитабба’’нти на кочи нива̄реси.
292. евам̣ дхаммараккхита̄ куладва̄ресу анива̄рита̄ чаранта̄ ат̣т̣ха ча чатта̄лӣсан̃ча̄ти ат̣т̣хачатта̄лӣсам̣ васса̄ни кума̄рабха̄вато пабхути чаран̣ена кома̄рам̣ брахмачарийам̣ чарим̣су те. йепи бра̄хман̣ачан̣д̣а̄ла̄ ахесум̣, ко пана ва̄до брахмасама̄дӣсӯти еваметтха адхиппа̄йо ведитаббо. евам̣ брахмачарийам̣ чаранта̄ ева хи виджджа̄чаран̣апарийет̣т̣хим̣ ачарум̣ бра̄хман̣а̄ пуре, на абрахмача̄рино хутва̄. таттха виджджа̄парийет̣т̣хӣти мантаджджхенам̣. вуттан̃четам̣ ‘‘со ат̣т̣хачатта̄лӣса васса̄ни кома̄рам̣ брахмачарийам̣ чарати манте адхӣйама̄но’’ти (а. ни. 5.192). чаран̣апарийет̣т̣хӣти сӣлараккхан̣ам̣. ‘‘виджджа̄чаран̣апарийет̣т̣ху’’нтипи па̄т̣хо, виджджа̄чаран̣ам̣ парийеситум̣ ачарунти аттхо.
293. йатха̄вуттан̃ча ка̄лам̣ брахмачарийам̣ чаритва̄ тато парам̣ гхара̄ва̄сам̣ каппента̄пи на бра̄хман̣а̄ ан̃н̃амагамум̣ кхаттийам̣ ва̄ весса̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ ва̄, йе ахесум̣ девасама̄ ва̄ марийа̄да̄ ва̄ти адхиппа̄йо. татха̄ сатам̣ ва̄ сахассам̣ ва̄ датва̄ напи бхарийам̣ кин̣им̣су те, сеййатха̄пи етарахи екачче кин̣анти. те хи дхаммена да̄рам̣ парийесанти. катхам̣? ат̣т̣хачатта̄лӣсам̣ васса̄ни брахмачарийам̣ ¶ чаритва̄ бра̄хман̣а̄ кан̃н̃а̄бхиккхам̣ а̄хин̣д̣анти – ‘‘ахам̣ ат̣т̣хачатта̄лӣса васса̄ни чин̣н̣абрахмачарийо, йади вайаппатта̄ да̄рика̄ аттхи, детха ме’’ти. тато йасса вайаппатта̄ да̄рика̄ хоти, со там̣ алан̇каритва̄ нӣхаритва̄ два̄ре т̣хитассева бра̄хман̣асса хаттхе удакам̣ а̄син̃чанто ‘‘имам̣ те, бра̄хман̣а, бхарийам̣ поса̄ванаттха̄йа даммӣ’’ти ¶ ватва̄ дети.
касма̄ пана те евам̣ чирам̣ брахмачарийам̣ чаритва̄пи да̄рам̣ парийесанти, на йа̄ваджӣвам̣ брахмача̄рино хонтӣти? миччха̄дит̣т̣хивасена. тесан̃хи евам̣дит̣т̣хи хоти – ‘‘йо путтам̣ на уппа̄дети, со кулавам̣саччхедакаро хоти, тато нирайе паччатӣ’’ти. чатта̄ро кира абха̄йитаббам̣ бха̄йанти ган̣д̣уппа̄до кикӣ кунтанӣ бра̄хман̣а̄ти. ган̣д̣уппа̄да̄ кира маха̄патхавийа̄ кхайабхайена ¶ маттабходжино хонти, на бахум̣ маттикам̣ кха̄данти. кикӣ сакун̣ика̄ а̄ка̄сапатанабхайена ан̣д̣асса упари утта̄на̄ сети. кунтанӣ сакун̣ика̄ патхавикампанабхайена па̄дехи бхӯмим̣ на сут̣т̣ху аккамати. бра̄хман̣а̄ кулавам̣сӯпаччхедабхайена да̄рам̣ парийесанти. а̄ха четтха –
‘‘ган̣д̣уппа̄до кикӣ чева, кунтӣ бра̄хман̣адхаммико;
ете абхайам̣ бха̄йанти, саммӯл̣ха̄ чатуро джана̄’’ти.
евам̣ дхаммена да̄рам̣ парийеситва̄пи ча сампийенева сам̣ва̄сам̣ сан̇гантва̄ самарочайум̣, сампийенева ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пеменева ка̄йена ча читтена ча миссӣбхӯта̄ сан̇гхат̣ита̄ сам̣сат̣т̣ха̄ хутва̄ сам̣ва̄сам̣ самарочайум̣, на аппийена на ниггахена ча̄ти вуттам̣ хоти.
294. евам̣ сампийенева сам̣ва̄сам̣ каронта̄пи ча ан̃н̃атра тамха̄ти, йо со утусамайо, йамхи самайе бра̄хман̣ӣ бра̄хман̣ена упагантабба̄, ан̃н̃атра тамха̄ самайа̄ т̣хапетва̄ там̣ самайам̣ утуто виратам̣ утувераман̣им̣ пати бхарийам̣, йа̄ва пуна со самайо а̄гаччхати, та̄ва ат̣т̣хатва̄ антара̄йева. метхунам̣ дхамманти метхуна̄йа дхамма̄йа. сампада̄навачанапаттийа̄ киретам̣ упайогавачанам̣. на̄ссу гаччхантӣти нева гаччханти. бра̄хман̣а̄ти йе хонти девасама̄ ча марийа̄да̄ ча̄ти адхиппа̄йо.
295. ависесена пана саббепи брахмачарийан̃ча…пе… аван̣н̣айум̣. таттха брахмачарийанти метхунавирати. сӣланти сеса̄ни чатта̄ри сиккха̄пада̄ни. аджджаванти уджубха̄во, аттхато асат̣хата̄ ¶ ама̄йа̄вита̄ ча. маддаванти ¶ мудубха̄во, аттхато аттхаддхата̄ анатима̄нита̄ ча. тапоти индрийасам̣варо. сораччанти суратабха̄во сукхасӣлата̄ аппат̣икӯласама̄ча̄рата̄. авихим̣са̄ти па̄н̣иа̄дӣхи авихесикаджа̄тиката̄ сакарун̣абха̄во. кхантӣти адхива̄санаккханти. иччете гун̣е аван̣н̣айум̣. йепи на̄саккхим̣су саббасо пат̣ипаттийа̄ а̄ра̄дхетум̣, тепи таттха са̄радассино хутва̄ ва̄ча̄йа ван̣н̣айим̣су пасам̣сим̣су.
296. евам̣ ван̣н̣ента̄нан̃ча йо несам̣…пе… на̄гама̄, йо етесам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ парамо брахма̄ ахоси, брахмасамо на̄ма уттамо бра̄хман̣о ¶ ахоси, дал̣хена параккамена саманна̄гататта̄ дал̣хапараккамо. са ва̄ти вибха̄ване ва̄-саддо, тена со еварӯпо бра̄хман̣оти тамева вибха̄вети. метхунам̣ дхамманти метхунасама̄паттим̣. супинантепи на̄гама̄ти супинепи на агама̄си.
297. тато тасса ваттам̣…пе… аван̣н̣айум̣. има̄йа га̄тха̄йа навамага̄тха̄йа вуттагун̣ейева а̄диантавасена ниддисанто девасаме бра̄хман̣е пака̄сети. те хи вин̃н̃уджа̄тика̄ пан̣д̣ита̄ тасса брахмасамасса бра̄хман̣асса ваттам̣ анусиккханти паббаджджа̄йа джха̄набха̄вана̄йа ча, те ча име брахмачарийа̄дигун̣е пат̣ипаттийа̄ ева ван̣н̣айантӣти. те саббепи бра̄хман̣а̄ пан̃чаканипа̄те дон̣асутте (а. ни. 5.192) вуттанайенева ведитабба̄.
298. ида̄ни марийа̄де бра̄хман̣е дассенто а̄ха – ‘‘тан̣д̣улам̣ сайана’’нти. тассаттхо – тесу йе хонти марийа̄да̄, те бра̄хман̣а̄ саче йан̃н̃ам̣ каппетука̄ма̄ хонти, атха а̄макадхан̃н̃апат̣иггахан̣а̄ пат̣ивирататта̄ на̄наппака̄ракам̣ тан̣д̣улан̃ча, ман̃чапӣт̣ха̄дибхедам̣ сайанан̃ча, кхома̄дибхедам̣ ваттхан̃ча, госаппитилатела̄дибхедам̣ саппителан̃ча йа̄чийа дхаммена, ‘‘уддисса арийа̄ тит̣т̣ханти, еса̄ арийа̄на йа̄чана̄’’ти евам̣ вуттена уддиссат̣ха̄насан̇кха̄тена дхаммена йа̄читва̄, атха йо йам̣ иччхати да̄тум̣, тена там̣ диннатан̣д̣ула̄дим̣ самодха̄нетва̄ сам̣кад̣д̣хитва̄. ‘‘самуда̄нетва̄’’типи па̄т̣хо, екойеваттхо. тато йан̃н̃амакаппайунти тато гахетва̄ да̄намакам̣су ¶ .
299. каронта̄ ча еваметасмим̣ упат̣т̣хитасмим̣ да̄насан̇кха̄те йан̃н̃асмим̣ на̄ссу га̄во ханим̣су те, на те га̄вийо ханим̣су. га̄вӣмукхена четтха саббапа̄н̣а̄ вутта̄ти ведитабба̄. ким̣ка̄ран̣а̄ на ханим̣сӯти? брахмачарийа̄дигун̣айуттатта̄. апича висесато йатха̄ ма̄та̄…пе… на̄ссу га̄во ханим̣су те. таттха йа̄су джа̄йанти осадха̄ти йа̄су питта̄дӣнам̣ бхесаджджабхӯта̄ пан̃ча гораса̄ джа̄йанти.
300. аннада̄тиа̄дӣсу ¶ йасма̄ пан̃ча горасе парибхун̃джанта̄нам̣ кхуда̄ вӯпасаммати, балам̣ вад̣д̣хати, чхавиван̣н̣о виппасӣдати, ка̄йикама̄насикам̣ сукхам̣ уппаджджати ¶ , тасма̄ аннада̄ балада̄ ван̣н̣ада̄ сукхада̄ чета̄ти ведитабба̄. сесаметтха утта̄наттхамева.
301. евам̣ те йан̃н̃есу га̄во ахананта̄ пун̃н̃аппабха̄ва̄нуггахитасарӣра̄ сукхума̄ла̄…пе… сукхамедхиттха йам̣ паджа̄. таттха сукхума̄ла̄ мудуталун̣ахаттхапа̄да̄дита̄йа, маха̄ка̄йа̄ а̄рохапарин̣а̄хасампаттийа̄, ван̣н̣аванто суван̣н̣аван̣н̣ата̄йа сан̣т̣ха̄найуттата̄йа ча, йасассино ла̄бхапарива̄расампада̄йа. сехи дхаммехӣти сакехи ча̄риттехи. кичча̄киччесу уссука̄ти киччесу ‘‘идам̣ ка̄таббам̣’’, акиччесу ‘‘идам̣ на ка̄табба’’нти уссуккама̄панна̄ хутва̄ти аттхо. евам̣ те пора̄н̣а̄ бра̄хман̣а̄ еварӯпа̄ хутва̄ дассанӣйа̄ паса̄данӣйа̄ локасса парамадаккхин̣еййа̄ има̄йа пат̣ипаттийа̄ йа̄ва локе аваттим̣су, та̄ва вигатаӣтибхайупаддава̄ хутва̄ на̄наппака̄ракам̣ сукхам̣ едхиттха па̄пун̣и, сукхам̣ ва̄ едхиттха сукхам̣ вуд̣д̣хим̣ агама̄си. айам̣ паджа̄ти сатталокам̣ нидассети.
302-3. ка̄лаччайена пана самбхиннамарийа̄дабха̄вам̣ а̄паджджитука̄ма̄нам̣ тесам̣ а̄си випалла̄со…пе… бха̄гасо мите. таттха випалла̄соти випарӣтасан̃н̃а̄. ан̣уто ан̣унти ла̄макат̣т̣хена париттат̣т̣хена аппасса̄дат̣т̣хена ан̣убхӯтато ка̄магун̣ато уппаннам̣ джха̄наса̄ман̃н̃анибба̄насукха̄ни упанидха̄йа сан̇кхйампи анупагаманена ан̣ум̣ ка̄масукхам̣, локуттарасукхам̣ ва̄ упанидха̄йа ан̣убхӯтато аттана̄ пат̣иладдхалокийасама̄паттисукхато ан̣ум̣ аппакатопи аппакам̣ ка̄масукхам̣ дисва̄ти адхиппа̄йо. ра̄джино ча̄ти ран̃н̃о ча. вийа̄ка̄ранти сампаттим̣. а̄джан̃н̃асам̣йуттети асса̄джа̄нӣйасам̣йутте. сукатети да̄рукаммалохакаммена сунит̣т̣хите. читтасиббанети сӣхачамма̄дӣхи алан̇каран̣авасена ¶ читрасиббане. нивесанети гхараваттхӯни. нивесети таттха патит̣т̣ха̄питагхара̄ни. вибхаттети а̄йа̄мавиттха̄равасена вибхатта̄ни. бха̄гасо митети ан̇ган̣адва̄рапа̄са̄дакӯт̣а̄га̄ра̄дивасена кот̣т̣ха̄сам̣ кот̣т̣ха̄сам̣ катва̄ мита̄ни. ким̣ вуттам̣ хоти? тесам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ ан̣уто ан̣усан̃н̃итам̣ ка̄масукхан̃ча ран̃н̃о бйа̄ка̄ран̃ча алан̇катана̄рийо ча вуттаппака̄ре ратхе ча нивесане нивесе ча дисва̄ дуккхесуйева етесу ваттхӯсу ‘‘сукха’’нти паваттатта̄ пуббе паваттанеккхаммасан̃н̃а̄випалла̄сасан̇кха̄та̄ випарӣтасан̃н̃а̄ а̄си.
304. те ¶ евам̣ випарӣтасан̃н̃а̄ хутва̄ гоман̣д̣алапарибйӯл̣хам̣…пе… бра̄хман̣а̄. таттха гоман̣д̣алапарибйӯл̣ханти гойӯтхехи парикин̣н̣ам̣. на̄рӣвараган̣а̄йутанти варана̄рӣган̣асам̣йуттам̣. ул̣а̄ранти випулам̣ ¶ . ма̄нусам̣ бхоганти манусса̄нам̣ нивесана̄дибхогаваттхум̣. абхиджджха̄йим̣сӯти ‘‘ахо ватидам̣ амха̄кам̣ асса̄’’ти тан̣хам̣ вад̣д̣хетва̄ абхипаттхайама̄на̄ джха̄йим̣су.
305. евам̣ абхиджджха̄йанта̄ ча ‘‘ете манусса̄ сунха̄та̄ сувилитта̄ каппитакесамассӯ а̄муттаман̣иа̄бхаран̣а̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи парича̄ренти, майам̣ пана евам̣ техи намассийама̄на̄пи седамалакилит̣т̣хагатта̄ парӯл̣хакаччханакхалома̄ бхогарахита̄ парамака̄рун̃н̃атам̣ патта̄ вихара̄ма. ете ча хаттхиккхандхаассапит̣т̣хисивика̄суван̣н̣аратха̄дӣхи вичаранти, майам̣ па̄дехи. ете двибхӯмика̄дипа̄са̄даталесу васанти, майам̣ аран̃н̃аруккхамӯла̄дӣсу. ете ча гонака̄дӣхи аттхаран̣ехи аттхата̄су варасеййа̄су сайанти, майам̣ тат̣т̣ика̄чаммакхан̣д̣а̄дӣни аттхаритва̄ бхӯмийам̣. ете на̄на̄раса̄ни бходжана̄ни бхун̃джанти, майам̣ ун̃чха̄чарийа̄йа йа̄пема. катхам̣ ну кхо майампи етехи садиса̄ бхавеййа̄ма̄’’ти чинтетва̄ ‘‘дханам̣ иччхитаббам̣, на сакка̄ дханарахитехи айам̣ сампатти па̄пун̣иту’’нти ча авадха̄ретва̄ веде бхиндитва̄ дхаммайутте пура̄н̣аманте на̄сетва̄ адхаммайутте кӯт̣аманте гантхетва̄ дханаттхика̄ окка̄кара̄джа̄намупасан̇камма соттхивачана̄дӣни пайун̃джитва̄ ‘‘амха̄кам̣, маха̄ра̄джа, бра̄хман̣авам̣се павен̣ийа̄ а̄гатам̣ пора̄н̣амантападам̣ аттхи, там̣ майам̣ а̄чарийамут̣т̣хита̄йа ¶ на кассачи бхан̣имха̄, там̣ маха̄ра̄джа̄ сотумарахатӣ’’ти ча ватва̄ ассамедха̄дийан̃н̃ам̣ ван̣н̣айим̣су. ван̣н̣айитва̄ ча ра̄джа̄нам̣ усса̄хента̄ ‘‘йаджа, маха̄ра̄джа, евам̣ пахӯтадханадхан̃н̃о твам̣, наттхи те йан̃н̃асамбха̄равекаллам̣, еван̃хи те йаджато саттакулапариват̣т̣а̄ сагге уппаджджиссантӣ’’ти авочум̣. тена несам̣ там̣ паваттим̣ дассенто а̄ха бхагава̄ ‘‘те таттха манте…пе… баху те дхана’’нти.
таттха таттха̄ти тасмим̣, йам̣ бхогамабхиджджха̄йим̣су, таннимиттанти вуттам̣ хоти. нимиттаттхе хи етам̣ бхуммавачанам̣. тадупа̄гамунти тада̄ упа̄гамум̣. пахӯтадханадхан̃н̃осӣти пахӯтадханадхан̃н̃о бхависсаси, абхисампара̄йанти адхиппа̄йо. а̄сам̣са̄йан̃хи ана̄гатепи ваттама̄навачанам̣ иччханти саддаковида̄. йаджассӯти ¶ йаджа̄хи. виттам̣ дхананти джа̄тарӯпа̄диратанамева виттика̄ран̣ато виттам̣, самиддхика̄ран̣ато дхананти вуттам̣. атха ва̄ виттанти виттика̄ран̣абхӯтамева а̄бхаран̣а̄ди упакаран̣ам̣, йам̣ ‘‘пахӯтавиттӯпакаран̣о’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.331) а̄гаччхати. дхананти хиран̃н̃асуван̣н̣а̄ди. ким̣ вуттам̣ хоти? те бра̄хман̣а̄ манте гантхетва̄ тада̄ окка̄кам̣ упа̄гамум̣. кинти? ‘‘маха̄ра̄джа, бахӯ те виттан̃ча дханан̃ча, йаджассу, а̄йатимпи пахӯтадханадхан̃н̃о бхависсасӣ’’ти.
306. евам̣ ка̄ран̣ам̣ ватва̄ сан̃н̃а̄пентехи тато ча ра̄джа̄…пе… ада̄ дханам̣. таттха сан̃н̃аттоти ¶ н̃а̄пито. ратхесабхоти маха̄ратхесу кхаттийесу акампийат̣т̣хена усабхасадисо. ‘‘ассамедха’’нтиа̄дӣсу ассаметтха медхантӣти ассамедхо, двӣхи парийан̃н̃ехи йаджитаббасса екавӣсатийӯпасса т̣хапетва̄ бхӯмин̃ча пурисе ча авасесасаббавибхавадаккхин̣асса йан̃н̃ассетам̣ адхивачанам̣. пурисаметтха медхантӣти пурисамедхо, чатӯхи парийан̃н̃ехи йаджитаббасса саддхим̣ бхӯмийа̄ ассамедхе вуттавибхавадаккхин̣асса йан̃н̃ассетам̣ адхивачанам̣. саммаметтха па̄сантӣти самма̄па̄со, дивасе дивасе саммам̣ кхипитва̄ тасса патитока̄се ведим̣ катва̄ сам̣ха̄римехи йӯпа̄дӣхи сарассатинадийа̄ нимуггока̄сато пабхути пат̣иломам̣ гаччхантена ¶ йаджитаббасса сатрайа̄гассетам̣ адхивачанам̣. ва̄джаметтха пивантӣти ва̄джапеййо. екена парийан̃н̃ена саттарасахи пасӯхи йаджитаббасса белувайӯпасса саттарасакадаккхин̣асса йан̃н̃ассетам̣ адхивачанам̣. наттхи еттха аггал̣а̄ти нираггал̣о, навахи парийан̃н̃ехи йаджитаббасса саддхим̣ бхӯмийа̄ ча пурисехи ча ассамедхе вуттавибхавадаккхин̣асса саббамедхапарийа̄йана̄масса ассамедхавикаппассетам̣ адхивачанам̣. сесаметтха па̄кат̣амева.
307-8. ида̄ни йам̣ вуттам̣ ‘‘бра̄хман̣а̄намада̄ дхана’’нти, там̣ дассенто ‘‘га̄во сайанан̃ча̄’’ти га̄тха̄двайама̄ха. со хи ра̄джа̄ ‘‘дӣгхараттам̣ лӯкха̄ха̄рена киланта̄ пан̃ча горасе парибхун̃джантӯ’’ти несам̣ сапун̇гава̄ни гойӯтха̄нева ада̄си, татха̄ ‘‘дӣгхараттам̣ тхан̣д̣иласа̄йита̄йа тхӯласа̄т̣аканива̄санена ¶ екасеййа̄йа па̄дача̄рена руккхамӯла̄дива̄сена ча киланта̄ гонака̄диаттхатаварасайана̄дӣсу сукхам̣ анубхонтӯ’’ти несам̣ махаггха̄ни сайана̄дӣни ча ада̄си. еваметам̣ на̄наппака̄ракам̣ ан̃н̃ан̃ча хиран̃н̃асуван̣н̣а̄дидханам̣ ада̄си. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘га̄во сайанан̃ча ваттхан̃ча…пе… бра̄хман̣а̄намада̄ дхана’’нти.
309-10. евам̣ тасса ран̃н̃о сантика̄ те ча таттха…пе… пуна мупа̄гамум̣. ким̣ вуттам̣ хоти? тасса ран̃н̃о сантика̄ те бра̄хман̣а̄ тесу йа̄гесу дханам̣ лабхитва̄ дӣгхараттам̣ дивасе дивасе евамева гха̄саччха̄данам̣ парийеситва̄ на̄наппака̄ракам̣ ваттхука̄ма саннидхим̣ самарочайум̣. тато тесам̣ иччха̄ватин̣н̣а̄нам̣ кхӣра̄дипан̃чагорасасса̄давасена расатан̣ха̄йа отин̣н̣ачитта̄нам̣ ‘‘кхӣра̄дӣнипи та̄ва гуннам̣ са̄дӯни, аддха̄ има̄сам̣ мам̣сам̣ са̄дутарам̣ бхависсатӣ’’ти евам̣ мам̣сам̣ пат̣ичча бхиййо тан̣ха̄ павад̣д̣хатха. тато чинтесум̣ – ‘‘саче майам̣ ма̄ретва̄ кха̄дисса̄ма, га̄райха̄ бхависса̄ма, йам̣нӯна манте гантхеййа̄ма̄’’ти. атха пунапи ведам̣ бхиндитва̄ таданурӯпе те таттха манте гантхетва̄ те бра̄хман̣а̄ таннимиттам̣ ¶ кӯт̣аманте гантхетва̄ окка̄кара̄джа̄нам̣ пуна упа̄гамим̣су. имаматтхам̣ бха̄сама̄на̄ ‘‘йатха̄ а̄по ча…пе… баху те дхана’’нти.
ким̣ ¶ вуттам̣ хоти? амха̄кам̣, маха̄ра̄джа, мантесу етада̄гатам̣ йатха̄ а̄по хаттхадхована̄дисаббакиччесу па̄н̣ӣнам̣ упайогам̣ гаччхати, наттхи тесам̣ татонида̄нам̣ па̄пам̣. касма̄? йасма̄ париккха̄ро со хи па̄н̣инам̣, упакаран̣аттха̄йа уппанноти адхиппа̄йо. йатха̄ ча̄йам̣ маха̄патхавӣ гаманат̣т̣ха̄на̄дисаббакиччесу каха̄пан̣асан̇кха̄там̣ хиран̃н̃ам̣ суван̣н̣араджата̄дибхедам̣ дханам̣, йавагодхӯма̄дибхедам̣ дха̄нийан̃ча, сам̣воха̄ра̄дисаббакиччесу упайогам̣ гаччхати, евам̣ га̄во манусса̄нам̣ саббакиччесу упайогагаманаттха̄йа уппанна̄. тасма̄ ета̄ ханитва̄ на̄наппака̄раке йа̄ге йаджассу баху те виттам̣, йаджассу баху те дхананти.
311-12. евам̣ пуриманайенева тато ча ра̄джа̄…пе… агха̄тайи, йам̣ тато пуббе кан̃чи саттам̣ на па̄да̄…пе… гха̄тайи. тада̄ кира бра̄хман̣а̄ йан̃н̃а̄ва̄т̣ам̣ га̄вӣнам̣ пӯретва̄ ман̇галаусабхам̣ бандхитва̄ ран̃н̃о мӯлам̣ нетва̄ ‘‘маха̄ра̄джа, гомедхайан̃н̃ам̣ йаджассу, евам̣ те брахмалокасса магго висуддхо бхависсатӣ’’ти ¶ а̄хам̣су. ра̄джа̄ катаман̇галакиччо кхаггам̣ гахетва̄ пун̇гавена саха анекасатасахасса̄ га̄во ма̄реси. бра̄хман̣а̄ йан̃н̃а̄ва̄т̣е мам̣са̄ни чхиндитва̄ кха̄дим̣су, пӣтакода̄тараттакамбале ча па̄рупитва̄ ма̄ресум̣. тадупа̄да̄йа кира га̄во па̄руте дисва̄ уббиджджанти. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘на па̄да̄…пе… гха̄тайӣ’’ти.
313. тато дева̄ти евам̣ тасмим̣ ра̄джини га̄вийо гха̄тетума̄раддхе атха таданантарамева там̣ гогха̄такам̣ дисва̄ ете ча̄тумаха̄ра̄джика̄дайо дева̄ ча, питароти бра̄хман̣есу ладдхавоха̄ра̄ брахма̄но ча, сакко дева̄наминдо ча, паббатапа̄данива̄сино да̄навайаккхасан̃н̃ита̄ асурараккхаса̄ ча ‘‘адхаммо адхаммо’’ти евам̣ ва̄чам̣ ниччха̄рента̄ ‘‘дхи манусса̄, дхи манусса̄’’ти ча ваданта̄ паккандум̣. евам̣ бхӯмито пабхути со саддо мухуттена йа̄ва брахмалока̄ агама̄си, екадхикка̄рапарипун̣н̣о локо ахоси. ким̣ ка̄ран̣ам̣? йам̣ саттхам̣ нипатӣ гаве, йасма̄ га̄вимхи саттхам̣ нипатӣти вуттам̣ хоти.
314. на кевалан̃ча дева̄дайо паккандум̣, айаман̃н̃опи локе анаттхо ¶ удапа̄ди – йе хи те тайо рога̄ пуре а̄сум̣, иччха̄ анасанам̣ джара̄, кин̃чи кин̃чидева паттханатан̣ха̄ ча кхуда̄ ча парипа̄каджара̄ ча̄ти вуттам̣ хоти. те пасӯнан̃ча сама̄рамбха̄, ат̣т̣ха̄навутима̄гамум̣, чаккхурога̄дина̄ бхедена ат̣т̣ханавутибха̄вам̣ па̄пун̣им̣сӯти аттхо.
315. ида̄ни бхагава̄ там̣ пасусама̄рамбхам̣ нинданто а̄ха ‘‘есо адхаммо’’ти. тассаттхо есо ¶ пасусама̄рамбхасан̇кха̄то ка̄йадан̣д̣а̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ дан̣д̣а̄нам̣ ан̃н̃атарадан̣д̣абхӯто дхаммато апетатта̄ адхаммо окканто аху, паватто а̄си, со ча кхо тато пабхути паваттатта̄ пура̄н̣о, йасса оккаманато пабхути кеначи па̄да̄дина̄ ахим̣санато адӯсика̄йо га̄во хан̃н̃анти. йа̄ гха̄тента̄ дхамма̄ дхам̣санти чаванти париха̄йанти йа̄джака̄ йан̃н̃айа̄джино джана̄ти.
316. евамесо ан̣удхаммоти евам̣ есо ла̄макадхаммо хӣнадхаммо, адхаммоти вуттам̣ хоти. йасма̄ ва̄ еттха да̄надхаммопи аппако аттхи ¶ , тасма̄ там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ан̣удхаммо’’ти. пора̄н̣оти та̄ва чирака̄лато пабхути паваттатта̄ пора̄н̣о. вин̃н̃ӯхи пана гарахитатта̄ вин̃н̃ӯгарахитоти ведитаббо. йасма̄ ча вин̃н̃угарахито, тасма̄ йаттха едисакам̣ пассати, йа̄джакам̣ гарахатӣ джано. катхам̣? ‘‘аббудам̣ бра̄хман̣ехи уппа̄дитам̣, га̄во вадхитва̄ мам̣сам̣ кха̄дантӣ’’ти евама̄дӣни ватва̄ти айаметтха ануссаво.
317. евам̣ дхамме вийа̄паннети евам̣ пора̄н̣е бра̄хман̣адхамме нат̣т̣хе. ‘‘вийа̄ватте’’типи па̄т̣хо, випариваттитва̄ ан̃н̃атха̄ бхӯтети аттхо. вибхинна̄ суддавессика̄ти пуббе самагга̄ вихаранта̄ судда̄ ча весса̄ ча те вибхинна̄. путхӯ вибхинна̄ кхаттийа̄ти кхаттийа̄пи бахӯ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ бхинна̄. патим̣ бхарийа̄ваман̃н̃атха̄ти бхарийа̄ ча гхара̄ва̄саттхам̣ иссарийабале т̣хапита̄ путтабала̄дӣхи упета̄ хутва̄ патим̣ аваман̃н̃атха, парибхави аваман̃н̃и на саккаччам̣ упат̣т̣ха̄си.
318. евам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вибхинна̄ сама̄на̄ кхаттийа̄ брахмабандхӯ ча…пе… ка̄ма̄нам̣ васаманвагунти. кхаттийа̄ ча бра̄хман̣а̄ ча йе чан̃н̃е вессасудда̄ йатха̄ сан̇карам̣ на̄паджджанти, евам̣ аттано аттано готтена раккхитатта̄ готтараккхита̄. те саббепи там̣ джа̄тива̄дам̣ нирам̣катва̄, ‘‘ахам̣ кхаттийо, ахам̣ бра̄хман̣о’’ти етам̣ саббампи на̄сетва̄ ¶ пан̃чака̄магун̣асан̇кха̄та̄нам̣ ка̄ма̄нам̣ васам̣ анвагум̣ а̄саттам̣ па̄пун̣им̣су, ка̄махету на кин̃чи акаттаббам̣ на̄кам̣сӯти вуттам̣ хоти.
еваметтха бхагава̄ ‘‘исайо пуббака̄’’тиа̄дӣхи навахи га̄тха̄хи пора̄н̣а̄нам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ ван̣н̣ам̣ бха̄ситва̄ ‘‘йо несам̣ парамо’’ти га̄тха̄йа брахмасамам̣, ‘‘тасса ваттаманусиккханта̄’’ти га̄тха̄йа девасамам̣, ‘‘тан̣д̣улам̣ сайана’’нтиа̄дика̄хи чатӯхи га̄тха̄хи марийа̄дам̣, ‘‘тесам̣ а̄си випалла̄со’’тиа̄дӣхи саттарасахи га̄тха̄хи самбхиннамарийа̄дам̣, тасса виппат̣ипаттийа̄ дева̄дӣнам̣ паккандана̄дидӣпанаттхан̃ча дассетва̄ десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. бра̄хман̣ачан̣д̣а̄ло пана идха авуттойева. касма̄? йасма̄ випаттийа̄ ака̄ран̣ам̣. бра̄хман̣адхаммасампаттийа̄ хи брахмасамадевасамамарийа̄да̄ ка̄ран̣ам̣ ¶ ¶ хонти, випаттийа̄ самбхиннамарийа̄до. айам̣ пана дон̣асутте (а. ни. 5.192) вуттаппака̄ро бра̄хман̣ачан̣д̣а̄ло бра̄хман̣адхаммавипаттийа̄пи ака̄ран̣ам̣. касма̄? випанне дхамме уппаннатта̄. тасма̄ там̣ адассетва̄ва десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. етарахи пана сопи бра̄хман̣ачан̣д̣а̄ло дуллабхо. евамайам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ дхаммо винат̣т̣хо. тенева̄ха дон̣о бра̄хман̣о – ‘‘евам̣ санте майам̣, бхо готама, бра̄хман̣ачан̣д̣а̄лампи на пӯрема̄’’ти. сесаметтха вуттанайамева.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа бра̄хман̣адхаммикасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. дхаммасутта-(на̄ва̄сутта)-ван̣н̣ана̄
319. йасма̄ ¶ хи дхамманти дхаммасуттам̣, ‘‘на̄ва̄сутта’’нтипи вуччати. ка̄ уппатти? идам̣ суттам̣ а̄йасмантам̣ са̄рипуттаттхерам̣ а̄раббха вуттам̣. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана двиннам̣ аггаса̄вака̄нам̣ уппаттито пабхути ведитаббо. сеййатхидам̣ – ануппанне ¶ кира бхагавати две аггаса̄вака̄ екам̣ асан̇кхйеййам̣ каппасатасахассан̃ча па̄рамийо пӯретва̄ девалоке ниббатта̄. тесам̣ пат̣хамо чавитва̄ ра̄джагахасса авидӯре упатиссага̄мо на̄ма бра̄хман̣а̄нам̣ бхогага̄мо аттхи, таттха сат̣т̣хиадхикапан̃чакот̣исатадханавибхавасса га̄маса̄мино бра̄хман̣асса рӯпаса̄рӣ на̄ма бра̄хман̣ӣ, тасса̄ куччхийам̣ пат̣исандхим̣ аггахеси. дутийо тассева̄видӯре колитага̄мо на̄ма бра̄хман̣а̄нам̣ бхогага̄мо аттхи. таттха татха̄рӯпавибхавассева га̄маса̄мино бра̄хман̣асса моггалла̄нӣ на̄ма бра̄хман̣ӣ, тасса̄ куччхийам̣ там̣ дивасамева пат̣исандхим̣ аггахеси. евам̣ тесам̣ екадивасамева пат̣исандхиггахан̣ан̃ча габбхавут̣т̣ха̄нан̃ча ахоси. екадивасейева ча несам̣ екасса упатиссага̄ме джа̄татта̄ упатиссо, екасса колитага̄ме джа̄татта̄ колитоти на̄мамакам̣су.
те ¶ сахапам̣сум̣ кӣл̣анта̄ саха̄йака̄ анупуббена вуд̣д̣хим̣ па̄пун̣им̣су, екамекасса ча пан̃чапан̃чама̄н̣авакасата̄ни парива̄ра̄ ахесум̣. те уййа̄нам̣ ва̄ надӣтиттхам̣ ва̄ гаччханта̄ сапарива̄ра̄йева гаччханти. еко пан̃чахи суван̣н̣асивика̄сатехи, дутийо пан̃чахи а̄джан̃н̃аратхасатехи. тада̄ ча ра̄джагахе ка̄ла̄нука̄лам̣ гираггасамаджджо на̄ма хоти. са̄йанхасамайе нагаравемаджджхе йаттха сакалаан̇гамагадхава̄сино абхин̃н̃а̄та̄ кхаттийакума̄ра̄дайо саннипатитва̄ супан̃н̃аттесу ман̃чапӣт̣ха̄дӣсу нисинна̄ самаджджавибхӯтим̣ пассанти. атха те саха̄йака̄ тена парива̄рена саддхим̣ таттха гантва̄ пан̃н̃атта̄санесу нисӣдим̣су. тато упатиссо самаджджавибхӯтим̣ пассанто маха̄джанака̄йам̣ саннипатитам̣ дисва̄ ‘‘еттако джанака̄йо вассасатам̣ аппатва̄ва мариссатӣ’’ти чинтеси. тасса маран̣ам̣ а̄гантва̄ нала̄т̣анте патит̣т̣хитам̣ вийа ахоси, татха̄ колитасса. тесам̣ анекаппака̄ресу нат̣есу наччантесу дассанаматтепи читтам̣ на нами, ан̃н̃адаттху сам̣вегойева удапа̄ди.
атха вут̣т̣хите самадждже пакканта̄йа париса̄йа сакапарива̄рена паккантесу тесу саха̄йесу колито ¶ упатиссам̣ пуччхи – ‘‘ким̣, самма, на̄т̣ака̄дидассанена тава памоданаматтампи ¶ на̄хосӣ’’ти? со тасса там̣ паваттим̣ а̄рочетва̄ тампи татхева пат̣ипуччхи. сопи тасса аттано паваттим̣ а̄рочетва̄ ‘‘ехи, самма, паббаджитва̄ аматам̣ гавеса̄ма̄’’ти а̄ха. ‘‘са̄дху самма̄’’ти упатиссо там̣ сампат̣иччхи. тато двепи джана̄ там̣ сампаттим̣ чхад̣д̣етва̄ пунадева ра̄джагахамануппатта̄. тена ча самайена ра̄джагахе сан̃чайо на̄ма парибба̄джако пат̣ивасати. те тасса сантике пан̃чахи ма̄н̣авакасатехи саддхим̣ паббаджитва̄ катипа̄хенева тайо веде саббан̃ча парибба̄джакасамайам̣ уггахесум̣. те тесам̣ саттха̄нам̣ а̄димаджджхапарийоса̄нам̣ упапариккханта̄ парийоса̄нам̣ адисва̄ а̄чарийам̣ пуччхим̣су – ‘‘имесам̣ саттха̄нам̣ а̄димаджджхам̣ диссати, парийоса̄нам̣ пана на диссати ‘идам̣ на̄ма имехи саттхехи па̄пун̣еййа̄ти, йато уттари па̄пун̣итаббам̣ наттхӣ’’’ти. сопи а̄ха – ‘‘ахампи тесам̣ татха̄видхам̣ парийоса̄нам̣ на пасса̄мӣ’’ти. те а̄хам̣су – ‘‘тена хи майам̣ имесам̣ парийоса̄нам̣ гавеса̄ма̄’’ти. те а̄чарийо ‘‘йатха̄сукхам̣ гавесатха̄’’ти а̄ха. евам̣ те тена анун̃н̃а̄та̄ аматам̣ гавесама̄на̄ а̄хин̣д̣анта̄ джамбудӣпе па̄кат̣а̄ ахесум̣. техи кхаттийапан̣д̣ита̄дайо пан̃хам̣ пут̣т̣ха̄ уттаруттарим̣ на сампа̄йанти. ‘‘упатиссо ¶ колито’’ти вутте пана ‘‘ке ете, на кхо майам̣ джа̄на̄ма̄’’ти бхан̣анта̄ наттхи, евам̣ виссута̄ ахесум̣.
евам̣ тесу аматапарийесанам̣ чарама̄несу амха̄кам̣ бхагава̄ локе уппаджджитва̄ паваттитаварадхаммачакко анупуббена ра̄джагахамануппатто. те ча парибба̄джака̄ сакаладжамбудӣпам̣ чаритва̄ тит̣т̣хату аматам̣, антамасо парийоса̄напан̃хависсаджджанаматтампи алабханта̄ пунадева ра̄джагахам̣ агамам̣су. атха кхо а̄йасма̄ ассаджи пуббан̣хасамайам̣ нива̄сетва̄ти йа̄ва тесам̣ паббаджджа̄, та̄ва саббам̣ паббаджджа̄ккхандхаке (маха̄ва. 60) а̄гатанайенева виттха̄рато дат̣т̣хаббам̣.
евам̣ паббаджитесу тесу двӣсу саха̄йакесу а̄йасма̄ са̄рипутто ад̣д̣хама̄сена ¶ са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣ам̣ саччха̄ка̄си. со йада̄ ассаджиттхерена саддхим̣ екавиха̄ре васати, тада̄ бхагавато упат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ анантарам̣ тхерасса упат̣т̣ха̄нам̣ гаччхати ‘‘пубба̄чарийо ме айама̄йасма̄, етамахам̣ нисса̄йа бхагавато са̄санам̣ ан̃н̃а̄си’’нти га̄равена. йада̄ пана ассаджиттхерена саддхим̣ екавиха̄ре на васати, тада̄ йассам̣ диса̄йам̣ тхеро васати, там̣ дисам̣ олокетва̄ пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄ ан̃джалим̣ паггайха намассати. там̣ дисва̄ кечи бхиккхӯ катхам̣ самут̣т̣ха̄песум̣ – ‘‘са̄рипутто аггаса̄вако хутва̄ дисам̣ намассати, аджджа̄пи ман̃н̃е бра̄хман̣адит̣т̣хи аппахӣна̄’’ти. атха бхагава̄ дибба̄йа сотадха̄туйа̄ там̣ катха̄салла̄пам̣ сутва̄ пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисиннам̣йева атта̄нам̣ дассенто бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘ка̄йа нуттха, бхиккхаве, етарахи катха̄йа саннисинна̄’’ти ¶ ? те там̣ паваттим̣ а̄чиккхим̣су. тато бхагава̄ ‘‘на, бхиккхаве, са̄рипутто дисам̣ намассати, йам̣ нисса̄йа са̄санам̣ ан̃н̃а̄си, там̣ аттано а̄чарийам̣ вандати намассати самма̄нети, а̄чарийапӯджако, бхиккхаве, са̄рипутто’’ти ватва̄ таттха саннипатита̄нам̣ дхаммадесанаттхам̣ имам̣ суттамабха̄си.
таттха йасма̄ хи дхаммам̣ пурисо виджан̃н̃а̄ти йато пуггала̄ пит̣акаттайаппабхедам̣ парийаттидхаммам̣ ва̄, парийаттим̣ сутва̄ адхигантаббам̣ навалокуттараппабхедам̣ пат̣иведхадхаммам̣ ва̄ пурисо виджан̃н̃а̄ джа̄неййа ведеййа. ‘‘йасса̄’’типи па̄т̣хо, со еваттхо. индам̣ва нам̣ девата̄ пӯджайеййа̄ти йатха̄ саккам̣ дева̄наминдам̣ двӣсу девалокесу девата̄ пӯдженти, евам̣ со пуггало там̣ пуггалам̣ ка̄лассева вут̣т̣ха̄йа упа̄ханаомун̃чана̄дим̣ саббам̣ ваттапат̣иваттам̣ каронто ¶ пӯджеййа саккареййа гарукареййа. ким̣ ка̄ран̣ам̣? со пӯджито…пе… па̄тукароти дхаммам̣, со а̄чарийо евам̣ пӯджито тасмим̣ антева̄симхи пасанначитто парийаттипат̣иведхавасена бахуссуто десана̄васенева парийаттидхамман̃ча, десанам̣ сутва̄ йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаттийа̄ адхигантаббам̣ пат̣иведхадхамман̃ча ¶ па̄тукароти десети, десана̄йа ва̄ парийаттидхаммам̣, упама̄васена аттана̄ адхигатапат̣иведхадхаммам̣ па̄тукароти.
320. тадат̣т̣хикатва̄на нисамма дхӣроти евам̣ пасаннена а̄чарийена па̄тукатам̣ дхаммам̣ ат̣т̣хикатва̄на сун̣итва̄ упадха̄ран̣асаматтхата̄йа дхӣро пурисо. дхамма̄нудхаммам̣ пат̣ипаджджама̄ноти локуттарадхаммасса ануломатта̄ анудхаммабхӯтам̣ випассанам̣ бха̄вайама̄но. вин̃н̃ӯ вибха̄вӣ нипун̣о ча хотӣти вин̃н̃ута̄сан̇кха̄та̄йа пан̃н̃а̄йа адхигамена вин̃н̃ӯ, вибха̄ветва̄ паресампи па̄кат̣ам̣ катва̄ н̃а̄панасаматтхата̄йа вибха̄вӣ, парамасукхуматтхапат̣иведхата̄йа нипун̣о ча хоти. йо та̄дисам̣ бхаджати аппаматтоти йо та̄дисам̣ пуббе вуттаппака̄рам̣ бахуссутам̣ аппаматто таппаса̄данапаро хутва̄ бхаджати.
321. евам̣ пан̣д̣ита̄чарийасеванам̣ пасам̣ситва̄ ида̄ни ба̄ла̄чарийасеванам̣ нинданто ‘‘кхуддан̃ча ба̄ла’’нти имам̣ га̄тхама̄ха. таттха кхудданти кхуддена ка̄йакамма̄дина̄ саманна̄гатам̣, пан̃н̃а̄бха̄вато ба̄лам̣. ана̄гататтханти анадхигатапарийаттипат̣иведхаттхам̣. усӯйаканти исса̄манаката̄йа антева̄сикасса вуд̣д̣хим̣ асахама̄нам̣. сесаметтха па̄кат̣амева падато. адхиппа̄йато пана йо бахучӣвара̄дила̄бхӣ а̄чарийо антева̄сика̄нам̣ чӣвара̄дӣни на саккоти да̄тум̣, дхаммада̄не пана аниччадуккха̄наттавачанаматтампи на саккоти. етехи кхуддата̄дидхаммехи саманна̄гататта̄ там̣ кхуддам̣ ба̄лам̣ ана̄гататтхам̣ усӯйакам̣ а̄чарийам̣ упасевама̄но ‘‘пӯтимаччхам̣ кусаггена̄’’ти (итиву. 76; джа̄. 1.15.183) вуттанайена сайампи ба̄ло хоти. тасма̄ идха са̄сане кин̃чи аппаматтакампи ¶ парийаттидхаммам̣ пат̣иведхадхаммам̣ ва̄ авибха̄вайитва̄ ча авиджа̄нитва̄ ча йасса дхаммесу кан̇кха̄, там̣ атаритва̄ маран̣ам̣ упетӣти евамасса аттхо ведитаббо.
322-3. ида̄ни тассеваттхасса па̄кат̣акаран̣аттхам̣ ‘‘йатха̄ наро’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха а̄паганти надим̣. маходаканти бахуудакам̣. салиланти ито ¶ чито ча гатам̣, виттхин̣н̣анти вуттам̣ ¶ хоти. ‘‘сарита’’нтипи па̄т̣хо, со еваттхо. сӣгхасотанти ха̄раха̄рикам̣, вегаватинти вуттам̣ хоти. ким̣ соти еттха ‘‘со вуйхама̄но’’ти имина̄ ча сока̄рена тасса нарасса ниддит̣т̣хатта̄ нипа̄таматто сока̄ро. ким̣ сӯти вуттам̣ хоти йатха̄ ‘‘на бхависса̄ми на̄ма со, винассисса̄ми на̄ма со’’ти. дхамманти пуббе вуттам̣ дувидхамева. аниса̄майаттханти аниса̄метва̄ аттхам̣. сесаметтха па̄кат̣амева падато.
адхиппа̄йато пана йатха̄ йо кочидева наро вуттаппака̄рам̣ надим̣ отаритва̄ та̄йа надийа̄ вуйхама̄но анусотага̄мӣ сотамева анугаччханто паре па̄раттхике ким̣ саккхати па̄рам̣ нетум̣. ‘‘саккатӣ’’типи па̄т̣хо. татхева дувидхампи дхаммам̣ аттано пан̃н̃а̄йа авибха̄вайитва̄ бахуссута̄нан̃ча сантике аттхам̣ аниса̄метва̄ сайам̣ авибха̄витатта̄ аджа̄нанто аниса̄митатта̄ ча авитин̣н̣акан̇кхо паре ким̣ саккхати ниджджха̄петум̣ пеккха̄петунти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. ‘‘со вата, чунда, аттана̄ палипапалипанно’’тиа̄дикан̃четтха (ма. ни. 1.87) суттападам̣ ануссаритаббам̣.
324-5. евам̣ ба̄ласевана̄йа ба̄ласса парам̣ ниджджха̄петум̣ асаматтхата̄йа па̄кат̣акаран̣аттхам̣ упамам̣ ватва̄ ида̄ни ‘‘йо та̄дисам̣ бхаджати аппаматто’’ти еттха вуттасса пан̣д̣итасса паре ниджджха̄петум̣ саматтхата̄йа па̄кат̣акаран̣аттхам̣ ‘‘йатха̄пи на̄ва’’нти га̄тха̄двайама̄ха. таттха пхийена̄ти даббипадарена. риттена̄ти вел̣удан̣д̣ена. таттха̄ти тассам̣ на̄ва̄йам̣. татрӯпайан̃н̃ӯти тасса̄ на̄ва̄йа а̄харан̣апат̣ихаран̣а̄диупа̄йаджа̄нанена маггапат̣ипа̄данена упа̄йан̃н̃ӯ. сиккхитасиккхата̄йа сукусалахаттхата̄йа ча кусало. уппаннупаддавапат̣ика̄расаматтхата̄йа мутӣма̄. ведагӯти ведасан̇кха̄техи чатӯхи магган̃а̄н̣ехи гато. бха̄витаттоти та̄йева маггабха̄вана̄йа бха̄витачитто. бахуссутоти пуббе вуттанайенева. аведхадхаммоти ат̣т̣хахи локадхаммехи ¶ акампанийасабха̄во. сота̄вадха̄нӯпанисӯпапаннети сотаодаханена ча маггапхала̄нам̣ упаниссайена ча упапанне. сесам̣ утта̄нападаттхамева. адхиппа̄йайоджана̄пи сакка̄ пуриманайенева джа̄нитунти на виттха̄рита̄.
326. евам̣ ¶ ¶ пан̣д̣итасса паре ниджджха̄петум̣ саматтхабха̄вапа̄кат̣акаран̣аттхам̣ упамам̣ ватва̄ тасса̄ пан̣д̣итасевана̄йа нийодженто ‘‘тасма̄ хаве’’ти имам̣ аваса̄нага̄тхама̄ха. татра̄йам̣ сан̇кхепаттхо – йасма̄ упаниссайасампанна̄ пан̣д̣итасеванена висесам̣ па̄пун̣анти, тасма̄ хаве саппурисам̣ бхаджетха. кӣдисам̣ саппурисам̣ бхаджетха? медха̄винан̃чева бахуссутан̃ча, пан̃н̃а̄сампаттийа̄ ча медха̄винам̣ вуттаппака̄расутадвайена ча бахуссутам̣. та̄дисан̃хи бхаджама̄но тена бха̄ситасса дхаммасса ан̃н̃а̄йа аттхам̣ евам̣ н̃атва̄ ча йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄но та̄йа пат̣ипаттийа̄ пат̣иведхавасена вин̃н̃а̄тадхаммо со маггапхаланибба̄наппабхедам̣ локуттарасукхам̣ лабхетха адхигаччхеййа па̄пун̣еййа̄ти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ сама̄песӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа дхаммасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. ким̣сӣласуттаван̣н̣ана̄
327. ким̣сӣлоти ¶ ким̣сӣласуттам̣. ка̄ уппатти? а̄йасмато са̄рипуттасса гихисаха̄йако еко тхерассева питуно ван̇гантабра̄хман̣асса саха̄йасса бра̄хман̣асса путто сат̣т̣хикот̣иадхикам̣ пан̃часатакот̣идханам̣ париччаджитва̄ а̄йасмато са̄рипуттаттхерасса сантике паббаджитва̄ саббам̣ буддхавачанам̣ парийа̄пун̣и. тасса тхеро бахусо овадитва̄ каммат̣т̣ха̄намада̄си, со тена висесам̣ на̄дхигаччхати. тато тхеро ‘‘буддхавенеййо есо’’ти н̃атва̄ там̣ а̄да̄йа бхагавато сантикам̣ гантва̄ там̣ бхиккхум̣ а̄раббха пуггалам̣ анийаметва̄ ‘‘ким̣сӣло’’ти пуччхи. атхасса бхагава̄ тато парам̣ абха̄си. таттха ким̣сӣлоти кӣдисена ва̄риттасӣлена саманна̄гато, кӣдисапакатико ва̄. ким̣сама̄ча̄роти кӣдисена ча̄риттена йутто. ка̄ни камма̄ни ¶ брӯхайанти ка̄ни ка̄йакамма̄дӣни вад̣д̣хенто. наро самма̄ нивит̣т̣хасса̄ти абхирато наро са̄сане самма̄ патит̣т̣хито бхавеййа. уттаматтхан̃ча па̄пун̣ети саббаттха̄нам̣ уттамам̣ арахаттан̃ча па̄пун̣еййа̄ти вуттам̣ хоти.
328. тато ¶ бхагава̄ ‘‘са̄рипутто ад̣д̣хама̄сӯпасампанно са̄вакапа̄рамиппатто, касма̄ а̄дикаммикапутхуджджанапан̃хам̣ пуччхатӣ’’ти а̄вадждженто ‘‘саддхивиха̄рикам̣ а̄раббха̄’’ти н̃атва̄ пуччха̄йа вуттам̣ ча̄риттасӣлам̣ авибхаджитва̄ва тасса саппа̄йавасена дхаммам̣ десенто ‘‘вуд̣д̣ха̄пача̄йӣ’’тиа̄дима̄ха.
таттха пан̃н̃а̄вуд̣д̣хо, гун̣авуд̣д̣хо, джа̄тивуд̣д̣хо, вайовуд̣д̣хоти чатта̄ро вуд̣д̣ха̄. джа̄тийа̄ хи дахаропи бахуссуто бхиккху аппассутамахаллакабхиккхӯнамантаре ба̄хусаччапан̃н̃а̄йа вуд̣д̣хатта̄ пан̃н̃а̄вуд̣д̣хо. тасса хи сантике махаллакабхиккхӯпи буддхавачанам̣ парийа̄пун̣анти, ова̄давиниччхайапан̃хависсаджджана̄ни ча пачча̄сӣсанти. татха̄ дахаропи бхиккху адхигамасампанно гун̣авуд̣д̣хо на̄ма. тасса хи ова̄де патит̣т̣ха̄йа махаллака̄пи випассана̄габбхам̣ гахетва̄ арахаттапхалам̣ па̄пун̣анти. татха̄ дахаропи ра̄джа̄ кхаттийо муддха̄васитто бра̄хман̣о ва̄ сесаджанасса вандана̄рахато джа̄тивуд̣д̣хо на̄ма. саббо пана пат̣хамаджа̄то вайовуд̣д̣хо на̄ма. таттха йасма̄ пан̃н̃а̄йа са̄рипуттаттхерасса садисо наттхи т̣хапетва̄ бхагавантам̣, татха̄ гун̣енапи ад̣д̣хама̄сена саббаса̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣асса пат̣ивиддхатта̄. джа̄тийа̄пи со бра̄хман̣амаха̄са̄лакуле уппанно, тасма̄ тасса бхиккхуно вайена сама̄нопи со имехи ¶ тӣхи ка̄ран̣ехи вуд̣д̣хо. имасмим̣ панаттхе пан̃н̃а̄гун̣ехи ева вуд̣д̣хабха̄вам̣ сандха̄йа бхагава̄ а̄ха – ‘‘вуд̣д̣ха̄пача̄йӣ’’ти. тасма̄ та̄диса̄нам̣ вуд̣д̣ха̄нам̣ апачитикаран̣ена вуд̣д̣ха̄пача̄йӣ, тесамева вуд̣д̣ха̄нам̣ ла̄бха̄дӣсу усӯйавигамена анусӯйако ча сийа̄ти айама̄дипа̄дасса аттхо.
ка̄лан̃н̃ӯ часса̄ти еттха пана ра̄ге уппанне тасса виноданаттха̄йа гарӯнам̣ дассанам̣ гаччхантопи ка̄лан̃н̃ӯ, досе… мохе… косадждже уппанне тасса виноданаттха̄йа гарӯнам̣ дассанам̣ гаччхантопи ка̄лан̃н̃ӯ, йато евам̣ ка̄лан̃н̃ӯ ча асса гарӯнам̣ ¶ дассана̄йа. дхаммим̣ катханти саматхавипассана̄йуттам̣. ерайитанти вуттам̣. кхан̣ан̃н̃ӯти тасса̄ катха̄йа кхан̣аведӣ, дуллабхо ва̄ айам̣ ӣдиса̄йа катха̄йа саванаккхан̣оти джа̄нанто. сун̣еййа саккачча̄ти там̣ катхам̣ саккаччам̣ сун̣еййа. на кевалан̃ча тамева, ан̃н̃а̄нипи буддхагун̣а̄дипат̣исам̣йутта̄ни субха̄сита̄ни саккаччамева сун̣еййа̄ти аттхо.
329. ‘‘ка̄лан̃н̃ӯ часса гарӯнам̣ дассана̄йа̄’’ти еттха вуттанайан̃ча аттано уппаннара̄га̄дивиноданака̄лам̣ н̃атва̄пи гарӯнам̣ сантикам̣ гаччханто ка̄лена гаччхе гарӯнам̣ ¶ сака̄сам̣, ‘‘ахам̣ каммат̣т̣ха̄нико дхутан̇гадхаро ча̄’’ти катва̄ на четийаванданабодхийан̇ган̣абхиккха̄ча̄рамаггаатимаджджханхикавела̄дӣсу йаттха каттхачи т̣хитама̄чарийам̣ дисва̄ парипуччханаттха̄йа упасан̇камеййа, сакасена̄сане пана аттано а̄сане нисиннам̣ вӯпасантадаратхам̣ саллаккхетва̄ каммат̣т̣ха̄на̄дивидхипуччханаттхам̣ упасан̇камеййа̄ти аттхо. евам̣ упасан̇камантопи ча тхамбхам̣ нирам̣катва̄ нива̄тавутти тхаддхабха̄вакарам̣ ма̄нам̣ вина̄сетва̄ нӣчавутти па̄дапун̃чханачол̣акачхиннависа̄н̣усабхауддхатада̄т̣хасаппасадисо хутва̄ упасан̇камеййа. атха тена гаруна̄ вуттам̣ аттхам̣ дхаммам̣…пе… сама̄чаре ча. аттханти бха̄ситаттхам̣. дхамманти па̄л̣идхаммам̣. сам̣йаманти сӣлам̣. брахмачарийанти авасесаса̄санабрахмачарийам̣. ануссаре чева сама̄чаре ча̄ти аттхам̣ катхитока̄се ануссареййа, дхаммам̣ сам̣йамам̣ брахмачарийам̣ катхитока̄се ануссареййа, ануссаран̣аматтенева ча атуссанто там̣ саббампи сама̄чаре сама̄чареййа сама̄да̄йа ваттеййа. та̄сам̣ катха̄нам̣ аттани паваттане уссуккам̣ кареййа̄ти аттхо. евам̣ каронто хи киччакаро хоти.
330. тато паран̃ча дхамма̄ра̄мо дхаммарато дхамме т̣хито дхаммавиниччхайан̃н̃ӯ бхавеййа. саббападесу четтха дхаммоти саматхавипассана̄, а̄ра̄мо ратӣти екова аттхо, дхамме а̄ра̄мо асса̄ти дхамма̄ра̄мо. дхамме рато, на ¶ ан̃н̃ам̣ пихетӣти дхаммарато. дхамме т̣хито дхаммам̣ ваттанато. дхаммавиниччхайам̣ джа̄на̄ти ‘‘идам̣ удайан̃а̄н̣ам̣ идам̣ вайан̃а̄н̣а’’нти дхаммавиниччхайан̃н̃ӯ, еварӯпо ¶ асса. атха йа̄йам̣ ра̄джакатха̄дитираччха̄накатха̄ тарун̣авипассакасса бахиддха̄рӯпа̄дӣсу абхинандануппа̄данена там̣ саматхавипассана̄дхаммам̣ сандӯсети, тасма̄ ‘‘дхаммасандосава̄до’’ти вуччати, там̣ нева̄чаре дхаммасандосава̄дам̣, ан̃н̃адаттху а̄ва̄сагочара̄дисаппа̄йа̄ни севанто таччхехи нӣйетха субха̄ситехи. саматхавипассана̄пат̣исам̣йутта̄неветтха таччха̄ни, татха̄рӯпехи субха̄ситехи нӣйетха нӣйеййа, ка̄лам̣ кхепеййа̄ти аттхо.
331. ида̄ни ‘‘дхаммасандосава̄да’’нти еттха атисан̇кхепена вуттам̣ саматхавипассана̄йуттасса бхиккхуно упаккилесам̣ па̄кат̣ам̣ каронто тадан̃н̃енапи упаккилесена саддхим̣ ‘‘хассам̣ джаппа’’нти имам̣ га̄тхама̄ха. ха̄сантипи па̄т̣хо. випассакена ¶ хи бхиккхуна̄ хасанӣйасмим̣ ваттхусмим̣ ситаматтамева ка̄таббам̣, нираттхакакатха̄джаппо на бха̄ситаббо, н̃а̄тибйасана̄дӣсу паридево на ка̄таббо, кха̄н̣укан̣т̣ака̄димхи манопадосо на уппа̄детаббо. ма̄йа̄катанти вутта̄ ма̄йа̄, тивидхам̣ куханам̣, паччайесу гиддхи, джа̄тиа̄дӣхи ма̄но, паччанӣкаса̄тата̄сан̇кха̄то са̄рамбхо, пхарусавачаналаккхан̣ам̣ каккасам̣, ра̄га̄дайо каса̄ва̄, адхиматтатан̣ха̄лаккхан̣а̄ муччха̄ти име ча доса̄ сукхака̄мена ан̇га̄рака̄су вийа, сучика̄мена гӯтхат̣ха̄нам̣ вийа, джӣвитука̄мена а̄сивиса̄дайо вийа ча паха̄табба̄. хитва̄ ча а̄рогйамада̄дивигама̄ вӣтамадена читтавиккхепа̄бха̄ва̄ т̣хитаттена чаритаббам̣. евам̣ пат̣ипанно хи саббупаккилесапарисуддха̄йа бха̄вана̄йа на чирассева арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘хассам̣ джаппам̣…пе… т̣хитатто’’ти.
332. ида̄ни йва̄йам̣ ‘‘хассам̣ джаппа’’нтиа̄дина̄ найена упаккилесо вутто, тена саманна̄гато бхиккху йасма̄ са̄хасо хоти авӣмам̣сака̄рӣ, ратто ра̄гавасена ¶ дут̣т̣хо досавасена гаччхати, паматто ча хоти кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бха̄вана̄йа аса̄таччака̄рӣ, татха̄рӯпасса ча ‘‘сун̣еййа саккачча субха̄сита̄нӣ’’тиа̄дина̄ найена вутто ова̄до нираттхако, тасма̄ имасса сам̣килесасса пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа десана̄йа сута̄дивуддхипат̣ипаккхабха̄вам̣ дассенто ‘‘вин̃н̃а̄таса̄ра̄нӣ’’ти имам̣ га̄тхама̄ха.
тассаттхо – йа̄ни хета̄ни саматхавипассана̄пат̣исам̣йутта̄ни субха̄сита̄ни, тесам̣ виджа̄нанам̣ са̄ро. йади вин̃н̃а̄та̄ни са̄дху, атха саддаматтамева гахитам̣, на кин̃чи катам̣ хоти, йена ета̄ни сутамайена н̃а̄н̣ена вин̃н̃а̄йанти, там̣ сутам̣, етан̃ча сутамайан̃а̄н̣ам̣ вин̃н̃а̄тасама̄дхиса̄рам̣, тесу вин̃н̃а̄тесу дхаммесу йо сама̄дхи читтасса̄виккхепо татхатта̄йа пат̣ипатти, айамасса са̄ро. на хи виджа̄нанаматтенева кочи аттхо сиджджхати. йо пана̄йам̣ наро ра̄га̄дивасена ваттанато са̄хасо ¶ , кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бха̄вана̄йа аса̄таччака̄рита̄йа паматто, со саддаматтагга̄хӣйева хоти. тена тасса аттхавиджа̄нана̄бха̄вато са̄ субха̄ситавиджа̄нанапан̃н̃а̄ ча, татхатта̄йа пат̣ипаттийа̄ абха̄вато сутан̃ча на вад̣д̣хатӣти.
333. евам̣ ¶ паматта̄нам̣ сатта̄нам̣ пан̃н̃а̄париха̄ним̣ сутапариха̄нин̃ча дассетва̄ ида̄ни аппаматта̄нам̣ тадубхайаса̄ра̄дхигамам̣ дассенто а̄ха – ‘‘дхамме ча йе…пе… са̄рамаджджхагӯ’’ти. таттха арийаппаведито дхаммо на̄ма саматхавипассана̄дхаммо. екопи хи буддхо саматхавипассана̄дхаммам̣ адесетва̄ париниббуто на̄ма наттхи. тасма̄ етасмим̣ дхамме ча йе арийаппаведите рата̄ нирата̄ аппаматта̄ са̄тачча̄нуйогино, ануттара̄ те вачаса̄ манаса̄ каммуна̄ ча, те чатуббидхена вачӣсучаритена тивидхена маносучаритена тивидхена ка̄йасучаритена ча саманна̄гататта̄ вачаса̄ манаса̄ каммуна̄ ча ануттара̄, авасесасаттехи асама̄ агга̄висит̣т̣ха̄. етта̄вата̄ саддхим̣ пуббабха̄гасӣлена арийамаггасампайуттам̣ сӣлам̣ дассети. евам̣ парисуддхасӣла̄ те сантисораччасама̄дхисан̣т̣хита̄, сутасса пан̃н̃а̄йа ча са̄рамаджджхагӯ, йе арийаппаведите дхамме рата̄, те на кевалам̣ ва̄ча̄дӣхи ануттара̄ хонти, апича кхо пана сантисорачче сама̄дхимхи ча сан̣т̣хита̄ хутва̄ сутасса ¶ пан̃н̃а̄йа ча са̄рамаджджхагӯ адхигата̄ иччева ведитабба̄. а̄сам̣са̄йам̣ бхӯтавачанам̣. таттха сантӣти нибба̄нам̣, сораччанти сундаре ратабха̄вена йатха̄бхӯтапат̣иведхика̄ пан̃н̃а̄, сантийа̄ сораччанти сантисораччам̣, нибба̄на̄рамман̣а̄йа маггапан̃н̃а̄йетам̣ адхивачанам̣. сама̄дхӣти там̣сампайуттова маггасама̄дхи. сан̣т̣хита̄ти тадубхайе патит̣т̣хита̄. сутапан̃н̃а̄нам̣ са̄рам̣ на̄ма арахаттапхалавимутти. вимуттиса̄ран̃хи идам̣ брахмачарийам̣.
еваметтха бхагава̄ дхаммена пуббабха̄гапат̣ипадам̣, ‘‘ануттара̄ вачаса̄’’тиа̄дӣхи сӣлаккхандхам̣, сантисораччасама̄дхӣхи пан̃н̃а̄ккхандхасама̄дхиккхандхети тӣхипи имехи кхандхехи апарабха̄гапат̣ипадан̃ча дассетва̄ сутапан̃н̃а̄са̄рена акуппавимуттим̣ дассенто арахаттаникӯт̣ена десанам̣ сама̄песи. десана̄парийоса̄не ча со бхиккху сота̄паттипхалам̣ патва̄ пуна на чирассева аггапхале арахатте патит̣т̣ха̄сӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа ким̣сӣласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. ут̣т̣ха̄насуттаван̣н̣ана̄
334. ут̣т̣хахатха̄ти ¶ ¶ ут̣т̣ха̄насуттам̣. ка̄ уппатти? екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихаранто раттим̣ джетаванавиха̄ре васитва̄ пуббан̣хасамайам̣ бхиккхусан̇гхапаривуто са̄ваттхийам̣ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ па̄чӣнадва̄рена нагара̄ никкхамитва̄ мига̄рама̄тупа̄са̄дам̣ агама̄си дива̄виха̄раттха̄йа. а̄чин̣н̣ам̣ киретам̣ бхагавато раттим̣ джетаванавиха̄ре васитва̄ мига̄рама̄тупа̄са̄де дива̄виха̄рӯпагаманам̣, раттин̃ча мига̄рама̄тупа̄са̄де васитва̄ джетаване дива̄виха̄рӯпагаманам̣. касма̄? двиннам̣ кула̄нам̣ ануггахаттха̄йа маха̄паричча̄гагун̣апаридӣпанаттха̄йа ча. мига̄рама̄тупа̄са̄дасса ча хет̣т̣ха̄ пан̃ча кӯт̣а̄га̄рагаббхасата̄ни хонти, йесу пан̃часата̄ бхиккхӯ васанти. таттха йада̄ бхагава̄ хет̣т̣ха̄па̄са̄де васати, тада̄ бхиккхӯ бхагавато га̄равена упарипа̄са̄дам̣ на̄руханти. там̣ дивасам̣ пана бхагава̄ упарипа̄са̄де кӯт̣а̄га̄рагаббхам̣ па̄виси, тена хет̣т̣ха̄па̄са̄де пан̃чапи габбхасата̄ни пан̃часата̄ бхиккхӯ пависим̣су. те ча саббева нава̄ хонти адхуна̄гата̄ имам̣ ¶ дхаммавинайам̣ уддхата̄ уннал̣а̄ па̄катиндрийа̄. те пависитва̄ дива̄сеййам̣ супитва̄ са̄йам̣ ут̣т̣ха̄йа маха̄тале саннипатитва̄ ‘‘аджджа бхаттагге туйхам̣ ким̣ ахоси, твам̣ каттха агама̄си, ахам̣ а̄вусо косаларан̃н̃о гхарам̣, ахам̣ ана̄тхапин̣д̣икасса, таттха еварӯпо ча еварӯпо ча бходжанавидхи ахосӣ’’ти на̄наппака̄рам̣ а̄мисакатхам̣ катхента̄ учча̄саддамаха̄садда̄ ахесум̣.
бхагава̄ там̣ саддам̣ сутва̄ ‘‘име майа̄ саддхим̣ васанта̄пи евам̣ паматта̄, ахо айуттака̄рино’’ти маха̄моггалла̄наттхерасса а̄гаманам̣ чинтеси. та̄вадева а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но бхагавато читтам̣ н̃атва̄ иддхийа̄ а̄гамма па̄дамӯле вандама̄нойева ахоси. тато нам̣ бхагава̄ а̄мантеси – ‘‘ете те, моггалла̄на, сабрахмача̄рино паматта̄, са̄дху не сам̣веджехӣ’’ти. ‘‘евам̣ бханте’’ти кхо со а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но бхагавато пат̣иссун̣итва̄ та̄вадева а̄покасин̣ам̣ сама̄паджджитва̄ карӣсабхӯмийам̣ т̣хитам̣ маха̄па̄са̄дам̣ на̄вам̣ вийа маха̄ва̄то па̄дан̇гут̣т̣хакена кампеси саддхим̣ патит̣т̣хитапатхавиппадесена. атха те бхиккхӯ бхӣта̄ виссарам̣ каронта̄ сакасакачӣвара̄ни чхад̣д̣етва̄ чатӯхи два̄рехи никкхамим̣су. бхагава̄ тесам̣ атта̄нам̣ дассенто ан̃н̃ена два̄рена гандхакут̣им̣ пависанто вийа ахоси, те бхагавантам̣ дисва̄ вандитва̄ ат̣т̣хам̣су ¶ . бхагава̄ ‘‘ким̣, бхиккхаве, бхӣтаттха̄’’ти пуччхи, те ‘‘айам̣, бханте, мига̄рама̄тупа̄са̄до кампито’’ти а̄хам̣су ¶ . ‘‘джа̄на̄тха, бхиккхаве, кена̄’’ти? ‘‘на джа̄на̄ма, бханте’’ти. атха бхагава̄ ‘‘тумха̄диса̄нам̣, бхиккхаве, мут̣т̣хассатӣнам̣ асампаджа̄на̄нам̣ пама̄давиха̄рӣнам̣ сам̣вегаджананаттхам̣ моггалла̄нена кампито’’ти ватва̄ тесам̣ бхиккхӯнам̣ дхаммадесанаттхам̣ имам̣ суттамабха̄си.
таттха ут̣т̣хахатха̄ти а̄сана̄ ут̣т̣хахатха гхат̣атха ва̄йаматха, ма̄ кусӣта̄ хотха. нисӣдатха̄ти паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ каммат̣т̣ха̄на̄нуйогаттха̄йа нисӣдатха. ко аттхо супитена воти ко тумха̄кам̣ анупа̄да̄паринибба̄наттха̄йа паббаджита̄нам̣ ¶ супитена аттхо. на хи сакка̄ супантена кочи аттхо па̄пун̣итум̣. а̄тура̄нан̃хи ка̄ нидда̄, саллавиддха̄на руппатанти йатра ча на̄ма аппакепи сарӣраппадесе ут̣т̣хитена чаккхурога̄дина̄ рогена а̄тура̄нам̣ екадван̇гуламаттампи павит̣т̣хена айасаллаат̣т̣хисалладантасаллависа̄н̣асаллакат̣т̣хасалла̄нам̣ ан̃н̃атарена саллена руппама̄на̄нам̣ манусса̄нам̣ нидда̄ наттхи, таттха тумха̄кам̣ сакалачиттасарӣрасанта̄нам̣ бхан̃джитва̄ уппаннехи на̄наппака̄ракилесарогехи а̄тура̄нан̃хи ка̄ нидда̄ ра̄гасалла̄дӣхи ча пан̃чахи саллехи антохадайам̣ пависийа виддхатта̄ саллавиддха̄нам̣ руппатам̣.
335. евам̣ ватва̄ пуна бхагава̄ бхиййосоматта̄йа те бхиккхӯ усса̄хенто сам̣ведженто ча а̄ха – ‘‘ут̣т̣хахатха…пе… васа̄нуге’’ти. татра̄йам̣ са̄дхиппа̄йайоджана̄ аттхаван̣н̣ана̄ – евам̣ килесасаллавиддха̄нан̃хи во, бхиккхаве, ка̄ло пабуджджхитум̣. ким̣ ка̄ран̣ам̣? ман̣д̣апеййамидам̣, бхиккхаве, брахмачарийам̣, саттха̄ саммукхӣбхӯто, ито пуббе пана во дӣгхараттам̣ суттам̣, гирӣсу суттам̣, надӣсу суттам̣, самесу суттам̣, висамесу суттам̣, руккхаггесупи суттам̣ адассана̄ арийасачча̄нам̣, тасма̄ тасса̄ нидда̄йа антакирийаттхам̣ ут̣т̣хахатха нисӣдатха дал̣хам̣ сиккхатха сантийа̄.
таттха пуримапа̄дассаттхо вуттанайо ева. дутийапа̄де пана сантӣти тиссо сантийо – аччантасанти, тадан̇гасанти, саммутисантӣти, нибба̄навипассана̄дит̣т̣хигата̄наметам̣ адхивачанам̣. идха пана аччантасанти нибба̄намадхиппетам̣, тасма̄ нибба̄наттхам̣ дал̣хам̣ сиккхатха, аситхилапараккама̄ хутва̄ сиккхатха̄ти вуттам̣ хоти. ким̣ ка̄ран̣ам̣? ма̄ во паматте вин̃н̃а̄йа, маччура̄джа̄ амохайиттха васа̄нуге ¶ , ма̄ тумхе ‘‘паматта̄ ете’’ти евам̣ н̃атва̄ маччура̄джапарийа̄йана̄мо ма̄ро васа̄нуге амохайиттха, йатха̄ тасса васам̣ гаччхатха, евам̣ васа̄нуге каронто ма̄ амохайиттха̄ти вуттам̣ хоти.
336. йато тасса васам̣ анупагаччханта̄ йа̄йа дева̄ манусса̄ ча…пе… самаппита̄, йа̄йа дева̄ ча манусса̄ ча аттхика̄ рӯпасаддагандхарасапхот̣т̣хаббаттхика̄, там̣ рӯпа̄дим̣ сита̄ ниссита̄ аллӣна̄ ¶ хутва̄ тит̣т̣ханти, таратха саматиккаматха етам̣ на̄наппака̄ресу висайесу висат̣авиттхин̣н̣ависа̄латта̄ ¶ висаттикам̣ бхавабхогатан̣хам̣. кхан̣о во ма̄ упаччага̄, айам̣ тумха̄кам̣ саман̣адхаммакаран̣аккхан̣о ма̄ атикками. йесан̃хи айамеварӯпо кхан̣о атиккамати, йе ча имам̣ кхан̣ам̣ атиккаманти, те кхан̣а̄тӣта̄ хи сочанти нирайамхи самаппита̄, нирасса̄дат̣т̣хена нирайасан̃н̃ите чатуббидхепи апа̄йе патит̣т̣хита̄ ‘‘акатам̣ вата но калйа̄н̣а’’нтиа̄дина̄ найена сочанти.
337. евам̣ бхагава̄ те бхиккхӯ усса̄хетва̄ сам̣веджетва̄ ча ида̄ни тесам̣ там̣ пама̄давиха̄рам̣ вигарахитва̄ саббева те аппама̄де нийодженто ‘‘пама̄до раджо’’ти имам̣ га̄тхама̄ха. таттха пама̄доти сан̇кхепато сативиппава̄со, со читтамалинат̣т̣хена раджо. там̣ пама̄даманупатито пама̄да̄нупатито, пама̄да̄нупатитатта̄ апара̄паруппанно пама̄до ева, сопи раджо. на хи када̄чи пама̄до на̄ма араджо аттхи. тена ким̣ дӣпети? ма̄ тумхе ‘‘дахара̄ та̄ва майам̣ паччха̄ джа̄нисса̄ма̄’’ти висса̄сама̄паджджиттха. дахарака̄лепи хи пама̄до раджо, маджджхимака̄лепи тхерака̄лепи пама̄да̄нупатитатта̄ маха̄раджо сан̇ка̄ракӯт̣о ева хоти, йатха̄ гхаре екадведивасико раджо раджо ева, вад̣д̣хама̄но пана ган̣авассико сан̇ка̄ракӯт̣о ева хоти. евам̣ сантепи пана пат̣хамавайе буддхавачанам̣ парийа̄пун̣итва̄ итаравайесу саман̣адхаммам̣ каронто, пат̣хамавайе ва̄ парийа̄пун̣итва̄ маджджхимавайе сун̣итва̄ паччхимавайе саман̣адхаммам̣ каронтопи бхиккху пама̄давиха̄рӣ на хоти аппама̄да̄нуломапат̣ипадам̣ пат̣ипаннатта̄. йо пана саббавайесу пама̄давиха̄рӣ дива̄сеййам̣ а̄мисакатхан̃ча ануйутто, сеййатха̄пи тумхе, тассева со пат̣хамавайе пама̄до раджо, итаравайесу пама̄да̄нупатито маха̄пама̄до ча маха̄раджо ева̄ти.
евам̣ ¶ тесам̣ пама̄давиха̄рам̣ вигарахитва̄ аппама̄де нийодженто а̄ха – ‘‘аппама̄дена виджджа̄йа, аббахе салламаттано’’ти, тассаттхо – йасма̄ евамесо саббада̄пи пама̄до раджо, тасма̄ сатиавиппава̄сасан̇кха̄тена аппама̄дена а̄сава̄нам̣ кхайан̃а̄н̣асан̇кха̄та̄йа ча виджджа̄йа пан̣д̣ито кулапутто уддхаре аттано хадайанисситам̣ ра̄га̄дипан̃чавидхам̣ салланти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ сама̄песи. десана̄парийоса̄не сам̣вегама̄паджджитва̄ тамева дхаммадесанам̣ манаси каритва̄ паччавеккхама̄на̄ випассанам̣ а̄рабхитва̄ пан̃часата̄пи те бхиккхӯ арахатте патит̣т̣хахим̣сӯти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа ут̣т̣ха̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
11. ра̄хуласуттаван̣н̣ана̄
338. каччи ¶ ¶ абхин̣хасам̣ва̄са̄ти ра̄хуласуттам̣. ка̄ уппатти? бхагава̄ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхитва̄ бодхиман̣д̣ато анупуббена капилаваттхум̣ гантва̄ таттха ра̄хулакума̄рена ‘‘да̄йаджджам̣ ме саман̣а дехӣ’’ти да̄йаджджам̣ йа̄чито са̄рипуттаттхерам̣ а̄н̣а̄песи – ‘‘ра̄хулакума̄рам̣ пабба̄джехӣ’’ти. там̣ саббам̣ кхандхакат̣т̣хакатха̄йам̣ (маха̄ва. ат̣т̣ха. 105) вуттанайенева гахетаббам̣. евам̣ паббаджитам̣ пана ра̄хулакума̄рам̣ вуд̣д̣хиппаттам̣ са̄рипуттаттхерова упасампа̄деси, маха̄моггалла̄наттхеро асса каммава̄ча̄чарийо ахоси. там̣ бхагава̄ ‘‘айам̣ кума̄ро джа̄тиа̄дисампанно, со джа̄тиготтакулаван̣н̣апоккхарата̄дӣни нисса̄йа ма̄нам̣ ва̄ мадам̣ ва̄ ма̄ ака̄сӣ’’ти дахарака̄лато пабхути йа̄ва на арийабхӯмим̣ па̄пун̣и, та̄ва оваданто абхин̣хам̣ имам̣ суттамабха̄си. тасма̄ четам̣ суттапарийоса̄непи вуттам̣ ‘‘иттхам̣ судам̣ бхагава̄ а̄йасмантам̣ ра̄хулам̣ има̄хи га̄тха̄хи абхин̣хам̣ овадатӣ’’ти. таттха пат̣хамага̄тха̄йам̣ айам̣ сан̇кхепаттхо ‘‘каччи твам̣, ра̄хула, абхин̣хам̣ сам̣ва̄сахету джа̄тиа̄дӣнам̣ ан̃н̃атарена ваттхуна̄ на парибхаваси пан̣д̣итам̣, н̃а̄н̣ападӣпасса дхаммадесана̄падӣпасса ча дха̄ран̣ато укка̄дха̄ро манусса̄нам̣ ¶ каччи апачито тайа̄, каччи ниччам̣ пӯджито тайа̄’’ти а̄йасмантам̣ са̄рипуттам̣ сандха̄йа бхан̣ати.
339. евам̣ вутте а̄йасма̄ ра̄хуло ‘‘на̄хам̣ бхагава̄ нӣчапурисо вийа сам̣ва̄сахету ма̄нам̣ ва̄ мадам̣ ва̄ каромӣ’’ти дӣпенто имам̣ пат̣ига̄тхама̄ха ‘‘на̄хам̣ абхин̣хасам̣ва̄са̄’’ти. са̄ утта̄наттха̄ ева.
340. тато нам̣ бхагава̄ уттарим̣ оваданто пан̃ча ка̄магун̣етиа̄дика̄ авасесага̄тха̄йо а̄ха. таттха йасма̄ пан̃ча ка̄магун̣а̄ сатта̄нам̣ пийарӯпа̄ пийаджа̄тика̄ ативийа саттехи иччхита̄ паттхита̄ ¶ , мано ча несам̣ рамайанти, те ча̄йасма̄ ра̄хуло хитва̄ саддха̄йа гхара̄ никкханто, на ра̄джа̄бхинӣто, на чора̄бхинӣто, на ин̣ат̣т̣о, на бхайат̣т̣о, на джӣвика̄пакато, тасма̄ нам̣ бхагава̄ ‘‘пан̃ча ка̄магун̣е хитва̄, пийарӯпе манораме, саддха̄йа гхара̄ никкхамма̄’’ти самуттеджетва̄ имасса неккхаммасса патирӯпа̄йа пат̣ипаттийа̄ нийодженто а̄ха – ‘‘дуккхассантакаро бхава̄’’ти.
таттха ¶ сийа̄ ‘‘нану ча̄йасма̄ да̄йаджджам̣ паттхенто балакка̄рена пабба̄джито, атха касма̄ бхагава̄ а̄ха – ‘саддха̄йа гхара̄ никкхамма̄’’’ти вуччате – неккхамма̄дхимуттатта̄. айан̃хи а̄йасма̄ дӣгхараттам̣ неккхамма̄дхимутто падумуттарасамма̄самбуддхасса путтам̣ упареватам̣ на̄ма са̄ман̣ерам̣ дисва̄ сан̇кхо на̄ма на̄гара̄джа̄ хутва̄ сатта дивасе да̄нам̣ датва̄ татха̄бха̄вам̣ паттхетва̄ тато пабхути паттхана̄сампанно абхинӣха̄расампанно сатасахассакаппе па̄рамийо пӯретва̄ антимабхавам̣ упапанно. евам̣ неккхамма̄дхимуттатан̃часса бхагава̄ джа̄на̄ти. татха̄гатабалан̃н̃атаран̃хи етам̣ н̃а̄н̣ам̣. тасма̄ а̄ха – ‘‘саддха̄йа гхара̄ никкхамма̄’’ти. атха ва̄ дӣгхараттам̣ саддха̄йева гхара̄ никкхамма ида̄ни дуккхассантакаро бхава̄ти айаметтха адхиппа̄йо.
341. ида̄нисса а̄дито пабхути ват̣т̣адуккхасса антакирийа̄йа пат̣ипаттим̣ дассетум̣ ‘‘митте бхаджассу калйа̄н̣е’’тиа̄дима̄ха. таттха сӣла̄дӣхи адхика̄ калйа̄н̣амитта̄ на̄ма, те бхаджанто химавантам̣ нисса̄йа маха̄са̄ла̄ мӯла̄дӣхи вийа сӣла̄дӣхи вад̣д̣хати. тена̄ха – ‘‘митте бхаджассу калйа̄н̣е’’ти. пантан̃ча сайана̄санам̣, вивиттам̣ аппаниггхосанти йан̃ча сайана̄санам̣ пантам̣ дӯрам̣ вивиттам̣ аппа̄кин̣н̣ам̣ аппаниггхосам̣, йаттха мигасӯкара̄дисаддена аран̃н̃асан̃н̃а̄ ¶ уппаджджати, татха̄рӯпам̣ сайана̄санан̃ча бхаджассу. маттан̃н̃ӯ хохи бходжанети пама̄н̣ан̃н̃ӯ хохи, пат̣иггахан̣аматтам̣ парибхогаматтан̃ча джа̄на̄хӣти аттхо. таттха пат̣иггахан̣аматтан̃н̃уна̄ деййадхаммепи аппе да̄йакепи аппам̣ да̄тука̄ме аппамева гахетаббам̣, деййадхамме аппе да̄йаке пана бахум̣ да̄тука̄мепи аппамева гахетаббам̣, деййадхамме пана бахутаре ¶ да̄йакепи аппам̣ да̄тука̄ме аппамева гахетаббам̣, деййадхаммепи бахутаре да̄йакепи бахум̣ да̄тука̄ме аттано балам̣ джа̄нитва̄ гахетаббам̣. апича матта̄йева ван̣н̣ита̄ бхагавата̄ти парибхогаматтан̃н̃уна̄ путтамам̣сам̣ вийа аккхаббхан̃джанамива ча йонисо манаси каритва̄ бходжанам̣ парибхун̃джитаббанти.
342. евамима̄йа га̄тха̄йа брахмачарийасса упака̄рабхӯта̄йа калйа̄н̣амиттасевана̄йа нийоджетва̄ сена̄санабходжанамукхена ча паччайапарибхогапа̄рисуддхисӣле сама̄дапетва̄ ида̄ни йасма̄ чӣвара̄дӣсу тан̣ха̄йа миччха̄а̄джӣво хоти, тасма̄ там̣ пат̣иседхетва̄ а̄джӣвапа̄рисуддхисӣле сама̄дапенто ‘‘чӣваре пин̣д̣апа̄те ча̄’’ти имам̣ га̄тхама̄ха. таттха паччайети гила̄наппаччайе. етесӯти етесу чатӯсу чӣвара̄дӣсу бхиккхӯнам̣ тан̣хуппа̄даваттхӯсу. тан̣хам̣ ма̄ка̄сӣти ‘‘хирикопӣнапат̣иччха̄дана̄диаттхамева те чатта̄ро паччайа̄ ничча̄тура̄нам̣ пуриса̄нам̣ пат̣ика̄рабхӯта̄ джаджджарагхарассевимасса атидуббаласса ка̄йасса упаттхамбхабхӯта̄’’тиа̄дина̄ найена а̄дӣнавам̣ пассанто тан̣хам̣ ма̄ джанеси, аджаненто ануппа̄денто вихара̄хӣти вуттам̣ хоти. ким̣ ка̄ран̣ам̣? ма̄ ¶ локам̣ пунара̄гами. етесу хи тан̣хам̣ каронто тан̣ха̄йа а̄кад̣д̣хийама̄но пунапи имам̣ локам̣ а̄гаччхати. со твам̣ етесу тан̣хам̣ ма̄ка̄си, евам̣ санте на пуна имам̣ локам̣ а̄гамиссасӣти.
евам̣ вутте а̄йасма̄ ра̄хуло ‘‘чӣваре тан̣хам̣ ма̄ка̄сӣти мам̣ бхагава̄ а̄ха̄’’ти чӣварапат̣исам̣йутта̄ни две дхутан̇га̄ни сама̄дийи пам̣сукӯликан̇ган̃ча, течӣварикан̇ган̃ча. ‘‘пин̣д̣апа̄те тан̣хам̣ ма̄ка̄сӣти мам̣ бхагава̄ а̄ха̄’’ти пин̣д̣апа̄тапат̣исам̣йутта̄ни пан̃ча дхутан̇га̄ни сама̄дийи – пин̣д̣апа̄тикан̇гам̣, сапада̄нача̄рикан̇гам̣, ека̄саникан̇гам̣, паттапин̣д̣икан̇гам̣, кхалупаччха̄бхаттикан̇ганти. ‘‘сена̄сане тан̣хам̣ ма̄ка̄сӣти мам̣ бхагава̄ а̄ха̄’’ти сена̄санапат̣исам̣йутта̄ни ¶ чха дхутан̇га̄ни сама̄дийи – а̄ран̃н̃икан̇гам̣, аббхока̄сикан̇гам̣, руккхамӯликан̇гам̣, йатха̄сантхатикан̇гам̣, соса̄никан̇гам̣, несаджджикан̇ганти. ‘‘гила̄наппаччайе тан̣хам̣ ма̄ка̄сӣти мам̣ бхагава̄ а̄ха̄’’ти саббаппаччайесу йатха̄ла̄бхам̣ йатха̄балам̣ йатха̄са̄руппанти тӣхи ¶ сантосехи сантут̣т̣хо ахоси, йатха̄ там̣ суббачо кулапутто падаккхин̣агга̄хӣ ануса̄санинти.
343. евам̣ бхагава̄ а̄йасмантам̣ ра̄хулам̣ а̄джӣвапа̄рисуддхисӣле сама̄дапетва̄ ида̄ни авасесасӣле саматхавипассана̄су ча сама̄дапетум̣ ‘‘сам̣вуто па̄тимоккхасми’’нтиа̄дима̄ха. таттха сам̣вуто па̄тимоккхасминти еттха бхавассӯти па̄т̣хасесо. бхава̄ти антимападена ва̄ самбандхо ведитаббо, татха̄ дутийападе. еваметехи двӣхи вачанехи па̄тимоккхасам̣варасӣле, индрийасам̣варасӣле ча сама̄дапеси. па̄кат̣авасена четтха пан̃чиндрийа̄ни вутта̄ни. лаккхан̣ато пана чхат̣т̣хампи вуттам̣йева хотӣти ведитаббам̣. сати ка̄йагата̄ тйаттхӯти евам̣ чатупа̄рисуддхисӣле патит̣т̣хитасса туйхам̣ чатудха̄туваваттха̄начатуббидхасампаджан̃н̃а̄на̄па̄нассатиа̄ха̄репат̣икӯласан̃н̃а̄бха̄вана̄дибхеда̄ ка̄йагата̄ сати аттху бхавату, бха̄вехи нанти аттхо. ниббида̄бахуло бхава̄ти сам̣са̄рават̣т̣е уккан̣т̣ханабахуло саббалоке анабхиратасан̃н̃ӣ хохӣти аттхо.
344. етта̄вата̄ ниббедхабха̄гийам̣ упача̄рабхӯмим̣ дассетва̄ ида̄ни аппана̄бхӯмим̣ дассенто ‘‘нимиттам̣ париваджджехӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха нимиттанти ра̄гат̣т̣ха̄нийам̣ субханимиттам̣. тенева нам̣ парато висесенто а̄ха – ‘‘субхам̣ ра̄гӯпасан̃хита’’нти. париваджджехӣти аманасика̄рена париччаджа̄хи. асубха̄йа читтам̣ бха̄вехӣти йатха̄ савин̃н̃а̄н̣аке авин̃н̃а̄н̣аке ва̄ ка̄йе асубхабха̄вана̄ сампаджджати, евам̣ читтам̣ бха̄вехи. екаггам̣ сусама̄хитанти упача̄расама̄дхина̄ екаггам̣, аппана̄сама̄дхина̄ сусама̄хитам̣. йатха̄ те ӣдисам̣ читтам̣ хоти, татха̄ нам̣ бха̄вехӣти аттхо.
345. евамасса ¶ аппана̄бхӯмим̣ дассетва̄ випассанам̣ дассенто ‘‘анимитта’’нтиа̄дима̄ха. таттха анимиттан̃ча бха̄вехӣти евам̣ ниббедхабха̄гийена сама̄дхина̄ сама̄хитачитто випассанам̣ бха̄вехӣти вуттам̣ хоти. випассана̄ хи ‘‘аничча̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ ниччанимиттато вимуччатӣти анимитто вимоккхо’’тиа̄дина̄ ¶ найена ра̄ганимитта̄дӣнам̣ ва̄ аггахан̣ена анимиттавоха̄рам̣ лабхати. йатха̄ха –
‘‘со кхва̄хам̣, а̄вусо, саббанимитта̄нам̣ аманасика̄ра̄ анимиттам̣ четосама̄дхим̣ упасампаджджа ¶ вихара̄ми. тасса майхам̣, а̄вусо, имина̄ виха̄рена вихарато нимитта̄нуса̄ри вин̃н̃а̄н̣ам̣ хотӣ’’ти (сам̣. ни. 4.340).
ма̄на̄нусайамуджджаха̄ти има̄йа анимиттабха̄вана̄йа аниччасан̃н̃ам̣ пат̣илабхитва̄ ‘‘аниччасан̃н̃ино, мегхийа, анаттасан̃н̃а̄ сан̣т̣ха̄ти, анаттасан̃н̃ӣ асмима̄насамуггха̄там̣ па̄пун̣а̄тӣ’’ти евама̄дина̄ (а. ни. 9.3; уда̄. 31) ануккамена ма̄на̄нусайам̣ уджджаха паджаха париччаджа̄хӣти аттхо. тато ма̄на̄бхисамайа̄, упасанто чариссасӣти атхевам̣ арийамаггена ма̄насса абхисамайа̄ кхайа̄ вайа̄ паха̄на̄ пат̣иниссагга̄ упасанто ниббуто сӣтибхӯто саббадаратхапарил̣а̄хавирахито йа̄ва анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄си, та̄ва сун̃н̃ата̄нимитта̄ппан̣ихита̄нам̣ ан̃н̃атаран̃н̃атарена пхаласама̄паттивиха̄рена чариссаси вихариссасӣти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.
тато парам̣ ‘‘иттхам̣ судам̣ бхагава̄’’тиа̄ди сан̇гӣтика̄рака̄нам̣ вачанам̣. таттха иттхам̣ суданти иттхам̣ су идам̣, евамева̄ти вуттам̣ хоти. сесаметтха утта̄наттхамева. евам̣ овадийама̄но ча̄йасма̄ ра̄хуло парипа̄кагатесу вимуттипарипа̄чанийесу дхаммесу чӯл̣ара̄хулова̄дасуттапарийоса̄не анекехи девата̄сахассехи саддхим̣ арахатте патит̣т̣ха̄сӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа ра̄хуласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
12. нигродхакаппасутта-(ван̇гӣсасутта)-ван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ме сутанти нигродхакаппасуттам̣, ‘‘ван̇гӣсасутта’’нтипи вуччати. ка̄ уппатти? айамева йа̄сса нида̄не вутта̄. таттха евам̣ метиа̄дӣни вуттаттха̄нева, йато ¶ та̄ни ан̃н̃а̄ни ча татха̄видха̄ни чхад̣д̣етва̄ авуттанайамева ван̣н̣айисса̄ма. агга̄л̣аве четийети а̄л̣авийам̣ аггачетийе. ануппанне хи бхагавати агга̄л̣аваготамака̄дӣни анека̄ни четийа̄ни ахесум̣ йаккхана̄га̄дӣнам̣ бхавана̄ни. та̄ни уппанне бхагавати манусса̄ вина̄сетва̄ виха̄ре акам̣су, тенева ча на̄мена вохарим̣су. тато ¶ агга̄л̣авачетийасан̇кха̄те виха̄ре вихаратӣти вуттам̣ хоти. а̄йасмато ван̇гӣсасса̄ти еттха а̄йасма̄ти пийавачанам̣, ван̇гӣсоти тасса тхерасса на̄мам̣. со джа̄тито пабхути евам̣ ведитаббо – со кира парибба̄джакасса путто парибба̄джика̄йа куччхимхи джа̄то ан̃н̃атарам̣ виджджам̣ джа̄на̄ти, йасса̄нубха̄вена чхавасӣсам̣ а̄кот̣етва̄ сатта̄нам̣ гатим̣ джа̄на̄ти. манусса̄пи судам̣ аттано н̃а̄тӣнам̣ ка̄лаката̄нам̣ суса̄нато сӣса̄ни а̄нетва̄ там̣ тесам̣ гатим̣ пуччханти. со ‘‘асуканирайе ниббатто, асукамануссалоке’’ти вадати. те тена вимхита̄ тасса бахум̣ дханам̣ денти. евам̣ со сакаладжамбудӣпе па̄кат̣о ахоси.
со сатасахассакаппам̣ пӯритапа̄рамӣ абхинӣха̄расампанно пан̃чахи пурисасахассехи паривуто га̄манигамаджанападара̄джадха̄нӣсу вичаранто са̄ваттхим̣ ануппатто. тена ча самайена бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати, са̄ваттхива̄сино пуребхаттам̣ да̄нам̣ датва̄ паччха̄бхаттам̣ суниваттха̄ супа̄рута̄ пуппхагандха̄дӣни гахетва̄ дхаммассаванаттха̄йа джетаванам̣ гаччханти. со те дисва̄ ‘‘маха̄джанака̄йо кухим̣ гаччхатӣ’’ти пуччхи. атхасса те а̄чиккхим̣су – ‘‘буддхо локе уппанно, со бахуджанахита̄йа дхаммам̣ десети, таттха гаччха̄ма̄’’ти. сопи техи саддхим̣ сапарива̄ро гантва̄ бхагавата̄ саддхим̣ саммодитва̄ екамантам̣ нисӣди. атха нам̣ бхагава̄ а̄мантеси – ‘‘ким̣, ван̇гӣса, джа̄на̄си кира та̄дисам̣ виджджам̣, йа̄йа сатта̄нам̣ чхавасӣса̄ни а̄кот̣етва̄ гатим̣ паведесӣ’’ти? ‘‘евам̣, бхо готама, джа̄на̄мӣ’’ти. бхагава̄ нирайе ниббаттасса сӣсам̣ а̄хара̄петва̄ дассеси, со накхена а̄кот̣етва̄ ‘‘нирайе ниббаттасса сӣсам̣ бхо готама̄’’ти а̄ха. евам̣ саббагатиниббатта̄нам̣ сӣса̄ни дассеси, сопи татхева н̃атва̄ а̄рочеси. атхасса бхагава̄ кхӣн̣а̄савасӣсам̣ дассеси, со пунаппунам̣ а̄кот̣етва̄ ¶ на ан̃н̃а̄си. тато бхагава̄ ‘‘ависайо ¶ те еттха ван̇гӣса, мамевесо ¶ висайо, кхӣн̣а̄савасӣса’’нти ватва̄ имам̣ га̄тхамабха̄си –
‘‘гатӣ мига̄нам̣ паванам̣, а̄ка̄со паккхинам̣ гати;
вибхаво гати дхамма̄нам̣, нибба̄нам̣ арахато гатӣ’’ти. (пари. 339);
ван̇гӣсо га̄тхам̣ сутва̄ ‘‘имам̣ ме, бхо готама, виджджам̣ дехӣ’’ти а̄ха. бхагава̄ ‘‘на̄йам̣ виджджа̄ апаббаджита̄нам̣ сампаджджатӣ’’ти а̄ха. со ‘‘пабба̄джетва̄ ва̄ мам̣, бхо готама, йам̣ ва̄ иччхаси, там̣ катва̄ имам̣ виджджам̣ дехӣ’’ти а̄ха. тада̄ ча бхагавато нигродхакаппаттхеро самӣпе хоти, там̣ бхагава̄ а̄н̣а̄песи – ‘‘тена хи, нигродхакаппа, имам̣ пабба̄джехӣ’’ти. со там̣ пабба̄джетва̄ тачапан̃чакакаммат̣т̣ха̄нам̣ а̄чиккхи. ван̇гӣсо анупуббена пат̣исамбхида̄ппатто араха̄ ахоси. етадагге ча бхагавата̄ ниддит̣т̣хо ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ пат̣ибха̄наванта̄нам̣ йадидам̣ ван̇гӣсо’’ти (а. ни. 1.212).
евам̣ самуда̄гатасса а̄йасмато ван̇гӣсасса упаджджха̄йо ваджджа̄ваджджа̄диупаниджджха̄йанена евам̣ ладдхавоха̄ро нигродхакаппо на̄ма тхеро. каппоти тасса тхерасса на̄мам̣, нигродхамӯле пана арахаттам̣ адхигататта̄ ‘‘нигродхакаппо’’ти бхагавата̄ вутто. тато нам̣ бхиккхӯпи евам̣ вохаранти. са̄сане тхирабха̄вам̣ паттоти тхеро. агга̄л̣аве четийе ачирапариниббуто хотӣти тасмим̣ четийе ачирапариниббуто хоти. рахогатасса пат̣исаллӣнасса̄ти ган̣амха̄ вӯпакат̣т̣хатта̄ рахогатасса ка̄йена, пат̣исаллӣнасса читтена техи техи висайехи пат̣иниваттитва̄ саллӣнасса. евам̣ четасо паривитакко удапа̄дӣти имина̄ а̄ка̄рена витакко уппаджджи. касма̄ пана удапа̄дӣти. асаммукхатта̄ дит̣т̣ха̄севанатта̄ ча. айан̃хи тасса паринибба̄нака̄ле на саммукха̄ ахоси, дит̣т̣хапуббан̃ча̄нена асса хаттхакуккучча̄дипубба̄севанам̣, та̄дисан̃ча акхӣн̣а̄сава̄нампи хоти кхӣн̣а̄сава̄нампи пуббапаричайена.
татха̄ хи пин̣д̣олабха̄радва̄джо паччха̄бхаттам̣ дива̄виха̄раттха̄йа уденасса уййа̄намева гаччхати ¶ пуббе ра̄джа̄ хутва̄ таттха парича̄ресӣти имина̄ пуббапаричайена, гавампатиттхеро та̄ватим̣сабхаване сун̃н̃ам̣ девавима̄нам̣ гаччхати девапутто хутва̄ таттха парича̄ресӣти имина̄ пуббапаричайена. пилиндаваччхо бхиккхӯ васалава̄дена самуда̄чарати аббокин̣н̣а̄ни пан̃ча джа̄тисата̄ни ¶ бра̄хман̣о хутва̄ татха̄ абха̄сӣти имина̄ пуббапаричайена. тасма̄ асаммукхатта̄ дит̣т̣ха̄севанатта̄ часса евам̣ четасо ¶ паривитакко удапа̄ди ‘‘париниббуто ну кхо ме упаджджха̄йо, уда̄ху но париниббуто’’ти. тато парам̣ утта̄наттхамева. екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ти еттха пана пуна сан̣т̣ха̄панена евам̣ вуттам̣. екам̣санти ча ва̄мам̣сам̣ па̄рупитва̄ т̣хитассетам̣ адхивачанам̣. йато йатха̄ ва̄мам̣сам̣ па̄рупитва̄ т̣хитам̣ хоти, татха̄ чӣварам̣ катва̄ти евамассаттхо ведитаббо. сесам̣ па̄кат̣амева.
346. аномапан̃н̃анти омам̣ вуччати париттам̣ ла̄макам̣, на омапан̃н̃ам̣, аномапан̃н̃ам̣, маха̄пан̃н̃анти аттхо. дит̣т̣хева дхаммети паччаккхамева, имасмим̣йева аттабха̄вети ва̄ аттхо. вичикиччха̄нанти еварӯпа̄нам̣ паривитакка̄нам̣. н̃а̄тоти па̄кат̣о. йасассӣти ла̄бхапарива̄расампанно абхиниббутаттоти гуттачитто апарид̣айхама̄начитто ва̄.
347. тайа̄ катанти нигродхамӯле нисиннатта̄ ‘‘нигродхакаппо’’ти вадата̄ тайа̄ катанти йатха̄ аттана̄ упалаккхети, татха̄ бхан̣ати. бхагава̄ пана на нисиннатта̄ ева там̣ татха̄ а̄лапи, апича кхо таттха арахаттам̣ паттатта̄. бра̄хман̣асса̄ти джа̄тим̣ сандха̄йа бхан̣ати. со кира бра̄хман̣амаха̄са̄лакула̄ паббаджито. намассам̣ ачарӣти намассама̄но виха̄си. мутйапеккхоти нибба̄насан̇кха̄там̣ вимуттим̣ апеккхама̄но, нибба̄нам̣ паттхентоти вуттам̣ хоти. дал̣хадхаммадассӣти бхагавантам̣ а̄лапати. дал̣хадхаммо хи нибба̄нам̣ абхиджджанат̣т̣хена, тан̃ча бхагава̄ дассети. тасма̄ там̣ ‘‘дал̣хадхаммадассӣ’’ти а̄ха.
348. сакйа̄типи бхагавантамева кулана̄мена а̄лапати. майампи саббети ниравасесапарисам̣ сан̇ган̣хитва̄ атта̄нам̣ дассенто бхан̣ати. самантачаккхӯтипи бхагавантамева саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена а̄лапати. самават̣т̣хита̄ти самма̄ ават̣т̣хита̄ а̄бхогам̣ катва̄ т̣хита̄. ноти амха̄кам̣. савана̄йа̄ти ¶ имасса пан̃хасса веййа̄каран̣ассаванаттха̄йа. сота̄ти сотиндрийа̄ни. тувам̣ но саттха̄ твамануттаросӣти тхутивачанаматтамеветам̣.
349. чхиндева ¶ но вичикиччханти акусалавичикиччха̄йа ниббичикиччхо со, вичикиччха̄патирӯпакам̣ пана там̣ паривитаккам̣ сандха̄йевама̄ха. брӯхи метанти брӯхи ме етам̣, йам̣ майа̄ йа̄читоси ‘‘там̣ са̄вакам̣ сакйа, майампи саббе ан̃н̃а̄тумиччха̄ма̄’’ти, брӯванто ча там̣ бра̄хман̣ам̣ париниббутам̣ ведайа бхӯрипан̃н̃а маджджхева но бха̄са, париниббутам̣ н̃атва̄ маха̄пан̃н̃ам̣ бхагава̄ маджджхева амха̄кам̣ саббесам̣ бха̄са, йатха̄ саббева майам̣ джа̄неййа̄ма. саккова дева̄на сахассанеттоти идам̣ пана тхутивачанамева. апичасса айам̣ адхиппа̄йо – йатха̄ сакко сахассанетто дева̄нам̣ маджджхе ¶ техи саккаччам̣ сампат̣иччхитавачано бха̄сати, евам̣ амха̄кам̣ маджджхе амхехи сампат̣иччхитавачано бха̄са̄ти.
350. йе кечӣти имампи га̄тхам̣ бхагавантам̣ тхунантойева ваттука̄матам̣ джанетум̣ бхан̣ати. тассаттхо йе кечи абхиджджха̄дайо гантха̄ тесам̣ аппаха̄не мохавичикиччха̄нам̣ паха̄на̄бха̄вато ‘‘мохамагга̄’’ти ча ‘‘ан̃н̃а̄н̣апаккха̄’’ти ча ‘‘вичикиччхат̣т̣ха̄на̄’’ти ча вуччанти. саббе те татха̄гатам̣ патва̄ татха̄гатасса десана̄балена виддхам̣сита̄ на бхаванти нассанти. ким̣ ка̄ран̣ам̣? чаккхун̃хи етам̣ парамам̣ нара̄нам̣, йасма̄ татха̄гато саббагантхавидхаманапан̃н̃а̄чаккхуджананато нара̄нам̣ парамам̣ чаккхунти вуттам̣ хоти.
351. но че хи джа̄тӯти имампи га̄тхам̣ тхунантойева ваттука̄матам̣ джанентова бхан̣ати. таттха джа̄тӯти екам̣савачанам̣. пурисоти бхагавантам̣ сандха̄йа̄ха. джотимантоти пан̃н̃а̄джотисаманна̄гата̄ са̄рипутта̄дайо. идам̣ вуттам̣ хоти – йади бхагава̄ йатха̄ пураттхима̄дибхедо ва̄то аббхагханам̣ виханати, евам̣ десана̄вегена килесе на виханеййа ¶ . татха̄ йатха̄ аббхагханена нивуто локо тамова хоти екандхака̄ро, евам̣ ан̃н̃а̄н̣анивутопи тамовасса. йепи име да̄ни джотиманто кха̄йанти са̄рипутта̄дайо, тепи нара̄ на тапеййунти.
352. дхӣра̄ ча̄ти имампи га̄тхам̣ пуриманайенева бхан̣ати. тассаттхо дхӣра̄ ча пан̣д̣ита̄ пуриса̄ паджджотакара̄ бхаванти, пан̃н̃а̄паджджотам̣ уппа̄денти. тасма̄ ахам̣ там̣ вӣра падха̄навӣрийасаманна̄гато бхагава̄ татхева ман̃н̃е дхӣроти ча ¶ паджджотакаротвева ча ман̃н̃а̄ми. майан̃хи випассинам̣ саббадхамме йатха̄бхӯтам̣ пассантам̣ бхагавантам̣ джа̄нанта̄ ева упа̄гамумха̄, тасма̄ париса̄су но а̄викарохи каппам̣, нигродхакаппам̣ а̄чиккха пака̄сехӣти.
353. кхиппанти имампи га̄тхам̣ пуриманайенева бхан̣ати. тассаттхо кхиппам̣ гирам̣ ерайа лахум̣ ачира̄йама̄но вачанам̣ бха̄са, ваггум̣ манорамам̣ бхагава̄. йатха̄ суван̣н̣ахам̣со гочарапат̣икканто джа̄тассараванасан̣д̣ам̣ дисва̄ гӣвам̣ паггайха учча̄ретва̄ раттатун̣д̣ена сан̣икам̣ атарама̄но ваггум̣ гирам̣ никӯджати ниччха̄рети, евамева твампи сан̣икам̣ никӯджа, имина̄ маха̄пурисалаккхан̣ан̃н̃атарена биндуссарена сувикаппитена сут̣т̣хувикаппитена абхисан̇кхатена. ете майам̣ саббева уджугата̄ авиккхиттама̄наса̄ хутва̄ тава никӯджитам̣ сун̣ома̄ти.
354. пахӣнаджа̄тимаран̣анти ¶ имампи га̄тхам̣ пуриманайенева бхан̣ати. таттха на сесетӣти асесо, там̣ асесам̣. сота̄панна̄дайо вийа кин̃чи асесетва̄ пахӣнаджа̄тимаран̣анти вуттам̣ хоти. ниггайха̄ти сут̣т̣ху йа̄читва̄ нибандхитва̄. дхонанти дхутасаббапа̄пам̣. вадесса̄мӣти катха̄песса̄ми дхаммам̣. на ка̄мака̄ро хи путхуджджана̄нанти путхуджджана̄намева хи ка̄мака̄ро наттхи, йам̣ паттхенти н̃а̄тум̣ ва̄ ваттум̣ ва̄, там̣ на сакконти. сан̇кхеййака̄ро ча татха̄гата̄нанти татха̄гата̄нам̣ пана вӣмам̣сака̄ро пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄ кирийа̄. те йам̣ паттхенти н̃а̄тум̣ ва̄ ваттум̣ ва̄, там̣ сакконтӣти адхиппа̄йо.
355. ида̄ни там̣ сан̇кхеййака̄рам̣ ¶ пака̄сенто ‘‘сампаннавеййа̄каран̣а’’нти га̄тхама̄ха. тассаттхо – татха̄ хи тава бхагава̄ идам̣ самуджджупан̃н̃асса таттха таттха самуггахӣтам̣ вуттам̣ паваттитам̣ сампаннавеййа̄каран̣ам̣, ‘‘сантатимаха̄матто саттата̄ламаттам̣ аббхуггантва̄ паринибба̄йиссати, суппабуддхо сакко саттаме дивасе патхавим̣ пависиссатӣ’’ти евама̄дӣсу авипарӣтам̣ дит̣т̣хам̣. тато пана сут̣т̣хутарам̣ ан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ а̄ха – айаман̃джалӣ паччхимо суппан̣а̄мито, айамапаропи ан̃джалӣ сут̣т̣хутарам̣ пан̣а̄мито. ма̄ мохайӣти ма̄ но акатханена мохайи джа̄нам̣ джа̄нанто каппасса гатим̣. аномапан̃н̃а̄ти бхагавантам̣ а̄лапати.
356. пароваранти ¶ имам̣ пана га̄тхам̣ апаренапи парийа̄йена амоханамева йа̄чанто а̄ха. таттха пароваранти локийалокуттаравасена сундара̄сундарам̣ дӯресантикам̣ ва̄. арийадхамманти чатусаччадхаммам̣. видитва̄ти пат̣ивиджджхитва̄. джа̄нанти саббам̣ н̃еййадхаммам̣ джа̄нанто. ва̄ча̄бхикан̇кха̄мӣти йатха̄ гхаммани гхаммататто пурисо киланто тасито ва̄рим̣, евам̣ те ва̄чам̣ абхикан̇кха̄ми. сутам̣ павасса̄ти сутасан̇кха̄там̣ садда̄йатанам̣ павасса паггхара мун̃ча паваттехи. ‘‘сутасса васса̄’’типи па̄т̣хо, вуттаппака̄расса садда̄йатанасса вут̣т̣хим̣ васса̄ти аттхо.
357. ида̄ни йа̄дисам̣ ва̄чам̣ абхикан̇кхати, там̣ пака̄сенто –
‘‘йадаттхикам̣ брахмачарийам̣ ачарӣ,
каппа̄йано каччисса там̣ амогхам̣;
нибба̄йи со а̄ду саупа̄дисесо,
йатха̄ вимутто аху там̣ сун̣ома̄’’ти. –
га̄тхама̄ха ¶ . таттха каппа̄йаноти каппамева пӯджа̄васена бхан̣ати. йатха̄ вимуттоти ‘‘ким̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ йатха̄ асеккха̄, уда̄ху упа̄дисеса̄йа йатха̄ секкха̄’’ти пуччхати. сесаметтха па̄кат̣амева.
358. евам̣ два̄дасахи га̄тха̄хи йа̄чито бхагава̄ там̣ вийа̄каронто –
‘‘аччхеччхи тан̣хам̣ идха на̄марӯпе, (ити бхагава̄)
кан̣хасса сотам̣ дӣгхаратта̄нусайитам̣;
ата̄ри джа̄тим̣ маран̣ам̣ асесам̣,
иччабравӣ бхагава̄ пан̃часет̣т̣хо’’ти. –
га̄тхама̄ха. таттха пуримападасса та̄ва аттхо – йа̄пи имасмим̣ на̄марӯпе ка̄матан̣ха̄дибхеда̄ тан̣ха̄дӣгхараттам̣ аппахӣнат̣т̣хена анусайита̄ кан̣хана̄макасса ма̄расса ‘‘сота’’нтипи вуччати, там̣ кан̣хасса сотабхӯтам̣ дӣгхаратта̄нусайитам̣ ¶ идха на̄марӯпе тан̣хам̣ каппа̄йано чхиндӣти. ити бхагава̄ти идам̣ панеттха сан̇гӣтика̄ра̄нам̣ вачанам̣. ата̄ри джа̄тим̣ маран̣ам̣ асесанти со ¶ там̣ тан̣хам̣ чхетва̄ асесам̣ джа̄тимаран̣ам̣ ата̄ри, анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йӣти дассети. иччабравӣ бхагава̄ пан̃часет̣т̣хоти ван̇гӣсена пут̣т̣хо бхагава̄ етадавоча пан̃чаннам̣ пат̣хамасисса̄нам̣ пан̃чаваггийа̄нам̣ сет̣т̣хо, пан̃чахи ва̄ саддха̄дӣхи индрийехи, сӣла̄дӣхи ва̄ дхаммаккхандхехи ативисит̣т̣хехи чаккхӯхи ча сет̣т̣хоти сан̇гӣтика̄ра̄намевидам̣ вачанам̣.
359. евам̣ вутте бхагавато бха̄ситамабхинандама̄насо ван̇гӣсо ‘‘еса сутва̄’’тиа̄дига̄тха̄йо а̄ха. таттха пат̣хамага̄тха̄йа исисаттама̄ти бхагава̄ иси ча саттамо ча уттамат̣т̣хена випассӣсикхӣвессабхӯкакусандхакон̣а̄гаманакассапана̄маке чха исайо аттана̄ саха сатта каронто па̄тубхӯтотипи исисаттамо, там̣ а̄лапанто а̄ха. на мам̣ ван̃чесӣти йасма̄ париниббуто, тасма̄ тасса париниббутабха̄вам̣ иччхантам̣ мам̣ на ван̃чеси, на висам̣ва̄десӣти аттхо. сесаметтха па̄кат̣амева.
360. дутийага̄тха̄йа йасма̄ мутйапеккхо виха̄си, тасма̄ там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ, аху буддхасса са̄вако’’ти. маччуно джа̄лам̣ татанти тебхӯмакават̣т̣е виттхатам̣ ма̄расса тан̣ха̄джа̄лам̣. ма̄йа̄виноти бахума̄йасса. ‘‘татха̄ ма̄йа̄вино’’типи кечи пат̣ханти, тесам̣ йо анека̄хи ¶ ма̄йа̄хи анекаккхаттумпи бхагавантам̣ упасан̇ками, тасса татха̄ ма̄йа̄виноти адхиппа̄йо.
361. татийага̄тха̄йа а̄дӣти ка̄ран̣ам̣. упа̄да̄насса̄ти ват̣т̣асса. ват̣т̣ан̃хи упа̄да̄таббат̣т̣хена идха ‘‘упа̄да̄на’’нти вуттам̣, тассева упа̄да̄насса а̄дим̣ авиджджа̄тан̣ха̄дибхедам̣ ка̄ран̣ам̣ аддаса каппоти евам̣ ваттум̣ ват̣т̣ати бхагава̄ти адхиппа̄йена вадати. аччага̄ вата̄ти атикканто вата. маччудхеййанти маччу еттха дхийатӣти маччудхеййам̣, тебхӯмакават̣т̣ассетам̣ адхивачанам̣. там̣ судуттарам̣ маччудхеййам̣ аччага̄ вата̄ти ведаджа̄то бхан̣ати. сесаметтха па̄кат̣амева̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа нигродхакаппасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
13. самма̄парибба̄джанӣйасутта-(маха̄самайасутта)-ван̣н̣ана̄
362. пуччха̄ми ¶ ¶ ¶ муним̣ пахӯтапан̃н̃анти самма̄парибба̄джанӣйасуттам̣, ‘‘маха̄самайасутта’’нтипи вуччати маха̄самайадивасе катхитатта̄. ка̄ уппатти? пуччха̄васика̄ уппатти. ниммитабуддхена хи пут̣т̣хо бхагава̄ имам̣ суттамабха̄си, там̣ саддхим̣ пуччха̄йа ‘‘самма̄парибба̄джанӣйасутта’’нти вуччати. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато пана са̄кийаколийа̄нам̣ уппаттито пабхути пора̄н̣ехи ван̣н̣ӣйати.
татра̄йам̣ уддесамаггаван̣н̣ана̄ – пат̣хамакаппика̄нам̣ кира ран̃н̃о маха̄самматасса роджо на̄ма путто ахоси. роджасса варароджо, варароджасса калйа̄н̣о, калйа̄н̣асса варакалйа̄н̣о, варакалйа̄н̣асса мандха̄та̄, мандха̄тусса варамандха̄та̄, варамандха̄тусса упосатхо, упосатхасса варо, варасса упаваро, упаварасса магхадево, магхадевасса парампара̄ чатура̄сӣти кхаттийасахасса̄ни ахесум̣. тесам̣ парато тайо окка̄кавам̣са̄ ахесум̣. тесу татийаокка̄касса пан̃ча махесийо ахесум̣ – хаттха̄, читта̄, джанту, джа̄линӣ, виса̄кха̄ти. екекисса̄ пан̃ча пан̃ча иттхисата̄ни парива̄ра̄. саббаджет̣т̣ха̄йа чатта̄ро путта̄ – окка̄мукхо, каракан̣д̣у, хаттхинико, синипуроти; пан̃ча дхӣтаро – пийа̄, суппийа̄, а̄нанда̄, виджита̄, виджитасена̄ти. евам̣ са̄ нава путте лабхитва̄ ка̄ламака̄си.
атха ра̄джа̄ ан̃н̃ам̣ дахарам̣ абхирӯпам̣ ра̄джадхӣтарам̣ а̄нетва̄ аггамахесит̣т̣ха̄не т̣хапеси. са̄пи джантум̣ на̄ма екам̣ путтам̣ виджа̄йи. там̣ джантукума̄рам̣ пан̃чамадивасе алан̇каритва̄ ран̃н̃о дассеси. ра̄джа̄ тут̣т̣хо махесийа̄ варам̣ ада̄си. са̄ н̃а̄такехи саддхим̣ мантетва̄ путтасса раджджам̣ йа̄чи. ра̄джа̄ ‘‘насса васали, мама путта̄нам̣ антара̄йамиччхасӣ’’ти на̄да̄си. са̄ пунаппунам̣ ¶ рахо ра̄джа̄нам̣ паритосетва̄ ‘‘на, маха̄ра̄джа, муса̄ва̄до ват̣т̣атӣ’’тиа̄дӣни ватва̄ йа̄чати ева. атха ра̄джа̄ путте а̄мантеси – ‘‘ахам̣, та̄та̄, тумха̄кам̣ канит̣т̣хам̣ джантукума̄рам̣ дисва̄ тасса ма̄туйа̄ сахаса̄ варам̣ ада̄сим̣. са̄ ¶ путтасса раджджам̣ парин̣а̄метум̣ иччхати. тумхе мамаччайена а̄гантва̄ раджджам̣ ка̄реййа̄тха̄’’ти ат̣т̣хахи амаччехи саддхим̣ уййоджеси. те бхагинийо а̄да̄йа чатуран̇гинийа̄ сена̄йа нагара̄ никкхамим̣су. ‘‘кума̄ра̄ питуаччайена а̄гантва̄ раджджам̣ ка̄рессанти, гаччха̄ма не упат̣т̣хаха̄ма̄’’ти чинтетва̄ бахӯ манусса̄ анубандхим̣су. пат̣хамадивасе йоджанаматта̄ ¶ сена̄ ахоси, дутийадивасе двийоджанаматта̄, татийадивасе тийоджанаматта̄. кума̄ра̄ чинтесум̣ – ‘‘маха̄ айам̣ балака̄йо, саче майам̣ кан̃чи са̄мантара̄джа̄нам̣ аккамитва̄ джанападам̣ ган̣хисса̄ма, сопи но на пахоссати, ким̣ паресам̣ пӣл̣ам̣ катва̄ ладдхараджджена, маха̄ джамбудӣпо, аран̃н̃е нагарам̣ ма̄песса̄ма̄’’ти химаванта̄бхимукха̄ агамим̣су.
таттха нагарама̄панока̄сам̣ парийесама̄на̄ химавати капило на̄ма гхоратапо та̄пасо пат̣ивасати поккхаран̣итӣре маха̄са̄касан̣д̣е, тасса васанока̄сам̣ гата̄. со те дисва̄ пуччхитва̄ саббам̣ паваттим̣ сутва̄ тесу анукампам̣ ака̄си. со кира бхуммаджа̄лам̣ на̄ма виджджам̣ джа̄на̄ти, йа̄йа уддхам̣ асӣтихаттхе а̄ка̄се ча хет̣т̣ха̄ бхӯмийан̃ча гун̣адосе пассати. атхекасмим̣ падесе сӯкарамига̄ сӣхабйаггха̄дайо та̄сетва̄ парипа̄тенти, ман̣д̣ӯкамӯсика̄ саппе бхим̣са̄пенти. со те дисва̄ ‘‘айам̣ бхӯмиппадесо патхавӣагга’’нти тасмим̣ падесе ассамам̣ ма̄песи. тато со ра̄джакума̄ре а̄ха – ‘‘саче мама на̄мена нагарам̣ каротха, деми во имам̣ ока̄са’’нти. те татха̄ пат̣иджа̄ним̣су. та̄пасо ‘‘имасмим̣ ока̄се т̣хатва̄ чан̣д̣а̄лапуттопи чаккаваттим̣ балена атисетӣ’’ти ватва̄ ‘‘ассаме ран̃н̃о гхарам̣ ма̄петва̄ нагарам̣ ма̄петха̄’’ти там̣ ока̄сам̣ датва̄ сайам̣ авидӯре паббатапа̄де ассамам̣ катва̄ васи. тато ¶ кума̄ра̄ таттха нагарам̣ ма̄петва̄ капиласса вуттхока̄се кататта̄ ‘‘капилаваттхӯ’’ти на̄мам̣ а̄ропетва̄ таттха нива̄сам̣ каппесум̣.
атха амачча̄ ‘‘име кума̄ра̄ вайаппатта̄, йади несам̣ пита̄ сантике бхавеййа, со а̄ва̄хавива̄хам̣ ка̄реййа. ида̄ни пана амха̄кам̣ бха̄ро’’ти чинтетва̄ кума̄рехи саддхим̣ мантесум̣. кума̄ра̄ ‘‘амха̄кам̣ садиса̄ кхаттийадхӣтаро на пасса̄ма, та̄сампи бхагинӣнам̣ садисе кхаттийакума̄ре, джа̄тисамбхедан̃ча ¶ на карома̄’’ти. те джа̄тисамбхедабхайена джет̣т̣хабхагиним̣ ма̄тут̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ авасеса̄хи сам̣ва̄сам̣ каппесум̣. тесам̣ пита̄ там̣ паваттим̣ сутва̄ ‘‘сакйа̄ вата, бхо кума̄ра̄, парамасакйа̄ вата, бхо кума̄ра̄’’ти уда̄нам̣ уда̄неси. айам̣ та̄ва сакйа̄нам̣ уппатти. вуттампи четам̣ бхагавата̄ –
‘‘атха кхо, амбат̣т̣ха, ра̄джа̄ окка̄ко амачче па̄рисадждже а̄мантеси – ‘кахам̣ ну кхо, бхо, етарахи кума̄ра̄ саммантӣ’ти. аттхи, дева, химавантапассе поккхаран̣ийа̄ тӣре маха̄са̄касан̣д̣о, таттхетарахи кума̄ра̄ самманти. те джа̄тисамбхедабхайа̄ сака̄хи бхагинӣхи саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ каппентӣти. атха кхо, амбат̣т̣ха, ра̄джа̄ окка̄ко уда̄нам̣ уда̄неси – ‘сакйа̄ вата, бхо кума̄ра̄, парамасакйа̄ вата, бхо кума̄ра̄’ти, тадагге кхо пана ¶ , амбат̣т̣ха, сакйа̄ пан̃н̃а̄йанти, со ча сакйа̄нам̣ пуббапурисо’’ти (дӣ. ни. 1.267).
тато несам̣ джет̣т̣хабхагинийа̄ кут̣т̣харого удапа̄ди, ковил̣а̄рапуппхасадиса̄ни гатта̄ни ахесум̣. ра̄джакума̄ра̄ ‘‘има̄йа саддхим̣ екато нисаджджат̣т̣ха̄набходжана̄дӣни каронта̄нампи упари еса рого сан̇каматӣ’’ти чинтетва̄ уййа̄накӣл̣ам̣ гаччханта̄ вийа там̣ йа̄не а̄ропетва̄ аран̃н̃ам̣ пависитва̄ поккхаран̣им̣ кхан̣а̄петва̄ ¶ там̣ таттха кха̄данӣйабходжанӣйехи саддхим̣ паккхипитва̄ упари падарам̣ пат̣иччха̄да̄петва̄ пам̣сум̣ датва̄ паккамим̣су. тена ча самайена ра̄мо на̄ма ра̄джа̄ кут̣т̣харогӣ ородхехи ча на̄т̣акехи ча джигуччхийама̄но тена сам̣вегена джет̣т̣хапуттасса раджджам̣ датва̄ аран̃н̃ам̣ пависитва̄ таттха пан̣н̣амӯлапхала̄ни парибхун̃джанто начирассева арого суван̣н̣аван̣н̣о хутва̄, ито чито ча вичаранто махантам̣ сусираруккхам̣ дисва̄ тассаббхантаре сол̣асахаттхаппама̄н̣ам̣ там̣ кола̄пам̣ содхетва̄, два̄ран̃ча ва̄тапа̄нан̃ча катва̄ ниссен̣им̣ бандхитва̄ таттха ва̄сам̣ каппеси. со ан̇га̄ракат̣а̄хе аггим̣ катва̄ раттим̣ виссаран̃ча суссаран̃ча сун̣анто сайати. со ‘‘асукасмим̣ падесе сӣхо саддамака̄си, асукасмим̣ бйаггхо’’ти саллаккхетва̄ пабха̄те таттха гантва̄ вигха̄самам̣сам̣ а̄да̄йа пачитва̄ кха̄дати.
атхекадивасам̣ со паччӯсасамайе аггим̣ джа̄летва̄ нисӣди. тена ча самайена тасса̄ ра̄джадхӣта̄йа гандхам̣ гха̄йитва̄ бйаггхо там̣ падесам̣ кхан̣итва̄ ¶ падараттхаре виварамака̄си. тена виварена са̄ бйаггхам̣ дисва̄ бхӣта̄ виссарамака̄си. со там̣ саддам̣ сутва̄ ‘‘иттхисаддо есо’’ти ча саллаккхетва̄ па̄това таттха гантва̄ ‘‘ко еттха̄’’ти а̄ха. ‘‘ма̄туга̄мо са̄мӣ’’ти. ‘‘никкхама̄’’ти. ‘‘на никкхама̄мӣ’’ти. ‘‘ким̣ ка̄ран̣а̄’’ти? ‘‘кхаттийакан̃н̃а̄ аха’’нти. евам̣ соббхе никха̄та̄пи ма̄намева кароти. со саббам̣ пуччхитва̄ ‘‘ахампи кхаттийо’’ти джа̄тим̣ а̄чиккхитва̄ ‘‘ехи да̄ни кхӣре паккхиттасаппи вийа джа̄та’’нти а̄ха. са̄ ‘‘кут̣т̣харогинӣмхи са̄ми, на сакка̄ никкхамиту’’нти а̄ха. со ‘‘катакаммо да̄ни ахам̣ сакка̄ тикиччхиту’’нти ниссен̣им̣ датва̄ там̣ уддхаритва̄ аттано васанока̄сам̣ нетва̄ сайам̣ парибхуттабхесаджджа̄ни ева датва̄ начирассева арогам̣ суван̣н̣аван̣н̣амака̄си. со та̄йа саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ каппеси. са̄ пат̣хамасам̣ва̄сенева габбхам̣ ган̣хитва̄ две путте виджа̄йи, пунапи двети евам̣ сол̣асаккхаттум̣ виджа̄йи. евам̣ те дваттим̣са бха̄таро ахесум̣. те анупуббена вуд̣д̣хиппатте пита̄ саббасиппа̄ни сиккха̄песи.
атхекадивасам̣ ¶ ¶ еко ра̄маран̃н̃о нагарава̄сӣ паббате ратана̄ни гавесанто там̣ падесам̣ а̄гато ра̄джа̄нам̣ дисва̄ ан̃н̃а̄си. ‘‘джа̄на̄махам̣, дева, тумхе’’ти а̄ха. ‘‘куто твам̣ а̄гатосӣ’’ти ча тена пут̣т̣хо ‘‘нагарато дева̄’’ти а̄ха. тато нам̣ ра̄джа̄ саббам̣ паваттим̣ пуччхи. евам̣ тесу самуллапама̄несу те да̄рака̄ а̄гамим̣су. со те дисва̄ ‘‘име ке дева̄’’ти пуччхи. ‘‘путта̄ ме бхан̣е’’ти. ‘‘имехи да̄ни, дева, дваттим̣сакума̄рехи паривуто ване ким̣ кариссаси, ехи раджджамануса̄са̄’’ти? ‘‘алам̣, бхан̣е, идхева сукха’’нти. со ‘‘ладдхам̣ да̄ни ме катха̄па̄бхата’’нти нагарам̣ гантва̄ ран̃н̃о путтасса̄рочеси. ран̃н̃о путто ‘‘питарам̣ а̄несса̄мӣ’’ти чатуран̇гинийа̄ сена̄йа таттха гантва̄ на̄наппака̄рехи питарам̣ йа̄чи. сопи ‘‘алам̣, та̄та кума̄ра, идхева сукха’’нти нева иччхи. тато ра̄джапутто ‘‘на да̄ни ра̄джа̄ а̄гантум̣ иччхати, хандасса идхева нагарам̣ ма̄пемӣ’’ти чинтетва̄ там̣ коларуккхам̣ уддхаритва̄ гхарам̣ катва̄ нагарам̣ ма̄петва̄ коларуккхам̣ апанетва̄ кататта̄ ‘‘коланагара’’нти ча бйаггхапатхе кататта̄ ‘‘бйаггхападжджа’’нти ча̄ти две на̄ма̄ни а̄ропетва̄ агама̄си.
тато ¶ вайаппатте кума̄ре ма̄та̄ а̄н̣а̄песи – ‘‘та̄та̄, тумха̄кам̣ капилаваттхува̄сино сакйа̄ ма̄тула̄ хонти, дхӣтаро несам̣ ган̣хатха̄’’ти. те йам̣ дивасам̣ кхаттийакан̃н̃а̄йо надӣкӣл̣анам̣ гаччханти, там̣ дивасам̣ гантва̄ надӣтиттхам̣ упарундхитва̄ на̄ма̄ни са̄ветва̄ паттхита̄ паттхита̄ ра̄джадхӣтаро гахетва̄ агамам̣су. сакйара̄джа̄но сутва̄ ‘‘хоту бхан̣е, амха̄кам̣ н̃а̄така̄ ева̄’’ти тун̣хӣ ахесум̣. айам̣ колийа̄нам̣ уппатти.
евам̣ тесам̣ са̄кийаколийа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄ва̄хавива̄хам̣ каронта̄нам̣ а̄гато вам̣со йа̄ва сӣхаханура̄джа̄, та̄ва виттха̄рато ведитаббо – сӣхахануран̃н̃о кира пан̃ча путта̄ ахесум̣ ¶ – суддходано, амитодано, дхотодано, саккодано, суккоданоти. тесу суддходане раджджам̣ ка̄райама̄не тасса паджа̄патийа̄ ан̃джанаран̃н̃о дхӣта̄йа маха̄ма̄йа̄девийа̄ куччхимхи пӯритапа̄рамӣ маха̄пурисо джа̄таканида̄не вуттанайена туситапура̄ чавитва̄ пат̣исандхим̣ гахетва̄ анупуббена катамаха̄бхиниккхамано самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхитва̄ паваттитаварадхаммачакко ануккамена капилаваттхум̣ гантва̄ суддходанамаха̄ра̄джа̄дайо арийапхале патит̣т̣ха̄петва̄ джанападача̄рикам̣ паккамитва̄ пунапи апарена самайена пачча̄гантва̄ паннарасахи бхиккхусатехи саддхим̣ капилаваттхусмим̣ вихарати нигродха̄ра̄ме.
таттха вихаранте ча бхагавати са̄кийаколийа̄нам̣ удакам̣ пат̣ичча калахо ахоси. катхам̣? несам̣ ¶ кира убхиннампи капилапураколийапура̄нам̣ антаре рохин̣ӣ на̄ма надӣ паваттати. са̄ када̄чи апподака̄ хоти, када̄чи маходака̄. апподакака̄ле сетум̣ катва̄ са̄кийа̄пи колийа̄пи аттано аттано сассапа̄йанаттхам̣ удакам̣ а̄ненти. тесам̣ манусса̄ екадивасам̣ сетум̣ каронта̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ бхан̣д̣анта̄ ‘‘аре тумха̄кам̣ ра̄джакулам̣ бхагинӣхи саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ каппеси куккут̣асон̣асин̇га̄ла̄дитираччха̄на̄ вийа, тумха̄кам̣ ра̄джакулам̣ сусираруккхе ва̄сам̣ каппеси писа̄чиллика̄ вийа̄’’ти евам̣ джа̄тива̄дена кхум̣сетва̄ аттано аттано ра̄джӯнам̣ а̄рочесум̣. те куддха̄ йуддхасаджджа̄ хутва̄ рохин̣ӣнадӣтӣрам̣ сампатта̄. евам̣ са̄гарасадисам̣ балам̣ ат̣т̣ха̄си.
атха ¶ бхагава̄ ‘‘н̃а̄така̄ калахам̣ каронти, ханда, не ва̄ресса̄мӣ’’ти а̄ка̄сена̄гантва̄ двиннам̣ сена̄нам̣ маджджхе ат̣т̣ха̄си. тампи а̄ваджджетва̄ са̄ваттхито а̄гатоти еке. евам̣ т̣хатва̄ ча пана ¶ аттадан̣д̣асуттам̣ (су. ни. 941 а̄дайо) абха̄си. там̣ сутва̄ саббе сам̣вегаппатта̄ а̄вудха̄ни чхад̣д̣етва̄ бхагавантам̣ намассама̄на̄ ат̣т̣хам̣су, махаггхан̃ча а̄санам̣ пан̃н̃а̄песум̣. бхагава̄ оруйха пан̃н̃атта̄сане нисӣдитва̄ ‘‘кут̣ха̄рӣхаттхо пурисо’’тиа̄дикам̣ пханданаджа̄такам̣ (джа̄. 1.13.14), ‘‘ванда̄ми там̣ кун̃джара̄’’тиа̄дикам̣ лат̣укикаджа̄такам̣ (джа̄. 1.5.39).
‘‘саммодама̄на̄ гаччханти, джа̄лама̄да̄йа паккхино;
йада̄ те вивадиссанти, тада̄ ехинти ме васа’’нти. (джа̄. 1.1.33) –
имам̣ ват̣т̣акаджа̄такан̃ча катхетва̄ пуна тесам̣ чирака̄лаппаваттам̣ н̃а̄тибха̄вам̣ дассенто имам̣ маха̄вам̣сам̣ катхеси. те ‘‘пуббе кира майам̣ н̃а̄така̄ ева̄’’ти ативийа пасӣдим̣су. тато сакйа̄ ад̣д̣хатеййакума̄расате, колийа̄ ад̣д̣хатеййакума̄расатети пан̃ча кума̄расате бхагавато парива̄раттха̄йа адам̣су. бхагава̄ тесам̣ пуббахетум̣ дисва̄ ‘‘етха бхиккхаво’’ти а̄ха. те саббе иддхийа̄ ниббаттаат̣т̣хапариккха̄райутта̄ а̄ка̄се аббхуггантва̄ а̄гамма бхагавантам̣ вандитва̄ ат̣т̣хам̣су. бхагава̄ те а̄да̄йа маха̄ванам̣ агама̄си. тесам̣ паджа̄патийо дӯте па̄хесум̣, те та̄хи на̄наппака̄рехи палобхийама̄на̄ уккан̣т̣хим̣су. бхагава̄ тесам̣ уккан̣т̣хитабха̄вам̣ н̃атва̄ химавантам̣ дассетва̄ таттха кун̣а̄ладжа̄такакатха̄йа (джа̄. 2.21.289 кун̣а̄ладжа̄такам̣) тесам̣ анабхиратим̣ винодетука̄мо а̄ха – ‘‘дит̣т̣хапуббо во, бхиккхаве, химава̄’’ти? ‘‘на бхагава̄’’ти. ‘‘етха, бхиккхаве, пеккхатха̄’’ти аттано иддхийа̄ те а̄ка̄сена ненто ‘‘айам̣ суван̣н̣апаббато, айам̣ раджатапаббато, айам̣ ман̣ипаббато’’ти на̄наппака̄ре паббате дассетва̄ кун̣а̄ладахе маносила̄тале паччут̣т̣ха̄си. тато ‘‘химаванте саббе чатуппадабахуппада̄дибхеда̄ тираччха̄нагата̄ па̄н̣а̄ а̄гаччханту, саббесан̃ча паччхато ¶ кун̣а̄ласакун̣о’’ти адхит̣т̣ха̄си. а̄гаччханте ча те джа̄тина̄манируттивасена ван̣н̣енто ‘‘ете, бхиккхаве, хам̣са̄, ете кон̃ча̄ ¶ , ете чаккава̄ка̄, каравӣка̄, хаттхисон̣д̣ака̄, поккхараса̄така̄’’ти тесам̣ дассеси.
те ¶ вимхитахадайа̄ пассанта̄ саббапаччхато а̄гаччхантам̣ двӣхи диджакан̃н̃а̄хи мукхатун̣д̣акена д̣ам̣ситва̄ гахитакат̣т̣хавемаджджхе нисиннам̣ сахассадиджакан̃н̃а̄парива̄рам̣ кун̣а̄ласакун̣ам̣ дисва̄ аччхарийаббхутачиттаджа̄та̄ бхагавантам̣ а̄хам̣су – ‘‘каччи, бханте, бхагава̄пи идха кун̣а̄лара̄джа̄ бхӯтапуббо’’ти? ‘‘а̄ма, бхиккхаве, майа̄веса кун̣а̄лавам̣со като. атӣте хи майам̣ чатта̄ро джана̄ идха васимха̄ – на̄радо девило иси, а̄нандо гиджджхара̄джа̄, пун̣н̣амукхо пхуссакокило, ахам̣ кун̣а̄ло сакун̣о’’ти саббам̣ маха̄кун̣а̄ладжа̄такам̣ катхеси. там̣ сутва̄ тесам̣ бхиккхӯнам̣ пура̄н̣адутийика̄йо а̄раббха уппанна̄ анабхирати вӯпасанта̄. тато тесам̣ бхагава̄ саччакатхам̣ катхеси, катха̄парийоса̄не саббапаччхимако сота̄панно, саббаупаримо ана̄га̄мӣ ахоси, екопи путхуджджано ва̄ араха̄ ва̄ наттхи. тато бхагава̄ те а̄да̄йа пунадева маха̄ване орухи. а̄гаччхама̄на̄ ча те бхиккхӯ аттанова иддхийа̄ а̄гаччхим̣су.
атха несам̣ бхагава̄ упаримаггаттха̄йа пуна дхаммам̣ десеси. те пан̃часата̄пи випассанам̣ а̄рабхитва̄ арахатте патит̣т̣хахим̣су. пат̣хамам̣ патто пат̣хамамева агама̄си ‘‘бхагавато а̄рочесса̄мӣ’’ти. а̄гантва̄ ча ‘‘абхирама̄махам̣ бхагава̄, на уккан̣т̣ха̄мӣ’’ти ватва̄ бхагавантам̣ вандитва̄ екамантам̣ нисӣди. евам̣ те саббепи ануккамена а̄гантва̄ бхагавантам̣ парива̄ретва̄ нисӣдим̣су джет̣т̣хама̄саупосатхадивасе са̄йанхасамайе. тато пан̃часатакхӣн̣а̄савапаривутам̣ варабуддха̄сане нисиннам̣ бхагавантам̣ т̣хапетва̄ асан̃н̃асатте ча арӯпабрахма̄но ча сакаладасасахассачаккава̄л̣е авасесадевата̄дайо ман̇галасуттаван̣н̣ана̄йам̣ вуттанайена сукхуматтабха̄ве нимминитва̄ сампарива̄ресум̣ ‘‘вичитрапат̣ибха̄нам̣ дхаммадесанам̣ сосса̄ма̄’’ти. таттха чатта̄ро кхӣн̣а̄савабрахма̄но сама̄паттито ¶ вут̣т̣ха̄йа брахмаган̣ам̣ апассанта̄ ‘‘кухим̣ гата̄’’ти а̄ваджджетва̄ таматтхам̣ н̃атва̄ паччха̄ а̄гантва̄ ока̄сам̣ алабхама̄на̄ чаккава̄л̣амуддхани т̣хатва̄ паччекага̄тха̄йо абха̄сим̣су. йатха̄ха –
‘‘атха кхо чатуннам̣ суддха̄ва̄сака̄йика̄нам̣ девата̄нам̣ етадахоси – ‘айам̣, кхо, бхагава̄ саккесу вихарати капилаваттхусмим̣ маха̄ване махата̄ бхиккхусан̇гхена саддхим̣ пан̃чаматтехи бхиккхусатехи саббехева арахантехи. дасахи ча локадха̄тӯхи девата̄ йебхуййена саннипатита̄ хонти бхагавантам̣ дассана̄йа бхиккхусан̇гхан̃ча ¶ . йам̣нӯна майампи йена бхагава̄ ¶ тенупасан̇камеййа̄ма, упасан̇камитва̄ бхагавато сантике паччекам̣ га̄тхам̣ бха̄сеййа̄ма̄’’’ти (дӣ. ни. 2.331; сам̣. ни. 1.37).
саббам̣ сага̄тха̄вагге вуттанайенева ведитаббам̣. евам̣ гантва̄ ча таттха еко брахма̄ пураттхимачаккава̄л̣амуддхани ока̄сам̣ лабхитва̄ таттха т̣хито имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘маха̄самайо паванасмим̣…пе…
даккхита̄йе апара̄джитасан̇гха’’нти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
иман̃часса га̄тхам̣ бха̄сама̄насса паччхимачаккава̄л̣апаббате т̣хито саддам̣ ассоси.
дутийо паччхимачаккава̄л̣амуддхани ока̄сам̣ лабхитва̄ таттха т̣хито там̣ га̄тхам̣ сутва̄ имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘татра бхиккхаво сама̄дахам̣су…пе…
индрийа̄ни раккханти пан̣д̣ита̄’’ти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
татийо даккхин̣ачаккава̄л̣амуддхани ока̄сам̣ лабхитва̄ таттха т̣хито там̣ га̄тхам̣ сутва̄ имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘чхетва̄ кхӣлам̣ чхетва̄ палигхам̣…пе… сусуна̄га̄’’ти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
чатуттхо уттарачаккава̄л̣амуддхани ока̄сам̣ лабхитва̄ таттха т̣хито там̣ га̄тхам̣ сутва̄ имам̣ га̄тхамабха̄си –
‘‘йе кечи буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄се…пе…
девака̄йам̣ парипӯрессантӣ’’ти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
тассапи ¶ там̣ саддам̣ даккхин̣ачаккава̄л̣амуддхани т̣хито ассоси. евам̣ тада̄ име чатта̄ро брахма̄но парисам̣ тхометва̄ т̣хита̄ ахесум̣, маха̄брахма̄но екачаккава̄л̣ам̣ чха̄детва̄ ат̣т̣хам̣су.
атха бхагава̄ девапарисам̣ олокетва̄ бхиккхӯнам̣ а̄рочеси ¶ – ‘‘йепи те, бхиккхаве, ахесум̣ атӣтамаддха̄нам̣ араханто самма̄самбуддха̄, тесампи бхагаванта̄нам̣ етаппарама̄йева девата̄ саннипатита̄ ахесум̣. сеййатха̄пи майхам̣ ¶ етарахи, йепи те, бхиккхаве, бхависсанти ана̄гатамаддха̄нам̣ араханто самма̄самбуддха̄, тесампи бхагаванта̄нам̣ етаппарама̄йева девата̄ саннипатита̄ бхависсанти сеййатха̄пи майхам̣ етарахӣ’’ти. тато там̣ девапарисам̣ бхабба̄бхаббавасена двидха̄ вибхаджи ‘‘еттака̄ бхабба̄, еттака̄ абхабба̄’’ти. таттха ‘‘абхаббапариса̄ буддхасатепи дхаммам̣ десенте на буджджхати, бхаббапариса̄ сакка̄ бодхету’’нти н̃атва̄ пуна бхаббапуггале чарийавасена чхадха̄ вибхаджи ‘‘еттака̄ ра̄гачарита̄, еттака̄ доса-моха-витакка-саддха̄-буддхичарита̄’’ти. евам̣ чарийавасена париггахетва̄ ‘‘асса̄ париса̄йа кӣдиса̄ дхаммадесана̄ саппа̄йа̄’’ти дхаммакатхам̣ вичинитва̄ пуна там̣ парисам̣ манаса̄ка̄си – ‘‘аттаджджха̄сайена ну кхо джа̄неййа, параджджха̄сайена, ат̣т̣хуппаттивасена, пуччха̄васена̄’’ти. тато ‘‘пуччха̄васена джа̄неййа̄’’ти н̃атва̄ ‘‘пан̃хам̣ пуччхитум̣ саматтхо аттхи, наттхӣ’’ти пуна сакалапарисам̣ а̄ваджджетва̄ ‘‘наттхи кочӣ’’ти н̃атва̄ ‘‘саче ахамева пуччхитва̄ ахамева виссаджджеййам̣, евамасса̄ париса̄йа саппа̄йам̣ на хоти. йам̣нӯна̄хам̣ ниммитабуддхам̣ ма̄пеййанти па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа маномайиддхийа̄ абхисан̇кхаритва̄ ниммитабуддхам̣ ма̄песи. саббан̇гапаччан̇гӣ лаккхан̣асампанно паттачӣварадхаро а̄локитавилокита̄дисампанно хотӯ’’ти адхит̣т̣ха̄начиттена саха па̄турахоси. со па̄чӣналокадха̄туто а̄гантва̄ бхагавато самасаме а̄сане нисинно евам̣ а̄гантва̄ йа̄ни бхагавата̄ имамхи сама̄гаме чарийавасена чха сутта̄ни (су. ни. 854 а̄дайо, 868 а̄дайо, 884 а̄дайо, 901 а̄дайо, 921 а̄дайо) катхита̄ни. сеййатхидам̣ – пура̄бхедасуттам̣ калахавива̄дасуттам̣ чӯл̣абйӯхам̣ маха̄бйӯхам̣ туват̣акам̣ идамева самма̄парибба̄джанӣйанти. тесу ра̄гачаритадевата̄нам̣ саппа̄йавасена катхетаббасса имасса суттасса паваттанаттхам̣ пан̃хам̣ пуччханто ‘‘пуччха̄ми муним̣ пахӯтапан̃н̃а’’нти ¶ имам̣ га̄тхама̄ха.
таттха пахӯтапан̃н̃анти маха̄пан̃н̃ам̣. тин̣н̣анти чатурогхатин̣н̣ам̣. па̄ран̇гатанти нибба̄наппаттам̣. париниббутанти саупа̄дисесанибба̄навасена париниббутам̣. т̣хитаттанти локадхаммехи акампанӣйачиттам̣. никкхамма гхара̄ пануджджа ка̄мети ваттхука̄ме панудитва̄ гхара̄ва̄са̄ никкхамма. катхам̣ бхиккху самма̄ со локе париббаджеййа̄ти со бхиккху катхам̣ локе самма̄ париббаджеййа вихареййа анупалитто локена хутва̄, локам̣ атиккамеййа̄ти вуттам̣ хоти. сесаметтха вуттанайамева.
363. атха ¶ ¶ бхагава̄ йасма̄ а̄саваккхайам̣ аппатва̄ локе самма̄ париббаджанто на̄ма наттхи, тасма̄ тасмим̣ ра̄гачарита̄дивасена париггахите саббапуггаласамӯхе там̣ там̣ тесам̣ тесам̣ сама̄надоса̄нам̣ девата̄ган̣а̄нам̣ а̄чин̣н̣адосаппаха̄наттхам̣ ‘‘йасса ман̇гала̄’’ти а̄рабхитва̄ арахаттаникӯт̣енева кхӣн̣а̄савапат̣ипадам̣ пака̄сенто паннараса га̄тха̄йо абха̄си.
таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва ман̇гала̄ти ман̇галасутте вутта̄нам̣ дит̣т̣хаман̇гала̄дӣнаметам̣ адхивачанам̣. самӯхата̄ти сут̣т̣ху ӯхата̄ пан̃н̃а̄саттхена самуччхинна̄. уппа̄та̄ти ‘‘укка̄па̄тадиса̄д̣а̄ха̄дайо евам̣ випа̄ка̄ хонтӣ’’ти евам̣ паватта̄ уппа̄та̄бхинивеса̄. супина̄ти ‘‘пуббан̣хасамайе супинам̣ дисва̄ идам̣ на̄ма хоти, маджджханхика̄дӣсу идам̣, ва̄мапассена сайата̄ дит̣т̣хе идам̣ на̄ма хоти, даккхин̣апасса̄дӣхи идам̣, супинанте чандам̣ дисва̄ идам̣ на̄ма хоти, сӯрийа̄дайо дисва̄ ида’’нти евам̣ паватта̄ супина̄бхинивеса̄. лаккхан̣а̄ти дан̣д̣алаккхан̣аваттхалаккхан̣а̄дипа̄т̣хам̣ пат̣хитва̄ ‘‘имина̄ идам̣ на̄ма хотӣ’’ти евам̣ паватта̄ лаккхан̣а̄бхинивеса̄. те саббепи брахмаджа̄ле вуттанайенева ведитабба̄. со ман̇галадосавиппахӣноти ат̣т̣хатим̣са маха̄ман̇гала̄ни т̣хапетва̄ авасеса̄ ман̇галадоса̄ ¶ на̄ма. йасса панете ман̇гала̄дайо самӯхата̄, со ман̇галадосавиппахӣно хоти. атха ва̄ ман̇гала̄нан̃ча уппа̄та̄дидоса̄нан̃ча пахӣнатта̄ ман̇галадосавиппахӣно хоти, на ман̇гала̄дӣхи суддхим̣ паччети арийамаггасса адхигататта̄. тасма̄ самма̄ со локе париббаджеййа, со кхӣн̣а̄саво самма̄ локе париббаджеййа анупалитто локена̄ти.
364. дутийага̄тха̄йа ра̄гам̣ винайетха ма̄нусесу, диббесу ка̄месу ча̄пи бхиккхӯти ма̄нусесу ча диббесу ча ка̄магун̣есу ана̄га̄мимаггена ануппаттидхамматам̣ ненто ра̄гам̣ винайетха. атиккамма бхавам̣ самечча дхамманти евам̣ ра̄гам̣ винетва̄ тато парам̣ арахаттамаггена саббаппака̄рато парин̃н̃а̄бхисамайа̄дайо са̄дхенто чатусаччабхедампи самечча дхаммам̣ има̄йа пат̣ипада̄йа тивидхампи атиккамма бхавам̣. самма̄ соти сопи бхиккху самма̄ локе париббаджеййа.
365. татийага̄тха̄йа ‘‘ануродхавиродхавиппахӣно’’ти саббаваттхӯсу пахӣнара̄гадосо. сесам̣ вуттанайамева саббага̄тха̄су ча ‘‘сопи бхиккху самма̄ ¶ локе париббаджеййа̄’’ти йоджетаббам̣. ито паран̃хи йоджанампи аватва̄ авуттанайамева ван̣н̣айисса̄ма.
366. чатуттхага̄тха̄йа саттасан̇кха̄равасена дувидхам̣ пийан̃ча аппийан̃ча ведитаббам̣, таттха чхандара̄гапат̣игхаппаха̄нена хитва̄. анупа̄да̄йа̄ти чатӯхи упа̄да̄нехи кан̃чи дхаммам̣ аггахетва̄. аниссито ¶ кухин̃чӣти ат̣т̣хасатабхедена тан̣ха̄ниссайена два̄сат̣т̣хибхедена дит̣т̣хиниссайена ча кухин̃чи рӯпа̄дидхамме бхаве ва̄ аниссито. сам̣йоджанийехи виппамуттоти саббепи тебхӯмакадхамма̄ дасавидхасам̣йоджанасса висайатта̄ сам̣йоджанийа̄, техи саббаппака̄рато маггабха̄вана̄йа парин̃н̃а̄татта̄ ча виппамуттоти аттхо. пат̣хамапа̄дена четтха ра̄гадосаппаха̄нам̣ вуттам̣, дутийена упа̄да̄наниссайа̄бха̄во, татийена сеса̄кусалехи акусалаваттхӯхи ча виппамоккхо. пат̣хамена ва̄ ра̄гадосаппаха̄нам̣, дутийена тадупа̄йо, татийена тесам̣ пахӣнатта̄ сам̣йоджанийехи виппамоккхоти ведитаббо.
367. пан̃чамага̄тха̄йа упадхӣсӯти кхандхупадхӣсу. а̄да̄нанти а̄да̄таббат̣т̣хена ¶ тейева вуччанти. анан̃н̃анеййоти аничча̄дӣнам̣ судит̣т̣хатта̄ ‘‘идам̣ сеййо’’ти кеначи анетаббо. сесам̣ утта̄нападаттхамева. идам̣ вуттам̣ хоти – а̄да̄несу чатуттхамаггена саббасо чхандара̄гам̣ винетва̄ со винӣтачхандара̄го, тесу упадхӣсу на са̄рамети, саббе упадхӣ аса̄ракаттенева пассати. тато тесу дувидхенапи ниссайена аниссито ан̃н̃ена ва̄ кеначи ‘‘идам̣ сеййо’’ти анетаббо кхӣн̣а̄саво бхиккху самма̄ со локе париббаджеййа.
368. чхат̣т̣хага̄тха̄йа авируддхоти етесам̣ тин̣н̣ам̣ дуччарита̄нам̣ пахӣнатта̄ сучаритехи саддхим̣ авируддхо. видитва̄ дхамманти маггена чатусаччадхаммам̣ н̃атва̄. нибба̄напада̄бхипаттхайа̄ноти анупа̄дисесам̣ кхандхапаринибба̄нападам̣ паттхайама̄но. сесам̣ утта̄наттхамева.
369. саттамага̄тха̄йа аккут̣т̣хоти дасахи аккосаваттхӯхи абхисатто. на сандхийетха̄ти на упанайхетха на куппеййа. ладдха̄ парабходжанам̣ ¶ на маджджети парехи диннам̣ саддха̄деййам̣ лабхитва̄ ‘‘ахам̣ н̃а̄то йасассӣ ла̄бхӣ’’ти на маджджеййа. сесам̣ утта̄наттхамева.
370. ат̣т̣хамага̄тха̄йа лобханти висамалобхам̣. бхаванти ка̄мабхава̄дибхавам̣. евам̣ двӣхи падехи бхавабхогатан̣ха̄ вутта̄. пуримена ва̄ сабба̄пи тан̣ха̄, паччхимена каммабхаво. вирато чхеданабандхана̄ ча̄ти еваметесам̣ каммакилеса̄нам̣ пахӣнатта̄ парасаттачхеданабандхана̄ ча виратоти. сесам̣ вуттанайамева.
371. навамага̄тха̄йа са̄руппам̣ аттано видитва̄ти аттано бхиккхубха̄васса патирӯпам̣ анесана̄дим̣ паха̄йа самма̄есана̄диа̄джӣвасуддхим̣ ан̃н̃ан̃ча самма̄пат̣ипаттим̣ таттха патит̣т̣хаханена видитва̄. на хи н̃а̄таматтенева кин̃чи хоти. йатха̄татхийанти йатха̄татхам̣ йатха̄бхӯтам̣. дхамманти кхандха̄йатана̄дибхедам̣ ¶ йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ена, чатусаччадхаммам̣ ва̄ маггена видитва̄. сесам̣ утта̄наттхамева.
372. дасамага̄тха̄йа ¶ со нира̄со ана̄сиса̄ноти йасса арийамаггена вина̄ситатта̄ анусайа̄ ча на санти, акусаламӯла̄ ча самӯхата̄, со нира̄со ниттан̣хо хоти. тато а̄са̄йа абха̄вена кан̃чи рӯпа̄дидхаммам̣ на̄сӣсати. тена̄ха ‘‘нира̄со ана̄сиса̄но’’ти. сесам̣ вуттанайамева.
373. ека̄дасамага̄тха̄йа а̄савакхӣн̣оти кхӣн̣ачатура̄саво. пахӣнама̄ноти пахӣнанававидхама̄но. ра̄гапатханти ра̄гависайабхӯтам̣ тебхӯмакадхаммаджа̄там̣. упа̄тиваттоти парин̃н̃а̄паха̄нехи атикканто. дантоти саббадва̄рависеванам̣ хитва̄ арийена даматхена дантабхӯмим̣ патто. париниббутоти килесаггивӯпасамена сӣтибхӯто. сесам̣ вуттанайамева.
374. два̄дасамага̄тха̄йа саддхоти буддха̄дигун̣есу параппаччайавирахитатта̄ сабба̄ка̄расампаннена авеччаппаса̄дена саманна̄гато, на парасса саддха̄йа пат̣ипаттийам̣ гаманабха̄вена. йатха̄ха – ‘‘на кхва̄хам̣ еттха бханте бхагавато саддха̄йа ¶ гаччха̄мӣ’’ти (а. ни. 5.34). сутава̄ти воситасутакиччатта̄ параматтхикасутасаманна̄гато. нийа̄мадассӣти сам̣са̄раканта̄рамӯл̣хе локе аматапурага̄мино самматтанийа̄мабхӯтасса маггасса дасса̄вӣ, дит̣т̣хамагготи вуттам̣ хоти. ваггагатесу на ваггаса̄рӣти ваггагата̄ на̄ма два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатика̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣иломатта̄, евам̣ вагга̄хи дит̣т̣хӣхи гатесу саттесу на ваггаса̄рӣ – ‘‘идам̣ уччхиджджиссати, идам̣ татхева бхависсатӣ’’ти евам̣ дит̣т̣хивасена агаманато. пат̣игханти пат̣игха̄такам̣, читтавигха̄таканти вуттам̣ хоти. досависесанамеветам̣. винеййа̄ти винетва̄. сесам̣ вуттанайамева.
375. терасамага̄тха̄йа сам̣суддхаджиноти сам̣суддхена арахаттамаггена виджитакилесо. виват̣т̣аччхадоти виват̣ара̄гадосамохачхадано. дхаммесу васӣти чатусаччадхаммесу ¶ васиппатто. на хисса сакка̄ те дхамма̄ йатха̄ н̃а̄та̄ кеначи ан̃н̃атха̄ ка̄тум̣, тена кхӣн̣а̄саво ‘‘дхаммесу васӣ’’ти вуччати. па̄рагӯти па̄рам̣ вуччати нибба̄нам̣, там̣ гато, саупа̄дисесавасена адхигатоти вуттам̣ хоти. анеджоти апагататан̣ха̄чалано. сан̇кха̄раниродхан̃а̄н̣акусалоти сан̇кха̄раниродхо вуччати нибба̄нам̣, тамхи н̃а̄н̣ам̣ арийамаггапан̃н̃а̄, таттха кусало, чатуккхаттум̣ бха̄витатта̄ чхекоти вуттам̣ хоти.
376. чуддасамага̄тха̄йа атӣтесӯти паваттим̣ патва̄ атиккантесу пан̃чаккхандхесу. ана̄гатесӯти паваттим̣ аппаттесу пан̃чаккхандхесу ева. каппа̄тӣтоти ‘‘ахам̣ мама’’нти каппанам̣ саббампи ва̄ тан̣ха̄дит̣т̣хикаппам̣ атӣто. атичча суддхипан̃н̃оти атӣва суддхипан̃н̃о, атиккамитва̄ ¶ ва̄ суддхипан̃н̃о. ким̣ атиккамитва̄? аддхаттайам̣. араха̄ хи йва̄йам̣ авиджджа̄сан̇кха̄расан̇кха̄то атӣто аддха̄, джа̄тиджара̄маран̣асан̇кха̄то ана̄гато аддха̄, вин̃н̃а̄н̣а̄дибхавапарийанто паччуппанно ча аддха̄, там̣ саббампи атиккамма кан̇кхам̣ витаритва̄ парамасуддхиппаттапан̃н̃о хутва̄ т̣хито. тена вуччати ‘‘атичча суддхипан̃н̃о’’ти. сабба̄йатанехӣти два̄дасаха̄йатанехи. араха̄ хи евам̣ каппа̄тӣто. каппа̄тӣтатта̄ атичча суддхипан̃н̃атта̄ ча а̄йатим̣ на кин̃чи а̄йатанам̣ упети. тена̄ха – ‘‘сабба̄йатанехи виппамутто’’ти.
377. паннарасамага̄тха̄йа ¶ ан̃н̃а̄йа паданти йе те ‘‘сачча̄нам̣ чатуро пада̄’’ти вутта̄, тесу екекападам̣ пуббабха̄гасаччававаттха̄панапан̃н̃а̄йа н̃атва̄. самечча дхамманти тато парам̣ чатӯхи арийамаггехи чатусаччадхаммам̣ самечча. виват̣ам̣ дисва̄на паха̄нама̄сава̄нанти атха паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ена а̄саваккхайасан̃н̃итам̣ нибба̄нам̣ виват̣ам̣ па̄кат̣амана̄ват̣ам̣ дисва̄. саббупадхӣнам̣ париккхайа̄ти саббесам̣ кхандхака̄магун̣акилеса̄бхисан̇кха̄рабхеда̄нам̣ упадхӣнам̣ париккхӣн̣атта̄ каттхачи асаджджама̄но бхиккху самма̄ со локе париббаджеййа вихареййа, аналлӣйанто локам̣ гаччхеййа̄ти десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.
378. тато ¶ со ниммито дхаммадесанам̣ тхоменто ‘‘аддха̄ хи бхагава̄’’ти имам̣ га̄тхама̄ха. таттха йо со евам̣ виха̄рӣти йо со ман̇гала̄дӣни самӯханитва̄ саббаман̇галадосаппаха̄навиха̄рӣ, йопи со диббама̄нусакесу ка̄месу ра̄гам̣ винеййа бхава̄тиккамма дхамма̄бхисамайавиха̄рӣти евам̣ та̄йа та̄йа га̄тха̄йа ниддит̣т̣хабхиккхум̣ дассенто а̄ха. сесам̣ утта̄намева. айам̣ пана йоджана̄ – аддха̄ хи бхагава̄ татхева етам̣ йам̣ твам̣ ‘‘йасса ман̇гала̄ самӯхата̄’’тиа̄дӣни ватва̄ тасса̄ тасса̄ га̄тха̄йа парийоса̄не ‘‘самма̄ со локе париббаджеййа̄’’ти авача. ким̣ ка̄ран̣ам̣? йо со евам̣виха̄рӣ бхиккху, со уттамена даматхена данто, сабба̄ни ча дасапи сам̣йоджана̄ни чатуро ча йоге вӣтиватто хоти. тасма̄ самма̄ со локе париббаджеййа, наттхи ме еттха вичикиччха̄ти ити десана̄тхоманага̄тхампи ватва̄ арахаттаникӯт̣енева десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. суттапарийоса̄не кот̣исатасахассадевата̄нам̣ аггапхалаппатти ахоси, сота̄паттисакада̄га̄миана̄га̄мипхалаппатта̄ пана ган̣анато асан̇кхйеййа̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа самма̄парибба̄джанӣйасуттаван̣н̣ана̄
нит̣т̣хита̄.
14. дхаммикасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ¶ ме сутанти дхаммикасуттам̣. ка̄ уппатти? тит̣т̣хама̄не кира бхагавати локана̄тхе дхаммико на̄ма упа̄сако ахоси на̄мена ча пат̣ипаттийа̄ ча. со кира саран̣асампанно сӣласампанно бахуссуто пит̣акаттайадхаро ана̄га̄мӣ абхин̃н̃а̄ла̄бхӣ а̄ка̄сача̄рӣ ахоси. тасса парива̄ра̄ пан̃часата̄ упа̄сака̄, тепи та̄диса̄ ева ахесум̣. тассекадивасам̣ упосатхикасса рахогатасса пат̣исаллӣнасса маджджхимайа̄ма̄васа̄насамайе евам̣ паривитакко удапа̄ди – ‘‘йам̣нӯна̄хам̣ ага̄рийаанага̄рийа̄нам̣ пат̣ипадам̣ пуччхеййа’’нти. со пан̃чахи упа̄сакасатехи паривуто бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ таматтхам̣ пуччхи, бхагава̄ часса бйа̄ка̄си. таттха ¶ пуббе ван̣н̣итасадисам̣ вуттанайенева ведитаббам̣, апуббам̣ ван̣н̣айисса̄ма.
379. таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва катхам̣кароти катхам̣ каронто катхам̣ пат̣ипаджджанто. са̄дху хотӣти сундаро анаваджджо аттхаса̄дхано хоти. упа̄сака̄сети упа̄сака̄иччева вуттам̣ хоти. сесаматтхато па̄кат̣амева. айам̣ пана йоджана̄ – йо ва̄ ага̄ра̄ анага̄рамети паббаджати, йе ва̄ ага̄рино упа̄сака̄, етесу дувидхесу са̄вакесу катхам̣каро са̄вако са̄дху хотӣти.
380-1. ида̄ни евам̣ пут̣т̣хасса бхагавато бйа̄каран̣асаматтхатам̣ дӣпенто ‘‘туван̃хӣ’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха гатинти аджджха̄сайагатим̣. пара̄йан̣анти ниппхаттим̣. атха ва̄ гатинти нирайа̄дипан̃чаппабхедам̣. пара̄йан̣анти гатито парам̣ айанам̣ гативиппамоккхам̣ паринибба̄нам̣, на чаттхи тулйоти тайа̄ садисо наттхи. саббам̣ тувам̣ н̃а̄н̣амавечча дхаммам̣, пака̄сеси сатте анукампама̄ноти твам̣ бхагава̄ йадаттхи н̃еййам̣ на̄ма, там̣ анавасесам̣ авечча пат̣ивиджджхитва̄ сатте анукампама̄но саббам̣ н̃а̄н̣ан̃ча дхамман̃ча пака̄сеси. йам̣ йам̣ йасса хитам̣ хоти, там̣ там̣ тасса а̄вика̄сийева десесийева, на те аттхи а̄чарийамут̣т̣хӣти вуттам̣ хоти. вирочаси вималоти дхӯмараджа̄дивирахито вийа чандо, ра̄га̄димала̄бха̄вена вимало вирочаси. сесаметтха утта̄наттхамева.
382. ида̄ни йесам̣ тада̄ бхагава̄ дхаммам̣ десеси, те девапутте киттетва̄ бхагавантам̣ пасам̣санто ‘‘а̄ган̃чхӣ те сантике’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха ¶ на̄гара̄джа̄ ера̄ван̣о на̄ма̄ти айам̣ кира ¶ ера̄ван̣о на̄ма девапутто ка̄марӯпӣ диббе вима̄не васати. со йада̄ сакко уййа̄накӣл̣ам̣ гаччхати, тада̄ дийад̣д̣хасатайоджанам̣ ка̄йам̣ абхинимминитва̄ теттим̣са кумбхе ма̄петва̄ ера̄ван̣о на̄ма хаттхӣ хоти. тасса екекасмим̣ кумбхе две две данта̄ хонти, екекасмим̣ данте сатта сатта ¶ поккхаран̣ийо, екекисса̄ поккхаран̣ийа̄ сатта сатта падуминийо, екекисса̄ падуминийа̄ сатта сатта пуппха̄ни, екекасмим̣ пуппхе сатта сатта патта̄ни, екекасмим̣ патте сатта сатта аччхара̄йо наччанти падумаччхара̄йотвева виссута̄ саккасса на̄т̣акиттхийо, йа̄ ча вима̄наваттхусмимпи ‘‘бхаманти кан̃н̃а̄ падумесу сиккхита̄’’ти (ви. ва. 1034) а̄гата̄. тесам̣ пана теттисам̣кумбха̄нам̣ маджджхе судассанакумбхо на̄ма тим̣сайоджанаматто хоти, таттха йоджанаппама̄н̣о ман̣ипаллан̇ко тийоджануббедхе пуппхаман̣д̣апе аттхарӣйати. таттха сакко дева̄наминдо аччхара̄сан̇гхапаривуто диббасампаттим̣ паччанубхоти. сакке пана дева̄наминде уййа̄накӣл̣а̄то пат̣иниватте пуна там̣ рӯпам̣ сам̣харитва̄на девапуттова хоти. там̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘а̄ган̃чхи те сантике на̄гара̄джа̄ ера̄ван̣о на̄ма̄’’ти. джиноти сутва̄ти ‘‘виджитапа̄падхаммо еса бхагава̄’’ти евам̣ сутва̄. сопи тайа̄ мантайитва̄ти тайа̄ саддхим̣ мантайитва̄, пан̃хам̣ пуччхитва̄ти адхиппа̄йо. аджджхагама̄ти адхиагама̄, гатоти вуттам̣ хоти. са̄дхӯти сутва̄на патӣтарӯпоти там̣ пан̃хам̣ сутва̄ ‘‘са̄дху бханте’’ти абхинандитва̄ тут̣т̣харӯпо гатоти аттхо.
383. ра̄джа̄пи там̣ вессаван̣о кувероти еттха со йаккхо ран̃джанат̣т̣хена ра̄джа̄, виса̄н̣а̄йа ра̄джадха̄нийа̄ раджджам̣ ка̄ретӣти вессаван̣о, пуримана̄мена кувероти ведитаббо. со кира куверо на̄ма бра̄хман̣амаха̄са̄ло хутва̄ да̄на̄дӣни пун̃н̃а̄ни катва̄ виса̄н̣а̄йа ра̄джадха̄нийа̄ адхипати хутва̄ ниббатто. тасма̄ ‘‘куверо вессаван̣о’’ти вуччати. вуттан̃четам̣ а̄т̣а̄на̄т̣ийасутте –
‘‘куверасса кхо пана, ма̄риса, маха̄ра̄джасса виса̄н̣а̄ на̄ма ра̄джадха̄нӣ, тасма̄ куверо маха̄ра̄джа̄ ‘вессаван̣о’ти павуччатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.291) –
сесаметтха па̄кат̣амева.
таттха ¶ сийа̄ – касма̄ пана дӯратаре та̄ватим̣сабхаване васанто ера̄ван̣о пат̣хамам̣ а̄гато, вессаван̣о паччха̄, еканагарева ¶ васанто айам̣ упа̄сако саббапаччха̄, катхан̃ча со тесам̣ а̄гаманам̣ ан̃н̃а̄си, йена евама̄ха̄ти? вуччате – вессаван̣о кира тада̄ анекасахассапава̄л̣апаллан̇кам̣ два̄дасайоджанам̣ на̄рива̄ханам̣ абхируйха пава̄л̣акунтам̣ учча̄ретва̄ дасасахассакот̣ийаккхехи ¶ паривуто ‘‘бхагавантам̣ пан̃хам̣ пуччхисса̄мӣ’’ти а̄ка̄сат̣т̣хакавима̄на̄ни парихаритва̄ маггена маггам̣ а̄гаччханто вел̣укан̣д̣аканагаре нандама̄та̄йа упа̄сика̄йа нивесанасса упарибха̄гам̣ сампатто. упа̄сика̄йа айама̄нубха̄во – парисуддхасӣла̄ хоти, ниччам̣ вика̄лабходжана̄ пат̣ивирата̄, пит̣акаттайадха̄ринӣ, ана̄га̄мипхале патит̣т̣хита̄. са̄ тамхи самайе сӣхапан̃джарам̣ уггха̄т̣етва̄ утуггахан̣аттха̄йа ма̄лутеритока̄се т̣хатва̄ ат̣т̣хакапа̄ра̄йанавагге париман̣д̣алехи падабйан̃джанехи мадхурена сарена бха̄сати. вессаван̣о таттхева йа̄на̄ни т̣хапетва̄ йа̄ва упа̄сика̄ ‘‘идамавоча бхагава̄ магадхесу вихаранто па̄са̄н̣аке четийе парича̄ракасол̣асаннам̣ бра̄хман̣а̄на’’нти нигаманам̣ абха̄си, та̄ва саббам̣ сутва̄ ваггапарийоса̄не суван̣н̣амураджасадисам̣ махантам̣ гӣвам̣ паггахетва̄ ‘‘са̄дху са̄дху бхагинӣ’’ти са̄дхука̄рамада̄си. са̄ ‘‘ко еттха̄’’ти а̄ха. ‘‘ахам̣ бхагини вессаван̣о’’ти. упа̄сика̄ кира пат̣хамам̣ сота̄панна̄ ахоси, паччха̄ вессаван̣о. там̣ со дхаммато саходарабха̄вам̣ сандха̄йа упа̄сикам̣ бхагинива̄дена самуда̄чарати. упа̄сика̄йа ча ‘‘вика̄ло, бха̄тика бхадрамукха, йасса да̄ни ка̄лам̣ ман̃н̃асӣ’’ти вутто ‘‘ахам̣ бхагини тайи пасанно пасанна̄ка̄рам̣ каромӣ’’ти а̄ха. тена хи бхадрамукха, мама кхетте ниппханнам̣ са̄лим̣ каммакара̄ а̄харитум̣ на сакконти, там̣ тава париса̄йа а̄н̣а̄пехӣти. со ‘‘са̄дху бхагинӣ’’ти йаккхе а̄н̣а̄песи. те ад̣д̣хатераса кот̣т̣ха̄га̄расата̄ни пӯресум̣. тато пабхути кот̣т̣ха̄га̄рам̣ ¶ ӯнам̣ на̄ма на̄хоси, ‘‘нандама̄ту кот̣т̣ха̄га̄рам̣ вийа̄’’ти локе нидассанам̣ ахоси. вессаван̣о кот̣т̣ха̄га̄ра̄ни пӯретва̄ бхагавантам̣ упасан̇ками. бхагава̄ ‘‘вика̄ле а̄гатосӣ’’ти а̄ха. атха бхагавато саббам̣ а̄рочеси. имина̄ ка̄ран̣ена а̄саннатарепи ча̄тумаха̄ра̄джикабхаване васанто вессаван̣о паччха̄ а̄гато. ера̄ван̣асса пана на кин̃чи антара̄ каран̣ӣйам̣ ахоси, тена со пат̣хаматарам̣ а̄гато.
айам̣ ¶ пана упа̄сако кин̃ча̄пи ана̄га̄мӣ пакатийа̄ва екабхаттико, татха̄пи тада̄ упосатхадивасоти катва̄ упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа са̄йанхасамайам̣ суниваттхо супа̄руто пан̃часатаупа̄сакапаривуто джетаванам̣ гантва̄ дхаммадесанам̣ сутва̄ аттано гхарам̣ а̄гамма тесам̣ упа̄сака̄нам̣ саран̣асӣлаупосатха̄нисам̣са̄дибхедам̣ упа̄сакадхаммам̣ катхетва̄ те упа̄саке уййоджеси. тесан̃ча тассева гхаре мут̣т̣хихаттхаппама̄н̣апа̄дака̄ни пан̃ча каппийаман̃часата̄ни па̄т̣екковаракесу пан̃н̃атта̄ни хонти. те аттано аттано оваракам̣ пависитва̄ сама̄паттим̣ аппетва̄ нисӣдим̣су, упа̄сакопи татхева̄ка̄си. тена ча самайена са̄ваттхинагаре саттапан̃н̃а̄са куласатасахасса̄ни васанти, мануссаган̣ана̄йа ат̣т̣ха̄расакот̣иманусса̄. тена пат̣хамайа̄ме хаттхиассамануссабхерисадда̄дӣхи са̄ваттхинагарам̣ маха̄самуддо вийа екасаддам̣ хоти. маджджхимайа̄масаманантаре со саддо пат̣иппассамбхати ¶ . тамхи ка̄ле упа̄сако сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа аттано гун̣е а̄ваджджетва̄ ‘‘йена̄хам̣ маггасукхена пхаласукхена сукхито вихара̄ми, идам̣ сукхам̣ кам̣ нисса̄йа ладдха’’нти чинтетва̄ ‘‘бхагавантам̣ нисса̄йа̄’’ти бхагавати читтам̣ паса̄детва̄ ‘‘бхагава̄ етарахи катамена виха̄рена вихаратӣ’’ти а̄вадждженто диббена чаккхуна̄ ера̄ван̣авессаван̣е дисва̄ дибба̄йа сотадха̄туйа̄ дхаммадесанам̣ сутва̄ четопарийан̃а̄н̣ена тесам̣ пасанначиттатам̣ ¶ н̃атва̄ ‘‘йам̣нӯна̄хампи бхагавантам̣ убхайахитам̣ пат̣ипадам̣ пуччхеййа’’нти чинтеси. тасма̄ со еканагаре васантопи саббапаччха̄ а̄гато, еван̃ча несам̣ а̄гаманам̣ ан̃н̃а̄си. тена̄ха – ‘‘а̄ган̃чхи те сантике на̄гара̄джа̄…пе… со ча̄пи сутва̄на патӣтарӯпо’’ти.
384. ида̄ни ито бахиддха̄ локасамматехи саман̣абра̄хман̣ехи уккат̣т̣хабха̄вена бхагавантам̣ пасам̣санто ‘‘йе кечиме’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха титтхийа̄ти нандаваччхасам̣киччехи а̄дипуггалехи тӣхи титтхакарехи кате дит̣т̣хититтхе джа̄та̄, тесам̣ са̄сане паббаджита̄ пӯран̣а̄дайо чха саттха̄ро. таттха на̄т̣апутто ниган̣т̣хо, авасеса̄ а̄джӣвака̄ти те саббе дассенто а̄ха ‘‘йе кечиме титтхийа̄ ва̄дасӣла̄’’ти, ‘‘майам̣ самма̄ пат̣ипанна̄, ан̃н̃е миччха̄ пат̣ипанна̄’’ти евам̣ ва̄дакаран̣асӣла̄ локам̣ мукхасаттӣхи витуданта̄ вичаранти. а̄джӣвака̄ ва̄ти те екаджджхамуддит̣т̣хе бхиндитва̄ дассети. на̄титарантӣти на̄тиккаманти. саббети ан̃н̃епи йе ¶ кечи титтхийаса̄вака̄дайо, тепи паригган̣ханто а̄ха. ‘‘т̣хито ваджантам̣ вийа̄’’ти йатха̄ кочи т̣хито гативикало сӣгхага̄минам̣ пурисам̣ гаччхантам̣ на̄титареййа, евам̣ те пан̃н̃а̄гатийа̄ абха̄вена те те аттхаппабхеде буджджхитум̣ асакконта̄ т̣хита̄, атиджаванапан̃н̃ам̣ бхагавантам̣ на̄титарантӣти аттхо.
385. бра̄хман̣а̄ ва̄дасӣла̄ вуддха̄ ча̄ти етта̄вата̄ чан̇кӣта̄руккхапоккхараса̄тиджа̄н̣уссон̣иа̄дайо дассети, апи бра̄хман̣а̄ санти кечӣти имина̄ маджджхима̄пи дахара̄пи кевалам̣ бра̄хман̣а̄ санти аттхи упалаббханти кечӣти евам̣ ассала̄йанава̄сет̣т̣хаамбат̣т̣хауттарама̄н̣авака̄дайо дассети. аттхабаддха̄ти ‘‘апи ну кхо имам̣ пан̃хам̣ бйа̄кареййа, имам̣ кан̇кхам̣ чхиндеййа̄’’ти евам̣ аттхабаддха̄ бхаванти. йе ча̄пи ан̃н̃ети ан̃н̃епи йе ‘‘майам̣ ва̄дино’’ти евам̣ ман̃н̃ама̄на̄ ¶ вичаранти кхаттийапан̣д̣итабра̄хман̣абрахмадевайаккха̄дайо апарима̄н̣а̄. тепи саббе тайи аттхабаддха̄ бхавантӣти дассети.
386-7. евам̣ на̄наппака̄рехи бхагавантам̣ пасам̣ситва̄ ида̄ни дхамменева там̣ пасам̣ситва̄ дхаммакатхам̣ йа̄чанто ‘‘айан̃хи дхаммо’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха айан̃хи дхаммоти саттатим̣са бодхипаккхийадхамме ¶ сандха̄йа̄ха. нипун̣оти сан̣хо дуппат̣ивиджджхо. сукхоти пат̣ивиддхо сама̄но локуттарасукхама̄вахати, тасма̄ сукха̄вахатта̄ ‘‘сукхо’’ти вуччати. суппавуттоти судесито. суссӯсама̄на̄ти сотука̄мамха̄ти аттхо. там̣ но вада̄ти там̣ дхаммам̣ амха̄кам̣ вада. ‘‘твам̣ но’’типи па̄т̣хо, твам̣ амха̄кам̣ вада̄ти аттхо. саббепиме бхиккхавоти тан̇кхан̣ам̣ нисинна̄ни кира пан̃ча бхиккхусата̄ни хонти, та̄ни дассенто йа̄чати. упа̄сака̄ ча̄пӣти аттано парива̄ре ан̃н̃е ча дассети. сесаметтха па̄кат̣амева.
388. атха бхагава̄ анага̄рийапат̣ипадам̣ та̄ва дассетум̣ бхиккхӯ а̄мантетва̄ ‘‘сун̣а̄тха ме бхиккхаво’’тиа̄дима̄ха. таттха дхаммам̣ дхутам̣ тан̃ча чара̄тха саббети килесе дхуна̄тӣти дхуто, еварӯпам̣ килесадхунанакам̣ пат̣ипада̄дхаммам̣ са̄вайа̄ми во, тан̃ча майа̄ са̄витам̣ саббе чаратха пат̣ипаджджатха, ма̄ пама̄диттха̄ти вуттам̣ хоти. ирийа̄патханти гамана̄дичатуббидхам̣. паббаджита̄нуломиканти саман̣аса̄руппам̣ сатисампаджан̃н̃айуттам̣. аран̃н̃е каммат̣т̣ха̄на̄нуйогавасена паваттамева̄ти апаре. севетха нанти там̣ ирийа̄патхам̣ бхаджеййа ¶ . аттхадасоти хита̄нупассӣ. мутӣма̄ти буддхима̄. сесаметтха га̄тха̄йа па̄кат̣амева.
389. но ве вика̄лети евам̣ паббаджита̄нуломикам̣ ирийа̄патхам̣ севама̄но ча дива̄маджджханхикавӣтиккамам̣ упа̄да̄йа вика̄ле на чареййа бхиккху, йуттака̄ле ева пана га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа чареййа. ким̣ ка̄ран̣ам̣? ака̄лача̄рин̃хи саджанти сан̇га̄, ака̄лача̄рим̣ пуггалам̣ ра̄гасан̇га̄дайо анеке сан̇га̄ саджанти париссаджанти упагуханти аллӣйанти. тасма̄ вика̄ле на ¶ чаранти буддха̄, тасма̄ йе чатусаччабуддха̄ арийапуггала̄, на те вика̄ле пин̣д̣а̄йа чарантӣти. тена кира самайена вика̄лабходжанасиккха̄падам̣ аппан̃н̃аттам̣ хоти, тасма̄ дхаммадесана̄васеневеттха путхуджджана̄нам̣ а̄дӣнавам̣ дассенто имам̣ га̄тхама̄ха. арийа̄ пана саха маггапат̣ила̄бха̄ ева тато пат̣ивирата̄ хонти, еса̄ дхаммата̄.
390. евам̣ вика̄лачарийам̣ пат̣иседхетва̄ ‘‘ка̄ле чарантенапи евам̣ чаритабба’’нти дассенто а̄ха ‘‘рӯпа̄ ча садда̄ ча̄’’ти. тассаттхо – йе те рӯпа̄дайо на̄наппака̄ракам̣ мадам̣ джанента̄ сатте саммадайанти, тесу пин̣д̣апа̄тапа̄рисуддхисутта̄дӣсу (ма. ни. 3.438 а̄дайо) вуттанайена чхандам̣ винодетва̄ йуттака̄ленева па̄тара̄сам̣ пависеййа̄ти. еттха ча па̄то аситабботи па̄тара̄со, пин̣д̣апа̄тассетам̣ на̄мам̣. йо йаттха лаббхати, со падесопи там̣ йогена ‘‘па̄тара̄со’’ти идха вутто. йато пин̣д̣апа̄там̣ лабхати, там̣ ока̄сам̣ гаччхеййа̄ти еваметтха аттхо ведитаббо.
391. евам̣ ¶ павит̣т̣хо –
‘‘пин̣д̣ан̃ча бхиккху самайена ладдха̄,
еко пат̣иккамма рахо нисӣде;
аджджхаттачинтӣ на мано бахиддха̄,
ниччха̄райе сан̇гахитаттабха̄во’’.
таттха пин̣д̣анти миссакабхиккхам̣, са̄ хи тато тато самодха̄нетва̄ сампин̣д̣итат̣т̣хена ‘‘пин̣д̣о’’ти вуччати. самайена̄ти антомаджджханхикака̄ле. еко пат̣иккамма̄ти ка̄йавивекам̣ сампа̄денто адутийо ниваттитва̄. аджджхаттачинтӣти тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ кхандхасанта̄нам̣ чинтенто. на мано бахиддха̄ ¶ ниччха̄райети бахиддха̄ рӯпа̄дӣсу ра̄гавасена читтам̣ на нӣхаре. сан̇гахитаттабха̄воти сут̣т̣ху гахитачитто.
‘‘сачепи со саллапе са̄вакена,
ан̃н̃ена ва̄ кеначи бхиккхуна̄ ва̄;
дхаммам̣ пан̣ӣтам̣ тамуда̄хареййа,
на песун̣ам̣ нопи парӯпава̄дам̣’’.
ким̣ вуттам̣ хоти? со йога̄вачаро кин̃чидева сотука̄мата̄йа упагатена са̄вакена ва̄ кеначи ан̃н̃атиттхийагахат̣т̣ха̄дина̄ ва̄ идхева паббаджитена бхиккхуна̄ ва̄ саддхим̣ сачепи саллапе, атха йва̄йам̣ маггапхала̄дипат̣исам̣йутто ¶ дасакатха̄ваттхубхедо ва̄ атаппакат̣т̣хена пан̣ӣто дхаммо. там̣ дхаммам̣ пан̣ӣтам̣ уда̄хареййа, ан̃н̃ам̣ пана писун̣авачанам̣ ва̄ парӯпава̄дам̣ ва̄ аппаматтакампи на уда̄хареййа̄ти.
393. ида̄ни тасмим̣ парӯпава̄де досам̣ дассенто а̄ха ‘‘ва̄дан̃хи еке’’ти. тассаттхо – идхекачче могхапуриса̄ парӯпава̄дасан̃хитам̣ на̄наппака̄рам̣ вигга̄хикакатха̄бхедам̣ ва̄дам̣ пат̣исенийанти вируджджханти, йуджджхитука̄ма̄ хутва̄ сена̄йа пат̣имукхам̣ гаччханта̄ вийа хонти, те майам̣ ла̄макапан̃н̃е на пасам̣са̄ма. ким̣ ка̄ран̣ам̣? тато тато не пасаджанти сан̇га̄, йасма̄ те та̄дисаке пуггале ¶ тато тато вачанапатхато самут̣т̣ха̄йа вива̄дасан̇га̄ саджанти аллӣйанти. ким̣ ка̄ран̣а̄ саджантӣти? читтан̃хи те таттха гаменти дӯре, йасма̄ те пат̣исенийанта̄ читтам̣ таттха гаменти, йаттха гатам̣ саматхавипассана̄нам̣ дӯре хотӣти.
394-5. евам̣ париттапан̃н̃а̄нам̣ паваттим̣ дассетва̄ ида̄ни маха̄пан̃н̃а̄нам̣ паваттим̣ дассенто а̄ха ‘‘пин̣д̣ам̣ виха̄рам̣…пе… са̄вако’’ти. таттха виха̄рена патиссайо, сайана̄санена ман̃чапӣт̣ханти тӣхипи падехи сена̄санамева вуттам̣. а̄панти удакам̣. сан̇гха̄т̣ираджӯпава̄хананти пам̣сумала̄дино сан̇гха̄т̣ираджасса дхованам̣. сутва̄на дхаммам̣ сугатена деситанти сабба̄савасам̣вара̄дӣсу ‘‘пат̣исан̇кха̄ йонисо чӣварам̣ пат̣исевати сӣтасса пат̣игха̄та̄йа̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.23; а. ни. 6.58) найена бхагавата̄ деситам̣ дхаммам̣ сутва̄. сан̇кха̄йа севе ¶ варапан̃н̃аса̄вакоти етам̣ идха пин̣д̣анти вуттам̣ пин̣д̣апа̄там̣, виха̄ра̄дӣхи вуттам̣ сена̄санам̣, а̄памукхена дасситам̣ гила̄напаччайам̣, сан̇гха̄т̣ийа̄ чӣваранти чатуббидхампи паччайам̣ сан̇кха̄йа ‘‘йа̄вадева имасса ка̄йасса т̣хитийа̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.23; а. ни. 6.58) найена паччавеккхитва̄ севе варапан̃н̃аса̄вако, севитум̣ саккун̣еййа варапан̃н̃асса татха̄гатасса са̄вако секкхо ва̄ путхуджджано ва̄, ниппарийа̄йена ча араха̄. со хи чатура̄пассено ‘‘сан̇кха̄йекам̣ пат̣исевати, сан̇кха̄йекам̣ ¶ адхива̄сети, сан̇кха̄йекам̣ париваджджети, сан̇кха̄йекам̣ винодетӣ’’ти (дӣ. ни. 3.308; ма. ни. 2.168; а. ни. 10.20) вутто. йасса̄ ча сан̇кха̄йа севе варапан̃н̃аса̄вако, тасма̄ хи пин̣д̣е…пе… йатха̄ поккхаре ва̄рибинду, татха̄ хотӣти ведитаббо.
396. евам̣ кхӣн̣а̄савапат̣ипаттим̣ дассенто арахаттаникӯт̣ена анага̄рийапат̣ипадам̣ нит̣т̣ха̄петва̄ ида̄ни ага̄рийапат̣ипадам̣ дассетум̣ ‘‘гахат̣т̣хаваттам̣ пана во’’тиа̄дима̄ха. таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва са̄вакоти ага̄рийаса̄вако. сесам̣ утта̄наттхамева. айам̣ пана йоджана̄ – йо майа̄ ито пуббе кевало абйа̄миссо сакало парипун̣н̣о бхиккхудхаммо катхито. еса кхеттаваттхуа̄дипариггахехи сапариггахена на лаббха̄ пхассетум̣ на сакка̄ адхигантунти.
397. евам̣ тасса бхиккхудхаммам̣ пат̣иседхетва̄ гахат̣т̣хадхаммамева дассенто а̄ха ‘‘па̄н̣ам̣ на хане’’ти. таттха пуримад̣д̣хена тикот̣ипарисуддха̄ па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣и вутта̄, паччхимад̣д̣хена саттесу хитапат̣ипатти. татийапа̄до четтха кхаггависа̄н̣асутте (су. ни. 35 а̄дайо) чатуттхапа̄де тха̄варатасабхедо меттасуттаван̣н̣ана̄йам̣ (су. ни. 143 а̄дайо) саббаппака̄рато ван̣н̣ито. сесам̣ утта̄наттхамева. уппат̣ипа̄т̣ийа̄ пана йоджана̄ ка̄табба̄ – тасатха̄варесу саббесу бхӯтесу нидха̄йа дан̣д̣ам̣ ¶ на хане на гха̄тайеййа на̄нуджан̃н̃а̄ти. ‘‘нидха̄йа дан̣д̣а’’нти ито ва̄ парам̣ ‘‘ваттеййа̄’’ти па̄т̣хасесо а̄харитаббо. итаратха̄ хи на пуббена̄парам̣ сандхийати.
398. евам̣ пат̣хамасиккха̄падам̣ дассетва̄ ида̄ни дутийасиккха̄падам̣ дассенто а̄ха ‘‘тато адинна’’нти. таттха кин̃чӣти аппам̣ ва̄ бахум̣ ва̄. квачӣти ¶ га̄ме ва̄ аран̃н̃е ва̄. са̄вакоти ага̄рийаса̄вако. буджджхама̄ноти ‘‘парасантакамида’’нти джа̄нама̄но. саббам̣ адиннам̣ париваджджайеййа̄ти еван̃хи пат̣ипаджджама̄но саббам̣ адиннам̣ париваджджеййа, но ан̃н̃атха̄ти дӣпети. сесаметтха вуттанайан̃ча па̄кат̣ан̃ча̄ти.
399. евам̣ дутийасиккха̄падампи тикот̣ипарисуддхам̣ дассетва̄ уккат̣т̣хапариччхедато пабхути татийам̣ дассенто а̄ха ‘‘абрахмачарийа’’нти. таттха асамбхун̣антоти асакконто.
400. ида̄ни чатуттхасиккха̄падам̣ дассенто ¶ а̄ха ‘‘сабхаггато ва̄’’ти. таттха сабхаггатоти сантха̄га̄ра̄дигато. парисаггатоти пӯгамаджджагато. сесаметтха вуттанайан̃ча па̄кат̣ан̃ча̄ти.
401. евам̣ чатуттхасиккха̄падампи тикот̣ипарисуддхам̣ дассетва̄ пан̃чамам̣ дассенто а̄ха ‘‘маджджан̃ча па̄на’’нти. таттха маджджан̃ча па̄нанти га̄тха̄бандхасукхаттхам̣ евам̣ вуттам̣. айам̣ панаттхо ‘‘маджджапа̄нан̃ча на сама̄чареййа̄’’ти. дхаммам̣ иманти имам̣ маджджапа̄навераман̣ӣдхаммам̣. умма̄данантанти умма̄данапарийоса̄нам̣. йо хи саббалахуко маджджапа̄насса випа̄ко, со мануссабхӯтасса умматтакасам̣ваттанико хоти. ити нам̣ видитва̄ти ити нам̣ маджджапа̄нам̣ н̃атва̄. сесаметтха вуттанайан̃ча па̄кат̣ан̃ча̄ти.
402. евам̣ пан̃чамасиккха̄падампи тикот̣ипарисуддхам̣ дассетва̄ ида̄ни пуримасиккха̄пада̄нампи маджджапа̄намева сам̣килесакаран̃ча бхедакаран̃ча дассетва̄ дал̣хатарам̣ тато вераман̣ийам̣ нийодженто а̄ха ‘‘мада̄ хи па̄па̄ни каронтӣ’’ти. таттха мада̄ти мадахету. хика̄ро падапӯран̣аматте нипа̄то. па̄па̄ни каронтӣти па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни сабба̄кусала̄ни каронти. умма̄данам̣ мохананти паралоке умма̄данам̣ ихалоке моханам̣. сесам̣ утта̄наттхамева.
403-4. етта̄вата̄ ага̄рийаса̄вакасса ниччасӣлам̣ дассетва̄ ида̄ни упосатхан̇га̄ни дассенто ¶ ‘‘па̄н̣ам̣ на хане’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха абрахмачарийа̄ти асет̣т̣хачарийабхӯта̄. метхуна̄ти метхунадхаммасама̄паттито. раттим̣ на бхун̃джеййа вика̄лабходжананти раттимпи на бхун̃джеййа, дива̄пи ка̄ла̄тиккантабходжанам̣ ¶ на бхун̃джеййа. на ча гандханти еттха гандхаггахан̣ена вилепаначун̣н̣а̄дӣнипи гахита̄нева̄ти ведитабба̄ни. ман̃чети каппийаман̃че. сантхатети тат̣т̣ика̄дӣхи каппийаттхаран̣ехи аттхате. чхама̄йам̣ пана гонака̄дисантхата̄йапи ват̣т̣ати. ат̣т̣хан̇гиканти пан̃чан̇гикам̣ вийа тӯрийам̣, на ан̇гавинимуттам̣. дуккхантагуна̄ти ват̣т̣адуккхасса антагатена. сесаметтха па̄кат̣амева. паччхимад̣д̣хум̣ пана сан̇гӣтика̄ракехи вуттантипи а̄ху.
405. евам̣ упосатхан̇га̄ни дассетва̄ ида̄ни упосатхака̄лам̣ дассенто а̄ха ‘‘тато ча паккхасса̄’’ти. таттха татоти ¶ падапӯран̣аматте нипа̄то. паккхассупавассупосатханти евам̣ парападена йоджетаббам̣ ‘‘паккхасса ча̄туддасим̣ пан̃чадасим̣ ат̣т̣хаминти ете тайо дивасе упавасса упосатхам̣, етам̣ ат̣т̣хан̇гикаупосатхам̣ упагамма васитва̄’’ти. па̄т̣иха̄рийапаккхан̃ча̄ти еттха пана вассӯпана̄йика̄йа пуримабха̄ге а̄са̄л̣хама̄со, антовассам̣ тайо ма̄са̄, каттикама̄соти име пан̃ча ма̄са̄ ‘‘па̄т̣иха̄рийапаккхо’’ти вуччанти. а̄са̄л̣хакаттикапхаггун̣ама̄са̄ тайо ева̄ти апаре. паккхупосатхадиваса̄нам̣ пуримапаччхимадивасавасена паккхе паккхе терасӣпа̄т̣ипадасаттамӣнавамӣсан̇кха̄та̄ чатта̄ро чатта̄ро диваса̄ти апаре. йам̣ руччати, там̣ гахетаббам̣. саббам̣ ва̄ пана пун̃н̃ака̄мӣнам̣ бха̄ситаббам̣. еваметам̣ па̄т̣иха̄рийапаккхан̃ча пасаннама̄насо сусаматтарӯпам̣ супарипун̣н̣арӯпам̣ екампи дивасам̣ апариччаджанто ат̣т̣хан̇гупетам̣ упосатхам̣ упавасса̄ти самбандхитаббам̣.
406. евам̣ упосатхака̄лам̣ дассетва̄ ида̄ни тесу ка̄лесу етам̣ упосатхам̣ упавасса йам̣ ка̄таббам̣, там̣ дассенто а̄ха ‘‘тато ча па̄то’’ти. еттха̄пи татоти падапӯран̣аматте нипа̄то, анантараттхе ва̄, атха̄ти вуттам̣ хоти. па̄тоти апараджджудивасапуббабха̄ге. упавуттхупосатхоти упаваситаупосатхо. аннена̄ти йа̄губхатта̄дина̄. па̄нена̄ти ат̣т̣хавидхапа̄нена. анумодама̄ноти анупамодама̄но, нирантарам̣ модама̄ноти аттхо. йатха̄раханти аттано анурӯпена, йатха̄сатти йатха̄баланти вуттам̣ хоти. сам̣вибхаджетха̄ти бха̄джеййа патима̄неййа. сесам̣ па̄кат̣амева.
407. евам̣ ¶ упавуттхупосатхасса киччам̣ ватва̄ ида̄ни йа̄ваджӣвикам̣ гаруваттам̣ а̄джӣвапа̄рисуддхин̃ча катхетва̄ та̄йа пат̣ипада̄йа адхигантаббат̣т̣ха̄нам̣ дассенто а̄ха ‘‘дхаммена ма̄та̄питаро’’ти. таттха дхаммена̄ти дхаммаладдхена бхогена ¶ . бхареййа̄ти посеййа. дхаммикам̣ со ван̣иджджанти саттаван̣иджджа̄, саттхаван̣иджджа̄, висаван̣иджджа̄, мам̣саван̣иджджа̄, сура̄ван̣иджджа̄ти има̄ пан̃ча ¶ адхаммаван̣иджджа̄ ваджджетва̄ авасеса̄ дхаммикаван̣иджджа̄. ван̣иджджа̄мукхена четтха касигораккха̄ди апаропи дхаммико воха̄ро сан̇гахито. сесамутта̄наттхамева. айам̣ пана йоджана̄ – со ниччасӣлаупосатхасӣлада̄надхаммасаманна̄гато арийаса̄вако пайоджайе дхаммикам̣ ван̣иджджам̣, тато ладдхена ча дхаммато анапетатта̄ дхаммена бхогена ма̄та̄питаро бхареййа. атха со гихӣ евам̣ аппаматто а̄дито пабхути вуттам̣ имам̣ ваттам̣ ваттайанто ка̄йасса бхеда̄ йе те аттано а̄бха̄йа андхака̄рам̣ видхаметва̄ а̄локакаран̣ена сайампабха̄ти ладдхана̄ма̄ чха ка̄ма̄вачарадева̄, те сайампабхе на̄ма деве упети бхаджати аллӣйати, тесам̣ ниббаттат̣т̣ха̄не ниббаттатӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа дхаммикасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нит̣т̣хито ча дутийо вагго аттхаван̣н̣ана̄найато, на̄мена
чӯл̣авагготи.
3. маха̄вагго
1. паббаджджа̄суттаван̣н̣ана̄
408. паббаджджам̣ ¶ ¶ ¶ киттайисса̄мӣти паббаджджа̄суттам̣. ка̄ уппатти? бхагавати кира са̄ваттхийам̣ вихаранте а̄йасмато а̄нандасса паривитакко удапа̄ди – ‘‘са̄рипутта̄дӣнам̣ маха̄са̄вака̄нам̣ паббаджджа̄ киттита̄, там̣ бхиккхӯ ча упа̄сака̄ ча джа̄нанти. бхагавато пана акиттита̄, йам̣нӯна̄хам̣ киттеййа’’нти. со джетаванавиха̄ре а̄сане нисӣдитва̄ читтабӣджаним̣ гахетва̄ бхиккхӯнам̣ бхагавато паббаджджам̣ киттенто имам̣ суттамабха̄си.
таттха йасма̄ паббаджджам̣ киттентена йатха̄ паббаджи, там̣ киттетаббам̣. йатха̄ ча паббаджи, там̣ киттентена йатха̄ вӣмам̣сама̄но паббаджджам̣ рочеси, там̣ киттетаббам̣. тасма̄ ‘‘паббаджджам̣ киттайисса̄мӣ’’ти ватва̄ ‘‘йатха̄ паббаджӣ’’тиа̄дима̄ха. чаккхума̄ти пан̃чахи чаккхӯхи чаккхума̄ чаккхусампанноти аттхо. сесама̄дига̄тха̄йа утта̄намева.
409. ида̄ни ‘‘йатха̄ вӣмам̣сама̄но’’ти таматтхам̣ пака̄сенто а̄ха ‘‘самба̄дхойа’’нти. таттха самба̄дхоти путтада̄ра̄дисампӣл̣анена килесасампӣл̣анена ча кусалакирийа̄йа ока̄сарахито. раджасса̄йатананти камбоджа̄дайо вийа асса̄дӣнам̣, ра̄га̄дираджасса уппаттидесо. аббхока̄соти вуттасамба̄дхапат̣ипаккхабха̄вена а̄ка̄со вийа виват̣а̄. ити дисва̄на паббаджӣти ити гхара̄ва̄сапаббаджджа̄су бйа̄дхиджара̄маран̣ехи сут̣т̣хутарам̣ чодийама̄нахадайо а̄дӣнавама̄нисам̣сан̃ча вӣмам̣ситва̄, маха̄бхиниккхаманам̣ никкхамитва̄ ¶ , анома̄надӣтӣре кхаггена кесе чхиндитва̄, та̄вадева ча дван̇гуламаттасан̣т̣хитасаман̣аса̄руппакесамассу хутва̄ гхат̣ика̄рена брахмуна̄ упанӣте ат̣т̣ха париккха̄ре гахетва̄ ‘‘евам̣ нива̄сетаббам̣ па̄рупитабба’’нти кеначи ананусит̣т̣хо анекаджа̄тисахассапаваттитена аттано паббаджджа̄чин̣н̣енева сиккха̄пийама̄но паббаджи. екам̣ ка̄са̄вам̣ нива̄сетва̄ екам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ екам̣ чӣварам̣ кхандхе каритва̄ маттика̄паттам̣ ам̣се а̄лаггетва̄ паббаджитавесам̣ адхит̣т̣ха̄сӣти вуттам̣ хоти. сесаметтха утта̄намева.
410. евам̣ ¶ бхагавато паббаджджам̣ киттетва̄ тато парам̣ паббаджитапат̣ипаттим̣ анома̄надӣтӣрам̣ хитва̄ падха̄на̄йа гаманан̃ча пака̄сетум̣ ‘‘паббаджитва̄на ка̄йена̄’’тиа̄дим̣ ¶ саббамабха̄си. таттха ка̄йена па̄пакаммам̣ виваджджайӣти тивидхам̣ ка̄йадуччаритам̣ ваджджеси. вачӣдуччаританти чатуббидхам̣ вачӣдуччаритам̣. а̄джӣвам̣ парисодхайӣти миччха̄джӣвам̣ хитва̄ самма̄джӣвамева паваттайи.
411. евам̣ а̄джӣват̣т̣хамакасӣлам̣ содхетва̄ анома̄надӣтӣрато тим̣сайоджанаппама̄н̣ам̣ сатта̄хена агама̄ ра̄джагахам̣ буддхо. таттха кин̃ча̄пи йада̄ ра̄джагахам̣ агама̄си, тада̄ буддхо на хоти, татха̄пи буддхасса пуббачарийа̄ти катва̄ евам̣ ваттум̣ лаббхати – ‘‘идха ра̄джа̄ джа̄то, идха раджджам̣ аггахесӣ’’тиа̄ди локийавоха̄равачанам̣ вийа. магадха̄нанти магадха̄нам̣ джанападасса нагаранти вуттам̣ хоти. гириббаджанти идампи тасса на̄мам̣. тан̃хи пан̣д̣авагиджджхакӯт̣авебха̄раисигиливепуллана̄мака̄нам̣ пан̃чаннам̣ гирӣнам̣ маджджхе ваджо вийа т̣хитам̣, тасма̄ ‘‘гириббаджа’’нти вуччати. пин̣д̣а̄йа абхиха̄ресӣти бхиккхаттха̄йа тасмим̣ нагаре чари. со кира нагарадва̄ре т̣хатва̄ чинтеси – ‘‘сача̄хам̣ ран̃н̃о бимбиса̄расса аттано а̄гаманам̣ ниведеййам̣, ‘суддходанасса путто сиддхаттхо на̄ма кума̄ро а̄гато’ти бахумпи ме паччайам̣ абхихареййа. на кхо пана ме там̣ патирӯпам̣ паббаджитасса а̄рочетва̄ паччайагахан̣ам̣, ханда̄хам̣ пин̣д̣а̄йа чара̄мӣ’’ти девадаттийам̣ пам̣сукӯлачӣварам̣ па̄рупитва̄ маттика̄паттам̣ гахетва̄ па̄чӣнадва̄рена ¶ нагарам̣ пависитва̄ анугхарам̣ пин̣д̣а̄йа ачари. тена̄ха а̄йасма̄ а̄нандо – ‘‘пин̣д̣а̄йа абхиха̄ресӣ’’ти. а̄кин̣н̣аваралаккхан̣оти сарӣре а̄киритва̄ вийа т̣хапитаваралаккхан̣о випулаваралаккхан̣о ва̄. випулампи хи ‘‘а̄кин̣н̣а’’нти вуччати. йатха̄ха – ‘‘а̄кин̣н̣алуддо пурисо, дха̄тичелам̣ва маккхито’’ти (джа̄. 1.6.118; 1.9.106). випулалуддоти аттхо.
412. тамаддаса̄ти тато кира пурима̄ни сатта диваса̄ни нагаре наккхаттам̣ гхоситам̣ ахоси. там̣ дивасам̣ пана ‘‘наккхаттам̣ вӣтиваттам̣, камманта̄ пайоджетабба̄’’ти бхери чари. атха маха̄джано ра̄джан̇ган̣е саннипати. ра̄джа̄пи ‘‘каммантам̣ сам̣видахисса̄мӣ’’ти сӣхапан̃джарам̣ виваритва̄ балака̄йам̣ пассанто там̣ пин̣д̣а̄йа абхиха̄рентам̣ маха̄саттам̣ аддаса. тена̄ха а̄йасма̄ а̄нандо – ‘‘тамаддаса̄ бимбиса̄ро, па̄са̄дасмим̣ патит̣т̣хито’’ти. имаматтхам̣ абха̄сатха̄ти имам̣ аттхам̣ амачча̄нам̣ абха̄си.
413. ида̄ни ¶ там̣ тесам̣ амачча̄нам̣ бха̄ситаматтхам̣ дассенто а̄ха – ‘‘имам̣ бхонто’’ти. таттха иманти со ра̄джа̄ бодхисаттам̣ дассети, бхонтоти амачче а̄лапати. ниса̄метха̄ти пассатха. абхирӯпоти дассанӣйан̇гапаччан̇го. брахма̄ти а̄рохапарин̣а̄хасампанно. сучӣти парисуддхачхавиван̣н̣о. чаран̣ена̄ти гаманена.
414-5. нӣчакула̄мива̄ти ¶ нӣчакула̄ ива паббаджито на хотӣти аттхо. мака̄ро падасандхикаро. кухим̣ бхиккху гамиссатӣти айам̣ бхиккху кухим̣ гамиссати, аджджа каттха васиссатӣти джа̄нитум̣ ра̄джадӯта̄ сӣгхам̣ гаччханту. дассанака̄ма̄ хи майам̣ асса̄ти имина̄ адхиппа̄йена а̄ха. гуттадва̄ро оккхиттачаккхута̄йа, сусам̣вуто сатийа̄. гуттадва̄ро ва̄ сатийа̄, сусам̣вуто па̄са̄дикена сан̇гха̄т̣ичӣварадха̄ран̣ена.
416. кхиппам̣ паттам̣ апӯресӣти сампаджа̄натта̄ патиссататта̄ ча адхикам̣ аган̣ханто ‘‘алам̣ етта̄вата̄’’ти аджджха̄сайапӯран̣ена кхиппам̣ паттам̣ апӯреси. мунӣти монаттха̄йа пат̣ипаннатта̄ аппаттамунибха̄вопи мунииччева вутто, локавоха̄рена ва̄. локийа̄ хи амонасампаттампи паббаджитам̣ ‘‘мунӣ’’ти бхан̣анти. пан̣д̣авам̣ абхиха̄ресӣти там̣ паббатам̣ абхирухи. со кира мануссе пуччхи ‘‘имасмим̣ нагаре паббаджита̄ каттха васантӣ’’ти. атхасса ¶ те ‘‘пан̣д̣авасса упари пураттха̄бхимукхапаббха̄ре’’ти а̄рочесум̣. тасма̄ тамева пан̣д̣авам̣ абхиха̄реси ‘‘еттха ва̄со бхависсатӣ’’ти евам̣ чинтетва̄.
419-23. бйаггхусабхова сӣхова гиригаббхарети гиригуха̄йам̣ бйаггхо вийа усабхо вийа сӣхо вийа ча нисинноти аттхо. ете хи тайо сет̣т̣ха̄ вигатабхайабхерава̄ гиригаббхаре нисӣданти, тасма̄ евам̣ упамам̣ ака̄си. бхаддайа̄нена̄ти хаттхиассаратхасивика̄дина̄ уттамайа̄нена. сайа̄набхӯмим̣ йа̄йитва̄ти йа̄ватика̄ бхӯми хаттхиасса̄дина̄ йа̄нена сакка̄ гантум̣, там̣ гантва̄. а̄саджджа̄ти патва̄, самӣпамасса гантва̄ти аттхо. упа̄висӣти нисӣди. йува̄ти йоббанасампанно. дахароти джа̄тийа̄ тарун̣о. пат̣хамуппаттико сусӯти тадубхайависесанамева. йува̄ сусӯти атийоббано. пат̣хамуппаттикоти пат̣хаменева йоббанавесена ут̣т̣хито. дахаро ча̄сӣти сати ча дахаратте сусу ба̄лако вийа кха̄йасӣти.
424-5. анӣкагганти ¶ балака̄йам̣ сена̄мукхам̣. дада̄ми бхоге бхун̃джассӯти еттха ‘‘ахам̣ те ан̇гамагадхесу йа̄виччхаси, та̄ва дада̄ми бхоге. там̣ твам̣ собхайанто анӣкаггам̣ на̄гасан̇гхапураккхато бхун̃джассӯ’’ти евам̣ самбандхо ведитаббо. уджум̣ джанападо ра̄джа̄ти ‘‘дада̄ми бхоге бхун̃джассу, джа̄тим̣ аккха̄хи пуччхито’’ти евам̣ кира вутто маха̄пурисо чинтеси – ‘‘саче ахам̣ раджджена аттхико ассам̣, ча̄тумаха̄ра̄джика̄дайопи мам̣ аттано аттано раджджена нимантеййум̣, гехе т̣хито ева ва̄ чаккаваттираджджам̣ ка̄реййам̣. айам̣ пана ра̄джа̄ аджа̄нанто евама̄ха – ‘ханда̄хам̣, там̣ джа̄на̄пемӣ’’’ти ба̄хам̣ учча̄ретва̄ аттано а̄гатадиса̄бха̄гам̣ ниддисанто ‘‘уджум̣ джанападо ра̄джа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха химавантасса ¶ пассатоти бхан̣анто сассасампаттивекалла̄бха̄вам̣ дассети. химавантан̃хи нисса̄йа па̄са̄н̣авиварасамбхава̄ маха̄са̄ла̄пи пан̃чахи вуддхӣхи вад̣д̣ханти, киман̇гам̣ ¶ пана кхетте вутта̄ни сасса̄ни. дханавӣрийена сампанноти бхан̣анто саттахи ратанехи авекаллаттам̣, парара̄джӯхи атакканӣйам̣ вӣрапуриса̄дхит̣т̣хитабха̄ван̃часса дассети. косалесу никетиноти бхан̣анто навакара̄джабха̄вам̣ пат̣иккхипати. навакара̄джа̄ хи никетӣти на вуччати. йасса пана а̄дика̄лато пабхути анвайавасена со ева джанападо нива̄со, со никетӣти вуччати. татха̄рӯпо ча ра̄джа̄ суддходано, йам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘косалесу никетино’’ти. тена анвайа̄гатампи бхогасампаттим̣ дӣпети.
426. етта̄вата̄ аттано бхогасампаттим̣ дӣпетва̄ ‘‘а̄дичча̄ на̄ма готтена, са̄кийа̄ на̄ма джа̄тийа̄’’ти имина̄ джа̄тисампаттин̃ча а̄чиккхитва̄ йам̣ вуттам̣ ран̃н̃а̄ ‘‘дада̄ми бхоге бхун̃джассӯ’’ти, там̣ пат̣иккхипанто а̄ха – ‘‘тамха̄ кула̄ паббаджитомхи, на ка̄ме абхипаттхайа’’нти. йади хи ахам̣ ка̄ме абхипаттхайеййам̣, на ӣдисам̣ дханавӣрийасампаннам̣ два̄сӣтисахассавӣрапурисасама̄кулам̣ кулам̣ чхад̣д̣етва̄ паббаджеййанти айам̣ киреттха адхиппа̄йо.
427. евам̣ ран̃н̃о вачанам̣ пат̣иккхипитва̄ тато парам̣ аттано паббаджджа̄хетум̣ дассенто а̄ха – ‘‘ка̄месва̄дӣнавам̣ дисва̄, неккхаммам̣ дат̣т̣ху кхемато’’ти. етам̣ ‘‘паббаджитомхӣ’’ти имина̄ самбандхитаббам̣. таттха дат̣т̣хӯти дисва̄ ¶ . сесаметтха ито пуримага̄тха̄су ча йам̣ йам̣ на вича̄ритам̣, там̣ там̣ саббам̣ утта̄наттхатта̄ ева на вича̄ританти ведитаббам̣. евам̣ аттано паббаджджа̄хетум̣ ватва̄ падха̄наттха̄йа гантука̄мо ра̄джа̄нам̣ а̄мантенто а̄ха – ‘‘падха̄на̄йа гамисса̄ми, еттха ме ран̃джатӣ мано’’ти. тассаттхо – йасма̄хам̣, маха̄ра̄джа, неккхаммам̣ дат̣т̣ху кхемато паббаджито, тасма̄ там̣ параматтханеккхаммам̣ нибба̄на̄матам̣ саббадхамма̄нам̣ аггат̣т̣хена падха̄нам̣ паттхенто падха̄наттха̄йа гамисса̄ми, еттха ме падха̄не ран̃джати мано, на ка̄месӯти. евам̣ вутте кира ра̄джа̄ бодхисаттам̣ а̄ха – ‘‘пуббева метам̣, бханте, сутам̣ ‘суддходанаран̃н̃о кира путто сиддхаттхакума̄ро ¶ чатта̄ри пуббанимитта̄ни дисва̄ паббаджитва̄ буддхо бхависсатӣ’ти, сохам̣, бханте, тумха̄кам̣ адхимуттим̣ дисва̄ евам̣пасанно ‘аддха̄ буддхаттам̣ па̄пун̣иссатха̄’ти. са̄дху, бханте, буддхаттам̣ патва̄ пат̣хамам̣ мама виджитам̣ оккамеййа̄тха̄’’ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа паббаджджа̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. падха̄насуттаван̣н̣ана̄
428. там̣ ¶ мам̣ падха̄напахитаттанти падха̄насуттам̣. ка̄ уппатти? ‘‘падха̄на̄йа гамисса̄ми, еттха ме ран̃джатӣ мано’’ти а̄йасма̄ а̄нандо паббаджджа̄суттам̣ нит̣т̣ха̄песи. бхагава̄ гандхакут̣ийам̣ нисинно чинтеси – ‘‘майа̄ чхаббасса̄ни падха̄нам̣ паттхайама̄нена дуккарака̄рика̄ ката̄, там̣ аджджа бхиккхӯнам̣ катхесса̄мӣ’’ти. атха гандхакут̣ито никкхамитва̄ буддха̄сане нисинно ‘‘там̣ мам̣ падха̄напахитатта’’нти а̄рабхитва̄ имам̣ суттамабха̄си.
таттха там̣ манти двӣхипи вачанехи атта̄намева ниддисати. падха̄напахитаттанти нибба̄наттха̄йа песитачиттам̣ париччаттааттабха̄вам̣ ва̄. надим̣ неран̃джарам̣ патӣти лаккхан̣ам̣ ниддисати. лаккхан̣ан̃хи падха̄напахитатта̄йа неран̃джара̄ надӣ. тенева четтха упайогавачанам̣. айам̣ панаттхо ‘‘надийа̄ неран̃джара̄йа̄’’ти, неран̃джара̄йа тӣрети вуттам̣ хоти. випараккамма̄ти атӣва параккамитва̄. джха̄йантанти аппа̄н̣акаджджха̄намануйун̃джантам̣ ¶ . йогаккхемасса паттийа̄ти чатӯхи йогехи кхемасса нибба̄насса адхигаматтхам̣.
429. намучӣти ма̄ро. со хи аттано висайа̄ никкхамитука̄ме девамануссе на мун̃чати, антара̄йам̣ несам̣ кароти, тасма̄ ‘‘намучӣ’’ти вуччати. карун̣ам̣ ва̄чанти ануддайа̄йуттам̣ ва̄чам̣. бха̄сама̄но упа̄гамӣти идам̣ утта̄намева. касма̄ пана упа̄гато? маха̄пурисо кира екадивасам̣ чинтеси – ‘‘саббада̄ а̄ха̄рам̣ парийесама̄но джӣвите са̄пеккхо хоти, на ча сакка̄ джӣвите са̄пеккхена аматам̣ адхиганту’’нти ¶ . тато а̄ха̄рупаччхеда̄йа пат̣ипаджджи, тена кисо дуббан̣н̣о ча ахоси. атха ма̄ро ‘‘айам̣ самбодха̄йа магго хоти, на хотӣти аджа̄нанто атигхорам̣ тапам̣ кароти, када̄чи мама висайам̣ атиккамеййа̄’’ти бхӣто ‘‘идан̃чидан̃ча ватва̄ ва̄ресса̄мӣ’’ти а̄гато. тенева̄ха – ‘‘кисо твамаси дуббан̣н̣о, сантике маран̣ам̣ тава̄’’ти.
430. еван̃ча пана ватва̄ атхасса маран̣асантикабха̄вам̣ са̄венто а̄ха – ‘‘сахассабха̄го маран̣асса, екам̣со тава джӣвита’’нти. тассаттхо – сахассам̣ бха̄га̄нам̣ асса̄ти сахассабха̄го. ко со ¶ ? маран̣асса паччайоти па̄т̣хасесо. еко ам̣соти екам̣со. идам̣ вуттам̣ хоти – айам̣ аппа̄н̣акаджджха̄на̄дисахассабха̄го тава маран̣асса паччайо, тато пана те еко ева бха̄го джӣвитам̣, евам̣ сантике маран̣ам̣ тава̄ти. евам̣ маран̣асса сантикабха̄вам̣ са̄ветва̄ атха нам̣ джӣвите самусса̄хенто а̄ха ‘‘джӣва бхо джӣвитам̣ сеййо’’ти. катхам̣ сеййоти че. джӣвам̣ пун̃н̃а̄ни ка̄хасӣти.
431. атха аттана̄ саммата̄ни пун̃н̃а̄ни дассенто а̄ха – ‘‘чарато ча те брахмачарийа’’нти. таттха брахмачарийанти ка̄лена ка̄лам̣ метхунавиратим̣ сандха̄йа̄ха, йам̣ та̄паса̄ каронти. джӯхатоти джухантасса. сесаметтха па̄кат̣амева.
432. дугго магготи имам̣ пана ад̣д̣хага̄тхам̣ падха̄навиччхандам̣ джаненто а̄ха. таттха аппа̄н̣акаджджха̄на̄дигаханатта̄ дуккхена гантабботи дугго, дуккхитака̄йачиттена ¶ каттаббатта̄ дуккаро, сантикамаран̣ена та̄дисена̄пи па̄пун̣итум̣ асаккун̣еййато дурабхисамбхавоти еваматтхо ведитаббо. ито парам̣ има̄ га̄тха̄ бхан̣ам̣ ма̄ро, ат̣т̣ха̄ буддхасса сантикети айамупад̣д̣хага̄тха̄ сан̇гӣтика̄рехи вутта̄. сакалага̄тха̄пӣти еке. бхагавата̄ ева пана парам̣ вийа атта̄нам̣ ниддисантена саббаметтха евам̣джа̄тикам̣ вуттанти айамамха̄кам̣ кханти. таттха ат̣т̣ха̄ти ат̣т̣ха̄си. сесам̣ утта̄намева.
433. чхат̣т̣хага̄тха̄йа йенаттхена̄ти еттха паресам̣ антара̄йакаран̣ена аттано аттхена твам̣, па̄пима, а̄гатосӣти айамадхиппа̄йо ¶ . сесам̣ утта̄намева.
434. ‘‘джӣвам̣ пун̃н̃а̄ни ка̄хасӣ’’ти идам̣ пана вачанам̣ пат̣иккхипанто ‘‘ан̣уматтопӣ’’ти имам̣ га̄тхама̄ха. таттха пун̃н̃ена̄ти ват̣т̣ага̄мим̣ ма̄рена вуттам̣ пун̃н̃ам̣ сандха̄йа бхан̣ати. сесам̣ утта̄намева.
435. ида̄ни ‘‘екам̣со тава джӣвита’’нти идам̣ вачанам̣ а̄раббха ма̄рам̣ сантадждженто ‘‘аттхи саддха̄’’ти имам̣ га̄тхама̄ха. татра̄йамадхиппа̄йо – аре, ма̄ра, йо ануттаре сантиварападе ассаддхо бхавеййа, саддхопи ва̄ кусӣто, саддхо а̄раддхавӣрийо сама̄нопи ва̄ дуппан̃н̃о, там̣ твам̣ джӣвитаманупуччхама̄но собхеййа̄си, майхам̣ пана ануттаре сантиварападе окаппанасаддха̄ аттхи, татха̄ ка̄йикачетасикамаситхилапараккамата̄сан̇кха̄там̣ вӣрийам̣, ваджирӯпама̄ пан̃н̃а̄ ча мама виджджати, со твам̣ евам̣ мам̣ пахитаттам̣ уттамаджджха̄сайам̣ ким̣ джӣваманупуччхаси, касма̄ джӣвитам̣ пуччхаси. пан̃н̃а̄ ¶ ча мама̄ти еттха ча саддена сати сама̄дхи ча. евам̣ санте йехи пан̃чахи индрийехи саманна̄гата̄ нибба̄нам̣ па̄пун̣анти, тесу екена̄пи авирахитам̣ евам̣ мам̣ пахитаттам̣ ким̣ джӣваманупуччхаси? нану – ека̄хам̣ джӣвитам̣ сеййо, вӣрийама̄рабхато дал̣хам̣ (дха. па. 112). пан̃н̃авантасса джха̄йино, пассато удайаббайанти (дха. па. 111, 113).
436-8. евам̣ ма̄рам̣ сантаджджетва̄ аттано дехачиттаппаваттим̣ дассенто ‘‘надӣнамапӣ’’пи га̄тха̄ттайама̄ха. таматтхато па̄кат̣амева. айам̣ пана адхиппа̄йаван̣н̣ана̄ ¶ – йва̄йам̣ мама сарӣре аппа̄н̣акаджджха̄навӣрийавегасамут̣т̣хито ва̄то ваттати, локе ган̇га̄йамуна̄дӣнам̣ надӣнампи сота̄ни айам̣ висосайе, кин̃ча ме евам̣ пахитаттасса чатуна̄л̣иматтам̣ лохитам̣ на упасосеййа. на кевалан̃ча ме лохитамева суссати, апича кхо пана тамхи лохите суссама̄намхи баддха̄баддхабхедам̣ сарӣра̄нугатам̣ ¶ питтам̣, аситапӣта̄дипат̣иччха̄дакам̣ чатуна̄л̣иматтамева семхан̃ча, кин̃ча̄парам̣ таттакамева муттан̃ча оджан̃ча суссати, тесу ча суссама̄несу мам̣са̄нипи кхӣйанти, тасса ме евам̣ анупуббена мам̣сесу кхӣйама̄несу бхиййо читтам̣ пасӣдати, на твева таппаччайа̄ сам̣сӣдати. со твам̣ ӣдисам̣ читтамаджа̄нанто сарӣраматтамева дисва̄ бхан̣аси ‘‘кисо твамаси дуббан̣н̣о, сантике маран̣ам̣ тава̄’’ти. на кевалан̃ча ме читтамева пасӣдати, апича кхо пана бхиййо сати ча пан̃н̃а̄ ча сама̄дхи мама тит̣т̣хати, ан̣уматтопи пама̄до ва̄ саммохо ва̄ читтавиккхепо ва̄ наттхи, тасса майхам̣ евам̣ вихарато йе кечи саман̣абра̄хман̣а̄ атӣтам̣ ва̄ аддха̄нам̣ ана̄гатам̣ ва̄ етарахи ва̄ опаккамика̄ ведана̄ ведайанти, та̄сам̣ нидассанабхӯтам̣ паттасса уттамаведанам̣. йатха̄ ан̃н̃есам̣ дуккхена пхут̣т̣ха̄нам̣ сукхам̣, сӣтена ун̣хам̣, ун̣хена сӣтам̣, кхуда̄йа бходжанам̣, пипа̄са̄йа пхут̣т̣ха̄нам̣ удакам̣ апеккхате читтам̣, евам̣ пан̃часу ка̄магун̣есу екака̄мампи на̄пеккхаке читтам̣. ‘‘ахо вата̄хам̣ субходжанам̣ бхун̃джитва̄ сукхасеййам̣ сайеййа’’нти ӣдисена̄ка̄рена мама читтам̣ на уппаннам̣, пасса, твам̣ ма̄ра, саттасса суддхатанти.
439-41. евам̣ аттано суддхатам̣ дассетва̄ ‘‘нива̄ресса̄ми та’’нти а̄гатасса ма̄расса маноратхабхан̃джанаттхам̣ ма̄расенам̣ киттетва̄ та̄йа апара̄джитабха̄вам̣ дассенто ‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’тиа̄дика̄ чха га̄тха̄йо а̄ха.
таттха йасма̄ а̄дитова ага̄рийабхӯте сатте ваттхука̄месу килесака̄ма̄ мохайанти, те абхибхуййа анага̄рийабха̄вам̣ упагата̄нам̣ пантесу ва̄ сена̄санесу ан̃н̃атаран̃н̃атаресу ва̄ адхикусалесу дхаммесу арати уппаджджати. вуттан̃четам̣ ‘‘паббаджитена кхо, а̄вусо, абхирати дуккара̄’’ти ¶ (сам̣. ни. 4.331). тато те парапат̣ибаддхаджӣвикатта̄ кхуппипа̄са̄ ба̄дхети, та̄йа ба̄дхита̄нам̣ ¶ парийесанатан̣ха̄ читтам̣ киламайати, атха несам̣ ¶ килантачитта̄нам̣ тхинамиддхам̣ оккамати. тато висесаманадхигаччханта̄нам̣ дурабхисамбхавесу аран̃н̃аванапаттхесу сена̄санесу вихаратам̣ утра̄сасан̃н̃ита̄ бхӣру джа̄йати, тесам̣ уссан̇китапарисан̇кита̄нам̣ дӣгхараттам̣ вивекарасаманасса̄дайама̄на̄нам̣ вихаратам̣ ‘‘на сийа̄ ну кхо еса магго’’ти пат̣ипаттийам̣ вичикиччха̄ уппаджджати, там̣ винодетва̄ вихаратам̣ аппаматтакена висеса̄дхигамена ма̄намаккхатхамбха̄ джа̄йанти, тепи винодетва̄ вихаратам̣ тато адхикатарам̣ висеса̄дхигамам̣ нисса̄йа ла̄бхасакка̄расилока̄ уппаджджанти, ла̄бха̄димуччхита̄ дхаммапатирӯпака̄ни пака̄сента̄ миччха̄йасам̣ адхигантва̄ таттха т̣хита̄ джа̄тиа̄дӣхи атта̄нам̣ уккам̣сенти, парам̣ вамбхенти, тасма̄ ка̄ма̄дӣнам̣ пат̣хамасена̄дибха̄во ведитаббо.
442-3. еваметам̣ дасавидхам̣ сенам̣ уддиситва̄ йасма̄ са̄ кан̣хадхаммасаманна̄гататта̄ кан̣хасса намучино упака̄ра̄йа сам̣ваттати, тасма̄ нам̣ тава сена̄ти ниддисанто а̄ха – ‘‘еса̄ намучи те сена̄, кан̣хасса̄бхиппаха̄ринӣ’’ти. таттха абхиппаха̄ринӣти саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ гха̄танӣ ниппотханӣ, антара̄йакарӣти аттхо. на нам̣ асӯро джина̄ти, джетва̄ ча лабхате сукханти евам̣ тава сенам̣ асӯро ка̄йе ча джӣвите ча са̄пеккхо пурисо на джина̄ти, сӯро пана джина̄ти, джетва̄ ча маггасукхам̣ пхаласукхан̃ча адхигаччхати. йасма̄ ча лабхате сукхам̣, тасма̄ сукхам̣ паттхайама̄но ахампи еса мун̃джам̣ парихарети. сан̇га̄ма̄вачара̄ аниваттино пуриса̄ аттано аниваттанакабха̄вавин̃н̃а̄панаттхам̣ сӣсе ва̄ дхадже ва̄ а̄вудхе ва̄ мун̃джатин̣ам̣ бандханти, там̣ айампи парихаратиччева мам̣ дха̄рехи. тава сена̄йа пара̄джитасса дхираттху мама джӣвитам̣, тасма̄ евам̣ дха̄рехи – сан̇га̄ме ме матам̣ сеййо, йан̃че джӣве пара̄джито, йена джӣвитена пара̄джито джӣве, тасма̄ джӣвита̄ тайа̄ самма̄пат̣ипанна̄нам̣ антара̄йакарена саддхим̣ сан̇га̄ме матам̣ мама сеййоти аттхо.
444. касма̄ матам̣ сеййоти че? йасма̄ пага̄л̣хеттха…пе… суббата̄, еттха ка̄ма̄дика̄йа аттуккам̣санапаравамбханапарийоса̄на̄йа тава сена̄йа пага̄л̣ха̄ нимугга̄ анупавит̣т̣ха̄ еке саман̣абра̄хман̣а̄ на ¶ диссанти, сӣла̄дӣхи гун̣ехи наппака̄санти, андхака̄рам̣ павит̣т̣ха̄ вийа хонти. ете евам̣ пага̄л̣ха̄ сама̄на̄ ¶ сачепи када̄чи уммуджджитва̄ нимуджджанапурисо вийа ‘‘са̄ху саддха̄’’тиа̄дина̄ найена уммуджджанти, татха̄пи та̄йа сена̄йа аджджхоттхат̣атта̄ тан̃ча маггам̣ на джа̄нанти кхемам̣ нибба̄нага̄мӣнам̣, саббепи буддхапаччекабуддха̄дайо йена гаччханти суббата̄ти. имам̣ пана га̄тхам̣ сутва̄ ма̄ро пуна кин̃чи аватва̄ ева пакка̄ми.
445-6. пакканте ¶ пана тасмим̣ маха̄сатто та̄йа дуккарака̄рика̄йа кин̃чипи висесам̣ анадхигаччханто ануккамена ‘‘сийа̄ ну кхо ан̃н̃о магго бодха̄йа̄’’тиа̄дӣни чинтетва̄ ол̣а̄рика̄ха̄рам̣ а̄ха̄ретва̄, балам̣ гахетва̄, виса̄кхапун̣н̣амадивасе пагева суджа̄та̄йа па̄йа̄сам̣ парибхун̃джитва̄, бхадраванасан̣д̣е дива̄виха̄рам̣ нисӣдитва̄, таттха ат̣т̣ха сама̄паттийо ниббаттенто дивасам̣ вӣтина̄метва̄ са̄йанхасамайе маха̄бодхиман̣д̣а̄бхимукхо гантва̄ соттхийена динна̄ ат̣т̣ха тин̣амут̣т̣хийо бодхимӯле викиритва̄ дасасахассалокадха̄тудевата̄хи катасакка̄рабахума̄но –
‘‘ка̄мам̣ тачо ча нха̄ру ча, ат̣т̣хи ча авасиссату;
упасуссату ниссесам̣, сарӣре мам̣салохита’’нти. –
чатуран̇гавӣрийам̣ адхит̣т̣хахитва̄ ‘‘на да̄ни буддхаттам̣ апа̄пун̣итва̄ паллан̇кам̣ бхиндисса̄мӣ’’ти пат̣ин̃н̃ам̣ катва̄ апара̄джитапаллан̇ке нисӣди. там̣ н̃атва̄ ма̄ро па̄пима̄ ‘‘аджджа сиддхаттхо пат̣ин̃н̃ам̣ катва̄ нисинно, аджджева да̄нисса са̄ пат̣ин̃н̃а̄ пат̣иба̄хитабба̄’’ти бодхиман̣д̣ато йа̄ва чаккава̄л̣ама̄йатам̣ два̄дасайоджанавиттха̄рам̣ уддхам̣ навайоджанамуггатам̣ ма̄расенам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ дийад̣д̣хайоджанасатаппама̄н̣ам̣ гиримекхалам̣ хаттхира̄джа̄нам̣ а̄руйха ба̄хусахассам̣ ма̄петва̄ на̄на̄вудха̄ни гахетва̄ ‘‘ган̣хатха, ханатха, пахаратха̄’’ти бхан̣анто а̄л̣авакасутте вуттаппака̄ра̄ вут̣т̣хийо ма̄песи, та̄ маха̄пурисам̣ патва̄ таттха вуттаппака̄ра̄ ева сампаджджим̣су. тато ваджиран̇кусена хаттхим̣ кумбхе пахаритва̄ маха̄пурисасса самӣпам̣ нетва̄ ‘‘ут̣т̣хехи, бхо сиддхаттха, паллан̇ка̄’’ти а̄ха. маха̄пурисо ‘‘на ут̣т̣хаха̄ми ма̄ра̄’’ти ¶ ватва̄ там̣ дхаджиним̣ саманта̄ вилокенто има̄ га̄тха̄йо абха̄си ‘‘саманта̄ дхаджини’’нти.
таттха ¶ дхаджининти сенам̣. йуттанти уййуттам̣. сава̄хананти гиримекхалана̄гара̄джасахитам̣. паччуггаччха̄мӣти абхимукхо упари гамисса̄ми, со ча кхо тедженева, на ка̄йена. касма̄? ма̄ мам̣ т̣ха̄на̄ ача̄вайи, мам̣ етасма̄ т̣ха̄на̄ апара̄джитапаллан̇ка̄ ма̄ро ма̄ ча̄лесӣти вуттам̣ хоти. наппасахатӣти сахитум̣ на саккоти, на̄бхибхавати ва̄. а̄мам̣ паттанти ка̄чаджа̄там̣ маттика̄бха̄джанам̣. асмана̄ти па̄са̄н̣ена. сесаметтха па̄кат̣амева.
447-8. ида̄ни ‘‘етам̣ те ма̄расенам̣ бхиндитва̄ тато парам̣ виджитасан̇га̄мо сампаттадхаммара̄джа̄бхисеко идам̣ карисса̄мӣ’’ти дассенто а̄ха ‘‘васӣкаритва̄’’ти. таттха васӣкаритва̄ сан̇каппанти маггабха̄вана̄йа саббам̣ миччха̄сан̇каппам̣ паха̄йа самма̄сан̇каппассева паваттанена васӣкаритва̄ ¶ сан̇каппам̣. сатин̃ча сӯпатит̣т̣хитанти ка̄йа̄дӣсу чатӯсу т̣ха̄несу аттано сатин̃ча сут̣т̣ху упат̣т̣хитам̣ каритва̄ евам̣ васӣкатасан̇каппо суппатит̣т̣хитассати рат̣т̣ха̄ рат̣т̣хам̣ вичарисса̄ми девамануссабхеде путхӯ са̄ваке винайанто. атха майа̄ винӣйама̄на̄ те аппаматта̄…пе… на сочаре, там̣ нибба̄на̄матамева̄ти адхиппа̄йо.
449-51. атха ма̄ро има̄ га̄тха̄йо сутва̄ а̄ха – ‘‘еварӯпам̣ паккхам̣ дисва̄ на бха̄йаси бхиккхӯ’’ти? ‘‘а̄ма, ма̄ра, на бха̄йа̄мӣ’’ти. ‘‘касма̄ на бха̄йасӣ’’ти? ‘‘да̄на̄дӣнам̣ па̄рамипун̃н̃а̄нам̣ кататта̄’’ти. ‘‘ко етам̣ джа̄на̄ти да̄на̄дӣни твамака̄сӣ’’ти? ‘‘ким̣ еттха па̄пима саккхикиччена, апича екасмим̣йева бхаве вессантаро хутва̄ йам̣ да̄намада̄сим̣, тасса̄нубха̄вена саттаккхаттум̣ чхахи пака̄рехи сан̃джа̄такампа̄ айам̣ маха̄патхавӣйева саккхӣ’’ти. евам̣ вутте удакапарийантам̣ катва̄ маха̄патхавӣ кампи бхеравасаддам̣ мун̃чама̄на̄, йам̣ сутва̄ ма̄ро асанихато вийа бхӣто дхаджам̣ пан̣а̄метва̄ пала̄йи саддхим̣ париса̄йа. атха маха̄пурисо тӣхи йа̄мехи тиссо виджджа̄ саччхикатва̄ арун̣уггамане ‘‘анекаджа̄тисам̣са̄рам̣…пе… тан̣ха̄нам̣ кхайамаджджхага̄’’ти ¶ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси. ма̄ро уда̄насаддена а̄гантва̄ ‘‘айам̣‘буддхо аха’нти пат̣иджа̄на̄ти, ханда нам̣ анубандха̄ми а̄бхисама̄ча̄рикам̣ пасситум̣. сачасса кин̃чи ка̄йена ва̄ ва̄ча̄йа ва̄ кхалитам̣ бхависсати, вихет̣хесса̄ми на’’нти пуббе бодхисаттабхӯмийам̣ ¶ чхаббасса̄ни анубандхитва̄ буддхаттам̣ паттам̣ екам̣ вассам̣ анубандхи. тато бхагавато кин̃чи кхалитам̣ апассанто ‘‘сатта васса̄нӣ’’ти има̄ ниббеджанӣйага̄тха̄йо абха̄си.
таттха ота̄ранти рандхам̣ виварам̣. на̄дхигаччхиссанти на̄дхигамим̣. медаван̣н̣анти медапин̣д̣асадисам̣. анупарийага̄ти парито парито агама̄си. мудунти мудукам̣. виндема̄ти адхигаччхеййа̄ма. асса̄дана̄ти са̄дубха̄во. ва̄йасеттоти ва̄йасо етто. сесаметтха па̄кат̣амева.
айам̣ пана йоджана̄ – сатта васса̄ни бхагавантам̣ ота̄ра̄пеккхо анубандхим̣ каттхачи авиджаханто пада̄падам̣, евам̣ анубандхитва̄пи ча ота̄рам̣ на̄дхигамим̣. сохам̣ йатха̄ на̄ма медаван̣н̣ам̣ па̄са̄н̣ам̣ медасан̃н̃ӣ ва̄йасо екасмим̣ пассе мукхатун̣д̣акена виджджхитва̄ асса̄дам̣ авиндама̄но ‘‘аппева на̄ма еттха муду виндема, апи ито асса̄дана̄ сийа̄’’ти саманта̄ татхева виджджханто анупарийа̄йитва̄ каттхачи асса̄дам̣ аладдха̄ ‘‘па̄са̄н̣ова̄йа’’нти ниббиджджа паккамеййа, евамева̄хам̣ бхагавантам̣ ка̄йакамма̄дӣсу аттано париттапан̃н̃а̄мукхатун̣д̣акена виджджханто саманта̄ анупарийага̄ ‘‘аппева на̄ма каттхачи апарисуддхака̄йасама̄ча̄ра̄димудубха̄вам̣ виндема, куточи асса̄дана̄ ¶ сийа̄’’ти, те да̄ни майам̣ асса̄дам̣ алабхама̄на̄ ка̄кова селама̄саджджа ниббиджджа̄пема готамам̣ а̄саджджа тато готама̄ ниббиджджа апема̄ти. евам̣ вадато кира ма̄расса сатта васса̄ни ниппхалапариссамам̣ нисса̄йа балавасоко удапа̄ди. тенасса висӣдама̄нан̇гапаччан̇гасса белувапан̣д̣у на̄ма вӣн̣а̄ каччхато патита̄. йа̄ ¶ саким̣ кусалехи ва̄дита̄ чатта̄ро ма̄се мадхурассарам̣ мун̃чати, йам̣ гахетва̄ сакко пан̃часикхасса ада̄си. там̣ со патама̄нампи на буджджхи. тена̄ха бхагава̄ –
‘‘тасса сокапаретасса, вӣн̣а̄ каччха̄ абхассатха;
тато со думмано йаккхо, таттхевантарадха̄йатха̄’’ти.
сан̇гӣтика̄рака̄ а̄хам̣сӯти еке, амха̄кам̣ панетам̣ наккхаматӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа падха̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. субха̄ситасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ¶ ме сутанти субха̄ситасуттам̣. аттаджджха̄сайато часса уппатти. бхагава̄ хи субха̄ситаппийо, со аттано субха̄ситасамуда̄ча̄раппака̄санена сатта̄нам̣ дуббха̄ситасамуда̄ча̄рам̣ пат̣иседхенто имам̣ суттамабха̄си. таттха евам̣ ме сутантиа̄ди сан̇гӣтика̄равачанам̣. таттха татра кхо бхагава̄…пе… бхадантети те бхиккхӯти етам̣ апуббам̣, сесам̣ вуттанайамева. тасма̄ апуббападаван̣н̣анаттхамидам̣ вуччати – татра̄ти десака̄лапаридӣпанам̣. тан̃хи йам̣ самайам̣ вихарати, татра самайе, йасмин̃ча а̄ра̄ме вихарати, татра а̄ра̄мети дӣпети. бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле дӣпети. на хи бхагава̄ айутте десе ка̄ле ва̄ дхаммам̣ бха̄сати. ‘‘ака̄ло кхо, та̄ва, ба̄хийа̄’’тиа̄ди (уда̄. 10) четтха са̄дхакам̣. кхоти падапӯран̣аматте авадха̄ран̣а̄дика̄латтхе ва̄ нипа̄то. бхагава̄ти локагарупаридӣпанам̣. бхиккхӯти катха̄саванайуттапуггалапаридӣпанам̣. а̄мантесӣти а̄лапи абха̄си самбодхеси.
бхиккхавоти а̄мантана̄ка̄рапаридӣпанам̣. тан̃ча бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхатта̄ вуттам̣. тена несам̣ хӣна̄дхикаджанасевитам̣ ¶ вуттим̣ пака̄сенто уддхатадӣнабха̄ваниггахам̣ кароти. ‘‘бхиккхаво’’ти имина̄ ча карун̣а̄виппха̄расоммахадайанайананипа̄тапуббан̇гамена вачанена те аттано мукха̄бхимукхе каритва̄ тенева катхетукамйата̄дӣпакена вачанена тесам̣ сотукамйатам̣ джанети, тенева ча самбодханаттхена вачанена са̄дхукасаванаманасика̄репи те нийоджети. са̄дхукасаванаманасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампатти. апаресупи девамануссесу виджджама̄несу касма̄ бхиккхӯ ева а̄мантесӣти че? джет̣т̣хасет̣т̣ха̄саннасада̄саннихитабха̄вато. саббапарисаса̄дха̄ран̣а̄ хи айам̣ дхаммадесана̄, на па̄т̣ипуггалика̄. париса̄йа ча джет̣т̣ха̄ бхиккхӯ пат̣хамуппаннатта̄, сет̣т̣ха̄ анага̄рийабха̄вам̣ а̄дим̣ катва̄ саттху чарийа̄нувидха̄йакатта̄ сакаласа̄санапат̣игга̄хакатта̄ ча. а̄санна̄ таттха нисиннесу саттху сантикатта̄, сада̄ саннихита̄ саттху сантика̄вачаратта̄. тена бхагава̄ саббапарисаса̄дха̄ран̣ам̣ дхаммам̣ десенто бхиккхӯ ева а̄мантеси. апича бха̄джанам̣ те има̄йа катха̄йа йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаттисаббха̄ватотипи те ева ¶ а̄мантеси. бхадантети га̄рава̄дхивачанаметам̣. те бхиккхӯти йе бхагава̄ а̄мантеси, те евам̣ бхагавантам̣ а̄лапанта̄ бхагавато паччассосунти.
чатӯхи ¶ ан̇гехӣти чатӯхи ка̄ран̣ехи авайавехи ва̄. муса̄ва̄да̄вераман̣иа̄дӣни хи чатта̄ри субха̄ситава̄ча̄йа ка̄ран̣а̄ни. саччавачана̄дайо чатта̄ро авайава̄, ка̄ран̣аттхе ча ан̇гасаддо. чатӯхӣти ниссаккавачанам̣ хоти, авайаваттхе каран̣авачанам̣. саманна̄гата̄ти самануа̄гата̄ паватта̄ йутта̄ ча. ва̄ча̄ти самуллапанава̄ча̄. йа̄ са̄ ‘‘ва̄ча̄ гира̄ бйаппатхо’’ти (дха. са. 636) ча, ‘‘нела̄ кан̣н̣асукха̄’’ти (дӣ. ни. 1.9; ма. ни. 3.14) ча евама̄дӣсу а̄гаччхати. йа̄ пана ‘‘ва̄ча̄йа че катам̣ камма’’нти (дха. са. ат̣т̣ха. 1 ка̄йакаммадва̄ра) евам̣ вин̃н̃атти ча, ‘‘йа̄ чатӯхи вачӣдуччаритехи а̄рати вирати…пе… айам̣ вуччати самма̄ва̄ча̄’’ти ¶ (дха. са. 299; вибха. 206) евам̣ вирати ча, ‘‘пхарусава̄ча̄, бхиккхаве, а̄севита̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ нирайасам̣ваттаника̄ хотӣ’’ти (а. ни. 8.40) евам̣ четана̄ ча ва̄ча̄ти а̄гаччхати, са̄ идха на адхиппета̄. касма̄? абха̄ситаббато. субха̄сита̄ хотӣти сут̣т̣ху бха̄сита̄ хоти. тенасса̄ аттха̄ваханатам̣ дӣпети. на дуббха̄сита̄ти на дут̣т̣ху бха̄сита̄. тенасса̄ анаттха̄на̄ваханатам̣ дӣпети. анаваджджа̄ти ваджджасан̇кха̄тара̄га̄дидосавирахита̄. тенасса̄ ка̄ран̣асуддхим̣ вуттадоса̄бха̄ван̃ча дӣпети. анануваджджа̄ ча̄ти анува̄давимутта̄. тенасса̄ сабба̄ка̄расампаттим̣ дӣпети. вин̃н̃ӯнанти пан̣д̣ита̄нам̣. тена нинда̄пасам̣са̄су ба̄ла̄ аппама̄н̣а̄ти дӣпети.
катамехи чатӯхӣти катхетукамйата̄пуччха̄. идха̄ти имасмим̣ са̄сане. бхиккхавети йесам̣ катхетука̄мо, тада̄лапанам̣. бхиккхӯти вуттаппака̄рава̄ча̄бха̄санакапуггаланидассанам̣. субха̄ситам̣йева бха̄сатӣти пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа десана̄йа чатӯсу ва̄чан̇гесу ан̃н̃атаран̇ганиддесавачанам̣. но дуббха̄ситанти тассева ва̄чан̇гасса пат̣ипаккхабха̄сананива̄ран̣ам̣. тена ‘‘муса̄ва̄да̄дайопи када̄чи ваттабба̄’’ти дит̣т̣хим̣ ниседхети. ‘‘но дуббха̄сита’’нти имина̄ ва̄ миччха̄ва̄чаппаха̄нам̣ дӣпети, ‘‘субха̄сита’’нти имина̄ пахӣнамиччха̄ва̄чена сата̄ бха̄ситаббавачаналаккхан̣ам̣. татха̄ па̄пасса акаран̣ам̣, кусаласса упасампадам̣ ¶ . ан̇гапаридӣпанаттхам̣ пана абха̄ситаббам̣ пуббе аватва̄ бха̄ситаббамева̄ха. еса найо дхаммам̣йева̄тиа̄дӣсупи.
еттха ча ‘‘субха̄ситам̣йева бха̄сати но дуббха̄сита’’нти имина̄ писун̣адосарахитам̣ самаггакаран̣авачанам̣ вуттам̣, ‘‘дхаммам̣йева бха̄сати но адхамма’’нти имина̄ сампхадосарахитам̣ дхаммато анапетам̣ манта̄вачанам̣ вуттам̣, итарехи двӣхи пхаруса̄ликарахита̄ни пийасаччавачана̄ни вутта̄ни. имехи кхотиа̄дина̄ пана та̄ни ан̇га̄ни паччаккхато дассенто там̣ ва̄чам̣ нигамети. висесато четтха ‘‘имехи кхо, бхиккхаве ¶ , чатӯхи ан̇гехи саманна̄гата̄ ва̄ча̄ субха̄сита̄ хотӣ’’ти бхан̣анто ¶ йадан̃н̃е пат̣ин̃н̃а̄дӣхи авайавехи на̄ма̄дӣхи падехи лин̇гавачанавибхаттика̄лака̄рака̄дӣхи сампаттӣхи ча саманна̄гатам̣ ва̄чам̣ ‘‘субха̄сита’’нти ман̃н̃анти, там̣ дхаммато пат̣иседхети. авайава̄дисампанна̄пи хи песун̃н̃а̄дисаманна̄гата̄ ва̄ча̄ дуббха̄сита̄ва хоти аттано паресан̃ча анаттха̄вахатта̄. имехи пана чатӯхи ан̇гехи саманна̄гата̄ сачепи милаккхубха̄са̄парийа̄панна̄ гхат̣ачет̣ика̄гӣтикапарийа̄панна̄ ва̄ хоти, татха̄пи субха̄сита̄ ева локийалокуттарахитасукха̄вахатта̄. сӣхал̣адӣпе маггапассе сассам̣ раккхантийа̄ сӣхал̣ачет̣ика̄йа сӣхал̣акенева джа̄тиджара̄маран̣апат̣исам̣йуттам̣ гӣтам̣ га̄йантийа̄ сутва̄ маггам̣ гаччханта̄ сат̣т̣химатта̄ випассакабхиккхӯ четтха арахаттам̣ патта̄ нидассанам̣. татха̄ тиссо на̄ма а̄раддхавипассако бхиккху падумасарасамӣпена гаччханто падумасаре падума̄ни бхан̃джитва̄ бхан̃джитва̄ –
‘‘па̄то пхуллам̣ коканадам̣, сӯрийа̄локена бхаджджийате;
евам̣ мануссаттагата̄ сатта̄, джара̄бхивегена маддӣйантӣ’’ти. –
имам̣ гӣтам̣ га̄йантийа̄ чет̣ика̄йа сутва̄ арахаттам̣ патто, буддхантаре ча ан̃н̃атаро пурисо саттахи путтехи саддхим̣ вана̄ а̄гамма ан̃н̃атара̄йа иттхийа̄ мусалена тан̣д̣уле кот̣т̣ентийа̄ –
‘‘джара̄йа ¶ паримаддитам̣ етам̣, мила̄тачхавичамманисситам̣;
маран̣ена бхиджджати етам̣, маччусса гхасама̄мисам̣.
‘‘кимӣнам̣ а̄лайам̣ етам̣, на̄на̄кун̣апена пӯритам̣;
асучисса бха̄джанам̣ етам̣, кадаликкхандхасамам̣ ида’’нти. –
имам̣ ¶ гӣтикам̣ сутва̄ саха путтехи паччекабодхим̣ патто, ан̃н̃е ча ӣдисехи упа̄йехи арийабхӯмим̣ патта̄ нидассанам̣. аначчхарийам̣ панетам̣, йам̣ бхагавата̄ а̄сайа̄нусайакусалена ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄дина̄ найена вутта̄ га̄тха̄йо сутва̄ пан̃часата̄ бхиккхӯ арахаттам̣ па̄пун̣им̣су, ан̃н̃е ча кхандха̄йатана̄дипат̣исам̣йутта̄ катха̄ сутва̄ анеке деваманусса̄ти. евам̣ имехи чатӯхи ан̇гехи саманна̄гата̄ ва̄ча̄ сачепи милаккхубха̄са̄парийа̄панна̄, гхат̣ачет̣ика̄гӣтикапарийа̄панна̄ ва̄ хоти, татха̄пи ‘‘субха̄сита̄’’ти ведитабба̄. субха̄ситатта̄ ева ча анаваджджа̄ ча анануваджджа̄ ча вин̃н̃ӯнам̣ аттхаттхика̄нам̣ кулапутта̄нам̣ аттхапат̣исаран̣а̄нам̣, но бйан̃джанапат̣исаран̣а̄нанти.
идамавоча ¶ бхагава̄ти идам̣ субха̄ситалаккхан̣ам̣ бхагава̄ авоча. идам̣ ватва̄на сугато, атха̄парам̣ етадавоча саттха̄ти идан̃ча лаккхан̣ам̣ ватва̄ атха ан̃н̃ампи етам̣ авоча саттха̄. ида̄ни ваттаббага̄тхам̣ дассетва̄ саббаметам̣ сан̇гӣтика̄рака̄ а̄хам̣су. таттха апаранти га̄тха̄бандхавачанам̣ сандха̄йа вуччати. там̣ дувидхам̣ хоти – паччха̄ а̄гатапарисам̣ ассаванасуссаванаа̄дха̄ран̣адал̣хӣкаран̣а̄дӣни ва̄ сандха̄йа тадаттхадӣпакамева ча. пуббе кеначи ка̄ран̣ена париха̄питасса аттхасса дӣпанена аттхависесадӣпакан̃ча ‘‘пурисасса хи джа̄тасса, кут̣ха̄рӣ джа̄йате мукхе’’тиа̄дӣсу (су. ни. 662) вийа. идха пана тадаттхадӣпакамева.
453. таттха сантоти буддха̄дайо. те хи субха̄ситам̣ ‘‘уттамам̣ сет̣т̣ха’’нти ван̣н̣айанти. дутийам̣ татийам̣ чатуттханти идам̣ пана пуббе ниддит̣т̣хаккамам̣ упа̄да̄йа вуттам̣. га̄тха̄парийоса̄не пана ван̇гӣсаттхеро бхагавато субха̄сите пасӣди.
со йам̣ пасанна̄ка̄рам̣ ака̄си, йан̃ча вачанам̣ бхагава̄ абха̄си, там̣ дассента̄ сан̇гӣтика̄рака̄ ‘‘атха кхо а̄йасма̄’’тиа̄дима̄хам̣су. таттха ¶ пат̣ибха̄ти манти мама бха̄го пака̄сати ¶ . пат̣ибха̄ту танти тава бха̄го пака̄сату. са̄руппа̄хӣти ануччхавика̄хи. абхиттхавӣти пасам̣си.
454. на та̄пайети виппат̣иса̄рена на та̄пеййа. на вихим̣сеййа̄ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ бхинданто на ба̄дхеййа. са̄ ве ва̄ча̄ти са̄ ва̄ча̄ екам̣сенева субха̄сита̄. етта̄вата̄ аписун̣ава̄ча̄йа бхагавантам̣ тхомети.
455. пат̣инандита̄ти хат̣т̣хена хадайена пат̣имукхам̣ гантва̄ нандита̄ сампийа̄йита̄. йам̣ ана̄да̄йа па̄па̄ни, паресам̣ бха̄сате пийанти йам̣ ва̄чам̣ бха̄санто паресам̣ па̄па̄ни аппийа̄ни пат̣иккӯла̄ни пхарусавачана̄ни ана̄да̄йа аттхабйан̃джанамадхурам̣ пийамева вачанам̣ бха̄сати, там̣ пийава̄чамева бха̄сеййа̄ти вуттам̣ хоти. има̄йа га̄тха̄йа пийавачанена бхагавантам̣ абхиттхави.
456. амата̄ти аматасадиса̄ са̄дубха̄вена. вуттампи четам̣ ‘‘саччам̣ хаве са̄дутарам̣ раса̄на’’нти (сам̣. ни. 1.73; су. ни. 184). нибба̄на̄матапаччайатта̄ ва̄ амата̄. еса дхаммо санантаноти йа̄йам̣ саччава̄ча̄ на̄ма, еса пора̄н̣о дхаммо чарийа̄ павен̣ӣ, идамева хи пора̄н̣а̄нам̣ а̄чин̣н̣ам̣, на те аликам̣ бха̄сим̣су. тенева̄ха – ‘‘сачче аттхе ча дхамме ча, аху ¶ санто патит̣т̣хита̄’’ти. таттха сачче патит̣т̣хитатта̄ ева аттано ча паресан̃ча аттхе патит̣т̣хита̄. аттхе патит̣т̣хитатта̄ ева ча дхамме патит̣т̣хита̄ хонтӣти ведитабба̄. парам̣ ва̄ двайам̣ саччависесанамиччева ведитаббам̣. сачче патит̣т̣хита̄. кӣдисе? аттхе ча дхамме ча, йам̣ паресам̣ аттхато анапетатта̄ аттхам̣ анупародхам̣ каротӣти вуттам̣ хоти. сатипи ча анупародхакаратте дхаммато анапетатта̄ дхаммам̣, йам̣ дхаммикамева аттхам̣ са̄дхетӣти вуттам̣ хоти. има̄йа га̄тха̄йа саччавачанена бхагавантам̣ абхиттхави.
457. кхеманти абхайам̣ нирупаддавам̣. кена ка̄ран̣ена̄ти че? нибба̄наппаттийа̄ дуккхассантакирийа̄йа, йасма̄ килесанибба̄нам̣ па̄пети, ват̣т̣адуккхасса ча антакирийа̄йа сам̣ваттатӣти аттхо. атха ва̄ йам̣ буддхо нибба̄наппаттийа̄ дуккхассантакирийа̄йа̄ти двиннам̣ нибба̄надха̄тӯнаматтха̄йа кхемамаггаппака̄санато кхемам̣ ва̄чам̣ бха̄сати, са̄ ве ва̄ча̄намуттама̄ти са̄ ва̄ча̄ саббава̄ча̄нам̣ ¶ сет̣т̣ха̄ти ¶ еваметтха аттхо ведитаббо. има̄йа га̄тха̄йа манта̄вачанена бхагавантам̣ абхиттхаванто арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песӣти айаметтха апуббападаван̣н̣ана̄. сесам̣ вуттанайенева ведитаббанти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа субха̄ситасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. пӯрал̣а̄сасутта-(сундарикабха̄радва̄джасутта)-ван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ме сутанти пӯрал̣а̄сасуттам̣. ка̄ уппатти? бхагава̄ паччха̄бхаттакичча̄васа̄не буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто сундарикабха̄радва̄джабра̄хман̣ам̣ арахаттасса упаниссайасампаннам̣ дисва̄ ‘‘таттха майи гате катха̄ паваттиссати, тато катха̄васа̄не дхаммадесанам̣ сутва̄ еса бра̄хман̣о паббаджитва̄ арахаттам̣ па̄пун̣иссатӣ’’ти ча н̃атва̄ таттха гантва̄ катхам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ имам̣ суттамабха̄си.
таттха евам̣ ме сутантиа̄ди сан̇гӣтика̄рака̄нам̣ вачанам̣. ким̣джаччо бхавантиа̄ди тасса бра̄хман̣асса, на бра̄хман̣о номхӣтиа̄ди бхагавато. там̣ саббампи самодха̄нетва̄ ‘‘пӯрал̣а̄сасутта’’нти вуччати. таттха вуттасадисам̣ вуттанайенева ведитаббам̣, авуттам̣ ван̣н̣айисса̄ма, тан̃ча кхо утта̄наттха̄ни пада̄ни ана̄масанта̄. косалесӯти косала̄ на̄ма джа̄нападино ра̄джакума̄ра̄. тесам̣ нива̄со екопи джанападо рул̣хисаддена ‘‘косала̄’’ти вуччати. тасмим̣ косалесу джанападе. кечи пана ‘‘йасма̄ пуббе маха̄пана̄дам̣ ра̄джакума̄рам̣ на̄на̄на̄т̣ака̄дӣни дисва̄ ситаматтампи акаронтам̣ сутва̄ ра̄джа̄ а̄н̣а̄песи ‘йо мама путтам̣ хаса̄пети, сабба̄бхаран̣ехи нам̣ алан̇каромӣ’ти. тато нан̇гала̄ни чхад̣д̣етва̄ маха̄джанака̄йо саннипати. те ча манусса̄ атирекасаттавасса̄ни на̄на̄кӣл̣ика̄дайо дассента̄пи там̣ на̄саккхим̣су хаса̄петум̣. тато сакко деванат̣ам̣ песеси, со диббана̄т̣акам̣ ¶ дассетва̄ хаса̄песи. атха те манусса̄ аттано аттано васанока̄са̄бхимукха̄ паккамим̣су. те пат̣ипатхе миттасухаджджа̄дайо дисва̄ пат̣исантха̄рамакам̣су ‘каччи бхо кусалам̣, каччи бхо кусала’нти ¶ . тасма̄ там̣ ‘кусала’нти саддам̣ упа̄да̄йа со падесо ‘косало’ти вуччатӣ’’ти ван̣н̣айанти. сундарика̄йа надийа̄ тӣрети сундарика̄ти евам̣на̄мика̄йа надийа̄ тӣре.
тена кхо пана̄ти йена самайена бхагава̄ там̣ бра̄хман̣ам̣ винетука̄мо гантва̄ тасса̄ надийа̄ тӣре сасӣсам̣ па̄рупитва̄ руккхамӯле нисаджджа̄сан̇кха̄тена ирийа̄патхавиха̄рена вихарати. сундарикабха̄радва̄джоти со бра̄хман̣о тасса̄ надийа̄ тӣре васати аггин̃ча джухати, бха̄радва̄джоти часса готтам̣, тасма̄ евам̣ вуччати. аггим̣ джухатӣти а̄хутипаккхипанена джа̄лети. аггихуттам̣ паричаратӣти ¶ агйа̄йатанам̣ саммаджджанӯпалепанабаликамма̄дина̄ пайирупа̄сати. ко ну кхо имам̣ хабйасесам̣ бхун̃джеййа̄ти со кира бра̄хман̣о аггимхи джухитва̄ авасесам̣ па̄йа̄сам̣ дисва̄ чинтеси – ‘‘аггимхи та̄ва паккхиттапа̄йа̄со маха̄брахмуна̄ бхутто, айам̣ пана авасесо аттхи. там̣ йади брахмуно мукхато джа̄тасса бра̄хман̣ассева дадеййам̣, евам̣ ме питара̄ саха путтопи сантаппито бхавеййа, сувисодхито ча брахмалокага̄мимагго асса, ханда̄хам̣ бра̄хман̣ам̣ гавеса̄мӣ’’ти. тато бра̄хман̣адассанаттхам̣ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ чатуддиса̄ анувилокеси – ‘‘ко ну кхо имам̣ хабйасесам̣ бхун̃джеййа̄’’ти.
ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯлети тасмим̣ ванасан̣д̣е сет̣т̣харуккхамӯле. сасӣсам̣ па̄рутанти саха сӣсена па̄рутака̄йам̣. касма̄ пана бхагава̄ евамака̄си, ким̣ на̄ра̄йанасан̇кха̄табалопи хутва̄ на̄саккхи химапа̄там̣ сӣтава̄тан̃ча пат̣иба̄хитунти? аттхетам̣ ка̄ран̣ам̣. на хи буддха̄ саббасо ка̄йапат̣иджагганам̣ каронти ева, апича бхагава̄ ‘‘а̄гате бра̄хман̣е сӣсам̣ виварисса̄ми, мам̣ дисва̄ бра̄хман̣о катхам̣ паваттессати, атхасса катха̄нуса̄рена дхаммам̣ десесса̄мӣ’’ти катха̄паваттанаттхам̣ евамака̄си. дисва̄на ва̄мена…пе… тенупасан̇камӣти ¶ со кира бхагавантам̣ дисва̄ бра̄хман̣о ‘‘айам̣ сасӣсам̣ па̄рупитва̄ саббараттим̣ падха̄намануйутто, имасса даккхин̣одакам̣ датва̄ имам̣ хабйасесам̣ дасса̄мӣ’’ти бра̄хман̣асан̃н̃ӣ хутва̄ ева упасан̇ками. мун̣д̣о айам̣ бхавам̣, мун̣д̣ако айам̣ бхаванти сӣсе виваритаматтева кесантам̣ дисва̄ ‘‘мун̣д̣о’’ти а̄ха. тато сут̣т̣хутарам̣ олокенто париттампи сикхам̣ адисва̄ ¶ хӣл̣енто ‘‘мун̣д̣ако’’ти а̄ха. еварӯпа̄ хи несам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ дит̣т̣хи. тато ва̄ти йаттха т̣хито аддаса, тамха̄ падеса̄ мун̣д̣а̄пӣти кеначи ка̄ран̣ена мун̣д̣итасӣса̄пи хонти.
458. на бра̄хман̣о номхӣти еттха нака̄ро пат̣иседхе, нока̄ро авадха̄ран̣е ‘‘на но сама’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 6.3; су. ни. 226) вийа. тена невамхи бра̄хман̣оти дассети. на ра̄джапуттоти кхаттийо намхи. на весса̄йаноти вессопи намхи. удакочи номхӣти ан̃н̃опи суддо ва̄ чан̣д̣а̄ло ва̄ кочи на хомӣти евам̣ екам̣сенева джа̄тива̄дасамуда̄ча̄рам̣ пат̣иккхипати. касма̄? маха̄самуддам̣ патта̄ вийа хи надийо паббаджджӯпагата̄ кулапутта̄ джаханти пурима̄ни на̄маготта̄ни. паха̄ра̄дасуттан̃четтха (а. ни. 8.19) са̄дхакам̣. евам̣ джа̄тива̄дам̣ пат̣иккхипитва̄ йатха̄бхӯтаматта̄нам̣ а̄викаронто а̄ха – ‘‘готтам̣ парин̃н̃а̄йа путхуджджана̄нам̣, акин̃чано манта чара̄ми локе’’ти. катхам̣ готтам̣ парин̃н̃а̄сӣти че? бхагава̄ хи тӣхи парин̃н̃а̄хи пан̃чаккхандхе парин̃н̃а̄си, тесу ча парин̃н̃а̄тесу готтам̣ парин̃н̃а̄тамева хоти. ра̄га̄дикин̃чана̄нам̣ пана абха̄вена со акин̃чано манта̄ джа̄нитва̄ н̃а̄н̣а̄нупариваттӣхи ка̄йакамма̄дӣхи ¶ чарати. тена̄ха – ‘‘готтам̣…пе… локе’’ти. манта̄ вуччати пан̃н̃а̄, та̄йа чеса чарати. тенева̄ха – ‘‘мантам̣ чара̄ми локе’’ти чхандавасена рассам̣ катва̄.
459-60. евам̣ атта̄нам̣ а̄викатва̄ ида̄ни ‘‘евам̣ ол̣а̄рикам̣ лин̇гампи дисва̄ пуччхитабба̄пуччхитаббам̣ на джа̄на̄сӣ’’ти бра̄хман̣асса упа̄рамбхам̣ а̄ропенто а̄ха – ‘‘сан̇гха̄т̣ива̄сӣ…пе… готтапан̃ха’’нти. еттха ча чхиннасан̇гхат̣итат̣т̣хена тӣн̣ипи чӣвара̄ни ‘‘сан̇гха̄т̣ӣ’’ти адхиппета̄ни, та̄ни нива̄сети паридахатӣти ¶ сан̇гха̄т̣ива̄сӣ. агахоти агехо, ниттан̣хоти адхиппа̄йо. нива̄са̄га̄рам̣ пана бхагавато джетаване маха̄гандхакут̣икарериман̣д̣алама̄л̣акосамбакут̣ичанданама̄ла̄дианекаппака̄рам̣, там̣ сандха̄йа на йуджджати. нивуттакесоти апанӣтакесо, оха̄ритакесамассӯти вуттам̣ хоти. абхиниббутаттоти атӣва вӯпасантапарил̣а̄хачитто, гуттачитто ва̄. алиппама̄но идха ма̄н̣авехӣти упакаран̣асинехасса пахӣнатта̄ мануссехи алитто асам̣сат̣т̣хо екантавивитто. акаллам̣ мам̣ бра̄хман̣а̄ти йва̄хам̣ ¶ евам̣ сан̇гха̄т̣ива̄сӣ…пе… алиппама̄но идха ма̄н̣авехи, там̣ мам̣ твам̣, бра̄хман̣а, па̄катика̄ни на̄маготта̄ни атӣтам̣ паббаджитам̣ сама̄нам̣ аппатирӯпам̣ готтапан̃хам̣ пуччхасӣти.
евам̣ вутте упа̄рамбхам̣ моченто бра̄хман̣о а̄ха – пуччханти ве, бхо бра̄хман̣а̄, бра̄хман̣ебхи саха ‘‘бра̄хман̣о но бхава’’нти. таттха бра̄хман̣о ноти бра̄хман̣о нӯти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – на̄хам̣ бхо акаллам̣ пуччха̄ми. амха̄кан̃хи бра̄хман̣асамайе бра̄хман̣а̄ бра̄хман̣ехи саха сама̄гантва̄ ‘‘бра̄хман̣о ну бхавам̣, бха̄радва̄джо ну бхава’’нти евам̣ джа̄тимпи готтампи пуччханти ева̄ти.
461-2. евам̣ вутте бхагава̄ бра̄хман̣асса читтамудубха̄вакаран̣аттхам̣ мантесу аттано пакатан̃н̃утам̣ пака̄сенто а̄ха – ‘‘бра̄хман̣о хи че твам̣ брӯси…пе… чатувӣсатаккхара’’нти. тассаттхо – саче твам̣ ‘‘бра̄хман̣о ахам̣’’ти брӯси, ман̃ча абра̄хман̣ам̣ брӯси, тасма̄ бхавантам̣ са̄виттим̣ пуччха̄ми типадам̣ чатувӣсатаккхарам̣, там̣ ме брӯхӣти. еттха ча бхагава̄ параматтхаведа̄нам̣ тин̣н̣ам̣ пит̣ака̄нам̣ а̄дибхӯтам̣ параматтхабра̄хман̣ехи саббабуддхехи пака̄ситам̣ аттхасампаннам̣ бйан̃джанасампаннан̃ча ‘‘буддхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми, дхаммам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми, сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣ’’ти имам̣ арийаса̄виттим̣ сандха̄йа пуччхати. йадипи хи бра̄хман̣о ан̃н̃ам̣ вадеййа, аддха̄ нам̣ бхагава̄ ‘‘на̄йам̣, бра̄хман̣а, арийасса винайе са̄виттӣти вуччатӣ’’ти тасса аса̄ракаттам̣ дассетва̄ идхева патит̣т̣ха̄пеййа. бра̄хман̣о пана ‘‘са̄виттим̣ пуччха̄ми типадам̣ ¶ чатувӣсатаккхара’’нти идам̣ аттано самайасиддхам̣ са̄виттилаккхан̣абйан̃джанакам̣ брахмассарена ниччха̄ритавачанам̣ сутва̄ва ‘‘аддха̄йам̣ саман̣о бра̄хман̣асамайе ¶ нит̣т̣хам̣ гато, ахам̣ пана ан̃н̃а̄н̣ена ‘абра̄хман̣о айа’нти парибхавим̣, са̄дхурӯпо мантапа̄рагӯ бра̄хман̣ова есо’’ти нит̣т̣хам̣ гантва̄ ‘‘ханда нам̣ йан̃н̃авидхим̣ даккхин̣еййавидхин̃ча пуччха̄мӣ’’ти таматтхам̣ пуччханто ‘‘ким̣ниссита̄…пе… локе’’ти имам̣ висамага̄тха̄падаттайама̄ха. тассаттхо – ким̣ниссита̄ кимадхиппа̄йа̄ ким̣ паттхента̄ исайо ча кхаттийа̄ ча бра̄хман̣а̄ ча ан̃н̃е ча мануджа̄ девата̄нам̣ аттха̄йа йан̃н̃ам̣ акаппайим̣су. йан̃н̃амакаппайим̣сӯти мака̄ро падасандхикаро. акаппайим̣сӯти сам̣видахим̣су акам̣су. путхӯти бахӯ аннапа̄нада̄на̄дина̄ бхедена анекаппака̄ре путхӯ ва̄ исайо мануджа̄ кхаттийа̄ бра̄хман̣а̄ ча ким̣ниссита̄ ¶ йан̃н̃амакаппайим̣су. катхам̣ несам̣ там̣ каммам̣ самиджджхатӣти имина̄дхиппа̄йена пуччхати.
463. атхасса бхагава̄ таматтхам̣ бйа̄каронто ‘‘йадантагӯ ведагӯ йан̃н̃ака̄ле. йасса̄хутим̣ лабхе тассиджджхети брӯмӣ’’ти идам̣ сесапададвайама̄ха. таттха йадантагӯти йо антагӯ, ока̄расса ака̄ро, дака̄ро ча падасандхикаро ‘‘аса̄дха̄ран̣аман̃н̃еса’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 8.9) мака̄ро вийа. айам̣ пана аттхо – йо ват̣т̣адуккхасса тӣхи парин̃н̃а̄хи антагататта̄ антагӯ, чатӯхи ча магган̃а̄н̣аведехи килесе виджджхитва̄ гататта̄ ведагӯ, со йасса исимануджакхаттийабра̄хман̣а̄нам̣ ан̃н̃атарасса йан̃н̃ака̄ле йасмим̣ кисмин̃чи а̄ха̄ре паччупат̣т̣хите антамасо ванапан̣н̣амӯлапхала̄димхипи а̄хутим̣ лабхе, тато кин̃чи деййадхаммам̣ лабхеййа, тасса там̣ йан̃н̃акаммам̣ иджджхе самиджджхеййа, махаппхалам̣ бхавеййа̄ти брӯмӣти.
464. атха бра̄хман̣о там̣ бхагавато параматтхайогагамбхӣрам̣ атимадхурагираниббика̄расарасампаннам̣ десанам̣ сутва̄ ¶ сарӣрасампаттисӯчитан̃часса саббагун̣асампаттим̣ самбха̄вайама̄но пӣтисоманассаджа̄то ‘‘аддха̄ хи тасса̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха ити бра̄хман̣оти сан̇гӣтика̄ра̄нам̣ вачанам̣, сесам̣ бра̄хман̣асса. тассаттхо – аддха̄ хи тасса майхам̣ хутамиджджхе, айам̣ аджджа деййадхаммо иджджхиссати самиджджхиссати махаппхало бхависсати йам̣ та̄дисам̣ ведагумаддаса̄ма, йасма̄ та̄дисам̣ бхавантарӯпам̣ ведагум̣ аддаса̄ма. тван̃н̃ева хи со ведагӯ, на ан̃н̃о. ито пуббе пана тумха̄диса̄нам̣ ведагӯнам̣ антагӯнан̃ча адассанена амха̄диса̄нам̣ йан̃н̃е пат̣ийаттам̣ ан̃н̃о джано бхун̃джати пӯрал̣а̄сам̣ чарукан̃ча пӯван̃ча̄ти.
465. тато бхагава̄ аттани пасаннам̣ вачанапат̣иггахан̣асаджджам̣ бра̄хман̣ам̣ видитва̄ йатха̄сса сут̣т̣ху па̄кат̣а̄ хонти, евам̣ на̄наппака̄рехи даккхин̣еййе пака̄сетука̄мо ‘‘тасма̄тиха тва’’нти га̄тхама̄ха. тассаттхо – йасма̄ майи пасанноси, тасма̄ пана иха твам̣, бра̄хман̣а, упасан̇камма пуччха̄ти атта̄нам̣ ¶ дассенто а̄ха. ида̄ни ито пуббам̣ аттхенааттхикападам̣ парападена самбандхитаббам̣ – аттхена аттхико тасса аттхаттхикабха̄васса анурӯпам̣ килесаггивӯпасамена сантам̣, кодхадхӯмавигамена видхӯмам̣, дуккха̄бха̄вена ¶ анӣгхам̣, анекавидхаа̄са̄бха̄вена нира̄сам̣ аппевидха екам̣сена идха т̣хитова идха ва̄ са̄сане абхивинде лаччхаси адхигаччхиссаси сумедхам̣ варапан̃н̃ам̣ кхӣн̣а̄савадаккхин̣еййанти. атха ва̄ йасма̄ майи пасанноси, тасма̄тиха, твам̣ бра̄хман̣а, аттхена аттхико сама̄но упасан̇камма пуччха сантам̣ видхӯмам̣ анӣгхам̣ нира̄санти атта̄нам̣ дассенто а̄ха. евам̣ пуччханто аппевидха абхивинде сумедхам̣ кхӣн̣а̄савадаккхин̣еййанти евампеттха йоджана̄ ведитабба̄.
466. атха бра̄хман̣о йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄но бхагавантам̣ а̄ха – ‘‘йан̃н̃е ратохам̣…пе… брӯхи мета’’нти. таттха йан̃н̃о йа̄го да̄нанти аттхато екам̣. тасма̄ ¶ да̄нарато ахам̣, та̄йа ева да̄на̄ра̄мата̄йа да̄нам̣ да̄тука̄мо, на пана джа̄на̄ми, евам̣ аджа̄нантам̣ ануса̄сату мам̣ бхавам̣. ануса̄санто ча утта̄ненева найена йаттха хутам̣ иджджхате брӯхи метанти еваметтха аттхайоджана̄ ведитабба̄. ‘‘йатха̄хута’’нтипи па̄т̣хо.
467. атхасса бхагава̄ ваттука̄мо а̄ха – ‘‘тена хи…пе… десесса̄мӣ’’ти. охитасотасса часса ануса̄санаттхам̣ та̄ва ‘‘ма̄ джа̄тим̣ пуччхӣ’’ти га̄тхама̄ха. таттха ма̄ джа̄тим̣ пуччхӣти йади хутасамиддхим̣ да̄намахаппхалатам̣ пачча̄сӣсаси, джа̄тим̣ ма̄ пуччха. ака̄ран̣ан̃хи даккхин̣еййавича̄ран̣а̄йа джа̄ти. чаран̣ан̃ча пуччха̄ти апича кхо сӣла̄дигун̣абхедам̣ чаран̣ам̣ пуччха. етан̃хи даккхин̣еййавича̄ран̣а̄йа ка̄ран̣ам̣.
ида̄нисса таматтхам̣ вибха̄венто нидассанама̄ха – ‘‘кат̣т̣ха̄ хаве джа̄йати джа̄таведо’’тиа̄ди. татра̄йамадхиппа̄йо – идха кат̣т̣ха̄ агги джа̄йати, на ча со са̄ла̄дикат̣т̣ха̄ джа̄то ева аггикиччам̣ кароти, са̄па̄надон̣иа̄дикат̣т̣ха̄ джа̄то на кароти, апича кхо аттано аччиа̄дигун̣асампаннатта̄ ева кароти. евам̣ на бра̄хман̣акула̄дӣсу джа̄то ева даккхин̣еййо хоти, чан̣д̣а̄лакула̄дӣсу джа̄то на хоти, апича кхо нӣча̄кулӣнопи учча̄кулӣнопи кхӣн̣а̄савамуни дхитима̄ хирӣниседхо а̄джа̄нийо хоти, има̄йа дхитихирипамукха̄йа гун̣асампаттийа̄ джа̄тима̄ уттамадаккхин̣еййо хоти. со хи дхитийа̄ гун̣е дха̄райати, хирийа̄ досе ниседхети. вуттан̃четам̣ ‘‘хирийа̄ хи санто на каронти па̄па’’нти. тена те брӯми –
‘‘ма̄ ¶ ¶ джа̄тим̣ пуччхӣ чаран̣ан̃ча пуччха,
кат̣т̣ха̄ хаве джа̄йати джа̄таведо;
нӣча̄кулӣнопи мунӣ дхитӣма̄,
а̄джа̄нийо хоти хирӣниседхо’’ти. –
еса сан̇кхепо, виттха̄ро пана ассала̄йанасутта̄нуса̄рена (ма. ни. 2.401 а̄дайо) ведитаббо.
468. еваметам̣ ¶ бхагава̄ ча̄туван̣н̣исуддхийа̄ ануса̄ситва̄ ида̄ни йаттха хутам̣ иджджхате, йатха̄ ча хутам̣ иджджхате, таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘саччена данто’’тиа̄дига̄тхама̄ха. таттха саччена̄ти параматтхасаччена. тан̃хи патто данто хоти. тена̄ха – ‘‘саччена данто’’ти. дамаса̄ упетоти индрийадамена саманна̄гато. ведантагӯти ведехи ва̄ килеса̄нам̣ антам̣ гато, веда̄нам̣ ва̄ антам̣ чатуттхамагган̃а̄н̣ам̣ гато. вӯситабрахмачарийоти пуна васитабба̄бха̄вато вуттхамаггабрахмачарийо. ка̄лена тамхи хабйам̣ павеччхети аттано деййадхаммат̣т̣хитака̄лам̣ тасса саммукхӣбха̄вака̄лан̃ча упалаккхетва̄ тена ка̄лена та̄дисе даккхин̣еййе деййадхаммам̣ павеччхеййа, павесеййа пат̣ипа̄деййа.
469-71. ка̄мети ваттхука̄ме ча килесака̄ме ча. сусама̄хитиндрийа̄ти сут̣т̣ху сама̄хитаиндрийа̄, авиккхиттаиндрийа̄ти вуттам̣ хоти. чандова ра̄хуггахан̣а̄ памутта̄ти йатха̄ чандо ра̄хуггахан̣а̄, евам̣ килесаггахан̣а̄ памутта̄ йе атӣва бха̄санти чева тапанти ча. сата̄ти сатисампанна̄. мама̄йита̄нӣти тан̣ха̄дит̣т̣химама̄йита̄ни.
472. йо ка̄ме хитва̄ти ито пабхути атта̄нам̣ сандха̄йа вадати. таттха ка̄ме хитва̄ти килесака̄ме паха̄йа. абхибхуййача̄рӣти тесам̣ пахӣнатта̄ ваттхука̄ме абхибхуййача̄рӣ. джа̄тимаран̣асса антам̣ на̄ма нибба̄нам̣ вуччати, тан̃ча йо веди аттано пан̃н̃а̄балена ан̃н̃а̄си. удакарахадо ва̄ти йе име анотаттадахо кан̣н̣амун̣д̣адахо ратхака̄радахо чхаддантадахо кун̣а̄ладахо манда̄кинидахо сӣхаппапа̄тадахоти химавати сатта маха̄рахада̄ аггисӯрийасанта̄пехи асампхут̣т̣хатта̄ ¶ ниччам̣ сӣтала̄, тесам̣ ан̃н̃атаро удакарахадова сӣто париниббутакилесапарил̣а̄хатта̄.
473. самоти тулйо. самехӣти випассиа̄дӣхи буддхехи. те хи пат̣иведхасаматта̄ ‘‘сама̄’’ти вуччанти. наттхи тесам̣ пат̣иведхена̄дхигантаббесу гун̣есу, паха̄таббесу ва̄ досесу вематтата̄ ¶ , аддха̄наа̄йукулаппама̄н̣а̄бхиниккхаманападха̄набодхирасмӣхи пана несам̣ вематтата̄ хоти. татха̄ хи те хет̣т̣химапариччхедена ¶ чатӯхи асан̇кхйеййехи каппасатасахассена ча па̄рамийо пӯренти, упаримапариччхедена сол̣асахи асан̇кхйеййехи каппасатасахассена ча. айам̣ несам̣ аддха̄навематтата̄. хет̣т̣химапариччхедена ча вассасата̄йукака̄ле уппаджджанти, упаримапариччхедена вассасатасахасса̄йукака̄ле. айам̣ несам̣ а̄йувематтата̄. кхаттийакуле ва̄ бра̄хман̣акуле ва̄ уппаджджанти. айам̣ кулавематтата̄. учча̄ ва̄ хонти ат̣т̣ха̄сӣтихаттхаппама̄н̣а̄, нӣча̄ ва̄ паннарасаат̣т̣ха̄расахаттхаппама̄н̣а̄. айам̣ пама̄н̣авематтата̄. хаттхиассаратхасивика̄дӣхи никкхаманти веха̄сена ва̄. татха̄ хи випассикакусандха̄ ассаратхена никкхамим̣су, сикхӣкон̣а̄гамана̄ хаттхиккхандхена, вессабхӯ сивика̄йа, кассапо веха̄сена, сакйамуни ассапит̣т̣хийа̄. айам̣ неккхаммавематтата̄. сатта̄хам̣ ва̄ падха̄намануйун̃джанти, ад̣д̣хама̄сам̣, ма̄сам̣, двема̄сам̣, тема̄сам̣, чатума̄сам̣, пан̃чама̄сам̣, чхама̄сам̣, екавассам̣ двитичатупан̃чачхавасса̄ни ва̄. айам̣ падха̄навематтата̄. ассаттхо ва̄ бодхируккхо хоти нигродха̄дӣнам̣ ва̄ ан̃н̃атаро. айам̣ бодхивематтата̄. бйа̄ма̄сӣтианантапабха̄йутта̄ хонти. таттха бйа̄маппабха̄ ва̄ асӣтиппабха̄ ва̄ саббесам̣ сама̄на̄, анантаппабха̄ пана дӯрампи гаччхати а̄саннампи, екага̄вутам̣ двига̄вутам̣ йоджанам̣ анекайоджанам̣ чаккава̄л̣апарийантампи, ман̇галасса буддхасса сарӣраппабха̄ дасасахассачаккава̄л̣ам̣ агама̄си. евам̣ сантепи манаса̄ чинта̄йатта̄ва саббабуддха̄нам̣, йо йаттакамиччхати, тасса таттакам̣ гаччхати. айам̣ расмивематтата̄. има̄ ат̣т̣ха вематтата̄ т̣хапетва̄ авасесесу пат̣иведхена̄дхигантаббесу гун̣есу, паха̄таббесу ва̄ досесу наттхи несам̣ висесо, тасма̄ ‘‘сама̄’’ти вуччанти. еваметехи само самехи.
висамехи ¶ дӯрети на сама̄ висама̄, паччекабуддха̄дайо авасесасаббасатта̄. техи висамехи асадисата̄йа дӯре. сакаладжамбудӣпам̣ пӯретва̄ паллан̇кена паллан̇кам̣ сан̇гхат̣т̣етва̄ нисинна̄ паччекабуддха̄пи хи гун̣ехи екасса самма̄самбуддхасса калам̣ на̄ггханти сол̣асим̣ ¶ , ко пана ва̄до са̄вака̄дӣсу. тена̄ха – ‘‘висамехи дӯре’’ти. татха̄гато хотӣти убхайападехи дӯрети йоджетаббам̣. анантапан̃н̃оти апаримитапан̃н̃о. локийаманусса̄нан̃хи пан̃н̃ам̣ упанидха̄йа ат̣т̣хамакасса пан̃н̃а̄ адхика̄, тасса пан̃н̃ам̣ упанидха̄йа сота̄паннасса. евам̣ йа̄ва арахато пан̃н̃ам̣ упанидха̄йа паччекабуддхасса пан̃н̃а̄ адхика̄, паччекабуддхасса пан̃н̃ам̣ пана упанидха̄йа татха̄гатасса пан̃н̃а̄ адхика̄ти на ваттабба̄, ананта̄ иччева пана ваттабба̄. тена̄ха – ‘‘анантапан̃н̃о’’ти. анӯпалиттоти тан̣ха̄дит̣т̣хилепехи алитто. идха ва̄ хурам̣ ва̄ти идхалоке ва̄ паралоке ва̄. йоджана̄ панеттха – само самехи висамехи дӯре татха̄гато хоти. касма̄? йасма̄ анантапан̃н̃о анупалитто идха ва̄ хурам̣ ва̄, тена татха̄гато арахати пӯрал̣а̄санти.
474. йамхи ¶ на ма̄йа̄ти айам̣ пана га̄тха̄ ан̃н̃а̄ ча ӣдиса̄ ма̄йа̄дидосайуттесу бра̄хман̣есу даккхин̣еййасан̃н̃а̄паха̄наттхам̣ вутта̄ти ведитабба̄. таттха амамоти саттасан̇кха̄ресу ‘‘идам̣ мама̄’’ти пахӣнамама̄йитабха̄во.
475. нивесананти тан̣ха̄дит̣т̣хинивесанам̣. тена хи мано тӣсу бхавесу нивисати, тена там̣ ‘‘нивесанам̣ манасо’’ти вуччати. таттхева ва̄ нивисати там̣ хитва̄ гантум̣ асаматтхата̄йа. тенапи ‘‘нивесана’’нти вуччати. париггаха̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хийо ева, та̄хи париггахитадхамма̄ ва̄. кечӣти аппаматтака̄пи. анупа̄дийа̄ноти тесам̣ нивесанапариггаха̄нам̣ абха̄ва̄ кан̃чи дхаммам̣ анупа̄дийама̄но.
476. сама̄хито маггасама̄дхина̄. удата̄рӣти уттин̣н̣о. дхаммам̣ чан̃н̃а̄сӣти саббан̃ча н̃еййадхаммам̣ ан̃н̃а̄си. парама̄йа дит̣т̣хийа̄ти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена.
477. бхава̄сава̄ти ¶ бхаватан̣ха̄джха̄наникантисассатадит̣т̣хисахагата̄ ра̄га̄. вачӣти ва̄ча̄. кхара̄ти каккхал̣а̄ пхаруса̄. видхӯпита̄ти дад̣д̣ха̄. аттхагата̄ти аттхан̇гата̄. на сантӣти видхӯпитатта̄ аттхан̇гататта̄ ча. убхайехи пана убхайам̣ йоджетаббам̣ саббадхӣти саббесу кхандха̄йатана̄дӣсу.
478. ма̄насаттесӯти ма̄нена лаггесу. дуккхам̣ парин̃н̃а̄йа̄ти ват̣т̣адуккхам̣ тӣхи парин̃н̃а̄хи париджа̄нитва̄. сакхеттаваттхунти сахетупаччайам̣, саддхим̣ каммакилесехӣти вуттам̣ хоти.
479. а̄сам̣ анисса̄йа̄ти тан̣хам̣ аналлӣйитва̄. вивекадассӣти ¶ нибба̄надассӣ. параведийанти парехи н̃а̄петаббам̣. дит̣т̣химупа̄тиваттоти два̄сат̣т̣хибхедампи миччха̄дит̣т̣хим̣ атикканто. а̄рамман̣а̄ти паччайа̄, пунаббхавака̄ран̣а̄нӣти вуттам̣ хоти.
480. паропара̄ти вара̄вара̄ сундара̄сундара̄. пара̄ ва̄ ба̄хира̄, апара̄ аджджхаттика̄. самечча̄ти н̃а̄н̣ена пат̣ивиджджхитва̄. дхамма̄ти кхандха̄йатана̄дайо дхамма̄. упа̄да̄накхайе вимуттоти нибба̄не нибба̄на̄рамман̣ато вимутто, нибба̄на̄рамман̣авимуттила̄бхӣти аттхо.
481. сам̣йоджанам̣джа̄тикхайантадассӣти сам̣йоджанаккхайантадассӣ джа̄тиккхайантадассӣ ча. сам̣йоджанаккхайантена четтха саупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту, джа̄тиккхайантена анупа̄дисеса̄ вутта̄. кхайантоти хи аччантакхайасса самуччхедаппаха̄нассетам̣ адхивачанам̣. ануна̄сикалопо четтха ‘‘вивекаджам̣ ¶ пӣтисукха’’нтиа̄дӣсу вийа на като. йопа̄нудӣти йо апануди. ра̄гапатханти ра̄га̄рамман̣ам̣, ра̄гамева ва̄. ра̄гопи хи дуггатӣнам̣ патхатта̄ ‘‘ра̄гапатхо’’ти вуччати каммапатхо вийа. суддхо нидосо вимало ака̄чоти парисуддхака̄йасама̄ча̄ра̄дита̄йа суддхо. йехи ‘‘ра̄гадоса̄ айам̣ паджа̄, досадоса̄, мохадоса̄’’ти вуччати. тесам̣ абха̄ва̄ нидосо. ат̣т̣хапурисамалавигама̄ вимало, упаккилеса̄бха̄вато ака̄чо. упаккилит̣т̣хо хи упаккилесена ‘‘сака̄чо’’ти вуччати. суддхо ва̄ йасма̄ ниддосо, ниддосата̄йа вимало, ба̄хирамала̄бха̄вена вималатта̄ ака̄чо. самало хи ¶ ‘‘сака̄чо’’ти вуччати. вималатта̄ ва̄ а̄гум̣ на кароти, тена ака̄чо. а̄гукирийа̄ хи упагха̄такаран̣ато ‘‘ка̄чо’’ти вуччати.
482. аттано атта̄нам̣ на̄нупассатӣти н̃а̄н̣асампайуттена читтена випассанто аттано кхандхесу ан̃н̃ам̣ атта̄нам̣ на̄ма на пассати, кхандхаматтамева пассати. йа̄ ча̄йам̣ ‘‘аттана̄ва атта̄нам̣ сан̃джа̄на̄мӣ’’ти тасса саччато тхетато дит̣т̣хи уппаджджати, тасса̄ абха̄ва̄ аттано атта̄нам̣ на̄нупассати, ан̃н̃адаттху пан̃н̃а̄йа ¶ кхандхе пассати. маггасама̄дхина̄ сама̄хито, ка̄йаван̇ка̄дӣнам̣ абха̄ва̄ уджджугато, локадхаммехи акампанӣйато т̣хитатто, тан̣ха̄сан̇кха̄та̄йа еджа̄йа пан̃чаннам̣ четокхила̄нан̃ча ат̣т̣хат̣т̣ха̄на̄йа кан̇кха̄йа ча абха̄ва̄ анеджо акхило акан̇кхо.
483. мохантара̄ти мохака̄ран̣а̄ мохапаччайа̄, саббакилеса̄наметам̣ адхивачанам̣. саббесу дхаммесу ча н̃а̄н̣адассӣти саччхикатасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣о. тан̃хи саббесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣, тан̃ча бхагава̄ пасси, ‘‘адхигатам̣ ме’’ти саччхикатва̄ виха̄си. тена вуччати ‘‘саббесу дхаммесу ча н̃а̄н̣адассӣ’’ти. самбодхинти арахаттам̣. ануттаранти паччекабуддхаса̄вакехи аса̄дха̄ран̣ам̣. сиванти кхемам̣ нирупаддавам̣ сассирикам̣ ва̄. йаккхасса̄ти пурисасса. суддхӣти вода̄ната̄. еттха хи мохантара̄бха̄вена саббадоса̄бха̄во, тена сам̣са̄рака̄ран̣асамуччхедо антимасарӣрадха̄рита̄, н̃а̄н̣адассита̄йа саббагун̣асамбхаво. тена ануттара̄ самбодхипатти, ито паран̃ча паха̄таббамадхигантаббам̣ ва̄ наттхи. тена̄ха – ‘‘етта̄вата̄ йаккхасса суддхӣ’’ти.
484. евам̣ вутте бра̄хман̣о бхиййосоматта̄йа бхагавати пасанно пасанна̄ка̄рам̣ каронто а̄ха ‘‘хутан̃ча майха’’нти. тассаттхо – йамахам̣ ито пуббе брахма̄нам̣ а̄раббха аггимхи аджухам̣, там̣ ме хутам̣ саччам̣ ва̄ хоти, аликам̣ ва̄ти на джа̄на̄ми. аджджа пана идам̣ хутан̃ча майхам̣ хутаматтху саччам̣, саччахутамева аттхӯти йа̄чанто бхан̣ати. йам̣ та̄дисам̣ ведагунам̣ алаттхам̣, йасма̄ идхева т̣хито бхавантарӯпам̣ ¶ ведагум̣ алаттхам̣. брахма̄ хи саккхи, паччаккхамева хи твам̣ брахма̄, йато пат̣игган̣ха̄ту ме бхагава̄, пат̣иггахетва̄ ¶ ча бхун̃джату ме бхагава̄ пӯрал̣а̄санти там̣ хабйасесам̣ упана̄менто а̄ха.
487. атха бхагава̄ касибха̄радва̄джасутте вуттанайена га̄тха̄двайамабха̄си. тато бра̄хман̣о ‘‘айам̣ аттана̄ на иччхати, кампи чан̃н̃ам̣ сандха̄йа ‘кевалинам̣ махесим̣ кхӣн̣а̄савам̣ куккуччавӯпасантам̣ аннена па̄нена упат̣т̣хахассӯ’ти бхан̣атӣ’’ти евам̣ га̄тха̄йа аттхам̣ асаллаккхетва̄ там̣ н̃а̄тука̄мо ¶ а̄ха ‘‘са̄дха̄хам̣ бхагава̄’’ти. таттха са̄дхӯти а̄йа̄чанаттхе нипа̄то. татха̄ти йена твама̄ха, тена пака̄рена. виджан̃н̃анти джа̄неййам̣. йанти йам̣ даккхин̣еййам̣ йан̃н̃ака̄ле парийесама̄но упат̣т̣хахеййанти па̄т̣хасесо. паппуййа̄ти патва̄. тава са̄сананти тава ова̄дам̣. идам̣ вуттам̣ хоти. са̄дха̄хам̣ бхагава̄ тава ова̄дам̣ а̄гамма татха̄ виджан̃н̃ам̣ а̄рочехи ме там̣ кевалинанти адхиппа̄йо. йо даккхин̣ам̣ бхун̃джеййа ма̄дисасса, йам̣ ча̄хам̣ йан̃н̃ака̄ле парийесама̄но упат̣т̣хахеййам̣, татха̄рӯпам̣ ме даккхин̣еййам̣ дассехи, саче твам̣ на бхун̃джасӣти.
488-90. атхасса бхагава̄ па̄кат̣ена найена татха̄рӯпам̣ даккхин̣еййам̣ дассенто ‘‘са̄рамбха̄ йасса̄’’ти га̄тха̄ттайама̄ха. таттха сӣманта̄нам̣ винета̄ранти сӣма̄ти марийа̄да̄ са̄дхуджанавутти, тасса̄ анта̄ парийоса̄на̄ апарабха̄га̄ти катва̄ сӣманта̄ вуччанти килеса̄, тесам̣ винета̄ранти аттхо. сӣманта̄ти буддхавенеййа̄ секкха̄ ча путхуджджана̄ ча, тесам̣ винета̄рантипи еке. джа̄тимаран̣аковиданти ‘‘евам̣ джа̄ти евам̣ маран̣а’’нти еттха кусалам̣. монеййасампаннанти пан̃н̃а̄сампаннам̣, ка̄йамонеййа̄дисампаннам̣ ва̄. бхакут̣им̣ винайитва̄на̄ти йам̣ екачче дуббуддхино йа̄чакам̣ дисва̄ бхакут̣им̣ каронти, там̣ винайитва̄, пасаннамукха̄ хутва̄ти аттхо. пан̃джалика̄ти паггахитаан̃джалино хутва̄.
491. атха бра̄хман̣о бхагавантам̣ тхомайама̄но ‘‘буддхо бхава’’нти га̄тхама̄ха. таттха а̄йа̄готи а̄йаджитаббо, тато тато а̄гамма ва̄ йаджитаббаметтха̄типи а̄йа̄го, деййадхамма̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набхӯтоти вуттам̣ хоти ¶ . сесаметтха ито пуримага̄тха̄су ча йам̣ на ван̣н̣итам̣, там̣ сакка̄ аван̣н̣итампи джа̄нитунти утта̄наттхатта̄йева на ван̣н̣итам̣. ито парам̣ пана касибха̄радва̄джасутте вуттанайамева̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа пӯрал̣а̄сасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. ма̄гхасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ¶ ме сутанти ма̄гхасуттам̣. ка̄ уппатти? айамева йа̄сса нида̄не вутта̄. айан̃хи ма̄гхо ма̄н̣аво да̄йако ахоси да̄напати. тассетадахоси – ‘‘сампаттакапан̣аддхика̄дӣнам̣ да̄нам̣ диннам̣ махаппхалам̣ хоти, уда̄ху ноти саман̣ам̣ готамам̣ етаматтхам̣ пуччхисса̄ми, саман̣о кира готамо атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ джа̄на̄тӣ’’ти. со бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ пуччхи. бхагава̄ часса пуччха̄нурӯпам̣ бйа̄ка̄си. тайидам̣ сан̇гӣтика̄ра̄нам̣ бра̄хман̣асса бхагаватоти тин̣н̣ампи вачанам̣ самодха̄нетва̄ ‘‘ма̄гхасутта’’нти вуччати.
таттха ра̄джагахети евам̣на̄маке нагаре. тан̃хи мандха̄тумаха̄говинда̄дӣхи париггахитатта̄ ‘‘ра̄джагаха’’нти вуччати. ан̃н̃епеттха пака̄ре ван̣н̣айанти. ким̣ техи, на̄маметам̣ тасса нагарасса? там̣ панетам̣ буддхака̄ле ча чаккаваттика̄ле ча нагарам̣ хоти, сесака̄ле сун̃н̃ам̣ хоти йаккхапариггахитам̣, тесам̣ васантаванам̣ хутва̄ тит̣т̣хати. евам̣ гочарага̄мам̣ дассетва̄ нива̄сат̣т̣ха̄нама̄ха – ‘‘гиджджхакӯт̣е паббате’’ти. со ча гиджджха̄ тасса кӯт̣есу васим̣су, гиджджхасадиса̄ни ва̄сса кӯт̣а̄ни, тасма̄ ‘‘гиджджхакӯт̣о’’ти вуччатӣти ведитаббо.
атха кхо…пе… авоча̄ти еттха ма̄гхоти тасса бра̄хман̣асса на̄мам̣. ма̄н̣авоти антева̄сива̄сам̣ анатӣтабха̄вена вуччати, джа̄тийа̄ пана махаллако. ‘‘пубба̄чин̣н̣авасена̄’’ти еке пин̇гийо ма̄н̣аво вийа. со хи вӣсавассасатикопи пубба̄чин̣н̣авасена ‘‘пин̇гийо ма̄н̣аво’’ твева сан̇кхам̣ агама̄си. сесам̣ вуттанайамева.
ахан̃хи ¶ , бхо готама…пе… пасава̄мӣти еттха да̄йако да̄напатӣти да̄йако чева да̄напати ча. йо хи ан̃н̃асса сантакам̣ тена̄н̣атто дети, сопи да̄йако хоти, тасмим̣ пана да̄не иссарийа̄бха̄вато на да̄напати. айам̣ пана аттано сантакам̣йева дети. тена̄ха – ‘‘ахан̃хи, бхо готама ¶ , да̄йако да̄напатӣ’’ти. айамева хи еттха аттхо, ан̃н̃атра пана антарантара̄ маччхерена абхибхуййама̄но да̄йако анабхибхӯто да̄напатӣтиа̄дина̄пи найена ваттум̣ ват̣т̣ати. вадан̃н̃ӯти йа̄чака̄нам̣ вачанам̣ джа̄на̄ми вуттаматтейева ‘‘айамидамарахати айамида’’нти пурисависеса̄вадха̄ран̣ена ¶ бахӯпака̄рабха̄вагахан̣ена ва̄. йа̄чайоготи йа̄читум̣ йутто. йо хи йа̄чаке дисва̄ва бхакут̣им̣ катва̄ пхарусавачана̄дӣни бхан̣ати, со на йа̄чайого хоти. ахам̣ пана на та̄дисоти дӣпети. дхаммена̄ти адинна̄да̄наникативан̃чана̄дӣни ваджджетва̄ бхиккха̄чарийа̄йа, йа̄чана̄йа̄ти аттхо. йа̄чана̄ хи бра̄хман̣а̄нам̣ бхогапарийесане дхаммо, йа̄чама̄на̄нан̃ча несам̣ парехи ануггахака̄мехи динна̄ бхога̄ дхаммаладдха̄ на̄ма дхамма̄дхигата̄ ча хонти, со ча татха̄ парийеситва̄ лабхи. тена̄ха – ‘‘дхаммена бхоге парийеса̄ми…пе… дхамма̄дхигатехӣ’’ти. бхиййопи дада̄мӣти тато уттарипи дада̄ми, пама̄н̣ам̣ наттхи, еттха ладдхабхогаппама̄н̣ена дада̄мӣти дассети.
таггха̄ти екам̣савачане нипа̄то. екам̣сенева хи саббабуддхапаччекабуддхаса̄вакехи пасаттхам̣ да̄нам̣ антамасо тираччха̄нагата̄нампи дӣйама̄нам̣. вуттан̃четам̣ ‘‘саббаттха ван̣н̣итам̣ да̄нам̣, на да̄нам̣ гарахитам̣ квачӣ’’ти. тасма̄ бхагава̄пи екам̣сенева там̣ пасам̣санто а̄ха – ‘‘таггха твам̣ ма̄н̣ава…пе… пасавасӣ’’ти. сесам̣ утта̄наттхамева. евам̣ бхагавата̄ ‘‘бахум̣ со пун̃н̃ам̣ пасаватӣ’’ти вуттепи даккхин̣еййато даккхин̣а̄висуддхим̣ сотука̄мо бра̄хман̣о уттари бхагавантам̣ пуччхи. тена̄ху сан̇гӣтика̄ра̄ – ‘‘атха кхо ма̄гхо ма̄н̣аво бхагавантам̣ га̄тха̄йа аджджхабха̄сӣ’’ти. там̣ аттхато вуттанайамева.
492. пуччха̄махантиа̄дига̄тха̄су ¶ пана вадан̃н̃унти вачанавидум̣, сабба̄ка̄рена сатта̄нам̣ вуттавачана̄дхиппа̄йан̃н̃унти вуттам̣ хоти. суджджхети даккхин̣еййавасена суддхам̣ махаппхалам̣ бхавеййа. йоджана̄ панеттха – йо йа̄чайого да̄напати ¶ гахат̣т̣хо пун̃н̃аттхико хутва̄ паресам̣ аннапа̄нам̣ дадам̣ йаджати, на аггимхи а̄хутиматтам̣ паккхипанто, тан̃ча кхо пун̃н̃апеккхова на паччупака̄ракалйа̄н̣акиттисадда̄диапеккхо, тасса еварӯпасса йаджама̄насса хутам̣ катхам̣ суджджхеййа̄ти?
493. а̄ра̄дхайе даккхин̣еййебхи та̄дӣти та̄дисо йа̄чайого даккхин̣еййехи а̄ра̄дхайе сампа̄дайе содхайе, махаппхалам̣ там̣ хутам̣ кареййа, на ан̃н̃атха̄ти аттхо. имина̄сса ‘‘катхам̣ хутам̣ йаджама̄насса суджджхе’’ иччетам̣ бйа̄катам̣ хоти.
494. аккха̄хи ме бхагава̄ даккхин̣еййети еттха йо йа̄чайого дадам̣ паресам̣ йаджати, тасса ме бхагава̄ даккхин̣еййе аккха̄хӣти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄.
495. атхасса ¶ бхагава̄ на̄наппака̄рехи найехи даккхин̣еййе пака̄сенто ‘‘йе ве асатта̄’’тиа̄дика̄ га̄тха̄йо абха̄си. таттха асатта̄ти ра̄га̄дисан̇гавасена алагга̄. кевалиноти паринит̣т̣хитакичча̄. йататта̄ти гуттачитта̄.
496-7. данта̄ ануттарена даматхена, вимутта̄ пан̃н̃а̄четовимуттӣхи, анӣгха̄ а̄йатим̣ ват̣т̣адуккха̄бха̄вена, нира̄са̄ сампати килеса̄бха̄вена. имисса̄ пана га̄тха̄йа дутийага̄тха̄ бха̄вана̄нубха̄ваппака̄сананайена вутта̄ти ведитабба̄. ‘‘бха̄вана̄нуйогамануйуттасса, бхиккхаве, бхиккхуно вихарато кин̃ча̄пи на евам̣ иччха̄ уппаджджеййа ‘ахо вата ме анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуччеййа̄’ти (а. ни. 7.71), атха кхва̄сса анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуччатӣ’’ти идам̣ четтха суттам̣ са̄дхакам̣.
498-502. ра̄ган̃ча…пе… йесу на ма̄йа̄…пе… на тан̣ха̄су упа̄типанна̄ти ка̄матан̣ха̄дӣсу на̄дхимутта̄. витареййа̄ти витаритва̄. тан̣ха̄ти рӯпатан̣ха̄дичхаббидха̄ ¶ . бхава̄бхава̄йа̄ти сассата̄йа ва̄ уччхеда̄йа ва̄. атха ва̄ бхавасса абхава̄йа бхава̄бхава̄йа, пунаббхава̄бхиниббаттийа̄ти вуттам̣ хоти. идха ва̄ хурам̣ ва̄ти идам̣ пана ‘‘кухин̃чи локе’’ти имасса виттха̄равачанам̣.
504. йе ¶ вӣтара̄га̄…пе… самита̄виноти самитаванто, килесавӯпасамака̄риноти аттхо. самита̄витатта̄ ча вӣтара̄га̄ акопа̄. идха виппаха̄йа̄ти идхалоке ваттама̄не кхандхе виха̄йа, тато парам̣ йесам̣ гаманам̣ наттхӣти вуттам̣ хоти. ито парам̣ ‘‘йе ка̄ме хитва̄ агаха̄ чаранти, сусан̃н̃ататта̄ тасарам̣ва уджджу’’нти имампи га̄тхам̣ кечи пат̣ханти.
506-8. джахитва̄ти хитва̄. ‘‘джахитва̄на̄’’типи па̄т̣хо, айамеваттхо. аттадӣпа̄ти аттано гун̣е ева аттано дӣпам̣ катва̄ вичаранта̄ кхӣн̣а̄сава̄ вуччанти. йе хеттха̄ти хака̄ро нипа̄то падапӯран̣аматте. айам̣ панаттхо – йе еттха кхандха̄йатана̄дисанта̄не йатха̄ идам̣ кхандха̄йатана̄ди татха̄ джа̄нанти, йам̣сабха̄вам̣ там̣сабха̄вам̣йева сан̃джа̄нанти аничча̄дивасена джа̄нанта̄. айамантима̄ наттхи пунаббхавоти айам̣ но антима̄ джа̄ти, ида̄ни наттхи пунаббхавоти еван̃ча йе джа̄нантӣти.
509. йо ведагӯти ида̄ни атта̄нам̣ сандха̄йа бхагава̄ имам̣ га̄тхама̄ха. таттха сатима̄ти чхасататавиха̄расатийа̄ ¶ саманна̄гато. самбодхипаттоти саббан̃н̃утам̣ патто. саран̣ам̣ бахӯнанти бахӯнам̣ деваманусса̄нам̣ бхайавихим̣санена саран̣абхӯто.
510. евам̣ даккхин̣еййе сутва̄ аттамано бра̄хман̣о а̄ха – ‘‘аддха̄ амогха̄’’ти. таттха тван̃хеттха джа̄на̄си йатха̄ татха̄ иданти тван̃хи еттха локе идам̣ саббампи н̃еййам̣ йатха̄ татха̄ джа̄на̄си йа̄тха̄вато джа̄на̄си, йа̄дисам̣ там̣ та̄дисамева джа̄на̄сӣти ¶ вуттам̣ хоти. татха̄ хи те видито еса дхаммоти татха̄ хи те еса̄ дхаммадха̄ту суппат̣ивиддха̄, йасса̄ суппат̣ивиддхата̄ йам̣ йам̣ иччхаси, там̣ там̣ джа̄на̄сӣти адхиппа̄йо.
511. евам̣ со бра̄хман̣о бхагавантам̣ пасам̣ситва̄ даккхин̣еййасампада̄йа йан̃н̃асампадам̣ н̃атва̄ да̄йакасампада̄йапи там̣ чхал̣ан̇гапарипӯрам̣ йан̃н̃асампадам̣ сотука̄мо ‘‘йо йа̄чайого’’ти уттарипан̃хам̣ пуччхи. татра̄йам̣ йоджана̄ – йо йа̄чайого дадам̣ паресам̣ йаджати, тасса аккха̄хи ме бхагава̄ йан̃н̃асампаданти.
512. атхасса ¶ бхагава̄ двӣхи га̄тха̄хи аккха̄си. таттха̄йам̣ аттхайоджана̄ – йаджассу ма̄гха, йаджама̄но ча саббаттха виппаса̄дехи читтам̣, тӣсупи ка̄лесу читтам̣ паса̄дехи. евам̣ те йа̄йам̣ –
‘‘пуббева да̄на̄ сумано, дадам̣ читтам̣ паса̄дайе;
датва̄ аттамано хоти, еса̄ йан̃н̃асса сампада̄’’ти. (а. ни. 6.37; пе. ва. 305) –
йан̃н̃асампада̄ вутта̄, та̄йа сампанно йан̃н̃о бхависсати. таттха сийа̄ ‘‘катхам̣ читтам̣ паса̄детабба’’нти? досаппаха̄нена. катхам̣ досаппаха̄нам̣ хоти? йан̃н̃а̄рамман̣ата̄йа. айан̃хи а̄рамман̣ам̣ йаджама̄насса йан̃н̃о еттха патит̣т̣ха̄йа джаха̄ти досам̣, айан̃хи саттесу метта̄пуббан̇гамена самма̄дит̣т̣хипадӣпавихатамохандхака̄рена читтена йаджама̄насса деййадхаммасан̇кха̄то йан̃н̃о а̄рамман̣ам̣ хоти, со еттха йан̃н̃е а̄рамман̣авасена паваттийа̄ патит̣т̣ха̄йа деййадхаммапаччайам̣ лобхам̣, пат̣игга̄хакапаччайам̣ кодхам̣, тадубхайанида̄нам̣ моханти евам̣ тивидхампи джаха̄ти досам̣. со евам̣ бхогесу вӣтара̄го, саттесу ча павинеййа досам̣ таппаха̄ненева пахӣнапан̃чанӣваран̣о ануккамена упача̄раппана̄бхедам̣ апарима̄н̣асаттапхаран̣ена екасатте ва̄ анавасесапхаран̣ена аппама̄н̣ам̣ меттам̣ читтам̣ бха̄венто ¶ пуна бха̄вана̄вепуллаттхам̣, раттиндивам̣ сататам̣ саббаирийа̄патхесу аппаматто хутва̄ тамева меттаджджха̄насан̇кха̄там̣ сабба̄ диса̄ пхарате аппаман̃н̃анти.
514. атха бра̄хман̣о там̣ меттам̣ ‘‘брахмалокамагго айа’’нти аджа̄нанто кевалам̣ аттано висайа̄тӣтам̣ метта̄бха̄ванам̣ сутва̄ ¶ сут̣т̣хутарам̣ сан̃джа̄тасаббан̃н̃усамбха̄вано бхагавати аттана̄ брахмалока̄дхимуттатта̄ брахмалокӯпапаттимева ча суддхим̣ муттин̃ча ман̃н̃ама̄но брахмалокамаггам̣ пуччханто ‘‘ко суджджхатӣ’’ти га̄тхама̄ха. татра ча брахмалокага̄мим̣ пун̃н̃ам̣ каронтам̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘ко суджджхати муччатӣ’’ти, акаронтам̣ сандха̄йа ‘‘баджджхатӣ ча̄’’ти. кенаттана̄ти кена ка̄ран̣ена. саккхи брахмаджджадит̣т̣хоти брахма̄ аджджа саккхи дит̣т̣хо. саччанти бхагавато брахмасаматтам̣ а̄раббха ачча̄дарена сапатхам̣ кароти. катхам̣ упападжджатӣти ачча̄даренева пунапи пуччхати. джутима̄ти бхагавантам̣ а̄лапати.
таттха ¶ йасма̄ йо бхиккху метта̄йа тикачатуккаджджха̄нам̣ уппа̄детва̄ тамева па̄дакам̣ катва̄ випассанто арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, со суджджхати муччати ча, татха̄рӯпо ча брахмалокам̣ на гаччхати. йо пана метта̄йа тикачатуккаджджха̄нам̣ уппа̄детва̄ ‘‘санта̄ еса̄ сама̄паттӣ’’тиа̄дина̄ найена там̣ асса̄дети, со баджджхати. апарихӣнаджджха̄но ча тенева джха̄нена брахмалокам̣ гаччхати, тасма̄ бхагава̄ йо суджджхати муччати ча, тасса брахмалокагаманам̣ анануджа̄нанто ана̄маситва̄ва там̣ пуггалам̣ йо баджджхати. тасса тена джха̄нена брахмалокагаманам̣ дассенто бра̄хман̣асса саппа̄йена найена ‘‘йо йаджатӣ’’ти имам̣ га̄тхама̄ха.
515. таттха тивидханти тика̄лаппаса̄дам̣ сандха̄йа̄ха. тена да̄йакато ан̇гаттайам̣ дассети. а̄ра̄дхайе даккхин̣еййебхи та̄дӣти тан̃ча со та̄дисо тивидхасампаттиса̄дхако пуггало тивидхам̣ йан̃н̃асампадам̣ даккхин̣еййехи кхӣн̣а̄савехи са̄дхеййа сампа̄деййа. имина̄ пат̣игга̄хакато ан̇гаттайам̣ дассети. евам̣ йаджитва̄ самма̄ йа̄чайоготи евам̣ меттаджджха̄нападат̣т̣ха̄набха̄вена чхал̣ан̇гасаманна̄гатам̣ йан̃н̃ам̣ самма̄ йаджитва̄ со йа̄чайого тена чхал̣ан̇гайан̃н̃ӯпаниссайена меттаджджха̄нена упападжджати брахмалоканти ¶ брӯмӣти бра̄хман̣ам̣ самусса̄хенто десанам̣ сама̄песи. сесам̣ саббага̄тха̄су утта̄наттхамева. ито паран̃ча пуббе вуттанайамева̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа ма̄гхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. сабхийасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ме сутанти сабхийасуттам̣. ка̄ уппатти? айамева йа̄сса нида̄не вутта̄. аттхаван̣н̣ана̄ккамепи часса пуббасадисам̣ пуббе вуттанайенева ведитаббам̣. йам̣ пана апуббам̣, там̣ утта̄наттха̄ни пада̄ни парихаранта̄ ван̣н̣айисса̄ма. вел̣уване каландаканива̄пети вел̣увананти тасса уййа̄насса на̄мам̣. там̣ кира вел̣ӯхи ча париккхиттам̣ ахоси ат̣т̣ха̄расахаттхена ча па̄ка̄рена, гопурадва̄рат̣т̣а̄лакайуттам̣ ¶ нӣлобха̄сам̣ манорамам̣, тена ‘‘вел̣увана’’нти вуччати. каландака̄нан̃четтха нива̄пам̣ адам̣су, тена ‘‘каландаканива̄по’’ти вуччати. каландака̄ на̄ма ка̄л̣ака̄ вуччанти. пуббе кира ан̃н̃атаро ра̄джа̄ таттха уййа̄накӣл̣анаттхам̣ а̄гато сура̄мадена матто дива̄сеййам̣ супи. париджанописса ‘‘сутто ра̄джа̄’’ти пуппхапхала̄дӣхи палобхийама̄но ито чито ча пакка̄ми. атха сура̄гандхена ан̃н̃атарасма̄ сусираруккха̄ кан̣хасаппо никкхамитва̄ ран̃н̃о абхимукхо а̄гаччхати. там̣ дисва̄ руккхадевата̄ ‘‘ран̃н̃о джӣвитам̣ дасса̄мӣ’’ти ка̄л̣акавесена а̄гантва̄ кан̣н̣амӯле саддамака̄си. ра̄джа̄ пат̣ибуджджхи, кан̣хасаппо ниватто. со там̣ дисва̄ ‘‘има̄йа мама ка̄л̣ака̄йа джӣвитам̣ динна’’нти ка̄л̣ака̄нам̣ таттха нива̄пам̣ пат̣т̣хапеси, абхайагхосанан̃ча ¶ гхоса̄песи. тасма̄ там̣ тато пабхути ‘‘каландаканива̄по’’ти сан̇кхам̣ гатам̣.
сабхийасса парибба̄джакасса̄ти сабхийоти тасса на̄мам̣, парибба̄джакоти ба̄хира паббаджджам̣ упа̄да̄йа вуччати. пура̄н̣аса̄лохита̄йа девата̄йа̄ти на ма̄та̄ на пита̄, апича кхо панасса ма̄та̄ вийа пита̄ вийа ча хитаджджха̄сайатта̄ со девапутто ‘‘пура̄н̣аса̄лохита̄ девата̄’’ти вутто. париниббуте кира кассапе бхагавати патит̣т̣хите суван̣н̣ачетийе тайо кулапутта̄ саммукхаса̄вака̄нам̣ сантике паббаджитва̄ чарийа̄нурӯпа̄ни каммат̣т̣ха̄на̄ни гахетва̄ паччантаджанападам̣ гантва̄ аран̃н̃а̄йатане саман̣адхаммам̣ каронти, антарантара̄ ча четийаванданаттха̄йа дхаммассаванаттха̄йа ча нагарам̣ гаччханти. апарена ча самайена та̄ватакампи аран̃н̃е виппава̄сам̣ арочайама̄на̄ таттхева аппаматта̄ вихарим̣су, евам̣ вихаранта̄пи на ча кин̃чи висесам̣ адхигамим̣су. тато несам̣ ахоси – ‘‘майам̣ пин̣д̣а̄йа гаччханта̄ джӣвите са̄пеккха̄ хома, джӣвите са̄пеккхена ча на сакка̄ локуттарадхаммо адхигантум̣, путхуджджанака̄лакирийа̄пи дуккха̄, ханда майам̣ ниссен̣им̣ бандхитва̄ паббатам̣ ¶ абхируйха ка̄йе ча джӣвите ча анапеккха̄ саман̣адхаммам̣ карома̄’’ти. те татха̄ акам̣су.
атха несам̣ маха̄тхеро упаниссайасампаннатта̄ тадахева чхал̣абхин̃н̃а̄парива̄рам̣ арахаттам̣ саччха̄ка̄си. со иддхийа̄ химавантам̣ гантва̄ анотатте мукхам̣ дховитва̄ уттаракурӯсу пин̣д̣а̄йа чаритва̄ катабхаттакиччо пуна ан̃н̃ампи падесам̣ гантва̄ паттам̣ пӯретва̄ анотаттаудакан̃ча на̄галата̄дантапон̣ан̃ча гахетва̄ ¶ тесам̣ сантикам̣ а̄гантва̄ а̄ха – ‘‘пассатха̄вусо мама̄нубха̄вам̣, айам̣ уттаракуруто пин̣д̣апа̄то, идам̣ химавантато удакадантапон̣ам̣ а̄бхатам̣, имам̣ бхун̃джитва̄ саман̣адхаммам̣ каротха, ева̄хам̣ тумхе сада̄ упат̣т̣хахисса̄мӣ’’ти. те там̣ сутва̄ а̄хам̣су – ‘‘тумхе, бханте, катакичча̄, тумхехи саха салла̄паматтампи амха̄кам̣ папан̃чо, ма̄ да̄ни тумхе пуна амха̄кам̣ ¶ сантикам̣ а̄гамиттха̄’’ти. со кеначи парийа̄йена те сампат̣иччха̄петум̣ асакконто пакка̄ми.
тато тесам̣ еко двӣхатӣхаччайена пан̃ча̄бхин̃н̃о ана̄га̄мӣ ахоси. сопи татхева ака̄си, итарена ча пат̣иккхитто татхева агама̄си. со там̣ пат̣иккхипитва̄ ва̄йаманто паббатам̣ а̄руханадивасато саттаме дивасе кин̃чи висесам̣ анадхигантва̄ва ка̄лакато девалоке ниббатти. кхӣн̣а̄саваттхеропи там̣ дивасамева паринибба̄йи, ана̄га̄мӣ суддха̄ва̄сесу уппаджджи. девапутто чхасу ка̄ма̄вачарадевалокесу ануломапат̣иломена диббасампаттим̣ анубхавитва̄ амха̄кам̣ бхагавато ка̄ле девалока̄ чавитва̄ ан̃н̃атарисса̄ парибба̄джика̄йа куччхимхи пат̣исандхим̣ аггахеси. са̄ кира ан̃н̃атарасса кхаттийасса дхӣта̄, там̣ ма̄та̄питаро ‘‘амха̄кам̣ дхӣта̄ самайантарам̣ джа̄на̄тӯ’’ти екасса парибба̄джакасса ниййа̄тесум̣. тассеко антева̄сико парибба̄джако та̄йа саддхим̣ виппат̣ипаджджи. са̄ тена габбхам̣ ган̣хи. там̣ габбхиним̣ дисва̄ парибба̄джика̄ никкад̣д̣хим̣су. са̄ ан̃н̃аттха гаччхантӣ антара̄магге сабха̄йам̣ виджа̄йи, тенасса ‘‘сабхийо’’твева на̄мам̣ ака̄си. сопи сабхийо вад̣д̣хитва̄ парибба̄джакапаббаджджам̣ паббаджитва̄ на̄на̄саттха̄ни уггахетва̄ маха̄ва̄дӣ хутва̄ ва̄даккхиттата̄йа сакаладжамбудӣпе вичаранто аттано садисам̣ ва̄дим̣ адисва̄ нагарадва̄ре ассамам̣ ка̄ра̄петва̄ кхаттийакума̄ра̄дайо сиппам̣ сиккха̄пенто таттха васати.
атха бхагава̄ паваттитаварадхаммачакко анупуббена ра̄джагахам̣ а̄гантва̄ вел̣уване вихарати каландаканива̄пе. сабхийо пана буддхуппа̄дам̣ на джа̄на̄ти. атха со суддха̄ва̄сабрахма̄ сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа ‘‘има̄хам̣ висесам̣ касса̄нубха̄вена патто’’ти а̄вадждженто кассапасса бхагавато са̄сане саман̣адхаммакирийам̣ те ча саха̄йе ануссаритва̄ ‘‘тесу еко ¶ париниббуто, еко ида̄ни каттха̄’’ти ¶ а̄вадждженто ‘‘девалока̄ чавитва̄ джамбудӣпе уппанно буддхуппа̄дампи на джа̄на̄тӣ’’ти н̃атва̄ ‘‘ханда нам̣ буддхупасевана̄йа нийоджемӣ’’ти вӣсати пан̃хе абхисан̇кхаритва̄ раттибха̄ге тасса ассамама̄гамма ¶ а̄ка̄се т̣хатва̄ ‘‘сабхийа, сабхийа̄’’ти паккоси. со нидда̄йама̄но тиккхаттум̣ там̣ саддам̣ сутва̄ никкхамма обха̄сам̣ дисва̄ пан̃джалико ат̣т̣ха̄си. тато там̣ брахма̄ а̄ха – ‘‘ахам̣ сабхийа таваттха̄йа вӣсати пан̃хе а̄харим̣, те твам̣ угган̣ха. йо ча те саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ име пан̃хе пут̣т̣хо бйа̄кароти, тасса сантике брахмачарийам̣ чареййа̄сӣ’’ти. имам̣ девапуттам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ ‘‘пура̄н̣аса̄лохита̄йа девата̄йа пан̃ха̄ уддит̣т̣ха̄ хонтӣ’’ти. уддит̣т̣ха̄ти уддесаматтенева вутта̄, на вибхан̇гена.
евам̣ вутте ча не сабхийо екавачаненева падапат̣ипа̄т̣ийа̄ уггахеси. атха со брахма̄ джа̄нантопи тасса буддхуппа̄дам̣ на̄чиккхи. ‘‘аттхам̣ гавесама̄но парибба̄джако сайамева саттха̄рам̣ н̃ассати. ито бахиддха̄ ча саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ туччхабха̄ва’’нти имина̄ пана̄дхиппа̄йена евама̄ха – ‘‘йо те сабхийа…пе… чареййа̄сӣ’’ти. тхерага̄тха̄су пана чатукканипа̄те сабхийаттхера̄пада̄нам̣ ван̣н̣ента̄ бхан̣анти ‘‘са̄ часса ма̄та̄ аттано виппат̣ипаттим̣ чинтетва̄ там̣ джигуччхама̄на̄ джха̄нам̣ уппа̄детва̄ брахмалоке уппанна̄, та̄йа брахмадевата̄йа те пан̃ха̄ уддит̣т̣ха̄’’ти.
йе тети ида̄ни ваттабба̄нам̣ уддесапаччуддесо. саман̣абра̄хман̣а̄ти паббаджджӯпагаманена локасаммутийа̄ ча саман̣а̄ чева бра̄хман̣а̄ ча. сан̇гхиноти ган̣аванто. ган̣иноти саттха̄ро, ‘‘саббан̃н̃уно майа’’нти евам̣ пат̣ин̃н̃а̄та̄ро. ган̣а̄чарийа̄ти уддесапарипуччха̄дивасена паббаджитагахат̣т̣хаган̣асса а̄чарийа̄. н̃а̄та̄ти абхин̃н̃а̄та̄, виссута̄ па̄кат̣а̄ти вуттам̣ хоти. йасассиноти ла̄бхапарива̄расампанна̄. титтхакара̄ти тесам̣ дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджантехи отаритабба̄нам̣ ога̄хитабба̄нам̣ дит̣т̣хититтха̄нам̣ катта̄ро. са̄дхусаммата̄ бахуджанасса̄ти ‘‘са̄дхаво ете санто саппуриса̄’’ти евам̣ бахуджанасса саммата̄.
сеййатхиданти ¶ катаме тети че-иччетасмим̣ аттхе нипа̄то. пӯран̣оти на̄мам̣, кассапоти готтам̣. со кира джа̄тийа̄ да̄со, да̄сасатам̣ ¶ пӯренто джа̄то. тенасса ‘‘пӯран̣о’’ти на̄мамакам̣су. пала̄йитва̄ пана наггесу паббаджитва̄ ‘‘кассапо аха’’нти готтам̣ уддиси, саббан̃н̃утан̃ча паччан̃н̃а̄си. маккхалӣти на̄мам̣, госа̄ла̄йа джа̄татта̄ госа̄лотипи вуччати. сопи кира джа̄тийа̄ да̄со ева, пала̄йитва̄ паббаджи, саббан̃н̃утан̃ча паччан̃н̃а̄си. аджитоти на̄мам̣, аппиччхата̄йа кесакамбалам̣ дха̄рети, тена кесакамбалотипи вуччати, сопи саббан̃н̃утам̣ паччан̃н̃а̄си ¶ . пакудхоти на̄мам̣, качча̄йаноти готтам̣. аппиччхавасена удаке джӣвасан̃н̃а̄йа ча нха̄намукхадхована̄ди пат̣иккхитто, сопи саббан̃н̃утам̣ паччан̃н̃а̄си. сан̃чайоти на̄мам̣, белат̣т̣хо панасса пита̄, тасма̄ белат̣т̣хапуттоти вуччати, сопи саббан̃н̃утам̣ паччан̃н̃а̄си. ниган̣т̣хоти паббаджджа̄на̄мена, на̄т̣апуттоти питуна̄мена вуччати. на̄т̣оти кира на̄масса пита̄, тасса путтоти на̄т̣апутто, сопи саббан̃н̃утам̣ паччан̃н̃а̄си. саббепи пан̃часатапан̃часатасиссапарива̄ра̄ ахесум̣. тети те чха саттха̄ро. те пан̃хети те вӣсати пан̃хе. тети те чха саттха̄ро. на сампа̄йантӣти на сампа̄денти. копанти читтачетасика̄нам̣ а̄вилабха̄вам̣. досанти падут̣т̣хачиттатам̣, тадубхайампетам̣ мандатиккхабхедасса кодхассева̄дхивачанам̣. аппаччайанти аппатӣтата̄, доманассанти вуттам̣ хоти. па̄тукаронтӣти ка̄йавачӣвика̄рена пака̄сенти, па̄кат̣ам̣ каронти.
хӣна̄йа̄ти гахат̣т̣хабха̄ва̄йа. гахат̣т̣хабха̄во хи паббаджджам̣ упанидха̄йа сӣла̄дигун̣ахӣнато хӣнака̄масукхапат̣исеванато ва̄ ‘‘хӣно’’ти вуччати. учча̄ паббаджджа̄. а̄ваттитва̄ти осаккитва̄. ка̄ме парибхун̃джеййанти ка̄ме пат̣исевеййам̣. ити кирасса саббан̃н̃упат̣ин̃н̃а̄нампи паббаджита̄нам̣ туччхакаттам̣ дисва̄ ахоси. уппаннапаривитаккавасенева ча а̄гантва̄ пунаппунам̣ вӣмам̣сама̄насса атха кхо сабхийасса парибба̄джакасса етадахоси – ‘‘айампи кхо саман̣о’’ти ча ‘‘йепи кхо те бхонто’’ти ча ‘‘саман̣о кхо дахароти на ун̃н̃а̄таббо’’ти ча̄ти евама̄ди. таттха джин̣н̣а̄тиа̄дӣни пада̄ни вуттанайа̄нева. тхера̄ти аттано саман̣адхамме тхирабха̄ваппатта̄. раттан̃н̃ӯти ¶ ратанан̃н̃ӯ, ‘‘нибба̄наратанам̣ джа̄на̄ма майа’’нти евам̣ сака̄йа пат̣ин̃н̃а̄йа локена̄пи саммата̄, бахураттивидӯ ва̄. чирам̣ паббаджита̄нам̣ етесанти чирапаббаджита̄. на ун̃н̃а̄табботи на аваджа̄нитаббо, на нӣчам̣ катва̄ джа̄нитабботи вуттам̣ ¶ хоти. на парибхотабботи на парибхавитаббо, ‘‘кимеса н̃ассатӣ’’ти евам̣ на гахетабботи вуттам̣ хоти.
516. кан̇кхӣ вечикиччхӣти сабхийо бхагавата̄ саддхим̣ саммодама̄но евам̣ бхагавато рӯпасампаттидамӯпасамасӯчитам̣ саббан̃н̃утам̣ самбха̄вайама̄но вигатуддхаччо хутва̄ а̄ха – ‘‘кан̇кхӣ вечикиччхӣ’’ти. таттха ‘‘лабхеййам̣ ну кхо имесам̣ бйа̄каран̣а’’нти евам̣ пан̃ха̄нам̣ бйа̄каран̣акан̇кха̄йа кан̇кхӣ. ‘‘ко ну кхо имассимасса ча пан̃хасса аттхо’’ти евам̣ вичикиччха̄йа вечикиччхӣ. дуббалавичикиччха̄йа ва̄ тесам̣ пан̃ха̄нам̣ аттхе кан̇кханато кан̇кхӣ, балаватийа̄ вичинанто киччхатийева, на саккоти саннит̣т̣ха̄тунти вечикиччхӣ. абхикан̇кхама̄ноти ативийа паттхайама̄но. тесантакароти тесам̣ пан̃ха̄нам̣ антакаро. бхавантова евам̣ бхава̄хӣти дассенто а̄ха ‘‘пан̃хе ме пут̣т̣хо…пе… бйа̄карохи ме’’ти. таттха пан̃хе мети пан̃хе майа̄. пут̣т̣хоти пуччхито. анупуббанти ¶ пан̃хапат̣ипа̄т̣ийа̄ анудхамманти аттха̄нурӯпам̣ па̄л̣им̣ а̄ропенто. бйа̄карохи мети майхам̣ бйа̄карохи.
517. дӯратоти со кира ито чито ча̄хин̣д̣анто саттайоджанасатамаггато а̄гато. тена̄ха – бхагава̄ ‘‘дӯрато а̄гатосӣ’’ти, кассапасса бхагавато ва̄ са̄санато а̄гататта̄ ‘‘дӯрато а̄гатосӣ’’ти нам̣ а̄ха.
518. пуччха манти има̄йа панасса га̄тха̄йа саббан̃н̃упава̄ран̣ам̣ пава̄рети. таттха манасиччхасӣти манаса̄ иччхаси.
йам̣ вата̄ханти йам̣ вата ахам̣. аттаманоти пӣтипа̄моджджасоманассехи пхут̣ачитто. удагготи ка̄йена читтена ча аббхуннато ¶ . идам̣ пана падам̣ на саббапа̄т̣хесу аттхи. ида̄ни йехи дхаммехи аттамано, те дассенто а̄ха – ‘‘памудито пӣтисоманассаджа̄то’’ти.
519. ким̣ паттинанти ким̣ паттам̣ кимадхигатам̣. соратанти сувӯпасантам̣. ‘‘сурата’’нтипи па̄т̣хо, сут̣т̣ху упаратанти аттхо. дантанти дамитам̣. буддхоти вибуддхо, буддхабоддхаббо ва̄. евам̣ сабхийо екека̄йа га̄тха̄йа чатта̄ро чатта̄ро катва̄ пан̃чахи га̄тха̄хи вӣсати пан̃хе пуччхи. бхагава̄ панасса екамекам̣ ¶ пан̃хам̣ екамека̄йа га̄тха̄йа катва̄ арахаттаникӯт̣енева вӣсатийа̄ га̄тха̄хи бйа̄ка̄си.
520. таттха йасма̄ бхиннакилесо параматтхабхиккху, со ча нибба̄наппатто хоти, тасма̄ асса ‘‘ким̣ паттинама̄ху бхиккхуна’’нти имам̣ пан̃хам̣ бйа̄каронто ‘‘паджджена̄’’тиа̄дима̄ха. тассаттхо – йо аттана̄ бха̄витена маггена паринибба̄нагато килесапаринибба̄нам̣ патто, паринибба̄нагататта̄ ева ча витин̣н̣акан̇кхо випаттисампаттиха̄нибуддхиуччхедасассатаапун̃н̃апун̃н̃абхедам̣ вибхаван̃ча бхаван̃ча виппаха̄йа, маггава̄сам̣ вуситава̄ кхӣн̣апунаббхавоти ча етесам̣ тхутивачана̄нам̣ арахо, со бхиккхӯти.
521. йасма̄ пана виппат̣ипаттито сут̣т̣ху упаратабха̄вена на̄наппака̄ракилесавӯпасамена ча сорато хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘саббаттха упеккхако’’тиа̄дина̄ найена дутийапан̃хабйа̄каран̣ама̄ха. тассаттхо – йо саббаттха рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу ‘‘чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ нева сумано ¶ хоти, на думмано’’ти евам̣ паватта̄йа чхал̣ан̇гупеккха̄йа упеккхако, вепуллаппатта̄йа сатийа̄ сатима̄, на со хим̣сати нева хим̣сати кан̃чи тасатха̄вара̄дибхедам̣ саттам̣ саббалоке саббасмимпи локе, тин̣н̣огхатта̄ тин̣н̣о, самитапа̄патта̄ саман̣о, а̄виласан̇каппаппаха̄на̄ ана̄вило. йасса чиме ра̄гадосамохама̄надит̣т̣хикилесадуччаритасан̇кха̄та̄ саттуссада̄ кечи ол̣а̄рика̄ ва̄ сукхума̄ ва̄ на санти, со има̄йа упеккха̄виха̄рита̄йа сативепуллата̄йа ахим̣саката̄йа ча виппат̣ипаттито сут̣т̣ху упаратабха̄вена имина̄ огха̄дина̄наппака̄ракилесавӯпасамена ¶ ча соратоти.
522. йасма̄ ча бха̄витиндрийо ниббхайо ниббика̄ро данто хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘йассиндрийа̄нӣ’’ти га̄тха̄йа татийапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. тассаттхо – йасса чаккха̄дӣни чхал̣индрийа̄ни гочарабха̄вана̄йа аничча̄дитилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ ва̄сана̄бха̄вана̄йа сатисампаджан̃н̃агандхам̣ га̄ха̄петва̄ ча бха̄вита̄ни, та̄ни ча кхо йатха̄ аджджхаттам̣ гочарабха̄вана̄йа, евам̣ пана бахиддха̄ ча саббалокети йаттха йаттха индрийа̄нам̣ векаллата̄ векаллата̄йа ва̄ самбхаво, таттха таттха на̄бхиджджха̄дивасена бха̄вита̄нӣти ¶ евам̣ ниббиджджха н̃атва̄ пат̣ивиджджхитва̄ имам̣ паран̃ча локам̣ сакасантатиккхандхалокам̣ парасантатиккхандхалокан̃ча адандхамаран̣ам̣ маритука̄мо ка̄лам̣ кан̇кхати, джӣвитаккхайака̄лам̣ а̄гамети патима̄нети, на бха̄йати маран̣асса. йатха̄ха тхеро –
‘‘маран̣е ме бхайам̣ наттхи, никанти наттхи джӣвите’’; (тхерага̄. 20);
‘‘на̄бхикан̇кха̄ми маран̣ам̣, на̄бхикан̇кха̄ми джӣвитам̣;
ка̄лан̃ча пат̣икан̇кха̄ми, ниббисам̣ бхатако йатха̄’’ти. (тхерага̄. 606);
бха̄вито са дантоти евам̣ бха̄витиндрийо со дантоти.
523. йасма̄ пана буддхо на̄ма буддхисампанно килесанидда̄ вибуддхо ча, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘каппа̄нӣ’’ти га̄тха̄йа чатуттхапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. таттха каппа̄нӣти тан̣ха̄дит̣т̣хийо. та̄ хи татха̄ татха̄ викаппанато ‘‘каппа̄нӣ’’ти вуччанти. вичеййа̄ти аничча̄дибха̄вена саммаситва̄. кевала̄нӣти сакала̄ни. сам̣са̄ранти йо ча̄йам̣ –
‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;
аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄, сам̣са̄роти павуччатӣ’’ти. –
евам̣ ¶ кхандха̄дипат̣ипа̄т̣исан̇кха̄то сам̣са̄ро, там̣ сам̣са̄ран̃ча кевалам̣ вичеййа. етта̄вата̄ кхандха̄нам̣ мӯлабхӯтесу каммакилесесу кхандхесу ча̄ти евам̣ тӣсупи ват̣т̣есу випассанам̣ а̄ха. дубхайам̣ чутӯпапа̄танти сатта̄нам̣ чутим̣ упапа̄танти иман̃ча ¶ убхайам̣ вичеййа н̃атва̄ти аттхо. етена чутӯпапа̄тан̃а̄н̣ам̣ а̄ха. вигатараджаманан̇ган̣ам̣ висуддханти ра̄га̄дираджа̄нам̣ вигама̄ ан̇ган̣а̄нам̣ абха̄ва̄ мала̄нан̃ча вигама̄ вигатараджаманан̇ган̣ам̣ висуддхам̣. паттам̣ джа̄тикхайанти нибба̄нам̣ паттам̣. тама̄ху буддханти там̣ има̄йа локуттаравипассана̄йа чутӯпапа̄тан̃а̄н̣абхеда̄йа буддхийа̄ сампаннатта̄ има̄йа ча вигатараджа̄дита̄йа килесанидда̄ вибуддхатта̄ та̄йа пат̣ипада̄йа джа̄тиккхайам̣ паттам̣ буддхама̄ху.
атха ва̄ каппа̄ни вичеййа кевала̄нӣти ‘‘анекепи сам̣ват̣т̣авиват̣т̣акаппе амутра̄си’’нтиа̄дина̄ (итиву. 99; па̄ра̄. 12) найена вичинитва̄ти аттхо. етена пат̣хамавиджджама̄ха. сам̣са̄рам̣ дубхайам̣ чутӯпапа̄танти сатта̄нам̣ чутим̣ упапа̄танти иман̃ча убхайам̣ сам̣са̄рам̣ ¶ ‘‘име вата бхонто сатта̄’’тиа̄дина̄ найена вичинитва̄ти аттхо. етена дутийавиджджама̄ха. авасесена татийавиджджама̄ха. а̄саваккхайан̃а̄н̣ена хи вигатараджа̄дита̄ ча нибба̄наппатти ча хотӣти. тама̄ху буддханти евам̣ виджджаттайабхедабуддхисампаннам̣ там̣ буддхама̄хӯти.
525. евам̣ пат̣хамага̄тха̄йа вуттапан̃хе виссаджджетва̄ дутийага̄тха̄йа вуттапан̃хесупи йасма̄ брахмабха̄вам̣ сет̣т̣хабха̄вам̣ патто параматтхабра̄хман̣о ба̄хитасаббапа̄по хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘ба̄хитва̄’’ти га̄тха̄йа пат̣хамам̣ пан̃хам̣ бйа̄ка̄си. тассаттхо – йо чатуттхамаггена ба̄хитва̄ саббапа̄пака̄ни т̣хитатто, т̣хито иччева вуттам̣ хоти. ба̄хитапа̄патта̄ ева ча вимало, вималабха̄вам̣ брахмабха̄вам̣ сет̣т̣хабха̄вам̣ патто, пат̣иппассаддхасама̄дхивиккхепакаракилесамалена аггапхаласама̄дхина̄ са̄дхусама̄хито, сам̣са̄рахетусаматиккамена сам̣са̄раматичча паринит̣т̣хитакиччата̄йа кевалӣ, со тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи анисситатта̄ асито, локадхаммехи ниббика̄ратта̄ ‘‘та̄дӣ’’ти ча павуччати. евам̣ тхутирахо са брахма̄ со бра̄хман̣оти.
526. йасма̄ пана самитапа̄пата̄йа саман̣о, нха̄тапа̄пата̄йа ¶ нха̄тако, а̄гӯнам̣ акаран̣ена ча на̄готи павуччати, тасма̄ таматтхам̣ дассенто тато апара̄хи тӣхи га̄тха̄хи тайо пан̃хе бйа̄ка̄си. таттха самита̄вӣти арийамаггена килесе саметва̄ т̣хито. саман̣о павуччате татхатта̄ти татха̄рӯпо саман̣о павуччатӣти. етта̄вата̄ пан̃хо бйа̄като хоти, сесам̣ тасмим̣ саман̣е сабхийасса бахума̄наджананаттхам̣ тхутивачанам̣. йо хи самита̄вӣ, со пун̃н̃апа̄па̄нам̣ апат̣исандхикаран̣ена ¶ паха̄йа пун̃н̃апа̄пам̣ раджа̄нам̣ вигамена вираджо, аничча̄дивасена н̃атва̄ имам̣ паран̃ча локам̣ джа̄тимаран̣ам̣ упа̄тиватто та̄ди ча хоти.
527. нинха̄йа…пе… нха̄такоти еттха пана йо аджджхаттабахиддха̄сан̇кха̄те саббасмимпи а̄йатаналоке аджджхаттабахиддха̄рамман̣авасена уппаттираха̄ни саббапа̄пака̄ни магган̃а̄н̣ена нинха̄йа дховитва̄ та̄йа нинха̄тапа̄паката̄йа тан̣ха̄дит̣т̣хикаппехи каппийесу девамануссесу каппам̣ на ети, там̣ нха̄такама̄хӯти еваматтхо дат̣т̣хаббо.
528. чатуттхага̄тха̄йапи а̄гум̣ на кароти кин̃чи локети йо локе аппаматтакампи па̄пасан̇кха̄там̣ а̄гум̣ на кароти, на̄го павуччате татхатта̄ти ¶ . етта̄вата̄ пан̃хо бйа̄като хоти, сесам̣ пуббанайенева тхутивачанам̣. йо хи маггена пахӣнаа̄гутта̄ а̄гум̣ на кароти, со ка̄майога̄дике саббайоге дасасан̃н̃оджанабхеда̄ни ча саббабандхана̄ни висаджджа джахитва̄ саббаттха кхандха̄дӣсу кеначи сан̇гена на саджджати, двӣхи ча вимуттӣхи вимутто, та̄ди ча хотӣти.
530. евам̣ дутийага̄тха̄йа вуттапан̃хе виссаджджетва̄ татийага̄тха̄йа вуттапан̃хесупи йасма̄ ‘‘кхетта̄нӣ’’ти а̄йатана̄ни вуччанти. йатха̄ха – ‘‘чаккхупетам̣ чаккха̄йатанам̣петам̣…пе… кхеттампетам̣ ваттхупета’’нти (дха. са. 596-598). та̄ни виджеййа виджетва̄ абхибхавитва̄, вичеййа ва̄ аничча̄дибха̄вена вичинитва̄ упапариккхитва̄ кевала̄ни анавасеса̄ни, висесато пана сан̇гахетубхӯтам̣ диббам̣ ма̄нусакан̃ча брахмакхеттам̣, йам̣ диббам̣ ¶ два̄даса̄йатанабхедам̣ татха̄ ма̄нусакан̃ча, йан̃ча брахмакхеттам̣ чхал̣а̄йатане чаккха̄йатана̄дидва̄даса̄йатанабхедам̣, там̣ саббампи виджеййа вичеййа ва̄. йато йадетам̣ саббесам̣ кхетта̄нам̣ мӯлабандханам̣ авиджджа̄бхаватан̣ха̄ди, тасма̄ саббакхеттамӯлабандхана̄ памутто. еваметесам̣ кхетта̄нам̣ виджитатта̄ вичинитатта̄ ва̄ кхеттаджино на̄ма хоти, тасма̄ ‘‘кхетта̄нӣ’’ти има̄йа га̄тха̄йа пат̣хамапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. таттха кечи ‘‘каммам̣ кхеттам̣, вин̃н̃а̄н̣ам̣ бӣджам̣, тан̣ха̄ снехо’’ти (а. ни. 3.77) вачанато камма̄ни кхетта̄нӣти ваданти. диббам̣ ма̄нусакан̃ча брахмакхеттанти еттха ча девӯпагам̣ каммам̣ диббам̣, мануссӯпагам̣ каммам̣ ма̄нусакам̣, брахмӯпагам̣ каммам̣ брахмакхеттанти ван̣н̣айанти. сесам̣ вуттанайамева.
531. йасма̄ пана сакат̣т̣хена косасадисатта̄ ‘‘коса̄нӣ’’ти камма̄ни вуччанти, тесан̃ча лунана̄ самуччхедана̄ кусало хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘коса̄нӣ’’ти га̄тха̄йа дутийапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. тассаттхо – локийалокуттаравипассана̄йа висайато киччато ча аничча̄дибха̄вена кусала̄кусалакаммасан̇кха̄та̄ни ¶ коса̄ни вичеййа кевала̄ни, висесато пана сан̇гахетубхӯтам̣ ат̣т̣хака̄ма̄вачаракусалачетана̄бхедам̣ диббам̣ ма̄нусакан̃ча навамахаггатакусалачетана̄бхедан̃ча брахмакосам̣ вичеййа. тато има̄йа маггабха̄вана̄йа авиджджа̄бхаватан̣ха̄дибхеда̄ саббакоса̄нам̣ мӯлабандхана̄ памутто, еваметесам̣ коса̄нам̣ лунана̄ ‘‘кусало’’ти павуччати, татхатта̄ та̄дӣ ча хотӣти. атха ва̄ сатта̄нам̣ ¶ дхамма̄нан̃ча нива̄сат̣т̣хена асикосасадисатта̄ ‘‘коса̄нӣ’’ти тайо бхава̄ два̄даса̄йатана̄ни ча ведитабба̄ни. еваметтха йоджана̄ ка̄табба̄.
532. йасма̄ ча на кевалам̣ пан̣д̣атӣти имина̄ва ‘‘пан̣д̣ито’’ти вуччати, апича кхо пана пан̣д̣ара̄ни ито упагато павичайапан̃н̃а̄йа аллӣнотипи ‘‘пан̣д̣ито’’ти вуччати, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘дубхайа̄нӣ’’ти га̄тха̄йа татийапан̃хам̣ бйа̄ка̄си ¶ . тассаттхо – аджджхаттам̣ бахиддха̄ ча̄ти евам̣ убхайа̄ни аничча̄дибха̄вена вичеййа. пан̣д̣ара̄нӣти а̄йатана̄ни. та̄ни хи пакатипарисуддхатта̄ рул̣хийа̄ ча евам̣ вуччанти, та̄ни вичеййа има̄йа пат̣ипаттийа̄ ниддхантамалатта̄ суддхипан̃н̃о пан̣д̣итоти павуччати татхатта̄, йасма̄ та̄ни пан̣д̣ара̄ни пан̃н̃а̄йа ито хоти, сесамасса тхутивачанам̣. со хи па̄папун̃н̃асан̇кха̄там̣ кан̣хасуккам̣ упа̄тиватто та̄дӣ ча хоти, тасма̄ евам̣ тхуто.
533. йасма̄ пана ‘‘монам̣ вуччати н̃а̄н̣ам̣, йа̄ пан̃н̃а̄ паджа̄нана̄…пе… самма̄дит̣т̣хи, тена н̃а̄н̣ена саманна̄гато мунӣ’’ти вуттам̣, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘асатан̃ча̄’’ти га̄тха̄йа чатуттхапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. тассаттхо – йва̄йам̣ акусалакусалаппабхедо асатан̃ча сатан̃ча дхаммо, там̣ аджджхаттам̣ бахиддха̄ти имасмим̣ саббалоке павичайан̃а̄н̣ена асатан̃ча сатан̃ча н̃атва̄ дхаммам̣ тасса н̃а̄татта̄ ева ра̄га̄дибхедато саттавидхам̣ сан̇гам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хибхедато дувидхам̣ джа̄лан̃ча атичча атиккамитва̄ т̣хито. со тена монасан̇кха̄тена павичайан̃а̄н̣ена саманна̄гататта̄ муни. девамануссехи пӯджанӣйоти идам̣ панасса тхутивачанам̣. со хи кхӣн̣а̄савамунитта̄ деваманусса̄нам̣ пӯджа̄рахо хоти, тасма̄ евам̣ тхуто.
535. евам̣ татийага̄тха̄йа вуттапан̃хе виссаджджетва̄ чатуттхага̄тха̄йа вуттапан̃хесупи йасма̄ йо чатӯхи магган̃а̄н̣аведехи килесаккхайам̣ каронто гато, со параматтхато ведагӯ на̄ма хоти. йо ча саббасаман̣абра̄хман̣а̄нам̣ саттхасан̃н̃ита̄ни веда̄ни, та̄йева маггабха̄вана̄йа киччато аничча̄дивасена вичеййа. таттха чхандара̄гаппаха̄нена тамева ¶ саббам̣ ведаматичча йа̄ ведапаччайа̄ ва̄ ан̃н̃атха̄ ва̄ уппаджджанти ведана̄ ¶ , та̄су саббаведана̄су вӣтара̄го хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘идам̣ ¶ паттина’’нти аватва̄ ‘‘веда̄нӣ’’ти га̄тха̄йа пат̣хамапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. йасма̄ ва̄ йо павичайапан̃н̃а̄йа веда̄ни вичеййа, таттха чхандара̄гаппаха̄нена саббам̣ ведаматичча ваттати, со саттхасан̃н̃ита̄ни веда̄ни гато н̃а̄то атикканто ча хоти. йо ведана̄су вӣтара̄го, сопи ведана̄сан̃н̃ита̄ни веда̄ни гато атикканто ча хоти. веда̄ни гатотипи ведагӯ, тасма̄ тампи аттхам̣ дассенто ‘‘идам̣ паттина’’нти аватва̄ има̄йа га̄тха̄йа пат̣хамапан̃хам̣ бйа̄ка̄си.
536. йасма̄ пана дутийапан̃хе ‘‘анувидито’’ти анубуддхо вуччати, со ча анувичча папан̃чана̄марӯпам̣ аджджхаттам̣ аттано санта̄не тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хибхедам̣ папан̃чам̣ таппаччайа̄ на̄марӯпан̃ча аничча̄нупассана̄дӣхи анувичча анувидитва̄, на кевалан̃ча аджджхаттам̣, бахиддха̄ ча рогамӯлам̣, парасанта̄не ча имасса на̄марӯпарогасса мӯлам̣ авиджджа̄бхаватан̣ха̄дим̣, тамева ва̄ папан̃чам̣ анувичча та̄йа бха̄вана̄йа саббесам̣ рога̄нам̣ мӯлабандхана̄, саббасма̄ ва̄ рога̄нам̣ мӯлабандхана̄, авиджджа̄бхаватан̣ха̄дибхеда̄, тасма̄ ева ва̄ папан̃ча̄ памутто хоти, тасма̄ там̣ дассенто ‘‘анувичча̄’’ти га̄тха̄йа дутийапан̃хам̣ бйа̄ка̄си.
537. ‘‘катхан̃ча вӣрийава̄’’ти еттха пана йасма̄ йо арийамаггена саббапа̄пакехи вирато, татха̄ вирататта̄ ча а̄йатим̣ апат̣исандхита̄йа нирайадуккхам̣ атичча т̣хито вӣрийава̄со вӣрийаникето, со кхӣн̣а̄саво ‘‘вӣрийава̄’’ти ваттаббатам̣ арахати, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘вирато’’ти га̄тха̄йа татийапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. падха̄нава̄ дхӣро та̄дӣти има̄ни панасса тхутивачана̄ни. со хи падха̄нава̄ маггаджха̄нападха̄нена, дхӣро килеса̄ривиддхам̣санасаматтхата̄йа, та̄дӣ ниббика̄рата̄йа, тасма̄ евам̣ тхуто. сесам̣ йоджетва̄ ваттаббам̣.
538. ‘‘а̄джа̄нийо кинти на̄ма хотӣ’’ти еттха пана йасма̄ ¶ пахӣнасаббаван̇кадосо ка̄ран̣а̄ка̄ран̣ан̃н̃ӯ ассо ва̄ хаттхӣ ва̄ ‘‘а̄джа̄нийо хотӣ’’ти ¶ локе вуччати, на ча тасса саббасо те доса̄ пахӣна̄ ева, кхӣн̣а̄савасса пана те пахӣна̄, тасма̄ со ‘‘а̄джа̄нийо’’ти параматтхато ваттаббатам̣ арахатӣти дассенто ‘‘йасса̄’’ти га̄тха̄йа чатуттхапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. тассаттхо – аджджхаттам̣ бахиддха̄ ча̄ти евам̣ аджджхаттабахиддха̄сан̃н̃оджанасан̇кха̄та̄ни йасса ассу луна̄ни бандхана̄ни пан̃н̃а̄саттхена чхинна̄ни пада̄лита̄ни. сан̇гамӯланти йа̄ни тесу тесу ваттхӯсу сан̇гасса саджджана̄йа анатиккамана̄йа мӯлам̣ хонти, атха ва̄ йасса ассу луна̄ни ра̄га̄дӣни бандхана̄ни йа̄ни аджджхаттам̣ бахиддха̄ ча сан̇гамӯла̄ни хонти, со саббасма̄ сан̇га̄нам̣ мӯлабхӯта̄ саббасан̇га̄нам̣ ва̄ мӯлабхӯта̄ бандхана̄ памутто ‘‘а̄джа̄нийо’’ти вуччати, татхатта̄ та̄ди ча хотӣти.
540. евам̣ ¶ чатуттхага̄тха̄йа вуттапан̃хе виссаджджетва̄ пан̃чамага̄тха̄йа вуттапан̃хесупи йасма̄ йам̣ чхандаджджхенаматтена аккхарачинтака̄ соттийам̣ ван̣н̣айанти, воха̄раматтасоттийо со. арийо пана ба̄хусаччена ниссутапа̄пата̄йа ча параматтхасоттийо хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘идам̣ паттина’’нти аватва̄ ‘‘сутва̄’’ти га̄тха̄йа пат̣хамапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. тассаттхо – йо имасмим̣ локе сутамайапан̃н̃а̄киччавасена сутва̄ ка̄таббакиччавасена ва̄ сутва̄ випассанӯпагам̣ саббадхаммам̣ аничча̄дивасена абхин̃н̃а̄йа са̄ваджджа̄наваджджам̣ йадаттхи кин̃чи, има̄йа пат̣ипада̄йа килесе килесат̣т̣ха̄нийе ча дхамме абхибхавитва̄ абхибхӯти сан̇кхам̣ гато, там̣ сутва̄ саббадхаммам̣ абхин̃н̃а̄йа локе са̄ваджджа̄наваджджам̣ йадаттхи кин̃чи, абхибхум̣ сутаватта̄ соттийоти а̄ху. йасма̄ ча йо акатхам̣катхӣ килесабандханехи вимутто, ра̄га̄дӣхи ӣгхехи анӣгхо ча хоти саббадхи саббесу дхаммесу кхандха̄йатана̄дӣсу, тасма̄ там̣ акатхам̣катхим̣ вимуттам̣ анӣгхам̣ саббадхи ниссутапа̄пакатта̄пи ‘‘соттийо’’ти а̄хӯти.
541. йасма̄ пана хитака̄мена джанена ¶ аран̣ӣйато арийо хоти, абхигаманӣйатоти аттхо. тасма̄ йехи гун̣ехи со аран̣ӣйо хоти, те дассента̄ ‘‘чхетва̄’’ти га̄тха̄йа дутийапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. тассаттхо – чатта̄ри а̄сава̄ни две ча а̄лайа̄ни пан̃н̃а̄саттхена чхетва̄ видва̄ вин̃н̃ӯ вибха̄вӣ чатумагган̃а̄н̣ӣ со пунаббхававасена на упети ¶ габбхасеййам̣, кан̃чи йоним̣ на упагаччхати, ка̄ма̄дибхедан̃ча сан̃н̃ам̣ тивидхам̣. ка̄магун̣асан̇кха̄тан̃ча пан̇кам̣ пануджджа панудитва̄ тан̣ха̄дит̣т̣хикаппа̄нам̣ ан̃н̃атарампи каппам̣ на ети, евам̣ а̄саваччхеда̄дигун̣асаманна̄гатам̣ тама̄ху арийоти. йасма̄ ва̄ па̄пакехи а̄ракатта̄ арийо хоти анайе ча анирӣйана̄, тасма̄ тампи аттхам̣ дассенто има̄йа га̄тха̄йа дутийапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. а̄сава̄дайо хи па̄пака̄ дхамма̄ анайасаммата̄, те ча̄нена чхинна̄ панунна̄, на ча техи кампати, иччасса те а̄рака̄ хонти, на ча тесу ирӣйати тасма̄ а̄рака̄сса хонти па̄пака̄ дхамма̄ти имина̄паттхена. анайе на ирӣйатӣти имина̄паттхена тама̄ху арийоти ча евампеттха йоджана̄ ведитабба̄. ‘‘видва̄ со на упети габбхасеййа’’нти идам̣ пана имасмим̣ аттхавикаппе тхутивачанамева хоти.
542. ‘‘катхам̣ чаран̣ава̄’’ти еттха пана йасма̄ чаран̣ехи паттаббам̣ патто ‘‘чаран̣ава̄’’ти ваттаббатам̣ арахати, тасма̄ там̣ дассенто ‘‘йо идха̄’’ти га̄тха̄йа татийапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. таттха йо идха̄ти йо имасмим̣ са̄сане. чаран̣есӯти сӣла̄дӣсу хемаватасутте (су. ни. 153 а̄дайо) вуттапаннарасадхаммесу. нимиттаттхе бхуммавачанам̣. паттипаттоти паттаббам̣ патто. йо чаран̣анимиттам̣ чаран̣ахету чаран̣апаччайа̄ паттаббам̣ арахаттам̣ паттоти вуттам̣ хоти. чаран̣ава̄ соти со ¶ има̄йа чаран̣ехи паттаббапаттийа̄ чаран̣ава̄ хотӣти. етта̄вата̄ пан̃хо бйа̄като хоти, сесамасса тхутивачанам̣. йо хи чаран̣ехи паттипатто, со кусало ча хоти чхеко, саббада̄ ча а̄джа̄на̄ти нибба̄надхаммам̣ ¶ , ниччам̣ нибба̄нанинначиттата̄йа саббаттха ча кхандха̄дӣсу на саджджати. двӣхи ча вимуттӣхи вимуттачитто хоти, пат̣игха̄ йасса на сантӣти.
543. йасма̄ пана камма̄дӣнам̣ парибба̄джанена парибба̄джако на̄ма хоти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘дуккхавепакка’’нти га̄тха̄йа чатуттхапан̃хам̣ бйа̄ка̄си. таттха випа̄ко ева вепаккам̣, дуккхам̣ вепаккамасса̄ти дуккхавепаккам̣. паваттидуккхаджананато саббампи тедха̄тукакаммам̣ вуччати. уддханти атӣтам̣. адхоти ана̄гатам̣. тирийам̣ ва̄пи маджджхети паччуппаннам̣. тан̃хи на уддхам̣ на адхо, тирийам̣ убхиннан̃ча антара̄, тена ‘‘маджджхе’’ти вуттам̣. парибба̄джайитва̄ти никкха̄метва̄ ниддхаметва̄ ¶ . парин̃н̃ача̄рӣти пан̃н̃а̄йа париччхиндитва̄ чаранто. айам̣ та̄ва апуббападаван̣н̣ана̄. айам̣ пана адхиппа̄йайоджана̄ – йо тийаддхапарийа̄паннампи дуккхаджанакам̣ йадаттхи кин̃чи каммам̣, там̣ саббампи арийамаггена тан̣ха̄виджджа̄синехе сосенто апат̣исандхиджанакабха̄вакаран̣ена парибба̄джайитва̄ татха̄ парибба̄джитатта̄ ева ча там̣ каммам̣ парин̃н̃а̄йа чаран̣ато парин̃н̃ача̄рӣ. на кевалан̃ча каммамева, ма̄йам̣ ма̄наматхопи лобхакодхам̣ имепи дхамме паха̄напарин̃н̃а̄йа парин̃н̃ача̄рӣ, парийантамака̄си на̄марӯпам̣, на̄марӯпасса ча парийантамака̄си парибба̄джеси иччеваттхо. имесам̣ камма̄дӣнам̣ парибба̄джанена там̣ парибба̄джакама̄ху. паттипаттанти идам̣ панасса тхутивачанам̣.
544. евам̣ пан̃хабйа̄каран̣ена тут̣т̣хасса пана сабхийасса ‘‘йа̄ни ча тӣн̣ӣ’’тиа̄дӣсу абхиттхаванага̄тха̄су осаран̣а̄нӣти огахан̣а̄ни титтха̄ни, дит̣т̣хийоти аттхо. та̄ни йасма̄ сакка̄йадит̣т̣хийа̄ саха брахмаджа̄ле вуттадва̄сат̣т̣хидит̣т̣хигата̄ни гахетва̄ тесат̣т̣хи хонти, йасма̄ ча та̄ни ан̃н̃атиттхийасаман̣а̄нам̣ пава̄дабхӯта̄ни саттха̄ни сита̄ни упадиситаббавасена, на уппаттивасена. уппаттивасена пана йадетам̣ ‘‘иттхӣ пурисо’’ти сан̃н̃аккхарам̣ ¶ воха̄рана̄мам̣, йа̄ ча̄йам̣ миччха̄паривитакка̄нуссава̄дивасена ‘‘еварӯпена аттана̄ бхавитабба’’нти ба̄ла̄нам̣ випарӣтасан̃н̃а̄ уппаджджати, тадубхайаниссита̄ни тесам̣ васена уппаджджанти, на аттапаччаккха̄ни. та̄ни ча бхагава̄ винеййа винайитва̄ огхатамага̄ огхатамам̣ огхандхака̄рам̣ ага̄ атикканто. ‘‘огхантамага̄’’типи па̄т̣хо, огха̄нам̣ антам̣ ага̄, тасма̄ а̄ха ‘‘йа̄ни ча тӣн̣и…пе… тамага̄’’ти.
545. тато парам̣ ват̣т̣адуккхасса антам̣ па̄ран̃ча нибба̄нам̣ таппаттийа̄ дуккха̄бха̄вато таппат̣ипаккхато ¶ ча там̣ сандха̄йа̄ха, ‘‘антагӯси па̄рагӯ дуккхасса̄’’ти. атха ва̄ па̄рагӯ бхагава̄ нибба̄нам̣ гататта̄, там̣ а̄лапанто а̄ха, ‘‘па̄рагӯ антагӯси дуккхасса̄’’ти айаметтха самбандхо. самма̄ ча буддхо са̄ман̃ча буддхоти самма̄самбуддхо. там̣ ман̃н̃ети тамева ман̃н̃а̄ми, на ан̃н̃анти ачча̄дарена бхан̣ати. джутима̄ти паресампи андхака̄равидхаманена джутисампанно. мутима̄ти апараппаччайан̃еййан̃а̄н̣асаматтха̄йа мутийа̄ пан̃н̃а̄йа ¶ сампанно. пахӯтапан̃н̃оти анантапан̃н̃о. идха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амадхиппетам̣. дуккхассантакара̄ти а̄мантенто а̄ха. ата̄реси манти кан̇кха̄то мам̣ та̄реси.
546-9. йам̣ метиа̄дига̄тха̄йа намакка̄ракаран̣ам̣ бхан̣ати. таттха кан̇кхиттанти вӣсатипан̃ханисситам̣ аттхам̣ сандха̄йа̄ха. со хи тена кан̇кхито ахоси. монапатхесӯти н̃а̄н̣апатхесу. винал̣ӣката̄ти вигатанал̣а̄ ката̄, уччхинна̄ти вуттам̣ хоти. на̄га на̄гасса̄ти екам̣ а̄мантанавачанам̣, екасса ‘‘бха̄сато анумодантӣ’’ти имина̄ самбандхо. ‘‘дхаммадесана’’нти па̄т̣хасесо. саббе дева̄ти а̄ка̄сат̣т̣ха̄ ча бхӯмат̣т̣ха̄ ча. на̄радапаббата̄ти тепи кира две деваган̣а̄ пан̃н̃аванто, тепи анумодантӣти саббам̣ паса̄дена ча намакка̄ракаран̣ам̣ бхан̣ати ¶ .
550-53. анумодана̄рахам̣ бйа̄каран̣асампадам̣ сутва̄ ‘‘намо те’’ти ан̃джалим̣ паггахетва̄ а̄ха. пуриса̄джан̃н̃а̄ти пурисесу джа̄тисампаннам̣. пат̣ипуггалоти пат̣ибха̄го пуггало тувам̣ буддхо чатусаччапат̣иведхена, саттха̄ ануса̄санийа̄ саттхава̄хата̄йа ча, ма̄ра̄бхибхӯ чатума̄ра̄бхибхавена, муни буддхамуни. упадхӣти кхандхакилесака̄магун̣а̄бхисан̇кха̄рабхеда̄ чатта̄ро. ваггӯти абхирӯпам̣. пун̃н̃е ча̄ти локийе на лимпаси тесам̣ акаран̣ена, пуббе ката̄нампи ва̄ а̄йатим̣ пхалӯпабхога̄бха̄вена. там̣нимиттена ва̄ тан̣ха̄дит̣т̣хилепена. вандати саттхуноти евам̣ бхан̣анто гоппхакесу париггахетва̄ пан̃чапатит̣т̣хитам̣ ванди.
ан̃н̃атиттхийапубботи ан̃н̃атиттхийо ева. а̄кан̇кхатӣти иччхати. а̄раддхачитта̄ти абхира̄дхитачитта̄. апича меттха пуггалавематтата̄ видита̄ти апича майа̄ еттха ан̃н̃атиттхийа̄нам̣ парива̄се пуггалана̄наттам̣ видитам̣, на саббенева париваситаббанти. кена пана на париваситаббам̣? аггийехи джат̣илехи, са̄кийена джа̄тийа̄, лин̇гам̣ виджахитва̄ а̄гатена. авиджахитва̄ а̄гатопи ча йо маггапхалапат̣ила̄бха̄йа хетусампанно хоти, та̄дисова сабхийо парибба̄джако. тасма̄ бхагава̄ ‘‘тава пана, сабхийа, титтхийаваттапӯран̣аттха̄йа парива̄сака̄ран̣ам̣ наттхи, аттхаттхико твам̣ ‘маггапхалапат̣ила̄бха̄йа хетусампанно’ти видитаметам̣ майа̄’’ти тасса паббаджджам̣ ануджа̄нанто ¶ а̄ха – ‘‘апича ¶ меттха пуггалавематтата̄ видита̄’’ти. сабхийо пана аттано а̄дарам̣ дассенто а̄ха ‘‘саче бханте’’ти. там̣ саббам̣ ан̃н̃ан̃ча татха̄рӯпам̣ утта̄наттхатта̄ пуббе вуттанайатта̄ ча идха на ван̣н̣итам̣, йато пуббе ван̣н̣ита̄нуса̄рена ведитаббанти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа сабхийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. селасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ¶ ме сутанти селасуттам̣. ка̄ уппатти? айамева йа̄сса нида̄не вутта̄. аттхаван̣н̣ана̄ккамепи часса пуббасадисам̣ пуббе вуттанайенева ведитаббам̣. йам̣ пана апуббам̣, там̣ утта̄наттха̄ни пада̄ни парихаранта̄ ван̣н̣айисса̄ма. ан̇гуттара̄песӯти ан̇га̄ ева со джанападо, ган̇га̄йа пана йа̄ уттарена а̄по, та̄сам̣ авидӯратта̄ ‘‘уттара̄по’’типи вуччати. катараган̇га̄йа уттарена йа̄ а̄поти? маха̄махӣган̇га̄йа.
татра̄йам̣ тасса̄ надийа̄ а̄вибха̄ваттхам̣ а̄дито пабхути ван̣н̣ана̄ – айам̣ кира джамбудӣпо дасасахассайоджанапарима̄н̣о. таттха чатусахассайоджанапарима̄н̣о падесо удакена аджджхоттхат̣о ‘‘самуддо’’ти сан̇кхам̣ гато. тисахассайоджанапама̄н̣е манусса̄ васанти. тисахассайоджанапама̄н̣е химава̄ патит̣т̣хито уббедхена пан̃чайоджанасатико чатура̄сӣтисахассакӯт̣ехи пат̣иман̣д̣ито самантато сандама̄напан̃часатанадӣвичитто. йаттха а̄йа̄мавиттха̄рена гамбхӣрата̄йа ча пан̃н̃а̄сапан̃н̃а̄сайоджана̄ дийад̣д̣хайоджанасатапариман̣д̣ала̄ пӯрал̣а̄сасуттаван̣н̣ана̄йам̣ вутта̄ анотатта̄дайо сатта маха̄сара̄ патит̣т̣хита̄.
тесу анотатто судассанакӯт̣ам̣, читракӯт̣ам̣, ка̄л̣акӯт̣ам̣, гандхама̄данакӯт̣ам̣, кела̄сакӯт̣анти имехи пан̃чахи паббатехи париккхитто. таттха судассанакӯт̣ам̣ суван̣н̣амайам̣ двийоджанасатуббедхам̣ антован̇кам̣ ка̄камукхасан̣т̣ха̄нам̣ тамева ¶ сарам̣ пат̣иччха̄детва̄ т̣хитам̣, читракӯт̣ам̣ саббаратанамайам̣, ка̄л̣акӯт̣ам̣ ан̃джанамайам̣, гандхама̄данакӯт̣ам̣ са̄нумайам̣ аббхантаре муггаван̣н̣ам̣ ¶ на̄наппака̄раосадхасан̃чханнам̣ ка̄л̣апаккхупосатхадивасе а̄диттамива ан̇га̄рам̣ джалантам̣ тит̣т̣хати, кела̄сакӯт̣ам̣ раджатамайам̣. сабба̄ни судассанена сама̄нуббедхасан̣т̣ха̄на̄ни тамева сарам̣ пат̣иччха̄детва̄ т̣хита̄ни. сабба̄ни дева̄нубха̄вена на̄га̄нубха̄вена ча вассанти, надийо ча тесу санданти. там̣ саббампи удакам̣ анотаттамева пависати. чандимасӯрийа̄ даккхин̣ена ва̄ уттарена ва̄ гаччханта̄ паббатантарена там̣ обха̄сенти, уджум̣ гаччханта̄ на обха̄сенти. теневасса ‘‘анотатта’’нти сан̇кха̄ удапа̄ди.
таттха манохарасила̄тала̄ни ниммаччхакаччхапа̄ни пхаликасадисаниммалӯдака̄ни наха̄натиттха̄ни суппат̣ийатта̄ни ¶ хонти, йесу буддхапаччекабуддхакхӣн̣а̄сава̄ исиган̣а̄ ча нха̄йанти, девайаккха̄дайо ча уййа̄накӣл̣икам̣ кӣл̣анти.
чатӯсу часса пассесу сӣхамукхам̣, хаттхимукхам̣, ассамукхам̣, усабхамукханти чатта̄ри мукха̄ни хонти, йехи чатассо надийо санданти. сӣхамукхена никкхантанадӣтӣре сӣха̄ бахутара̄ хонти, хаттхимукха̄дӣхи хаттхиассаусабха̄. пураттхимадисато никкхантанадӣ анотаттам̣ тиккхаттум̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ итара̄ тиссо надийо анупагамма па̄чӣнахимавантенева амануссапатхам̣ гантва̄ маха̄самуддам̣ пависати. паччхимадисато ча уттарадисато ча никкхантанадийопи татхева падаккхин̣ам̣ катва̄ паччхимахимавантенева уттарахимавантенева ча амануссапатхам̣ гантва̄ маха̄самуддам̣ пависанти. даккхин̣адисато никкхантанадӣ пана там̣ тиккхаттум̣ ¶ падаккхин̣ам̣ катва̄ даккхин̣ена уджукам̣ па̄са̄н̣апит̣т̣хенева сат̣т̣хийоджана̄ни гантва̄ паббатам̣ пахаритва̄ вут̣т̣ха̄йа парин̣а̄хена тига̄вутапама̄н̣а̄ удакадха̄ра̄ хутва̄ а̄ка̄сена сат̣т̣хи йоджана̄ни гантва̄ тийаггал̣е на̄ма па̄са̄н̣е патита̄, па̄са̄н̣о удакадха̄ра̄вегена бхинно. татра пан̃н̃а̄сайоджанапама̄н̣а̄ тийаггал̣а̄ на̄ма поккхаран̣ӣ джа̄та̄. поккхаран̣ийа̄ кӯлам̣ бхиндитва̄ па̄са̄н̣ам̣ пависийа сат̣т̣хи йоджана̄ни гата̄. тато гханапатхавим̣ бхиндитва̄ уман̇гена сат̣т̣хи йоджана̄ни гантва̄ вин̃джхам̣ на̄ма тираччха̄напаббатам̣ пахаритва̄ хаттхатале пан̃чан̇гулисадиса̄ пан̃чадха̄ра̄ хутва̄ паваттати. са̄ тиккхаттум̣ анотаттам̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ гатат̣т̣ха̄не ‘‘а̄ват̣т̣аган̇га̄’’ти вуччати ¶ . уджукам̣ па̄са̄н̣апит̣т̣хена сат̣т̣хи йоджана̄ни гатат̣т̣ха̄не ‘‘кан̣хаган̇га̄’’ти вуччати. а̄ка̄сена сат̣т̣хи йоджана̄ни гатат̣т̣ха̄не ‘‘а̄ка̄саган̇га̄’’ти вуччати. тийаггал̣апа̄са̄н̣е пан̃н̃а̄сайоджанока̄се ‘‘тийаггал̣апоккхаран̣ӣ’’ти вуччати. кӯлам̣ бхиндитва̄ па̄са̄н̣ам̣ пависийа сат̣т̣хи йоджана̄ни гатат̣т̣ха̄не ‘‘бахалаган̇га̄’’ти вуччати. патхавим̣ бхиндитва̄ уман̇гена сат̣т̣хи йоджана̄ни гатат̣т̣ха̄не ‘‘уман̇гаган̇га̄’’ти вуччати. вин̃джхам̣ на̄ма тираччха̄напаббатам̣ пахаритва̄ пан̃чадха̄ра̄ хутва̄ паваттат̣т̣ха̄не ‘‘ган̇га̄, йамуна̄, ачираватӣ, сарабхӯ, махӣ’’ти пан̃чадха̄ вуччати. евамета̄ пан̃ча маха̄ган̇га̄ химавата̄ самбхаванти. та̄су йа̄ айам̣ пан̃чамӣ махӣ на̄ма, са̄ идха ‘‘маха̄махӣган̇га̄’’ти адхиппета̄. тасса̄ ган̇га̄йа уттарена йа̄ а̄по, та̄сам̣ авидӯратта̄ со джанападо ‘‘ан̇гуттара̄по’’ти ведитаббо. тасмим̣ джанападе ан̇гуттара̄песу.
ча̄рикам̣ чарама̄ноти аддха̄нагаманам̣ курума̄но ¶ . таттха бхагавато дувидха̄ ча̄рика̄ туритача̄рика̄, атуритача̄рика̄ ча. таттха дӯрепи бхаббапуггале дисва̄ сахаса̄ гаманам̣ туритача̄рика̄. са̄ маха̄кассапапаччуггамана̄дӣсу дат̣т̣хабба̄. там̣ паччуггаччханто хи бхагава̄ мухуттенева тига̄вутам̣ агама̄си, а̄л̣авакадаманаттхам̣ тим̣сайоджанам̣, татха̄ ан̇гулима̄лассаттха̄йа. пуккуса̄тисса ¶ пана пан̃чатта̄лӣсайоджанам̣, маха̄каппинасса вӣсайоджанасатам̣, дханийассаттха̄йа саттайоджанасатам̣ аддха̄нам̣ агама̄си. айам̣ туритача̄рика̄ на̄ма. га̄манигаманагарапат̣ипа̄т̣ийа̄ пана пин̣д̣апа̄тачарийа̄дӣхи локам̣ анугган̣хантасса гаманам̣ атуритача̄рика̄ на̄ма. айам̣ идха адхиппета̄. евам̣ ча̄рикам̣ чарама̄но. махата̄ти сан̇кхйа̄махата̄ гун̣амахата̄ ча. бхиккхусан̇гхена̄ти саман̣аган̣ена. ад̣д̣хател̣асехӣти ад̣д̣хена тел̣асахи, два̄дасахи сатехи пан̃н̃а̄са̄йа ча бхиккхӯхи саддхинти вуттам̣ хоти. йена…пе… тадавасарӣти а̄пан̣абахулата̄йа со нигамо ‘‘а̄пан̣о’’ твева на̄мам̣ лабхи. тасмим̣ кира вӣсатиа̄пан̣амукхасахасса̄ни вибхатта̄ни ахесум̣. йена диса̄бха̄гена маггена ва̄ со ан̇гуттара̄па̄нам̣ рат̣т̣хасса нигамо осаритаббо, тена авасари тадавасари агама̄си, там̣ нигамам̣ анупа̄пун̣ӣти вуттам̣ хоти.
кен̣ийо джат̣илоти кен̣ийоти на̄мена, джат̣илоти та̄пасо. со кира бра̄хман̣амаха̄са̄ло, дханараккхан̣аттха̄йа пана та̄пасапаббаджджам̣ сама̄да̄йа ран̃н̃о пан̣н̣а̄ка̄рам̣ датва̄ бхӯмибха̄гам̣ гахетва̄ таттха ассамам̣ ка̄ретва̄ васати куласахассасса ниссайо хутва̄. ассамепи часса еко ¶ та̄ларуккхо дивасе дивасе екам̣ суван̣н̣апхалам̣ мун̃чатӣти ваданти. со дива̄ ка̄са̄йа̄ни дха̄рети джат̣а̄ ча бандхати, раттим̣ йатха̄сукхам̣ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппито саман̇гӣбхӯто парича̄рети. сакйапуттоти учча̄кулапаридӣпанам̣. сакйакула̄ паббаджитоти саддха̄йа паббаджитабха̄вапаридӣпанам̣, кеначи па̄риджун̃н̃ена анабхибхӯто апариккхӣн̣ам̣йева там̣ ¶ кулам̣ паха̄йа саддха̄йа паббаджитоти вуттам̣ хоти. там̣ кхо пана̄ти иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхе упайогавачанам̣, тасса кхо пана бхото готамасса̄ти аттхо. калйа̄н̣оти калйа̄н̣агун̣асаманна̄гато, сет̣т̣хоти вуттам̣ хоти. киттисаддоти киттийева тхутигхосо ва̄.
итипи со бхагава̄ти а̄димхи пана айам̣ та̄ва йоджана̄ – со бхагава̄ итипи арахам̣, итипи самма̄самбуддхо…пе… итипи бхагава̄ти, имина̄ ча имина̄ ча ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хоти. таттха а̄ракатта̄, арӣнам̣ ара̄нан̃ча хататта̄ паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄ти имехи та̄ва ка̄ран̣ехи со бхагава̄ араханти ведитаббо. а̄рака̄ хи со саббакилесехи маггена сава̄сана̄нам̣ килеса̄нам̣ виддхам̣ситатта̄ти а̄ракатта̄ арахам̣. те ча̄нена килеса̄райо маггена хата̄ти арӣнам̣ хататта̄пи арахам̣. йан̃четам̣ авиджджа̄бхаватан̣ха̄майана̄бхи, пун̃н̃а̄диабхисан̇кха̄ра̄нам̣ джара̄маран̣анеми, а̄савасамудайамайена аккхена виджджхитва̄ тибхаваратхе сама̄йоджитам̣ ана̄дика̄лапаваттам̣ сам̣са̄рачаккам̣. тасса̄нена бодхиман̣д̣е вӣрийапа̄дехи сӣлапатхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа саддха̄хаттхена каммаккхайакаран̃а̄н̣апхарасум̣ гахетва̄ саббе ара̄ хата̄ти ара̄нам̣ хататта̄типи арахам̣ ¶ . аггадаккхин̣еййатта̄ ча чӣвара̄дипаччайе сакка̄рагарука̄ра̄дӣни ча арахатӣти паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄пи арахам̣. йатха̄ ча локе кечи пан̣д̣итама̄нино ба̄ла̄ асилокабхайена рахо па̄пам̣ каронти, евам̣ на̄йам̣ када̄чи каротӣти па̄пакаран̣е раха̄бха̄ватопи арахам̣. хоти четтха –
‘‘а̄ракатта̄ хататта̄ ча, килеса̄рӣна со муни;
хатасам̣са̄рачакка̄ро, паччайа̄дӣна ча̄рахо;
на рахо кароти па̄па̄ни, арахам̣ тена павуччатӣ’’ти.
самма̄ са̄ман̃ча сачча̄нам̣ буддхатта̄ самма̄самбуддхо. атисайависуддха̄хи виджджа̄хи аббхуттамена чаран̣ена ча саманна̄гататта̄ ¶ виджджа̄чаран̣асампанно. собханагаманатта̄ ¶ сундарам̣ т̣ха̄нам̣ гататта̄ сут̣т̣ху гататта̄ самма̄ гадатта̄ ча сугато. саббатха̄пи видиталокатта̄ локавидӯ. со хи бхагава̄ сабха̄вато самудайато ниродхато ниродхӯпа̄йатоти саббатха̄ кхандха̄йатана̄дибхедам̣ сан̇кха̄ралокам̣ аведи, ‘‘еко локо саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄. две лока̄ на̄ман̃ча рӯпан̃ча. тайо лока̄ тиссо ведана̄. чатта̄ро лока̄ чатта̄ро а̄ха̄ра̄. пан̃ча лока̄ пан̃чупа̄да̄наккхандха̄. чха лока̄ чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни. сатта лока̄ сатта вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо. ат̣т̣ха лока̄ ат̣т̣ха локадхамма̄. нава лока̄ нава сатта̄ва̄са̄. даса лока̄ даса̄йатана̄ни. два̄даса лока̄ два̄даса̄йатана̄ни. ат̣т̣ха̄раса лока̄ ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо’’ти (пат̣и. ма. 1.112) евам̣ саббатха̄ сан̇кха̄ралокам̣ аведи. сатта̄нам̣ а̄сайам̣ джа̄на̄ти, анусайам̣ джа̄на̄ти, чаритам̣ джа̄на̄ти, адхимуттим̣ джа̄на̄ти, аппараджаккхе маха̄раджаккхе тиккхиндрийе мудиндрийе сва̄ка̄ре два̄ка̄ре сувин̃н̃а̄пайе дувин̃н̃а̄пайе бхаббе абхаббе сатте джа̄на̄тӣти саббатха̄ сатталокам̣ аведи. татха̄ екам̣ чаккава̄л̣ам̣ а̄йа̄мато виттха̄рато ча йоджана̄нам̣ два̄даса сатасахасса̄ни тӣн̣и сахасса̄ни ад̣д̣хапан̃чама̄ни ча сата̄ни, париккхепато чхаттим̣са сатасахасса̄ни даса сахасса̄ни ад̣д̣худ̣д̣ха̄ни ча сата̄ни.
таттха –
дуве сатасахасса̄ни, чатта̄ри нахута̄ни ча;
еттакам̣ бахалаттена, сан̇кха̄та̄йам̣ васундхара̄.
чатта̄ри ¶ сатасахасса̄ни, ат̣т̣хева нахута̄ни ча;
еттакам̣ бахалаттена, джалам̣ ва̄те патит̣т̣хитам̣.
нава сатасахасса̄ни, ма̄луто набхамуггато;
сат̣т̣хи чева сахасса̄ни, еса̄ локасса сан̣т̣хити’’.
евам̣ сан̣т̣хите четтха йоджана̄нам̣ –
чатура̄сӣти сахасса̄ни, аджджхога̄л̣хо махан̣н̣аве;
аччуггато ¶ та̄вадева, синеру паббатуттамо.
тато ¶ упад̣д̣хупад̣д̣хена, пама̄н̣ена йатха̄ккамам̣;
аджджхога̄л̣хуггата̄ дибба̄, на̄на̄ратаначиттита̄.
йугандхаро ӣсадхаро, каравӣко судассано;
неминдхаро винатако, ассакан̣н̣о гири браха̄.
ете сатта маха̄села̄, синерусса самантато;
маха̄ра̄джа̄нама̄ва̄са̄, девайаккханисевита̄.
йоджана̄нам̣ сата̄нуччо, химава̄ пан̃ча паббато;
йоджана̄нам̣ сахасса̄ни, тӣн̣и а̄йатавиттхато.
чатура̄сӣтисахассехи, кӯт̣ехи пат̣иман̣д̣ито;
типан̃чайоджанаккхандха-париккхепа̄ нагавхайа̄.
пан̃н̃а̄сайоджанаккхандха-са̄кха̄йа̄ма̄ самантато;
саттайоджанавиттхин̣н̣а̄, та̄вадева ча уггата̄.
джамбӯ ¶ йасса̄нубха̄вена, джамбудӣпо пака̄сито;
две асӣтисахасса̄ни, аджджхога̄л̣хо махан̣н̣аве.
аччуггато та̄вадева, чаккава̄л̣асилуччайо;
париккхипитва̄ там̣ саббам̣, чаккава̄л̣амайам̣ т̣хито’’.
таттха чандаман̣д̣алам̣ екӯнапан̃н̃а̄сайоджанам̣, сӯрийаман̣д̣алам̣ пан̃н̃а̄сайоджанам̣, та̄ватим̣сабхаванам̣ дасасахассайоджанам̣, татха̄ асурабхаванам̣ авӣчимаха̄нирайо джамбудӣпо ча. апарагойа̄нам̣ саттасахассайоджанам̣, татха̄ пуббавидехо, уттаракуру ат̣т̣хасахассайоджано. екамеко четтха маха̄дӣпо пан̃часатапан̃часатапариттадӣпапарива̄ро. там̣ саббампи екам̣ чаккава̄л̣ам̣ ека̄ локадха̄ту. чаккава̄л̣антаресу локантариканирайа̄. евам̣ ананта̄ни чаккава̄л̣а̄ни ананта̄ локадха̄туйо, анантена буддхан̃а̄н̣ена ан̃н̃а̄сӣти саббатха̄ ока̄салокам̣ аведи. евам̣ со бхагава̄ саббатха̄. видиталокатта̄ локавидӯти ведитаббо.
аттано пана гун̣ехи висит̣т̣хатарасса кассачи абха̄ва̄ ануттаро. вичиттехи винайанӯпа̄йехи пурисадамме са̄ретӣти пурисадаммаса̄ратхи. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхехи ¶ ¶ йатха̄рахам̣ ануса̄сати ниттха̄рети ча̄ти саттха̄. девамануссаггахан̣ам̣ уккат̣т̣хапариччхедавасена бхаббапуггалапариггахавасена ча катам̣, на̄га̄дикепи пана еса локийаттхена ануса̄сати. йадаттхи неййам̣ на̄ма, саббасса буддхатта̄ вимоккхантикан̃а̄н̣авасена буддхо. йато пана со –
‘‘бхагйава̄ бхаггава̄ йутто, бхагехи ча вибхаттава̄;
бхаттава̄ вантагамано, бхавесу бхагава̄ тато’’ти.
айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панета̄ни пада̄ни висуддхимагге (висуддхи. 1.124-125) вутта̄ни.
со имам̣ локанти со бхагава̄ имам̣ локам̣. ида̄ни ваттаббам̣ нидассети. садевакантиа̄дӣни касибха̄радва̄джаа̄л̣авакасуттесу вуттанайа̄нева. сайанти са̄мам̣ апаранеййо хутва̄. абхин̃н̃а̄ти абхин̃н̃а̄йа. саччхикатва̄ти паччаккхам̣ катва̄. паведетӣти бодхети н̃а̄пети пака̄сети. со дхаммам̣ десети…пе… парийоса̄накалйа̄н̣анти со бхагава̄ саттесу ка̄рун̃н̃атам̣ пат̣ичча ¶ ануттарам̣ вивекасукхам̣ хитва̄пи дхаммам̣ десети. тан̃ча кхо аппам̣ ва̄ бахум̣ ва̄ десенто а̄дикалйа̄н̣а̄диппака̄рамева десети. катхам̣? екага̄тха̄пи хи самантабхаддакатта̄ дхаммасса пат̣хамапа̄дена а̄дикалйа̄н̣а̄, дутийататийапа̄дехи маджджхекалйа̄н̣а̄, паччхимапа̄дена парийоса̄накалйа̄н̣а̄. ека̄нусандхикам̣ суттам̣ нида̄нена а̄дикалйа̄н̣ам̣, нигаманена парийоса̄накалйа̄н̣ам̣, сесена маджджхекалйа̄н̣ам̣. на̄на̄нусандхикам̣ пат̣хама̄нусандхина̄ а̄дикалйа̄н̣ам̣, паччхимена парийоса̄накалйа̄н̣ам̣, сесехи маджджхекалйа̄н̣ам̣. сакалопи са̄санадхаммо аттано аттхабхӯтена сӣлена а̄дикалйа̄н̣о, саматхавипассана̄маггапхалехи маджджхекалйа̄н̣о, нибба̄нена парийоса̄накалйа̄н̣о. сӣласама̄дхӣхи ва̄ а̄дикалйа̄н̣о, випассана̄маггехи маджджхекалйа̄н̣о, пхаланибба̄нехи парийоса̄накалйа̄н̣о. буддхасубодхита̄йа ва̄ а̄дикалйа̄н̣о, дхаммасудхаммата̄йа маджджхекалйа̄н̣о, сан̇гхасуппат̣ипаттийа̄ парийоса̄накалйа̄н̣о ¶ . там̣ сутва̄ татхатта̄йа пат̣ипаннена адхигантабба̄йа абхисамбодхийа̄ ва̄ а̄дикалйа̄н̣о, паччекабодхийа̄ маджджхекалйа̄н̣о, са̄вакабодхийа̄ парийоса̄накалйа̄н̣о ¶ . суййама̄но чеса нӣваран̣а̄дивиккхамбханато саваненапи калйа̄н̣амева а̄вахатӣти а̄дикалйа̄н̣о, пат̣ипаджджама̄но саматхавипассана̄сукха̄ваханато пат̣ипаттийа̄пи калйа̄н̣амева а̄вахатӣти маджджхекалйа̄н̣о, татха̄ пат̣ипанно ча пат̣ипаттипхале нит̣т̣хите та̄дибха̄ва̄ваханато пат̣ипаттипхаленапи калйа̄н̣амева а̄вахатӣти парийоса̄накалйа̄н̣о. на̄тхаппабхаватта̄ ча пабхавасуддхийа̄ а̄дикалйа̄н̣о, аттхасуддхийа̄ маджджхекалйа̄н̣о, киччасуддхийа̄ парийоса̄накалйа̄н̣о. йато аппам̣ ва̄ бахум̣ ва̄ десенто а̄дикалйа̄н̣а̄диппака̄рамева десетӣти ведитаббо.
са̄ттхам̣ сабйан̃джананти евама̄дӣсу пана йасма̄ имам̣ дхаммам̣ десенто са̄санабрахмачарийам̣ маггабрахмачарийан̃ча пака̄сети, на̄на̄найехи дӣпети, тан̃ча йатха̄самбхавам̣ аттхасампаттийа̄ са̄ттхам̣, бйан̃джанасампаттийа̄ сабйан̃джанам̣. сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттиаттхападасама̄йогато са̄ттхам̣, аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесасампаттийа̄ сабйан̃джанам̣. аттхагамбхӣрата̄пат̣иведхагамбхӣрата̄хи са̄ттхам̣, дхаммагамбхӣрата̄десана̄гамбхӣрата̄хи сабйан̃джанам̣. аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄висайато са̄ттхам̣, дхамманируттипат̣исамбхида̄висайато сабйан̃джанам̣. пан̣д̣итаведанӣйато сариккхакаджанаппаса̄даканти са̄ттхам̣, саддхеййато локийаджанаппаса̄даканти сабйан̃джанам̣. гамбхӣра̄дхиппа̄йато са̄ттхам̣, утта̄нападато сабйан̃джанам̣. упанетаббасса̄бха̄вато сакалапарипун̣н̣абха̄вена кевалапарипун̣н̣ам̣, апанетаббасса абха̄вато ниддосабха̄вена парисуддхам̣. сиккхаттайапариггахитатта̄ брахмабхӯтехи сет̣т̣хехи чаритаббато тесан̃ча чарийабха̄вато брахмачарийам̣. тасма̄ ‘‘са̄ттхам̣ сабйан̃джанам̣…пе… брахмачарийам̣ пака̄сетӣ’’ти вуччати.
апича ¶ йасма̄ санида̄нам̣ сауппаттикан̃ча десенто а̄дикалйа̄н̣ам̣ десети, винеййа̄нам̣ анурӯпато аттхасса авипарӣтата̄йа хетуда̄харан̣айогато ча маджджхекалйа̄н̣ам̣ ¶ , сотӯнам̣ саддха̄пат̣ила̄бхена нигаманена ча парийоса̄накалйа̄н̣ам̣. евам̣ десенто ча брахмачарийам̣ пака̄сети. тан̃ча пат̣ипаттийа̄ адхигамабйаттито са̄ттхам̣, парийаттийа̄ а̄гамабйаттито сабйан̃джанам̣, сӣла̄дипан̃чадхаммаккхандхайуттато кевалапарипун̣н̣ам̣, нирупаккилесато ниттхаран̣аттха̄йа паваттито лока̄мисанирапеккхато ча ¶ парисуддхам̣, сет̣т̣хат̣т̣хена брахмабхӯта̄нам̣ буддхапаччекабуддхаса̄вака̄нам̣ чарийато брахмачарийанти вуччати, тасма̄пи ‘‘со дхаммам̣ десети…пе… брахмачарийам̣ пака̄сетӣ’’ти вуччати.
са̄дху кхо пана̄ти сундарам̣ кхо пана, аттха̄вахам̣ сукха̄ваханти вуттам̣ хоти. дхаммийа̄ катха̄йа̄ти па̄нака̄нисам̣сапат̣исам̣йутта̄йа. айан̃хи кен̣ийо са̄йанхасамайе бхагавато а̄гаманам̣ ассоси. ‘‘туччхахаттхо бхагавантам̣ дассана̄йа гантум̣ ладжджама̄но вика̄лабходжана̄ вирата̄нампи па̄накам̣ каппатӣ’’ти чинтетва̄ пан̃чахи ка̄джасатехи сусан̇кхатам̣ бадарапа̄нам̣ га̄ха̄петва̄ агама̄си. йатха̄ха бхесаджджаккхандхаке ‘‘атха кхо кен̣ийасса джат̣иласса етадахоси, ким̣ ну кхо ахам̣ саман̣асса готамасса хара̄пеййа’’нти (маха̄ва. 300) саббам̣ ведитаббам̣. тато нам̣ бхагава̄ йатха̄ секкхасутте (ма. ни. 2.22 а̄дайо) са̄кийе а̄васатха̄нисам̣сапат̣исам̣йутта̄йа катха̄йа, госин̇гаса̄лаване (ма. ни. 1.325 а̄дайо) тайо кулапутте са̄маггираса̄нисам̣сапат̣исам̣йутта̄йа, ратхавинӣте (ма. ни. 1.252 а̄дайо) джа̄тибхӯмаке бхиккхӯ дасакатха̄ваттхупат̣исам̣йутта̄йа, евам̣ тан̇кхан̣а̄нурӯпа̄йа па̄нака̄нисам̣сапат̣исам̣йутта̄йа катха̄йа па̄накада̄на̄нисам̣сам̣ сандассеси, татха̄рӯпа̄нам̣ пун̃н̃а̄нам̣ пунапи каттаббата̄йа нийодженто сама̄дапеси, аббхусса̄хам̣ джаненто самуттеджеси, сандит̣т̣хикасампара̄йикена пхалависесена пахам̣сенто сампахам̣сеси. тена̄ха ‘‘дхаммийа̄ катха̄йа…пе… сампахам̣сесӣ’’ти. со бхиййосоматта̄йа бхагавати пасанно бхагавантам̣ нимантеси, бхагава̄ часса тиккхаттум̣ пат̣иккхипитва̄ адхива̄сеси. тена̄ха ‘‘атха кхо кен̣ийо джат̣ило…пе… адхива̄сеси ¶ бхагава̄ тун̣хӣбха̄вена̄’’ти.
киматтхам̣ пана пат̣иккхипи бхагава̄ти? пунаппунам̣ йа̄чана̄йа часса пун̃н̃авуд̣д̣хи бхависсати, бахутаран̃ча пат̣ийа̄дессати, тато ад̣д̣хателаса̄нам̣ бхиккхусата̄нам̣ пат̣ийаттам̣ ад̣д̣хасол̣асаннам̣ па̄пун̣иссатӣти. куто апара̄ни тӣн̣и сата̄нӣти че? аппат̣ийаттейева хи бхатте село бра̄хман̣о тӣхи ма̄н̣авакасатехи саддхим̣ паббаджиссати, там̣ дисва̄ бхагава̄ евама̄ха̄ти. митта̄маччети митте ча каммакаре ча. н̃а̄тиса̄лохитети сама̄налохите екайонисамбандхе путтадхӣта̄дайо ¶ авасесабандхаве ча. йена̄ти ¶ йасма̄. мети майхам̣. ка̄йавеййа̄ват̣иканти ка̄йена веййа̄ваччам̣. ман̣д̣алама̄л̣ам̣ пат̣ийа̄детӣти сетавита̄наман̣д̣апам̣ кароти.
тин̣н̣ам̣ веда̄нанти ируббедайаджуббедаса̄маведа̄нам̣. саха нигхан̣д̣уна̄ ча кет̣убхена ча санигхан̣д̣укет̣убха̄нам̣. нигхан̣д̣ӯти на̄манигхан̣д̣уруккха̄дӣнам̣ вевачанаппака̄сакам̣ саттхам̣. кет̣убханти кирийа̄каппавикаппо кавӣнам̣ упака̄ра̄йа саттхам̣. саха аккхараппабхедена са̄ккхараппабхеда̄нам̣. аккхараппабхедоти сиккха̄ ча нирутти ча. итиха̄сапан̃чама̄нанти атхаббанаведам̣ чатуттхам̣ катва̄ ‘‘итиха а̄са итиха а̄са̄’’ти ӣдисавачанапат̣исам̣йутто пура̄н̣акатха̄сан̇кха̄то итиха̄со пан̃чамо етесанти итиха̄сапан̃чама̄. тесам̣ итиха̄сапан̃чама̄нам̣. падам̣ тадавасесан̃ча бйа̄каран̣ам̣ аджджхети ведети ча̄ти падако веййа̄каран̣о. лока̄йате витан̣д̣ава̄дасаттхе маха̄пурисалаккхан̣а̄дхика̄ре ча два̄дасасахассе маха̄пурисалаккхан̣асаттхе анӯно парипӯрака̄рӣти лока̄йатамаха̄пурисалаккхан̣есу анавайо, авайо на хотӣти вуттам̣ хоти. авайо на̄ма йо та̄ни аттхато ча гантхато ча сандха̄ретум̣ на саккоти.
джан̇гха̄йа хитам̣ виха̄рам̣ ¶ джан̇гха̄виха̄рам̣, чира̄сана̄диджанитам̣ париссамам̣ винодетум̣ джан̇гха̄паса̄ран̣аттхам̣ адӣгхача̄риканти вуттам̣ хоти. анучан̇камама̄ноти чан̇камама̄но ева. анувичарама̄ноти ито чито ча чарама̄но. кен̣ийасса джат̣иласса ассамоти кен̣ийасса ассамам̣ нивесанам̣. а̄ва̄хоти кан̃н̃а̄гахан̣ам̣. вива̄хоти кан̃н̃а̄да̄нам̣. маха̄йан̃н̃оти маха̄йаджанам̣. ма̄гадхоти магадха̄нам̣ иссаро. махатийа̄ сена̄йа саманна̄гататта̄ сенийо. бимбӣти суван̣н̣ам̣, тасма̄ са̄расуван̣н̣асадисаван̣н̣ата̄йа бимбиса̄ро. со ме нимантитоти со майа̄ нимантито.
атха бра̄хман̣о пуббе ката̄дхика̄ратта̄ буддхасаддам̣ сутва̄ва аматенева̄бхиситто вимхайарӯпатта̄ а̄ха – ‘‘буддхоти, бхо кен̣ийа, вадесӣ’’ти. итаро йатха̄бхӯтам̣ а̄чиккханто а̄ха – ‘‘буддхоти, бхо села, вада̄мӣ’’ти. тато нам̣ пунапи дал̣хӣкаран̣аттхам̣ пуччхи, итаропи татхева а̄рочеси. атха каппасатасахассехипи буддхасаддасса дуллабхабха̄вам̣ дассенто ¶ а̄ха – ‘‘гхосопи кхо есо дуллабхо локасмим̣ йадидам̣ буддхо’’ти. таттха йадиданти нипа̄то, йо есоти вуттам̣ хоти.
атха бра̄хман̣о буддхасаддам̣ сутва̄ ‘‘ким̣ ну кхо со саччамева буддхо, уда̄ху на̄маматтамевасса буддхо’’ти вӣмам̣ситука̄мо чинтеси, абха̄си ева ва̄ ‘‘а̄гата̄ни кхо пана…пе… виват̣т̣аччхадо’’ти. таттха ‘‘мантесӯ’’ти ведесу. ‘‘татха̄гато кира уппаджджиссатӣ’’ти пат̣икаччева ¶ суддха̄ва̄садева̄ бра̄хман̣авесена лаккхан̣а̄ни паккхипитва̄ веде ва̄ченти ‘‘тадануса̄рена махесаккха̄ сатта̄ татха̄гатам̣ джа̄ниссантӣ’’ти. тена пуббе ведесу маха̄пурисалаккхан̣а̄ни а̄гаччханти. париниббуте пана татха̄гате камена антарадха̄йанти, тена етарахи наттхи. маха̄пурисасса̄ти пан̣идхисама̄да̄нан̃а̄н̣асама̄да̄накарун̣а̄дигун̣амахато пурисасса ¶ . двева гатийоти две ева нит̣т̣ха̄. ка̄ман̃ча̄йам̣ гатисаддо ‘‘пан̃ча кхо има̄, са̄рипутта, гатийо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.153) бхавабхеде, ‘‘гатӣ мига̄нам̣ павана’’нтиа̄дӣсу (пари. 339) нива̄сат̣т̣ха̄не, ‘‘евам̣ адхиматтагатиманто’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.161) пан̃н̃а̄йам̣, ‘‘гатигата’’нтиа̄дӣсу (чӯл̣ава. 204) висат̣абха̄ве ваттати, идха пана нит̣т̣ха̄йам̣ ведитаббо. таттха кин̃ча̄пи йехи лаккхан̣ехи саманна̄гато ра̄джа̄ хоти чаккаватти, на техи ева буддхо. джа̄тиса̄ман̃н̃ато пана та̄нийева та̄нӣти вуччанти. тасма̄ вуттам̣ ‘‘йехи саманна̄гатасса̄’’ти.
саче ага̄рам̣ аджджха̄васатӣти йади ага̄ре васати. ра̄джа̄ хоти чаккаваттӣти чатӯхи аччхарийадхаммехи сан̇гахаваттхӯхи ча локам̣ ран̃джанато ра̄джа̄. чаккаратанам̣ ваттети, чатӯхи сампаттичаккехи, ваттати, техи ча парам̣ ваттети, парахита̄йа ча ирийа̄патхачакка̄нам̣ ватто етасмим̣ аттхӣти чаккаватти. еттха ча ра̄джа̄ти са̄ман̃н̃ам̣, чаккаваттӣти висесанам̣. дхаммена чаратӣти дхаммико, н̃а̄йена самена ваттатӣти аттхо. дхаммена раджджам̣ лабхитва̄ ра̄джа̄ джа̄тоти дхаммара̄джа̄. парахитадхаммакаран̣ена ва̄ дхаммико, аттахитадхаммакаран̣ена дхаммара̄джа̄. чатуранта̄йа иссароти ча̄туранто, чатусамудданта̄йа чаттуббидхадӣпавибхӯсита̄йа ча патхавийа̄ иссароти аттхо. аджджхаттам̣ кодха̄дипаччаттхике бахиддха̄ ча саббара̄джа̄но виджесӣти виджита̄вӣ. джанападаттха̄варийаппаттоти джанападе дхувабха̄вам̣ тха̄варабха̄вам̣ патто, на сакка̄ кеначи ¶ ча̄летум̣, джанападо ва̄ тамхи тха̄варийаппатто ануссукко сакамманирато ачало асампаведхӣтипи джанападаттха̄варийаппатто.
сеййатхиданти нипа̄то, тасса ¶ ета̄ни катама̄нӣти аттхо. чаккаратанам̣…пе… парин̣а̄йакаратанамева саттаманти та̄ни саббаппака̄рато ратанасуттаван̣н̣ана̄йам̣ вутта̄ни. тесу айам̣ чаккаваттира̄джа̄ чаккаратанена аджитам̣ джина̄ти, хаттхиассаратанехи виджите йатха̄сукхаманувичарати, парин̣а̄йакаратанена виджитаманураккхати, сесехи упабхогасукхаманубхавати. пат̣хамена часса усса̄хасаттийого, хаттхиассагахапатиратанехи пабхусаттийого, парин̣а̄йакаратанена мантасаттийого супарипун̣н̣о хоти, иттхиман̣иратанехи ча тивидхасаттийогапхалам̣. со иттхиман̣иратанехи бхогасукхаманубхоти, сесехи иссарийасукхам̣. висесато часса пурима̄ни тӣн̣и адосакусаламӯладжанитакамма̄нубха̄вена ¶ сампаджджанти, маджджхима̄ни алобхакусаламӯладжанитакамма̄нубха̄вена, паччхимамекам̣ амохакусаламӯладжанитакамма̄нубха̄вена̄ти ведитаббам̣.
паросахассанти атирекасахассам̣. сӯра̄ти абхӣрукаджа̄тика̄. вӣран̇гарӯпа̄ти девапуттасадисака̄йа̄, евам̣ та̄веке. айам̣ панеттха сабха̄во вӣра̄ти уттамасӯра̄ вуччанти, вӣра̄нам̣ ан̇гам̣ вӣран̇гам̣, вӣрака̄ран̣ам̣ вӣрийанти вуттам̣ хоти. вӣран̇гам̣ рӯпам̣ етесанти вӣран̇гарӯпа̄, вӣрийамайасарӣра̄ вийа̄ти вуттам̣ хоти. парасенаппамаддана̄ти саче пат̣имукхам̣ тит̣т̣хеййа парасена̄, там̣ памаддитум̣ саматтха̄ти адхиппа̄йо. дхаммена̄ти ‘‘па̄н̣о на хантаббо’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.244; ма. ни. 3.257) пан̃часӣладхаммена. арахам̣ хоти самма̄самбуддхо локе виват̣т̣аччхадоти еттха ра̄гадосамохама̄надит̣т̣хиавиджджа̄дуччаритачхаданехи саттахи пат̣иччханне килесандхака̄ре локе там̣ чхаданам̣ виват̣т̣етва̄ самантато сан̃джа̄та̄локо хутва̄ т̣хитоти виват̣т̣аччхадо. таттха пат̣хамена падена пӯджа̄рахата̄, дутийена тасса̄ хету йасма̄ самма̄самбуддхоти. татийена буддхаттахету виват̣т̣аччхадата̄ вутта̄ти ¶ ведитабба̄. атха ва̄ виват̣т̣о ча виччхадо ча̄ти виват̣т̣аччхадо, ват̣т̣арахито чхаданарахито ча̄ти вуттам̣ хоти. тена арахам̣ ват̣т̣а̄бха̄вена самма̄самбуддхо чхадана̄бха̄вена̄ти евам̣ пуримапададвайассева хетудвайам̣ вуттам̣ хоти. дутийена веса̄раджджена четтха пуримасиддхи, пат̣хамена дутийасиддхи, татийачатуттхехи ¶ татийасиддхи хоти. пуриман̃ча дхаммачаккхум̣, дутийам̣ буддхачаккхум̣, татийам̣ самантачаккхум̣ са̄дхетӣти ведитаббам̣.
ида̄ни бхагавато сантикам̣ гантука̄мо а̄ха – ‘‘кахам̣ пана бхо…пе… самма̄самбуддхо’’ти. евам̣ вуттетиа̄дӣсу йенеса̄ти йена диса̄бха̄гена еса̄. нӣлаванара̄джӣти нӣлаван̣н̣аруккхапанти. ванам̣ кира мегхапантисадисам̣. йаттха бхагава̄ тада̄ виха̄си, там̣ ниддисанто а̄ха – ‘‘йенеса̄ бхо, села, нӣлаванара̄джӣ’’ти. таттха ‘‘со вихаратӣ’’ти айам̣ панеттха па̄т̣хасесо, бхумматтхе ва̄ каран̣авачанам̣. паде паданти падасамӣпе падам̣. тена туритагаманам̣ пат̣иседхети. дура̄сада̄ хӣти ка̄ран̣ам̣ а̄ха, йасма̄ те дура̄сада̄, тасма̄ евам̣ бхонто а̄гаччхантӯти. ким̣ пана ка̄ран̣а̄ дура̄сада̄ти че? сӣха̄ва екачара̄. йатха̄ хи сӣха̄ саха̄йакичча̄бха̄вато екачара̄, евам̣ тепи вивекака̄мата̄йа. ‘‘йада̄ ча̄ха’’нтиа̄дина̄ пана те ма̄н̣аваке упача̄рам̣ сиккха̄пети. таттха ма̄ опа̄тетха̄ти ма̄ павесетха, ма̄ катхетха̄ти вуттам̣ хоти. а̄гаментӯти пат̣има̄ненту, йа̄ва катха̄ парийоса̄нам̣ гаччхати, та̄ва тун̣хӣ бхавантӯти аттхо.
саманнесӣти гавеси. йебхуййена̄ти бахука̄ни аддаса, аппака̄ни на̄ддаса. тато йа̄ни на аддаса ¶ , та̄ни дӣпенто а̄ха ‘‘т̣хапетва̄ две’’ти. кан̇кхатӣти кан̇кхам̣ уппа̄дети паттханам̣ ‘‘ахо вата пассеййа’’нти. вичикиччхатӣти тато тато та̄ни вичинанто киччхати на саккоти дат̣т̣хум̣. на̄дхимуччатӣти та̄йа вичикиччха̄йа саннит̣т̣ха̄нам̣ на гаччхати. на сампасӣдатӣти тато ‘‘парипун̣н̣алаккхан̣о айа’’нти бхагавати паса̄дам̣ ¶ на̄паджджати. кан̇кха̄йа ва̄ судуббалавимати вутта̄, вичикиччха̄йа маджджхима̄, анадхимуччаната̄йа балаватӣ, асампаса̄дена техи тӣхи дхаммехи читтасса ка̄луссийабха̄во.
косохитети ваттхикосена пат̣иччханне. ваттхагуйхети ан̇гаджа̄те. бхагавато хи варава̄ран̣ассева косохитам̣ ваттхагуйхам̣ суван̣н̣аван̣н̣ам̣ падумагаббхасама̄нам̣. там̣ со ваттхапат̣иччханнатта̄ апассанто антомукхагата̄йа ча дживха̄йа пахӯтабха̄вам̣ асаллаккхенто тесу двӣсу лаккхан̣есу кан̇кхӣ ахоси ¶ вичикиччхӣ. татха̄рӯпанти катхам̣ рӯпам̣? киметтха амхехи ваттаббам̣, вуттаметам̣ на̄гасенаттхеренева милиндаран̃н̃а̄ пут̣т̣хена (ми. па. 4.3.3) –
‘‘дуккарам̣, бханте на̄гасена, бхагавата̄ катанти. ким̣, маха̄ра̄джа̄ти? маха̄джанена хирикаран̣ока̄сам̣ брахма̄йубра̄хман̣асса ча антева̄сиуттарасса ча ба̄варисса антева̄сӣнам̣ сол̣асаннам̣ бра̄хман̣а̄нан̃ча селасса бра̄хман̣асса антева̄сӣнам̣ тисатама̄н̣ава̄нан̃ча дассеси, бхантети. на, маха̄ра̄джа, бхагава̄ гуйхам̣ дассети, чха̄йам̣ бхагава̄ дассети, иддхийа̄ абхисан̇кхаритва̄ нива̄сананиваттхам̣ ка̄йабандханабаддхам̣ чӣварапа̄рутам̣ чха̄йа̄рӯпакаматтам̣ дассети, маха̄ра̄джа̄ти. чха̄йа̄рӯпе дит̣т̣хе сати дит̣т̣хо ева нану, бхантети. тит̣т̣хатетам̣, маха̄ра̄джа, хадайарӯпам̣ дисва̄ буджджханакасатто бхавеййа, хадайамам̣сам̣ нӣхаритва̄ дассеййа самма̄самбуддхоти. каллоси, бханте, на̄гасена̄’’ти (ми. па. 4.3.3).
нинна̄метва̄ти нӣхаритва̄. кан̣н̣асота̄нумасанена четтха дӣгхабха̄во, на̄сика̄сота̄нумасанена танубха̄во, нала̄т̣аччха̄данена путхулабха̄во пака̄ситоти ведитаббо. а̄чарийапа̄чарийа̄нанти а̄чарийа̄нан̃чева а̄чарийа̄чарийа̄нан̃ча. саке ван̣н̣ети аттано гун̣е.
554. парипун̣н̣ака̄йоти лаккхан̣ехи парипун̣н̣ата̄йа ахӣнан̇гапаччан̇гата̄йа ча парипун̣н̣асарӣро ¶ . суручӣти сундарасарӣраппабхо. суджа̄тоти а̄рохапарин̣а̄хасампаттийа̄ сан̣т̣ха̄насампаттийа̄ ча суниббатто. ча̄рудассаноти сучирампи пассанта̄нам̣ атиттиджанакам̣ аппат̣икӯлам̣ раман̣ӣйам̣ ча̄ру ева дассанам̣ асса̄ти ча̄рудассано. кечи пана бхан̣анти ‘‘ча̄рудассаноти ¶ сундаранетто’’ти. суван̣н̣аван̣н̣оти суван̣н̣асадисаван̣н̣о. асӣти бхаваси. етам̣ саббападехи йоджетаббам̣. сусуккада̄т̣хоти сут̣т̣ху суккада̄т̣хо. бхагавато хи да̄т̣ха̄хи чандакиран̣а̄ вийа ативийа пан̣д̣арарам̣сийо ниччхаранти. тена̄ха – ‘‘сусуккада̄т̣хосӣ’’ти.
555. маха̄пурисалаккхан̣а̄ти пуббе вуттабйан̃джана̄нева вачанантарена нигаменто а̄ха.
556. ида̄ни ¶ тесу лаккхан̣есу аттано абхиручитехи лаккхан̣ехи бхагавантам̣ тхунанто а̄ха – ‘‘пасаннанетто’’тиа̄ди. бхагава̄ хи пан̃чаван̣н̣апаса̄дасампаттийа̄ пасаннанетто, парипун̣н̣ачандаман̣д̣аласадисамукхатта̄ сумукхо, а̄рохапарин̣а̄хасампаттийа̄ браха̄, бахмуджугаттата̄йа уджу, джутимантата̄йа пата̄пава̄. йампи четтха пуббе вуттам̣, там̣ ‘‘маджджхе саман̣асан̇гхасса̄’’ти имина̄ парийа̄йена тхуната̄ пуна вуттам̣. ӣдисо хи евам̣ вирочати. еса найо уттарага̄тха̄йапи.
557-8. уттамаван̣н̣иноти уттамаван̣н̣асампаннасса. джамбусан̣д̣асса̄ти джамбудӣпасса. па̄кат̣ена иссарийам̣ ван̣н̣айанто а̄ха, апича чаккаватти чатуннампи дӣпа̄нам̣ иссаро хоти.
559. кхаттийа̄ти джа̄тикхаттийа̄. бходжа̄ти бхогийа̄. ра̄джа̄ноти йе кечи раджджам̣ ка̄рента̄. ануйанта̄ти ануга̄мино севака̄. ра̄джа̄бхира̄джа̄ти ра̄джӯнам̣ пӯджанийо ра̄джа̄ хутва̄, чаккаваттӣти адхиппа̄йо. мануджиндоти манусса̄дхипати парамиссаро хутва̄.
560. евам̣ вутте бхагава̄ ‘‘йе те бхаванти араханто самма̄самбуддха̄, те саке ван̣н̣е бхан̃н̃ама̄не атта̄нам̣ па̄тукаронтӣ’’ти имам̣ селасса маноратхам̣ пӯренто а̄ха ‘‘ра̄джа̄хамасмӣ’’ти. татра̄йамадхиппа̄йо – йам̣ кхо мам̣ твам̣ села йа̄часи ‘‘ра̄джа̄ арахаси бхавитум̣ чаккаваттӣ’’ти, еттха аппоссукко хоти, ра̄джа̄хамасми, сати ча ра̄джатте йатха̄ ан̃н̃о ра̄джа̄ сама̄нопи йоджанасатам̣ ва̄ ануса̄сати, две тӣн̣и ва̄ чатта̄ри ва̄ пан̃ча ва̄ йоджанасата̄ни йоджанасахассам̣ ва̄ чаккаватти хутва̄пи ¶ чатудӣпапарийантаматтам̣ ва̄, на̄хамевам̣ париччхиннависайо. ахан̃хи дхаммара̄джа̄ ануттаро бхаваггато авӣчипарийантам̣ катва̄ тирийам̣ аппамеййа̄ локадха̄туйо ануса̄са̄ми. йа̄вата̄ хи апададвипада̄дибхеда̄ сатта̄, ахам̣ тесам̣ агго. на хи ме кочи сӣлена ва̄…пе… вимуттин̃а̄н̣адассанена ва̄ пат̣ибха̄го аттхи. сва̄хам̣ евам̣ дхаммара̄джа̄ ануттаро ануттаренева чатусатипат̣т̣ха̄на̄дибхедабодхипаккхийасан̇кха̄тена дхаммена чаккам̣ ваттеми ‘‘идам̣ паджахатха, идам̣ упасампаджджа вихаратха̄’’тиа̄дина̄ а̄н̣а̄чаккам̣, ‘‘идам̣ кхо пана, бхиккхаве, дуккхам̣ арийасачча’’нтиа̄дина̄ ¶ (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 14) парийаттидхаммена дхаммачаккамева ва̄. чаккам̣ аппат̣иваттийанти ¶ йам̣ чаккам̣ аппат̣иваттийам̣ хоти саман̣ена ва̄…пе… кеначи локасминти.
561-2. евам̣ атта̄нам̣ а̄викаронтам̣ бхагавантам̣ дисва̄ пӣтисоманассаджа̄то село дал̣хикаран̣аттхам̣ ‘‘самбуддхо пат̣иджа̄на̄сӣ’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха ко ну сена̄патӣти дхаммаран̃н̃о бхото, дхаммена паваттитасса дхаммачаккасса ануппаваттако сена̄пати коти пуччхи.
563. тена ча самайена бхагавато даккхин̣апассе а̄йасма̄ са̄рипутто нисинно хоти суван̣н̣апун̃джо вийа сирийа̄ собхама̄но, там̣ дассенто бхагава̄ ‘‘майа̄ паваттита’’нти га̄тхама̄ха. таттха ануджа̄то татха̄гатанти татха̄гатахету ануджа̄то, татха̄гатена хетуна̄ джа̄тоти аттхо.
564. евам̣ ‘‘ко ну сена̄патӣ’’ти пан̃хам̣ бйа̄каритва̄ йам̣ село а̄ха – ‘‘самбуддхо пат̣иджа̄на̄сӣ’’ти, татра нам̣ никкан̇кхам̣ ка̄тука̄мо ‘‘на̄хам̣ пат̣ин̃н̃а̄маттенева пат̣иджа̄на̄ми, апича̄хам̣ имина̄ ка̄ран̣ена буддхо’’ти н̃а̄петум̣ ‘‘абхин̃н̃еййа’’нти га̄тхама̄ха. таттха абхин̃н̃еййанти виджджа̄ ча вимутти ча. маггасаччасамудайасачча̄ни пана бха̄ветаббапаха̄табба̄ни, хетувачанена пана пхаласиддхито тесам̣ пхала̄ни ниродхасаччадуккхасачча̄нипи вутта̄нева бхаванти. йато саччхика̄таббам̣ саччхикатам̣, парин̃н̃еййам̣ парин̃н̃а̄танти евампеттха вуттамева хоти. евам̣ ¶ чатусаччабха̄вана̄пхалан̃ча виджджа̄вимуттим̣ дассенто ‘‘буджджхитаббам̣ буджджхитва̄ буддхо джа̄тосмӣ’’ти йуттена хетуна̄ буддхаттам̣ са̄дхети.
565-7. евам̣ ниппарийа̄йена атта̄нам̣ па̄тукатва̄ аттани кан̇кха̄витаран̣аттхам̣ бра̄хман̣ам̣ абхиттхарайама̄но ‘‘винайассӯ’’ти га̄тха̄ттайама̄ха. таттха саллакаттоти ра̄гасалла̄дисаттасаллакаттано. брахмабхӯтоти сет̣т̣хабхӯто. атитулоти тулам̣ атӣто упамам̣ атӣто, нирӯпамоти аттхо. ма̄расенаппамадданоти ‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’тиа̄дика̄йа ‘‘паре ча аваджа̄на̄тӣ’’ти (су. ни. 440; маха̄ни. 28; чӯл̣ани. нандама̄н̣авапуччха̄ниддеса 47) евам̣ вутта̄йа ма̄рапарисасан̇кха̄та̄йа ма̄расена̄йа ¶ памаддано. сабба̄миттети кхандхакилеса̄бхисан̇кха̄рамаччудевапуттама̄ра̄дике саббапаччаттхике. васӣкатва̄ти аттано васе ваттетва̄. акутобхайоти куточи абхайо.
568-70. евам̣ вутте село бра̄хман̣о та̄вадева бхагавати сан̃джа̄таппаса̄до паббаджджа̄пеккхо ¶ хутва̄ ‘‘имам̣ бхаванто’’ти га̄тха̄ттайама̄ха йатха̄ там̣ парипа̄кагата̄йа упаниссайасампаттийа̄ самма̄ чодийама̄но. таттха кан̣ха̄бхиджа̄тикоти чан̣д̣а̄ла̄динӣчакуле джа̄то.
571. тато тепи ма̄н̣авака̄ татхева паббаджджа̄пеккха̄ хутва̄ ‘‘етан̃че руччати бхото’’ти га̄тхама̄хам̣су йатха̄ там̣ тена саддхим̣ ката̄дхика̄ра̄ кулапутта̄.
572. атха село тесу ма̄н̣авакесу тут̣т̣хачитто те дассенто паббаджджам̣ йа̄чама̄но ‘‘бра̄хман̣а̄’’ти га̄тхама̄ха.
573. тато бхагава̄ йасма̄ село атӣте падумуттарасса бхагавато са̄сане тесам̣йева тин̣н̣ам̣ пурисасата̄нам̣ ган̣асет̣т̣хо хутва̄ техи саддхим̣ паривен̣ам̣ ка̄ра̄петва̄ да̄на̄дӣни пун̃н̃а̄ни ча катва̄ камена девамануссасампаттим̣ анубхавама̄но паччхиме бхаве тесам̣йева а̄чарийо хутва̄ ниббатто, тан̃ча несам̣ каммам̣ вимуттипарипа̄ка̄йа парипаккам̣ ехибхиккхубха̄васса ¶ ча упаниссайабхӯтам̣, тасма̄ те саббева ехибхиккхупаббаджджа̄йа пабба̄дженто ‘‘сва̄ккха̄та’’нти га̄тхама̄ха. таттха сандит̣т̣хиканти паччаккхам̣. ака̄ликанти магга̄нантарапхалуппаттито на ка̄лантаре паттаббапхалам̣. йаттха̄ти йаннимитта̄. маггабрахмачарийанимитта̄ хи паббаджджа̄ аппаматтасса сативиппава̄савирахитасса тӣсу сиккха̄су сиккхато амогха̄ хоти. тена̄ха – ‘‘сва̄ккха̄там̣…пе… сиккхато’’ти.
еван̃ча ватва̄ ‘‘етха бхиккхаво’’ти бхагава̄ авоча. те саббе паттачӣварадхара̄ хутва̄ а̄ка̄сена̄гамма бхагавантам̣ абхива̄десум̣. евамимам̣ тесам̣ ехибхиккхубха̄вам̣ сандха̄йа сан̇гӣтика̄ра̄ ‘‘алаттха кхо село…пе… упасампада’’нти а̄хам̣су.
бхутта̄винти ¶ бхуттавантам̣. онӣтапаттапа̄н̣инти паттато онӣтапа̄н̣им̣, апанӣтахаттханти вуттам̣ хоти. таттха ‘‘упагантва̄’’ти па̄т̣хасесо дат̣т̣хаббо. итаратха̄ хи бхагавантам̣ екамантам̣ нисӣдӣти на йуджджати.
574. аггихуттамукха̄ти бхагава̄ кен̣ийасса читта̄нукӯлавасена анумоданто евама̄ха. таттха аггипаричарийам̣ вина̄ бра̄хман̣а̄нам̣ йан̃н̃а̄бха̄вато ‘‘аггихуттамукха̄ йан̃н̃а̄’’ти вуттам̣. аггихуттасет̣т̣ха̄ ¶ аггихуттападха̄на̄ти аттхо. веде саджджха̄йантехи пат̣хамам̣ саджджха̄йитаббато са̄виттӣ ‘‘чхандасо мукха’’нти вутта̄. манусса̄нам̣ сет̣т̣хато ра̄джа̄ ‘‘мукха’’нти вутто. надӣнам̣ а̄дха̄рато пат̣исаран̣ато ча са̄гаро ‘‘мукха’’нти вутто. чандайогавасена ‘‘аджджа каттика̄ аджджа рохинӣ’’ти сан̃джа̄нанато а̄локакаран̣ато соммабха̄вато ча ‘‘наккхатта̄нам̣ мукхам̣ чандо’’ти вутто. тапанта̄нам̣ аггатта̄ а̄диччо ‘‘тапатам̣ мукха’’нти вутто. даккхин̣еййа̄нам̣ пана аггатта̄ висесена тасмим̣ самайе буддхаппамукхам̣ сан̇гхам̣ сандха̄йа ‘‘пун̃н̃ам̣ а̄кан̇кхама̄на̄нам̣, сан̇гхо ве йаджатам̣ мукха’’нти вутто. тена сан̇гхо пун̃н̃асса а̄йамукханти дассети.
576. йам̣ там̣ саран̣анти ан̃н̃абйа̄каран̣ага̄тхама̄ха. тассаттхо ¶ – пан̃чахи чаккхӯхи чаккхума̄ бхагава̄, йасма̄ майам̣ ито ат̣т̣хаме дивасе там̣ саран̣ам̣ агамамха, тасма̄ саттараттена тава са̄сане ануттарена даматхена дантамха. ахо те саран̣асса а̄нубха̄воти.
577-8. тато парам̣ бхагавантам̣ двӣхи га̄тха̄хи тхунитва̄ татийа̄йа ванданам̣ йа̄чати –
‘‘бхиккхаво тисата̄ име, тит̣т̣ханти пан̃джалӣката̄;
па̄де вӣра паса̄рехи, на̄га̄ ванданту саттхуно’’ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа селасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. салласуттаван̣н̣ана̄
580. анимиттанти ¶ ¶ салласуттам̣. ка̄ уппатти? бхагавато кира упат̣т̣ха̄ко еко упа̄сако, тасса путто ка̄ламака̄си. со путтасока̄бхибхӯто сатта̄хам̣ нира̄ха̄ро ахоси. там̣ анукампанто бхагава̄ тасса гхарам̣ гантва̄ сокавиноданаттхам̣ имам̣ суттамабха̄си.
таттха аниматтанти кирийа̄ка̄ранимиттавирахитам̣. йатха̄ хи ‘‘йада̄хам̣ аккхим̣ ва̄ никхан̣исса̄ми, бхамукам̣ ва̄ уккхиписса̄ми, тена нимиттена там̣ бхан̣д̣ам̣ авахара̄’’тиа̄дӣсу кирийа̄ка̄ранимиттаматтхи, на евам̣ джӣвите. на хи сакка̄ ладдхум̣ ‘‘йа̄ва̄хам̣ идам̣ ва̄ идам̣ ва̄ кароми, та̄ва твам̣ джӣва, ма̄ мӣйа̄’’ти. анан̃н̃а̄танти ато ева на сакка̄ екам̣сена ан̃н̃а̄тум̣ ‘‘еттакам̣ ва̄ еттакам̣ ва̄ ка̄лам̣ имина̄ джӣвитабба’’нти гатийа̄ а̄йупарийантавасена ва̄. йатха̄ хи ча̄тумаха̄ра̄джика̄дӣнам̣ паримитам̣ а̄йу, на татха̄ мачча̄нам̣, евампи екам̣сена анан̃н̃а̄там̣.
касиранти анекапаччайапат̣ибаддхавуттибха̄вато киччхам̣ на сукхайа̄панӣйам̣. татха̄ хи там̣ асса̄сапат̣ибаддхан̃ча, пасса̄сапат̣ибаддхан̃ча, маха̄бхӯтапат̣ибаддхан̃ча, кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рапат̣ибаддхан̃ча, усма̄пат̣ибаддхан̃ча, вин̃н̃а̄н̣апат̣ибаддхан̃ча. анассасантопи хи на джӣвати апассасантопи. чатӯсу ча дха̄тӯсу кат̣т̣хамукха̄диа̄сӣвисадат̣т̣хо ¶ вийа ка̄йо патхавӣдха̄туппакопена та̄ва тхаддхо хоти калин̇гарасадисо. йатха̄ха –
‘‘паттхаддхо бхаватӣ ка̄йо, дат̣т̣хо кат̣т̣хамукхена ва̄;
патхавӣдха̄туппакопена, хоти кат̣т̣хамукхева со’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. 584);
а̄подха̄туппакопена пӯтибха̄вам̣ а̄паджджитва̄ паггхаритапуббамам̣салохито ат̣т̣хичамма̄васесо хоти. йатха̄ха –
‘‘пӯтико ¶ бхаватӣ ка̄йо, дат̣т̣хо пӯтимукхена ва̄;
а̄подха̄туппакопена, хоти пӯтимукхева со’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. 584);
теджодха̄туппакопена ан̇га̄рака̄суйам̣ паккхитто вийа саманта̄ парид̣айхати. йатха̄ха –
‘‘сантатто ¶ бхаватӣ ка̄йо, дат̣т̣хо аггимукхена ва̄;
теджодха̄туппакопена, хоти аггимукхева со’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. 584);
ва̄йодха̄туппакопена сан̃чхиджджама̄насандхибандхано па̄са̄н̣ехи кот̣т̣етва̄ сан̃чун̣н̣ийама̄нат̣т̣хико вийа ча хоти. йатха̄ха –
‘‘сан̃чхинно бхаватӣ ка̄йо, дат̣т̣хо саттхамукхена ва̄;
ва̄йодха̄туппакопена, хоти саттхамукхева со’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. 584);
дха̄туппакопабйа̄паннака̄йопи ча на джӣвати. йада̄ пана та̄ дха̄туйо ан̃н̃аман̃н̃ам̣ патит̣т̣ха̄на̄дикиччам̣ са̄дхента̄пи самам̣ ваханти, тада̄ джӣвитам̣ паваттати. евам̣ маха̄бхӯтапат̣ибаддхан̃ча джӣвитам̣. дуббхиккха̄дӣсу пана а̄ха̄рупаччхедена сатта̄нам̣ джӣвитаккхайо па̄кат̣о ева. евам̣ кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рапат̣ибаддхан̃ча джӣвитам̣. татха̄ аситапӣта̄дипарипа̄ке каммаджатедже кхӣн̣е сатта̄ джӣвитаккхайам̣ па̄пун̣анта̄пи па̄кат̣а̄ ева. евам̣ усма̄пат̣ибаддхан̃ча джӣвитам̣. вин̃н̃а̄н̣е пана нируддхе нируддхато пабхути сатта̄нам̣ на хоти джӣвитанти евампи локе па̄кат̣амева. евам̣ вин̃н̃а̄н̣апат̣ибаддхан̃ча джӣвитам̣. евам̣ анекапаччайапат̣ибаддхавуттибха̄вато касирам̣ ведитаббам̣.
париттан̃ча̄ти аппакам̣, дева̄нам̣ джӣвитам̣ упанидха̄йа тин̣агге усса̄вабиндусадисам̣, читтаккхан̣ато уддхам̣ абха̄вена ва̄ париттам̣. атидӣгха̄йукопи хи сатто атӣтена читтена джӣвиттха на джӣвати на джӣвиссати, ана̄гатена ¶ джӣвиссати на джӣвати на джӣвиттха, паччуппаннена джӣвати на джӣвиттха на джӣвиссати. вуттан̃четам̣ –
‘‘джӣвитам̣ аттабха̄во ча, сукхадуккха̄ ча кевала̄;
екачиттасама̄йутта̄, лахусо ваттате кхан̣о.
‘‘чулла̄сӣтисахасса̄ни ¶ , каппа̄ тит̣т̣ханти йе марӯ;
натвева тепи джӣванти, двӣхи читтехи сам̣йута̄’’ти. (маха̄ни. 10);
тан̃ча дуккхена сам̣йутанти тан̃ча джӣвитам̣ евам̣ анимиттаманан̃н̃а̄там̣ касирам̣ париттан̃ча сама̄нампи сӣтун̣хад̣ам̣самакаса̄дисампхассакхуппипа̄са̄сан̇кха̄радуккхавипарин̣а̄мадуккхадуккхадуккхехи сам̣йутам̣. ким̣ вуттам̣ хоти? йасма̄ ӣдисам̣ мачча̄нам̣ джӣвитам̣, тасма̄ ¶ твам̣ йа̄ва там̣ париккхайам̣ на гаччхати, та̄ва дхаммачарийамева брӯхайа, ма̄ путтаманусоча̄ти.
581. атха̄пи ман̃н̃еййа̄си ‘‘саббӯпакаран̣ехи путтам̣ анураккхантасса̄пи ме со мато, тена соча̄мӣ’’ти, евампи ма̄ сочи. на хи со упаккамо аттхи, йена джа̄та̄ на миййаре, на хи сакка̄ кеначи упаккамена джа̄та̄ сатта̄ ма̄ марантӯти раккхитунти вуттам̣ хоти. тато йасма̄ со ‘‘джарам̣ патва̄ на̄ма, бханте, маран̣ам̣ анурӯпам̣, атидахаро ме путто мато’’ти чинтеси, тасма̄ а̄ха ‘‘джарампи патва̄ маран̣ам̣, евам̣дхамма̄ хи па̄н̣ино’’ти, джарам̣ патва̄пи аппатва̄пи маран̣ам̣, наттхи еттха нийамоти вуттам̣ хоти.
582. ида̄ни таматтхам̣ нидассанена са̄дхенто ‘‘пхала̄намива пакка̄на’’нтиа̄дима̄ха. тассаттхо – йатха̄ пхала̄нам̣ пакка̄нам̣ йасма̄ сӯрийуггаманато пабхути сӯрийа̄тапена сантаппама̄не руккхе патхавирасо ча а̄порасо ча паттато са̄кхам̣ са̄кхато кхандхам̣ кхандхато мӯланти евам̣ ануккамена мӯлато патхавимева пависати, огаманато пабхути пана патхавито мӯлам̣ мӯлато кхандханти евам̣ ануккамена са̄кха̄паттапаллава̄дӣни пуна а̄рохати, евам̣ а̄роханто ча парипа̄кагате пхале ван̣т̣амӯлам̣ на пависати. атха сӯрийа̄тапена таппама̄не ван̣т̣амӯле парил̣а̄хо уппаджджати. тена та̄ни пхала̄ни па̄то па̄то ниччака̄лам̣ патанти, несам̣ па̄то патанато бхайам̣ хоти, патана̄ бхайам̣ хотӣти аттхо. евам̣ джа̄та̄нам̣ мачча̄нам̣ ниччам̣ маран̣ато бхайам̣ ¶ . паккапхаласадиса̄ хи сатта̄ти.
583-6. кин̃ча бхиййо ‘‘йатха̄пи кумбхака̄расса…пе… джӣвита’’нти. тасма̄ ‘‘дахара̄ ча…пе… пара̄йан̣а̄’’ти евам̣ ган̣ха, еван̃ча гахетва̄ ‘‘тесам̣ маччу…пе… н̃а̄тӣ ва̄ пана н̃а̄таке’’ти евампи ган̣ха. йасма̄ ча на пита̄ та̄йате путтам̣, н̃а̄тӣ ва̄ пана н̃а̄таке, тасма̄ пеккхатам̣йева…пе… нӣйати.
таттха ¶ айам̣ йоджана̄ – пассама̄на̄нам̣йева н̃а̄тӣнам̣ ‘‘амма, та̄та̄’’тиа̄дина̄ найена путху анекаппака̄ракам̣ ла̄лапатам̣йева мачча̄нам̣ екамеко ¶ маччо йатха̄ го ваджджхо евам̣ нӣйати, евам̣ пасса, упа̄сака, йа̄ва ата̄н̣о локоти.
587. таттха йе буддхапаччекабуддха̄дайо дхитисампанна̄, те ‘‘евамаббха̄хато локо маччуна̄ ча джара̄йа ча, со на сакка̄ кеначи паритта̄н̣ам̣ ка̄ту’’нти йасма̄ джа̄нанти, тасма̄ дхӣра̄ на сочанти видитва̄ локапарийа̄йам̣. имам̣ локасабха̄вам̣ н̃атва̄ на сочантӣти вуттам̣ хоти.
588. твам̣ пана йасса маггам̣…пе… паридеваси. ким̣ вуттам̣ хоти? йасса ма̄тукуччхим̣ а̄гатасса а̄гатамаггам̣ ва̄ ито чавитва̄ ан̃н̃аттха гатасса гатамаггам̣ ва̄ на джа̄на̄си, тасса име убхо анте асампассам̣ нираттхам̣ паридеваси. дхӣра̄ пана те пассанта̄ видитва̄ локапарийа̄йам̣ на сочантӣти.
589. ида̄ни ‘‘нираттхам̣ паридевасӣ’’ти еттха вуттапаридевана̄йа нираттхакабха̄вам̣ са̄дхенто ‘‘паридевайама̄но че’’тиа̄дима̄ха. таттха удаббахети уббахеййа дха̄реййа, аттани сан̃джанеййа̄ти аттхо. саммӯл̣хо хим̣саматта̄нанти саммӯл̣хо хутва̄ атта̄нам̣ ба̄дхенто. кайира̄ че нам̣ вичаккхан̣оти йади та̄дисо кан̃чи аттхам̣ удаббахе, вичаккхан̣опи нам̣ паридевам̣ кареййа.
590. на хи рун̣н̣ена̄ти еттха̄йам̣ йоджана̄ – на пана кочи рун̣н̣ена ва̄ сокена ва̄ четасо сантим̣ паппоти, апича кхо пана родато сочато ча бхиййо асса уппаджджате дуккхам̣, сарӣран̃ча дуббан̣н̣ийа̄дӣхи упахан̃н̃атӣти.
591. на тена пета̄ти тена паридеванена ка̄лаката̄ на па̄ленти на йа̄пенти, на там̣ тесам̣ упака̄ра̄йа хоти. тасма̄ нираттха̄ паридевана̄ти.
592. на кевалан̃ча нираттха̄, анаттхампи а̄вахати. касма̄? йасма̄ сокамаппаджахам̣ ¶ …пе… васаманвагӯ. таттха ануттхунантоти анусочанто. васаманвагӯти васам̣ гато.
593. евампи ¶ нираттхакаттам̣ анаттха̄вахаттан̃ча сокасса дассетва̄ ида̄ни сокавинайаттхам̣ оваданто ¶ ‘‘ан̃н̃епи пасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха гаминети гамике, паралокагаманасадждже т̣хитети вуттам̣ хоти. пхандантевидха па̄н̣иноти маран̣абхайена пхандама̄нейева идха сатте.
594. йена йена̄ти йена̄ка̄рена ман̃н̃анти ‘‘дӣгха̄йуко бхависсати, арого бхависсатӣ’’ти. тато там̣ ан̃н̃атха̄йева хоти, со евам̣ ман̃н̃ито маратипи, рогӣпи хоти. ета̄дисо айам̣ вина̄бха̄во ман̃н̃итаппаччанӣкена хоти, пасса, упа̄сака, локасабха̄ванти еваметтха адхиппа̄йайоджана̄ ведитабба̄.
596. арахато сутва̄ти имам̣ еварӯпам̣ арахато дхаммадесанам̣ сутва̄. несо лаббха̄ майа̄ итӣти со пето ‘‘ида̄ни майа̄ пуна джӣватӯ’’ти на лаббха̄ ити париджа̄нанто, винеййа паридевитанти вуттам̣ хоти.
597. кин̃ча бхиййо – ‘‘йатха̄ саран̣ама̄диттам̣…пе… дхам̣сайе’’ти. таттха дхӣро дхитисампада̄йа, сапан̃н̃о са̄бха̄викапан̃н̃а̄йа, пан̣д̣ито ба̄хусаччапан̃н̃а̄йа, кусало чинтакаджа̄тиката̄йа ведитаббо. чинта̄майасутамайабха̄вана̄майапан̃н̃а̄хи ва̄ йоджетаббам̣.
598-9. на кевалан̃ча сокамева, паридевам̣…пе… салламаттано. таттха паджаппанти тан̣хам̣. доманассанти четасикадуккхам̣. аббахети уддхаре. салланти етамева типпака̄рам̣ дуннӣхаран̣ат̣т̣хена антовиджджханат̣т̣хена ча саллам̣. пуббе вуттам̣ саттавидхам̣ ра̄га̄дисаллам̣ ва̄. етасмин̃хи аббӯл̣хе салле аббӯл̣хасалло…пе… ниббутоти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. таттха аситоти тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи аниссито. паппуййа̄ти па̄пун̣итва̄. сесам̣ идха ито пуббе вуттатта̄ утта̄наттхамева, тасма̄ на ван̣н̣итам̣.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа салласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. ва̄сет̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ¶ ¶ ме сутанти ва̄сет̣т̣хасуттам̣. ка̄ уппатти? айамева йа̄сса нида̄не вутта̄ аттхаван̣н̣анам̣ панасса вуттанайа̄ни утта̄наттха̄ни ча пада̄ни парихаранта̄ карисса̄ма. иччха̄нан̇галоти га̄масса на̄мам̣. бра̄хман̣амаха̄са̄ла̄нам̣ чан̇кӣ та̄руккхо тодеййоти воха̄рана̄маметам̣. поккхараса̄ти джа̄н̣уссон̣ӣти немиттикам̣. тесу кира еко химавантапассе поккхаран̣ийа̄ падуме ниббатто, ан̃н̃атаро та̄пасо там̣ падумам̣ гахетва̄ таттха сайитам̣ да̄ракам̣ дисва̄ сам̣вад̣д̣хетва̄ ран̃н̃о дассеси. поккхаре сайитатта̄ ‘‘поккхараса̄тӣ’’ти часса на̄мамака̄си. екасса т̣ха̄нантаре немиттикам̣. тена кира джа̄н̣уссон̣ина̄макам̣ пурохитат̣т̣ха̄нам̣ ладдхам̣, со тенева пан̃н̃а̄йи.
те саббепи ан̃н̃е ча абхин̃н̃а̄та̄ абхин̃н̃а̄та̄ бра̄хман̣амаха̄са̄ла̄ касма̄ иччха̄нан̇гале пат̣ивасантӣти? ведасаджджха̄йанапаривӣмам̣санаттхам̣. тена кира самайена косаладжанападе ведака̄ бра̄хман̣а̄ веда̄нам̣ саджджха̄йакаран̣аттхан̃ча аттхӯпапариккхан̣аттхан̃ча тасмим̣йева га̄ме саннипатанти. тена тепи антарантара̄ аттано бхогага̄мато а̄гамма таттха пат̣ивасанти.
ва̄сет̣т̣хабха̄радва̄джа̄нанти ва̄сет̣т̣хасса ча бха̄радва̄джасса ча. айамантара̄катха̄ти йам̣ аттано саха̄йакабха̄ва̄нурӯпам̣ катхам̣ катхента̄ анувичарим̣су, тасса̄ катха̄йа антара̄ вемаджджхейева айам̣ ан̃н̃а̄ катха̄ удапа̄дӣти вуттам̣ хоти. сам̣суддхагахан̣икоти сам̣суддхакуччхико, сам̣суддха̄йа бра̄хман̣ийа̄ ева куччхисмим̣ ниббаттоти адхиппа̄йо. ‘‘самавепа̄кинийа̄ гахан̣ийа̄’’тиа̄дӣсу хи ударагги ‘‘гахан̣ӣ’’ти вуччати. идха пана ма̄тукуччхи. йа̄ва саттама̄ти ма̄ту ма̄та̄, питу пита̄ти евам̣ пат̣иломена йа̄ва сатта джа̄тийо. еттха ча пита̄махо ча пита̄махӣ ча пита̄маха̄, татха̄ ма̄та̄махо ча ма̄та̄махӣ ча ма̄та̄маха̄, пита̄маха̄ ча ма̄та̄маха̄ ¶ ча пита̄маха̄йева. пита̄маха̄нам̣ йугам̣ пита̄махайугам̣. йуганти а̄йуппама̄н̣ам̣. абхила̄паматтамева четам̣, аттхато пана пита̄маха̄йева пита̄махайугам̣. аккхиттоти джа̄тим̣ а̄раббха ‘‘ким̣ со’’ти кеначи анаван̃н̃а̄то ¶ . анупаккут̣т̣хоти джа̄тисандосава̄дена анупаккут̣т̣хапуббо. ватасампанноти а̄ча̄расампанно. сан̃н̃а̄петунти н̃а̄петум̣ бодхетум̣, нирантарам̣ ка̄тунти вуттам̣ хоти. а̄йа̄ма̄ти гаччха̄ма.
600. анун̃н̃а̄тапат̣ин̃н̃а̄та̄ти ¶ ‘‘тевиджджа̄ тумхе’’ти евам̣ майам̣ а̄чарийехи ча анун̃н̃а̄та̄ аттана̄ ча пат̣иджа̄нимха̄ти аттхо. асма̄ти бхава̄ма. убхоти двепи джана̄. ахам̣ поккхараса̄тисса, та̄руккхасса̄йам̣ ма̄н̣авоти ахам̣ поккхараса̄тисса джет̣т̣хантева̄сӣ аггасиссо, айам̣ та̄руккхасса̄ти адхиппа̄йена бхан̣ати а̄чарийасампаттим̣ аттано сампаттин̃ча дӣпенто.
601. тевиджджа̄нанти тиведа̄нам̣. кевалиноти нит̣т̣хан̇гата̄. асмасети амха бхава̄ма. ида̄ни там̣ кевалибха̄вам̣ виттха̄ренто а̄ха – ‘‘падакасма̄…пе… са̄диса̄’’ти. таттха джаппети веде. каммуна̄ти дасавидхена кусалакаммапатхакаммуна̄. айан̃хи пуббе саттавидхам̣ ка̄йавачӣкаммам̣ сандха̄йа ‘‘йато кхо бхо сӣлава̄ хотӣ’’ти а̄ха. тивидхам̣ манокаммам̣ сандха̄йа ‘‘ватасампанно’’ти а̄ха. тена саманна̄гато хи а̄ча̄расампанно хоти.
602-5. ида̄ни там̣ вачанантарена дассенто а̄ха – ‘‘ахан̃ча каммуна̄ брӯмӣ’’ти. кхайа̄тӣтанти ӯнабха̄вам̣ атӣтам̣, парипун̣н̣анти аттхо. печча̄ти упагантва̄. намассантӣти намо каронти. чаккхум̣ локе самуппаннанти авиджджандхака̄ре локе, там̣ андхака̄рам̣ видхамитва̄ локасса дит̣т̣хадхаммика̄диаттхасандассанена чаккху хутва̄ самуппаннам̣.
606. евам̣ абхиттхавитва̄ ва̄сет̣т̣хена йа̄чито бхагава̄ двепи ¶ джане сан̇ган̣ханто а̄ха – ‘‘тесам̣ во ахам̣ бйаккхисса’’нтиа̄ди. таттха бйаккхиссанти бйа̄карисса̄ми. анупуббанти тит̣т̣хату та̄ва бра̄хман̣ачинта̄, кӣт̣апат̣ан̇гатин̣аруккхато пабхути во анупуббам̣ бйаккхиссанти еваметтха адхиппа̄йо ведитаббо, евам̣ виттха̄ракатха̄йа винетабба̄ хи те ма̄н̣авака̄. джа̄тивибхан̇ганти джа̄тивиттха̄рам̣. ан̃н̃аман̃н̃а̄ хи джа̄тийоти тесам̣ тесан̃хи па̄н̣а̄нам̣ джа̄тийо ан̃н̃а̄ ан̃н̃а̄ на̄наппака̄ра̄ти аттхо.
607. тато ¶ па̄н̣а̄нам̣ джа̄тивибхан̇ге катхетаббе ‘‘тин̣аруккхепи джа̄на̄тха̄’’ти анупа̄диннака̄нам̣ та̄ва катхетум̣ а̄раддхо. там̣ киматтхамити че? упа̄диннесу сукхан̃а̄панаттхам̣. анупа̄диннесу хи джа̄тибхеде гахите упа̄диннесу со па̄кат̣атаро хоти. таттха тин̣а̄ни на̄ма антопхеггӯни бахиса̄ра̄ни. тасма̄ та̄лана̄л̣икера̄дайопи тин̣асан̇гахам̣ гаччханти. руккха̄ на̄ма бахипхеггӯ антоса̄ра̄. тин̣а̄ни ча руккха̄ ча тин̣аруккха̄. те упайогабахувачанена дассенто а̄ха – ‘‘тин̣аруккхепи джа̄на̄тха̄’’ти. на ча̄пи пат̣иджа̄нарети ‘‘майам̣ тин̣а̄, майам̣ руккха̄’’ти евампи на пат̣иджа̄нанти. лин̇гам̣ джа̄тимайанти апат̣иджа̄нанта̄нампи ча тесам̣ джа̄тимайамева сан̣т̣ха̄нам̣ ¶ аттано мӯлабхӯтатин̣а̄дисадисамева хоти. ким̣ ка̄ран̣ам̣? ан̃н̃аман̃н̃а̄ хи джа̄тийо, йасма̄ ан̃н̃а̄ тин̣аджа̄ти, ан̃н̃а̄ руккхаджа̄ти; тин̣есупи ан̃н̃а̄ та̄ладжа̄ти, ан̃н̃а̄ на̄л̣икераджа̄тӣти евам̣ виттха̄ретаббам̣.
тена ким̣ дӣпети? йам̣ джа̄тивасена на̄на̄ хоти, там̣ аттано пат̣ин̃н̃ам̣ паресам̣ ва̄ упадесам̣ вина̄пи ан̃н̃аджа̄тито висесена гайхати. йади ча джа̄тийа̄ бра̄хман̣о бхавеййа, сопи аттано пат̣ин̃н̃ам̣ паресам̣ ва̄ упадесам̣ вина̄ кхаттийато вессасуддато ва̄ висесена гайхеййа, на ча гайхати, тасма̄ на джа̄тийа̄ бра̄хман̣оти. парато пана ‘‘йатха̄ ета̄су джа̄тӣсӯ’’ти има̄йа га̄тха̄йа етаматтхам̣ вачӣбхеденева а̄викариссати.
608. евам̣ анупа̄диннесу джа̄тибхедам̣ дассетва̄ упа̄диннесу там̣ дассенто ‘‘тато кӣт̣е’’ти евама̄дима̄ха. таттха кӣт̣а̄ти кимайо. пат̣ан̇га̄ти ¶ пат̣ан̇га̄йева. йа̄ва кунтхакипилликети кунтхакипилликам̣ парийантам̣ катва̄ти аттхо.
609. кхуддакети ка̄л̣акакан̣д̣ака̄дайо. махаллакети сасабил̣а̄ра̄дайо. саббе хи те анекаван̣н̣а̄.
610. па̄дӯдарети ударапа̄де, ударам̣йева йесам̣ па̄да̄ти вуттам̣ хоти. дӣгхапит̣т̣хикети саппа̄нан̃хи сӣсато йа̄ва нан̇гут̣т̣ха̄ пит̣т̣хи ева хоти, тена те ‘‘дӣгхапит̣т̣хика̄’’ти вуччанти. тепи анекаппака̄ра̄ а̄сӣвиса̄дибхедена.
611. одакети ¶ удакамхи джа̄те. маччха̄пи анекаппака̄ра̄ рохитамаччха̄дибхедена.
612. паккхӣти сакун̣е. те хи паккха̄нам̣ аттхита̄йа ‘‘паккхӣ’’ти вуччанти. паттехи йантӣти паттайа̄на̄. веха̄се гаччхантӣти вихан̇гама̄. тепи анекаппака̄ра̄ ка̄ка̄дибхедена.
613. евам̣ тхаладжала̄ка̄сагочара̄нам̣ па̄н̣а̄нам̣ джа̄тибхедам̣ дассетва̄ ида̄ни йена̄дхиппа̄йена там̣ дассеси, там̣ а̄викаронто ‘‘йатха̄ ета̄сӯ’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо сан̇кхепато пуббе вутта̄дхиппа̄йаван̣н̣ана̄васенева ведитаббо.
614-6. виттха̄рато ¶ панеттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ сайамева дассенто ‘‘на кесехӣ’’тиа̄дима̄ха. татра̄йам̣ йоджана̄ – йам̣ вуттам̣ ‘‘наттхи мануссесу лин̇гам̣ джа̄тимайам̣ путхӯ’’ти, там̣ евам̣ наттхӣти ведитаббам̣. сеййатхидам̣, на кесехӣти. на хи ‘‘бра̄хман̣а̄нам̣ ӣдиса̄ кеса̄ хонти, кхаттийа̄нам̣ ӣдиса̄’’ти нийамо аттхи йатха̄ хаттхиассамига̄дӣнанти имина̄ найена саббам̣ йоджетаббам̣. лин̇гам̣ джа̄тимайам̣ нева, йатха̄ ан̃н̃а̄су джа̄тисӯти идам̣ пана вуттассеваттхасса нигамананти ведитаббам̣. тасса йоджана̄ – тадева йасма̄ имехи кеса̄дӣхи наттхи мануссесу лин̇гам̣ джа̄тимайам̣ путху, тасма̄ ведитаббаметам̣ ‘‘бра̄хман̣а̄дибхедесу мануссесу лин̇гам̣ джа̄тимайам̣ нева йатха̄ ан̃н̃а̄су джа̄тӣсӯ’’ти.
617. ида̄ни евам̣ джа̄тибхеде асантепи бра̄хман̣о кхаттийоти идам̣ на̄наттам̣ йатха̄ джа̄там̣, там̣ дассетум̣ ‘‘паччатта’’нти га̄тхама̄ха. тассаттхо – етам̣ тираччха̄на̄нам̣ вийа йонисиддхамева кеса̄дисан̣т̣ха̄на̄наттам̣ мануссесу ¶ бра̄хман̣а̄дӣнам̣ аттано аттано сарӣресу на виджджати. авиджджама̄непи пана етасмим̣ йадетам̣ бра̄хман̣о кхаттийоти на̄наттавидха̄напарийа̄йам̣ вока̄рам̣, там̣ вока̄ран̃ча мануссесу саман̃н̃а̄йа павуччати, воха̄раматтена вуччатӣти.
619-625. етта̄вата̄ ¶ бхагава̄ бха̄радва̄джасса ва̄дам̣ ниггахетва̄ ида̄ни йади джа̄тийа̄ бра̄хман̣о бхавеййа, а̄джӣвасӣла̄ча̄равипаннопи бра̄хман̣о бхавеййа. йасма̄ пана пора̄н̣а̄ бра̄хман̣а̄ тасса бра̄хман̣абха̄вам̣ на иччханти локе ча ан̃н̃епи пан̣д̣итаманусса̄, тасма̄ ва̄сет̣т̣хасса ва̄дапаггахан̣аттхам̣ там̣ дассенто ‘‘йо хи кочи мануссесӯ’’тиа̄дика̄ ат̣т̣ха га̄тха̄йо а̄ха. таттха гораккханти кхеттараккхам̣, касикамманти вуттам̣ хоти. патхавӣ хи ‘‘го’’ти вуччати, таппабхедо ча кхеттам̣. путхусиппена̄ти тантава̄йакамма̄дина̄на̄сиппена. воха̄ранти ван̣иджджам̣. парапессена̄ти паресам̣ веййа̄ваччена. иссаттханти а̄вудхаджӣвикам̣, усун̃ча саттин̃ча̄ти вуттам̣ хоти. порохиччена̄ти пурохитакаммена.
626. евам̣ бра̄хман̣асамайена ча локавоха̄рена ча а̄джӣвасӣла̄ча̄равипаннасса абра̄хман̣абха̄вам̣ са̄дхетва̄ евам̣ санте на джа̄тийа̄ бра̄хман̣о, гун̣ехи пана бра̄хман̣о хоти. тасма̄ йаттха йаттха куле джа̄то йо гун̣ава̄, со бра̄хман̣о, айаметтха н̃а̄йоти еваметам̣ н̃а̄йам̣ аттхато а̄па̄детва̄ пуна тадева н̃а̄йам̣ вачӣбхедена пака̄сенто а̄ха ‘‘на ча̄хам̣ бра̄хман̣ам̣ брӯмӣ’’ти.
тассаттхо – ахам̣ пана йва̄йам̣ чатӯсу йонӣсу йаттха каттхачи джа̄то, татра̄пи ва̄ висесена йо ¶ бра̄хман̣асаман̃н̃ита̄йа ма̄тари самбхӯто, там̣ йониджам̣ маттисамбхавам̣ йа̄ ча̄йам̣ ‘‘убхато суджа̄то’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.303; ма. ни. 2.424) найена бра̄хман̣ехи бра̄хман̣асса парисуддхауппаттимаггасан̇кха̄та̄ йони катхӣйати, ‘‘сам̣суддхагахан̣ико’’ти имина̄ ча ма̄тусампатти, татопи джа̄тасамбхӯтатта̄ ‘‘йониджо маттисамбхаво’’ти ча вуччати, тампи йониджам̣ маттисамбхавам̣ имина̄ ча йониджаматтисамбхаваматтена бра̄хман̣ам̣ на брӯми ¶ . касма̄? йасма̄ ‘‘бхо бхо’’ти вачанаматтена ан̃н̃ехи сакин̃чанехи висит̣т̣хатта̄ бхова̄дӣ на̄ма со хоти, саче хоти сакин̃чано. йо пана̄йам̣ йаттха каттхачи куле джа̄топи ра̄га̄дикин̃чана̄бха̄вена акин̃чано, саббагахан̣апат̣иниссаггена ча ана̄да̄но, акин̃чанам̣ ана̄да̄нам̣ тамахам̣ брӯми бра̄хман̣ам̣. касма̄? йасма̄ ба̄хитапа̄поти.
627. кин̃ча ¶ бхиййо – ‘‘саббасам̣йоджанам̣ чхетва̄’’тиа̄дика̄ саттавӣсати га̄тха̄. таттха саббасам̣йоджананти дасавидхам̣ сам̣йоджанам̣. на паритассатӣти тан̣ха̄йа на тассати. тамаханти там̣ ахам̣ ра̄га̄дӣнам̣ сан̇га̄нам̣ атиккантатта̄ сан̇га̄тигам̣, чатуннампи йога̄нам̣ абха̄вена висам̣йуттам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
628. наддхинти найханабха̄вена паваттам̣ кодхам̣. вараттанти бандханабха̄вена паваттам̣ тан̣хам̣. санда̄нам̣ сахануккаманти анусайа̄нуккамасахитам̣ два̄сат̣т̣хидит̣т̣хисанда̄нам̣, идам̣ саббампи чхиндитва̄ т̣хитам̣ авиджджа̄палигхасса уккхиттатта̄ уккхиттапалигхам̣ чатуннам̣ сачча̄ннам̣ буддхатта̄ буддхам̣ ахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
629. адут̣т̣хоти евам̣ дасахи аккосаваттхӯхи аккосан̃ча па̄н̣иа̄дӣхи потханан̃ча андубандхана̄дӣхи бандханан̃ча йо акуддхама̄насо хутва̄ адхива̄сеси, кхантибалена саманна̄гататта̄ кхантӣбалам̣, пунаппунам̣ уппаттийа̄ анӣкабхӯтена тенева кхантӣбала̄нӣкена саманна̄гататта̄ бала̄нӣкам̣ там̣ еварӯпам̣ ахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
630. ватантанти дхутаватена саманна̄гатам̣, чатупа̄рисуддхисӣлена сӣлавантам̣, тан̣ха̄уссада̄бха̄вена ануссадам̣, чхал̣индрийадаманена дантам̣, кот̣ийам̣ т̣хитена аттабха̄вена антимаса̄рӣрам̣ тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
631. йо ¶ на лимпатӣти евамева йо аббхантаре дувидхепи ка̄ме на лимпати, тасмим̣ ка̄ме на сан̣т̣ха̄ти, тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
632. дуккхасса̄ти кхандхадуккхасса. паннабха̄ранти охитаккхандхабха̄рам̣ чатӯхи йогехи саббакилесехи ва̄ висам̣йуттам̣ тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти ¶ аттхо.
633. гамбхӣрапан̃н̃анти гамбхӣресу кхандха̄дӣсу паватта̄йа пан̃н̃а̄йа саманна̄гатам̣, дхаммоджапан̃н̃а̄йа медха̄вим̣, ‘‘айам̣ дуггатийа̄, айам̣ сугатийа̄, айам̣ нибба̄насса магго, айам̣ амагго’’ти евам̣ магге амагге ча чхеката̄йа магга̄маггасса ¶ ковидам̣, арахаттасан̇кха̄там̣ уттаматтхамануппаттам̣ тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
634. асам̣сат̣т̣ханти дассанасаванасамулла̄папарибхогака̄йасам̣сагга̄нам̣ абха̄вена асам̣сат̣т̣хам̣. убхайанти гихӣхи ча анага̄рехи ча̄ти убхайехипи асам̣сат̣т̣хам̣. анокаса̄ринти ана̄лайача̄рим̣, там̣ еварӯпам̣ ахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
635. нидха̄йа̄ти никкхипитва̄ оропетва̄. тасесу тха̄варесу ча̄ти тан̣ха̄та̄сена тасесу тан̣ха̄бха̄вена тхирата̄йа тха̄варесу. йо на хантӣти йо евам̣ саббасаттесу вигатапат̣игхата̄йа никкхиттадан̣д̣о нева кан̃чи сайам̣ ханати, на ан̃н̃ена гха̄тети, тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
636. авируддханти а̄гха̄тавасена вируддхесупи локийамаха̄джанесу а̄гха̄та̄бха̄вена авируддхам̣, хаттхагате дан̣д̣е ва̄ саттхе ва̄ авиджджама̄непи паресам̣ паха̄рада̄нато авирататта̄ аттадан̣д̣есу джанесу ниббутам̣ никкхиттадан̣д̣ам̣, пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ ‘‘ахам̣ мама’’нти гахитатта̄ са̄да̄несу, тасса гахан̣асса абха̄вена ана̄да̄нам̣ там̣ еварӯпам̣ ахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
637. а̄рагга̄ти йассете ра̄га̄дайо айан̃ча парагун̣амаккхан̣алаккхан̣о маккхо а̄рагга̄ са̄сапо вийа папатито, йатха̄ са̄сапо а̄рагге на сантит̣т̣хати, евам̣ читте на тит̣т̣хати, тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
638. акаккасанти апхарусам̣. вин̃н̃а̄панинти аттхавин̃н̃а̄паним̣. саччанти бхӯтам̣. на̄бхисаджети ¶ йа̄йа гира̄йа ан̃н̃ам̣ куджджха̄панавасена на лагга̄пеййа. кхӣн̣а̄саво на̄ма еварӯпамева гирам̣ бха̄сеййа. тасма̄ тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
639. са̄т̣ака̄бхаран̣а̄дӣсу дӣгхам̣ ва̄ рассам̣ ва̄, ман̣имутта̄дӣсу ан̣ум̣ ва̄ тхӯлам̣ ва̄ махаггхааппаггхавасена субхам̣ ва̄ асубхам̣ ва̄ йо пуггало имасмим̣ ¶ локе парапариггахитам̣ на̄дийати, тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ ¶ вада̄мӣти аттхо.
640. нира̄са̄санти ниттан̣хам̣. висам̣йуттанти саббакилесехи вийуттам̣ тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
641. а̄лайа̄ти тан̣ха̄. ан̃н̃а̄йа акатхам̣катхӣти ат̣т̣ха ваттхӯни йатха̄бхӯтам̣ джа̄нитва̄ ат̣т̣хаваттхука̄йа вичикиччха̄йа ниббичикиччхо. аматогадхамануппаттанти аматам̣ нибба̄нам̣ огахетва̄ ануппаттам̣ тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
642. убхоти двепи пун̃н̃а̄ни па̄па̄ни ча чхад̣д̣етва̄ти аттхо. сан̇ганти ра̄га̄дибхедам̣ сан̇гам̣. упаччага̄ти атикканто. тамахам̣ ват̣т̣амӯласокена асокам̣, аббхантаре ра̄гараджа̄дӣнам̣ абха̄вена вираджам̣, нирупаккилесата̄йа суддхам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
643. вималанти аббха̄дималавирахитам̣. суддханти нирупаккилесам̣. виппасаннанти пасанначиттам̣. ана̄виланти килеса̄вилаттавирахитам̣. нандӣбхавапариккхӣн̣анти тӣсу бхавесу париккхӣн̣атан̣хам̣ тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
644. йо бхиккху имам̣ ра̄гапалипатхан̃чева килесадугган̃ча сам̣са̄рават̣т̣ан̃ча чатуннам̣ сачча̄нам̣ аппат̣ивиджджханакамохан̃ча атӣто, чатта̄ро огхе тин̣н̣о хутва̄ па̄рам̣ ануппатто, дувидхена джха̄нена джха̄йӣ, тан̣ха̄йа абха̄вена анеджо, катхам̣катха̄йа абха̄вена акатхам̣катхӣ, упа̄да̄на̄нам̣ абха̄вена анупа̄дийитва̄ килесанибба̄нена ниббуто, тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
645. йо пуггало, идха локе, убхопи ка̄ме хитва̄ ана̄га̄ро хутва̄ париббаджати, там̣ париккхӣн̣ака̄ман̃чева париккхӣн̣абхаван̃ча ахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
646. йо ¶ ¶ идха локе чхадва̄рикам̣ тан̣хам̣ джахитва̄ гхара̄ва̄сена анаттхико ана̄га̄ро хутва̄ париббаджати, тан̣ха̄йа чева бхавасса ча париккхӣн̣атта̄ тан̣ха̄бхавапариккхӣн̣ам̣ тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
647. ма̄нусакам̣ йоганти ма̄нусакам̣ а̄йун̃чева пан̃чавидхака̄магун̣е ча. диббайогепи есева найо. упаччага̄ти йо ма̄нусакам̣ йогам̣ хитва̄ диббам̣ атикканто, там̣ саббехи чатӯхи йогехи висам̣йуттам̣ ахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
648. ратинти пан̃чака̄магун̣аратим̣. аратинти аран̃н̃ава̄се уккан̣т̣хитаттам̣. сӣтибхӯтанти ¶ ниббутам̣, нирупадхинти нирупаккилесам̣, вӣранти там̣ еварӯпам̣ саббам̣ кхандхалокам̣ абхибхавитва̄ т̣хитам̣ вӣрийавантам̣ ахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
649. йо ведӣти йо сатта̄нам̣ сабба̄ка̄рена чутин̃ча пат̣исандхин̃ча па̄кат̣ам̣ катва̄ джа̄на̄ти, тамахам̣ алаггата̄йа асаттам̣, пат̣ипаттийа̄ сут̣т̣ху гататта̄ сугатам̣, чатуннам̣ сачча̄нам̣ буддхата̄йа буддхам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
650. йасса̄ти йассете дева̄дайо гатим̣ на джа̄нанти, тамахам̣ а̄сава̄нам̣ кхӣн̣ата̄йа кхӣн̣а̄савам̣, килесехи а̄ракатта̄ арахантам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
651. пурети атӣтаккхандхесу. паччха̄ти ана̄гатесу. маджджхети паччуппаннесу. кин̃чананти йассетесу т̣ха̄несу тан̣ха̄га̄хасан̇кха̄там̣ кин̃чанам̣ наттхи. тамахам̣ ра̄гакин̃чана̄дӣхи акин̃чанам̣. кассачи гахан̣асса абха̄вена ана̄да̄нам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
652. аччхамбхитаттена усабхасадисата̄йа усабхам̣, уттамат̣т̣хена паварам̣, вӣрийасампаттийа̄ вӣрам̣, маханта̄нам̣ сӣлаккхандха̄дӣнам̣ еситатта̄ махесим̣, тин̣н̣ам̣ ма̄ра̄нам̣ виджитатта̄ виджита̄винам̣, нинха̄такилесата̄йа нха̄такам̣, чатусаччабуддхата̄йа буддхам̣ там̣ еварӯпам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
653. йо пуббенива̄сам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ джа̄на̄ти, чхаббӣсатидевалокабхедам̣ саггам̣, чатуббидхам̣ апа̄йан̃ча диббачаккхуна̄ пассати, атхо джа̄тиккхайасан̇кха̄там̣ арахаттам̣ патто, тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
654. евам̣ ¶ ¶ бхагава̄ гун̣ато бра̄хман̣ам̣ ватва̄ ‘‘йе ‘джа̄тито бра̄хман̣о’ти абхинивесам̣ каронти, те идам̣ воха̄раматтам̣ аджа̄нанта̄, са̄ ча несам̣ дит̣т̣хи дуддит̣т̣хӣ’’ти дассенто ‘‘саман̃н̃а̄ хеса̄’’ти га̄тха̄двайама̄ха. тассаттхо – ‘‘йадидам̣ бра̄хман̣о кхаттийо бха̄радва̄джо ва̄сет̣т̣хо’’ти на̄маготтам̣ пакаппитам̣, саман̃н̃а̄ хеса̄ локасмим̣, пан̃н̃аттивоха̄раматтанти ведитаббам̣. касма̄? йасма̄ саммучча̄ самуда̄гатам̣ саманун̃н̃а̄йа ¶ а̄гатам̣. тан̃хи таттха таттха джа̄така̄лейевасса н̃а̄тиса̄лохитехи пакаппитам̣ катам̣. но четам̣ евам̣ пакаппеййум̣, на кочи кан̃чи дисва̄ ‘‘айам̣ бра̄хман̣о’’ти ва̄ ‘‘бха̄радва̄джо’’ти ва̄ джа̄неййа.
655. евам̣ пакаппитан̃четам̣ дӣгхараттаманусайитам̣ дит̣т̣хигатамаджа̄натам̣, ‘‘пакаппитам̣ на̄маготтам̣, на̄маготтаматтаметам̣ сам̣воха̄раттхам̣ пакаппита’’нти аджа̄нанта̄нам̣ сатта̄нам̣ хадайе дӣгхараттам̣ дит̣т̣хигатаманусайитам̣, тасса анусайитатта̄ там̣ на̄маготтам̣ аджа̄нанта̄ те пабруванти ‘‘джа̄тийа̄ хоти бра̄хман̣о’’ти, аджа̄нанта̄йева евам̣ вадантӣти вуттам̣ хоти.
656-7. евам̣ ‘‘йе ‘джа̄тито бра̄хман̣о’ти абхинивесам̣ каронти, те идам̣ воха̄раматтамаджа̄нанта̄, са̄ ча несам̣ дит̣т̣хи дуддит̣т̣хӣ’’ти дассетва̄ ида̄ни ниппарийа̄йамева джа̄тива̄дам̣ пат̣иккхипанто каммава̄дан̃ча ниропенто ‘‘на джачча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘каммуна̄ бра̄хман̣о хоти, каммуна̄ хоти абра̄хман̣о’’ти имисса̄ упад̣д̣хага̄тха̄йа аттхавиттха̄ран̣аттхам̣ ‘‘кассако каммуна̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха каммуна̄ти паччуппаннена касикамма̄диниббаттакачетана̄каммуна̄.
659. пат̣иччасамуппа̄дадасса̄ти ‘‘имина̄ паччайена евам̣ хотӣ’’ти евам̣ пат̣иччасамуппа̄дадасса̄вино. каммавипа̄каковида̄ти самма̄на̄вама̄на̄рахе куле каммавасена уппатти хоти, ан̃н̃а̄пи хӣнапан̣ӣтата̄ хӣнапан̣ӣте камме випаччама̄не хотӣти евам̣ каммавипа̄какусала̄.
660. ‘‘каммуна̄ваттатӣ’’ти га̄тха̄йа пана ‘‘локо’’ти ва̄ ‘‘паджа̄’’ти ва̄ ‘‘сатта̄’’ти ва̄ екойева аттхо, вачанаматтамева на̄нам̣. пуримападена четтха ¶ ‘‘аттхи брахма̄ маха̄брахма̄…пе… сет̣т̣хо саджита̄ васӣ пита̄ бхӯтабхабйа̄на’’нти (дӣ. ни. 1.42) имисса̄ дит̣т̣хийа̄ ¶ ниседхо ведитаббо. каммуна̄ хи ваттати та̄су та̄су гатӣсу уппаджджати локо, тасса ко саджита̄ти? дутийена ‘‘евам̣ каммуна̄ уппаннопи ча паваттийампи атӣтапаччуппаннабхедена каммуна̄ ева ¶ паваттати, сукхадуккха̄ни паччанубхонто хӣнапан̣ӣта̄дибха̄вам̣ а̄паджджанто паваттатӣ’’ти дассети. татийена тамеваттхам̣ нигамети ‘‘евам̣ саббатха̄пи камманибандхана̄ сатта̄ камменева баддха̄ хутва̄ паваттанти, на ан̃н̃атха̄’’ти. чатуттхена таматтхам̣ упама̄йа вибха̄вети ратхасса̄н̣ӣва йа̄йатоти. йатха̄ ратхасса йа̄йато а̄н̣и нибандханам̣ хоти, на та̄йа анибаддхо йа̄ти, евам̣ локасса уппаджджато ча паваттато ча каммам̣ нибандханам̣, на тена анибаддхо уппаджджати наппаваттати.
661. ида̄ни йасма̄ евам̣ камманибандхано локо, тасма̄ сет̣т̣хена каммуна̄ сет̣т̣хабха̄вам̣ дассенто ‘‘тапена̄’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха тапена̄ти индрийасам̣варена. брахмачарийена̄ти сиккха̄нисситена вутта̄васесасет̣т̣хачарийена. сам̣йамена̄ти сӣлена. дамена̄ти пан̃н̃а̄йа. етена сет̣т̣хат̣т̣хена брахмабхӯтена каммуна̄ бра̄хман̣о хоти. касма̄? йасма̄ етам̣ бра̄хман̣амуттамам̣, йасма̄ етам̣ каммам̣ уттамо бра̄хман̣абха̄воти вуттам̣ хоти. ‘‘брахма̄на’’нтипи па̄т̣хо, тассаттхо – брахмам̣ а̄нетӣти брахма̄нам̣, брахмабха̄вам̣ а̄нети а̄вахати детӣти вуттам̣ хоти.
662. дутийага̄тха̄йа сантоти сантакилесо. брахма̄ саккоти брахма̄ ча сакко ча. йо еварӯпо, со на кевалам̣ бра̄хман̣о, апича кхо брахма̄ ча сакко ча со виджа̄натам̣ пан̣д̣ита̄нам̣, евам̣ ва̄сет̣т̣ха джа̄на̄хӣти вуттам̣ хоти. сесам̣ вуттанайамева̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа ва̄сет̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. кока̄ликасуттаван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ¶ ¶ ме сутанти кока̄ликасуттам̣. ка̄ уппатти? имасса суттасса уппатти аттхаван̣н̣ана̄йамева а̄ви бхависсати. аттхаван̣н̣ана̄йа часса евам̣ ме сутантиа̄ди вуттанайамева. атха кхо кока̄ликоти еттха пана ко айам̣ кока̄лико, касма̄ ча упасан̇камӣти? вуччате – айам̣ кира кока̄ликарат̣т̣хе кока̄ликанагаре кока̄ликасет̣т̣хисса путто паббаджитва̄ питара̄ ка̄ра̄пите виха̄рейева пат̣ивасати ‘‘чӯл̣акока̄лико’’ти на̄мена, на девадаттасса сиссо. со хи бра̄хман̣апутто ‘‘маха̄кока̄лико’’ти пан̃н̃а̄йи.
бхагавати кира са̄ваттхийам̣ вихаранте две аггаса̄вака̄ пан̃чаматтехи бхиккхусатехи саддхим̣ джанападача̄рикам̣ чарама̄на̄ упакат̣т̣ха̄йа вассӯпана̄йика̄йа вивекава̄сам̣ васитука̄ма̄ те бхиккхӯ уййоджетва̄ аттано паттачӣварама̄да̄йа тасмим̣ джанападе там̣ нагарам̣ патва̄ там̣ виха̄рам̣ агамам̣су. таттха те кока̄ликена саддхим̣ саммодитва̄ там̣ а̄хам̣су – ‘‘а̄вусо, майам̣ идха тема̄сам̣ васисса̄ма, ма̄ кассачи а̄рочеййа̄сӣ’’ти. со ‘‘са̄дхӯ’’ти пат̣иссун̣итва̄ тема̄се атӣте итарадивасам̣ пагева нагарам̣ пависитва̄ а̄рочеси – ‘‘тумхе аггаса̄ваке идха̄гантва̄ васама̄не на джа̄ниттха, на те кочи паччайена̄пи нимантетӣ’’ти. нагарава̄сино ‘‘касма̄ но, бханте, на̄рочайиттха̄’’ти. ким̣ а̄рочитена, ким̣ на̄ддасатха две бхиккхӯ васанте, нану ете аггаса̄вака̄ти. те кхиппам̣ саннипатитва̄ саппигул̣аваттха̄дӣни а̄нетва̄ кока̄ликасса пурато никкхипим̣су. со чинтеси – ‘‘парамаппиччха̄ аггаса̄вака̄ ‘пайуттава̄ча̄йа уппанно ла̄бхо’ти н̃атва̄ на са̄дийиссанти, аса̄дийанта̄ аддха̄ ‘а̄ва̄сикасса детха̄’ти бхан̣иссанти, ханда̄хам̣ имам̣ ла̄бхам̣ га̄ха̄петва̄ гаччха̄мӣ’’ти ¶ . со татха̄ ака̄си, тхера̄ дисва̄ва пайуттава̄ча̄йа уппаннабха̄вам̣ н̃атва̄ ‘‘име паччайа̄ нева амха̄кам̣ на кока̄ликасса ват̣т̣антӣ’’ти чинтетва̄ ‘‘а̄ва̄сикасса детха̄’’ти аватва̄ пат̣иккхипитва̄ паккамим̣су. тена кока̄лико ‘‘катхан̃хи на̄ма аттана̄ агган̣ханта̄ майхампи на да̄песу’’нти доманассам̣ уппа̄деси.
те ¶ бхагавато сантикам̣ агамам̣су. бхагава̄ ча пава̄ретва̄ саче аттана̄ джанападача̄рикам̣ на гаччхати, аггаса̄ваке песети – ‘‘чаратха, бхиккхаве, ча̄рикам̣ бахуджанахита̄йа̄’’тиа̄дӣни (маха̄ва. 32) ватва̄ ¶ . идама̄чин̣н̣ам̣ татха̄гата̄нам̣. тена кхо пана самайена аттана̄ агантука̄мо хоти. атха кхо име пунадева уййоджеси – ‘‘гаччхатха, бхиккхаве, чаратха ча̄рика’’нти. те пан̃чаматтехи бхиккхусатехи саддхим̣ ча̄рикам̣ чарама̄на̄ анупуббена тасмим̣ рат̣т̣хе тамева нагарам̣ агамам̣су. на̄гара̄ тхере сан̃джа̄нитва̄ саха париккха̄рехи да̄нам̣ саджджетва̄ нагарамаджджхе ман̣д̣апам̣ катва̄ да̄нам̣ адам̣су, тхера̄нан̃ча париккха̄ре упана̄месум̣. тхера̄ гахетва̄ бхиккхусан̇гхасса адам̣су. там̣ дисва̄ кока̄лико чинтеси – ‘‘име пуббе аппиччха̄ ахесум̣, ида̄ни лобха̄бхибхӯта̄ па̄пиччха̄ джа̄та̄, пуббепи аппиччхасантут̣т̣хапавивиттасадиса̄ ман̃н̃е, име па̄пиччха̄ асантагун̣апаридӣпака̄ па̄пабхиккхӯ’’ти. со тхере упасан̇камитва̄ ‘‘а̄вусо, тумхе пуббе аппиччха̄ сантут̣т̣ха̄ павивитта̄ вийа ахуваттха, ида̄ни панаттха па̄пабхиккхӯ джа̄та̄’’ти ватва̄ паттачӣварама̄да̄йа та̄вадева тарама̄нарӯпо никкхамитва̄ гантва̄ ‘‘бхагавато етаматтхам̣ а̄рочесса̄мӣ’’ти са̄ваттха̄бхимукхо гантва̄ анупуббена бхагавантам̣ упасан̇ками. айаметтха кока̄лико, имина̄ ка̄ран̣ена упасан̇ками. тена вуттам̣ ‘‘атха кхо кока̄лико бхиккху йена бхагава̄ тенупасан̇камӣ’’тиа̄ди.
бхагава̄ там̣ туритатуритам̣ а̄гаччхантам̣ дисва̄ва а̄ваджджетва̄ ан̃н̃а̄си – ‘‘аггаса̄ваке аккоситука̄мо а̄гато’’ти. ‘‘сакка̄ ну кхо пат̣иседхету’’нти ча а̄вадждженто ‘‘на сакка̄, тхересу апараджджхитва̄ ¶ а̄гато, екам̣сена падуманирайе уппаджджиссатӣ’’ти аддаса. евам̣ дисва̄пи пана ‘‘са̄рипуттамоггалла̄непи на̄ма гарахантам̣ сутва̄ на ниседхетӣ’’ти парӯпава̄дамочанаттхам̣ арийӯпава̄дасса маха̄са̄ваджджабха̄вадассанаттхан̃ча ‘‘ма̄ хева’’нтиа̄дина̄ найена тиккхаттум̣ пат̣иседхеси. таттха ма̄ хеванти ма̄ евама̄ха, ма̄ евам̣ абхан̣ӣти аттхо. песала̄ти пийасӣла̄. саддха̄йикоти саддха̄гамакаро, паса̄да̄вахоти вуттам̣ хоти. паччайикоти паччайакаро, ‘‘евамета’’нти саннит̣т̣ха̄вахоти вуттам̣ хоти.
ачирапаккантасса̄ти паккантасса сато на чиренева саббо ка̄йо пхут̣о ахосӣти кесаггаматтампи ока̄сам̣ аваджджетва̄ сакаласарӣрам̣ ат̣т̣хӣни ¶ бхиндитва̄ уггата̄хи пӣл̣ака̄хи аджджхоттхат̣ам̣ ахоси. таттха йасма̄ буддха̄нубха̄вена татха̄рӯпам̣ каммам̣ буддха̄нам̣ саммукхӣбха̄ве випа̄кам̣ на дети, дассанӯпача̄ре пана виджахитаматте дети, тасма̄ тасса ачирапаккантасса пӣл̣ака̄ ут̣т̣хахим̣су. тенева вуттам̣ ‘‘ачирапаккантасса ча кока̄ликасса̄’’ти. атха касма̄ таттхева на ат̣т̣ха̄сӣти че? камма̄нубха̄вена. ока̄сакатан̃хи каммам̣ авассам̣ випаччати, там̣ тасса таттха т̣ха̄тум̣ на дети. со камма̄нубха̄вена чодийама̄но ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ пакка̄ми. кал̣а̄йаматтийоти чан̣акаматтийо ¶ . белувасала̄т̣укаматтийоти тарун̣абелуваматтийо. пабхиджджим̣сӯти бхиджджим̣су. та̄су бхинна̄су сакаласарӣрам̣ панасапаккам̣ вийа ахоси. со паккена гаттена анайабйасанам̣ патва̄ дуккха̄бхибхӯто джетаванадва̄ракот̣т̣хаке сайи. атха дхаммассаванаттхам̣ а̄гата̄гата̄ манусса̄ там̣ дисва̄ ‘‘дхи кока̄лика, дхи кока̄лика, айуттамака̄си, аттанойева мукхам̣ нисса̄йа анайабйасанам̣ паттосӣ’’ти а̄хам̣су. тесам̣ сутва̄ а̄раккхадевата̄ ¶ дхикка̄рам̣ акам̣су, а̄раккхадевата̄нам̣ а̄ка̄сат̣т̣хадевата̄ти имина̄ упа̄йена йа̄ва аканит̣т̣хабхавана̄ екадхикка̄ро удапа̄ди.
тада̄ ча турӯ на̄ма бхиккху кока̄ликасса упаджджха̄йо ана̄га̄мипхалам̣ патва̄ суддха̄ва̄сесу ниббатто хоти. сопи сама̄паттийа̄ вут̣т̣хито там̣ дхикка̄рам̣ сутва̄ а̄гамма кока̄ликам̣ овади са̄рипуттамоггалла̄несу читтаппаса̄даджананаттхам̣. со тасса̄пи вачанам̣ аггахетва̄ ан̃н̃адаттху тамева апара̄дхетва̄ ка̄лам̣ катва̄ падуманирайе уппаджджи. тена̄ха – ‘‘атха кхо кока̄лико бхиккху тенева̄ба̄дхена…пе… а̄гха̄тетва̄’’ти.
атха кхо брахма̄ сахампатӣти ко айам̣ брахма̄, касма̄ ча бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ етадавоча̄ти? айам̣ кассапасса бхагавато са̄сане сахако на̄ма бхиккху ана̄га̄мӣ хутва̄ суддха̄ва̄сесу уппанно, таттха нам̣ ‘‘сахампати брахма̄’’ти сан̃джа̄нанти. со пана ‘‘ахам̣ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ падуманирайам̣ киттесса̄ми, тато бхагава̄ бхиккхӯнам̣ а̄рочессати. катха̄нусандхикусала̄ бхиккхӯ таттха̄йуппама̄н̣ам̣ пуччхиссанти, бхагава̄ а̄чиккханто арийӯпава̄де а̄дӣнавам̣ пака̄сессатӣ’’ти имина̄ ка̄ран̣ена бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ ¶ етадавоча. бхагава̄ татхева ака̄си, ан̃н̃атаропи бхиккху пуччхи. тена ча пут̣т̣хо ‘‘сеййатха̄пи бхиккхӯ’’тиа̄дима̄ха.
таттха вӣсатикха̄рикоти ма̄гадхакена паттхена чатта̄ро паттха̄ косаларат̣т̣хе еко паттхо хоти, тена паттхена чатта̄ро паттха̄ а̄л̣хакам̣, чатта̄ри а̄л̣хака̄ни дон̣ам̣, чатудон̣а̄ ма̄ника̄, чатума̄ника̄ кха̄рӣ, та̄йа кха̄рийа̄ вӣсатикха̄рико. тилава̄хоти тиласакат̣ам̣. аббудо нирайоти аббудо на̄ма кочи паччеканирайо наттхи, авӣчимхийева аббудаган̣ана̄йа паччанока̄со пана ‘‘аббудо нирайо’’ти вутто. еса найо нираббуда̄дӣсу.
таттха вассаган̣ана̄пи евам̣ ведитабба̄ ¶ – йатхева хи сатам̣ сатасахасса̄ни кот̣и хоти, евам̣ сатам̣ сатасахассакот̣ийо пакот̣и на̄ма хоти, сатам̣ сатасахассапакот̣ийо кот̣иппакот̣и на̄ма, сатам̣ сатасахассакот̣иппакот̣ийо нахутам̣, сатам̣ сатасахассанахута̄ни ниннахутам̣, сатам̣ сатасахассаниннахута̄ни ¶ екам̣ аббудам̣, тато вӣсатигун̣ам̣ нираббудам̣. еса найо саббаттха. кечи пана ‘‘таттха таттха паридевана̄наттенапи каммакаран̣ана̄наттенапи има̄ни на̄ма̄ни ладдха̄нӣ’’ти ваданти, апаре ‘‘сӣтанарака̄ ева ете’’ти.
атха̄паранти тадаттхависесаттхадӣпакам̣ га̄тха̄бандхам̣ сандха̄йа вуттам̣. па̄т̣хавасена вуттавӣсатига̄тха̄су хи еттха ‘‘сатам̣ сахасса̄на’’нти айамека̄ ева га̄тха̄ вуттаттхадӣпика̄, сеса̄ висесаттхадӣпика̄ ева, аваса̄не га̄тха̄двайамева пана маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ виниччхитапа̄т̣хе наттхи. тена̄вочумха ‘‘вӣсатига̄тха̄сӯ’’ти.
663. таттха кут̣ха̄рӣти аттаччхедакат̣т̣хена кут̣ха̄рисадиса̄ пхарусава̄ча̄. чхиндатӣти кусаламӯласан̇кха̄там̣ аттано мӯлам̣йева никантати.
664. ниндийанти ниндитаббам̣. там̣ ва̄ ниндати йо пасам̣сийоти йо уттамат̣т̣хена пасам̣са̄рахо пуггало, там̣ ва̄ со па̄пиччхата̄дӣни а̄ропетва̄ гарахати. вичина̄тӣти упачина̄ти. калинти апара̄дхам̣.
665. айам̣ калӣти айам̣ апара̄дхо. аккхесӯти джӯтакӣл̣анааккхесу. саббасса̄пи саха̄пи аттана̄ти саббена аттано дханенапи аттана̄пи саддхим̣. сугатесӯпи ¶ сут̣т̣ху гататта̄, сундаран̃ча т̣ха̄нам̣ гататта̄ сугатана̄макесу буддхапаччекабуддхаса̄вакесу. манам̣ падосайети йо манам̣ падӯсеййа. тасса̄йам̣ манопадосо ева махаттаро калӣти вуттам̣ хоти.
666. касма̄? йасма̄ сатам̣ сахасса̄нам̣…пе… па̄пакам̣, йасма̄ вассаган̣ана̄йа еттако со ка̄ло, йам̣ ка̄лам̣ арийагарахӣ ¶ ва̄чам̣ манан̃ча пан̣идха̄йа па̄пакам̣ нирайам̣ упети, таттха паччатӣти вуттам̣ хоти. идан̃хи сан̇кхепена падуманирайе а̄йуппама̄н̣ам̣.
667. ида̄ни апаренапи найена ‘‘айамева махаттаро кали, йо сугатесу манам̣ падӯсайе’’ти имаматтхам̣ вибха̄венто ‘‘абхӯтава̄дӣ’’ти а̄дима̄ха. таттха абхӯтава̄дӣти арийӯпава̄давасена аликава̄дӣ. нирайанти падума̄дим̣. печча сама̄ бхавантӣти ито пат̣игантва̄ нирайӯпапаттийа̄ сама̄ бхаванти. параттха̄ти паралоке.
668. кин̃ча ¶ бхиййо – йо аппадут̣т̣хасса̄ти. таттха манопадоса̄бха̄вена аппадут̣т̣хо, авиджджа̄мала̄бха̄вена суддхо, па̄пиччха̄бха̄вена анан̇ган̣оти ведитаббо. аппадут̣т̣хатта̄ ва̄ суддхасса, суддхатта̄ анан̇ган̣асса̄ти евампеттха йоджетаббам̣.
669. евам̣ сугатесу манопадосасса махаттаракалибха̄вам̣ са̄дхетва̄ ида̄ни ва̄ритаваттхуга̄тха̄ на̄ма чуддаса га̄тха̄ а̄ха. има̄ кира кока̄ликам̣ мӣйама̄намева овадантена̄йасмата̄ маха̄моггалла̄нена вутта̄, ‘‘маха̄брахмуна̄’’ти еке. та̄сам̣ имина̄ суттена саддхим̣ екасан̇гахаттхам̣ айамуддесо ‘‘йо лобхагун̣е ануйутто’’тиа̄ди. таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва ‘‘гун̣о’’ти ниддит̣т̣хатта̄ анекаккхаттум̣ паваттатта̄ ва̄ лобхойева лобхагун̣о, тан̣ха̄йетам̣ адхивачанам̣. авадан̃н̃ӯти авачанан̃н̃ӯ буддха̄нампи ова̄дам̣ аггахан̣ена. маччхарӣти пан̃чавидхамаччхарийена. песун̣ийам̣ ануйуттоти аггаса̄вака̄нам̣ бхедака̄мата̄йа. сесам̣ па̄кат̣амева. идам̣ вуттам̣ хоти – йо, а̄вусо кока̄лика, тумха̄дисо ануйутталобхатан̣ха̄йа лобхагун̣е ануйутто ассаддхо кадарийо авадан̃н̃ӯ маччхарӣ песун̣ийам̣ ануйутто, со вачаса̄ парибха̄сати ан̃н̃ам̣ абха̄санеййампи пуггалам̣. тена там̣ вада̄ми ¶ ‘‘мукхадугга̄’’ти га̄тха̄ттайам̣.
670. тасса̄йам̣ ¶ анутта̄нападаттхо – мукхадугга мукхависама, вибхӯта вигатабхӯта, аликава̄ди, анарийа асаппуриса, бхӯнаху бхӯтиханака, вуд̣д̣хина̄сака, пурисанта антимапуриса, кали алаккхипуриса, аваджа̄та буддхасса аваджа̄тапутта.
671. раджама̄кирасӣти килесараджам̣ аттани паккхипаси. папатанти соббхам̣. ‘‘папа̄та’’нтипи па̄т̣хо, со еваттхо. ‘‘папада’’нтипи па̄т̣хо, маха̄нирайанти аттхо.
672. ети хатанти еттха ха-ити нипа̄то, танти там̣ кусала̄кусалакаммам̣. атха ва̄ хатанти гатам̣ пат̣ипаннам̣, упачитанти аттхо. сува̄мӣти са̄ми тасса каммасса кататта̄. со хи там̣ каммам̣ лабхатева, на̄сса там̣ нассатӣти вуттам̣ хоти. йасма̄ ча лабхати, тасма̄ дуккхам̣ мандо…пе… киббисака̄рӣ.
673. ида̄ни йам̣ дуккхам̣ мандо пассати, там̣ пака̄сенто ‘‘айосан̇кусама̄хатат̣т̣ха̄на’’нтиа̄дима̄ха. таттха пуримаупад̣д̣хага̄тха̄йа та̄ва аттхо – йам̣ там̣ айосан̇кусама̄хатат̣т̣ха̄нам̣ сандха̄йа бхагавата̄ ‘‘таменам̣, бхиккхаве, нирайапа̄ла̄ пан̃чавидхабандханам̣ на̄ма ка̄ран̣ам̣ ¶ каронтӣ’’ти (ма. ни. 3.250; а. ни. 3.36) вуттам̣, там̣ упети, евам̣ упенто ча таттхева а̄дитта̄йа лохапатхавийа̄ нипаджджа̄петва̄ нирайапа̄лехи пан̃часу т̣ха̄несу а̄кот̣ийама̄нам̣ таттам̣ кхиласан̇кха̄там̣ тин̣хадха̄рамайасӯламупети, йам̣ сандха̄йа бхагавата̄ вуттам̣ ‘‘таттам̣ айокхилам̣ хаттхе гаментӣ’’тиа̄ди. тато пара̄ упад̣д̣хага̄тха̄ анека̄ни вассасахасса̄ни таттха паччитва̄ пакка̄васеса̄нубхаванаттхам̣ анупуббена кха̄родаканадӣтӣрам̣ гатасса йам̣ там̣ ‘‘таттам̣ айогул̣ам̣ мукхе паккхипанти, таттам̣ тамбалохам̣ мукхе а̄син̃чантӣ’’ти вуттам̣, там̣ сандха̄йа вуттам̣. таттха айоти лохам̣. гул̣асаннибханти белувасан̣т̣ха̄нам̣. айогахан̣ена четтха тамбалохам̣, итарена айогул̣ам̣ ¶ ведитаббам̣. патирӯпанти катакамма̄нурӯпам̣.
674. тато пара̄су га̄тха̄су на хи ваггӯти ‘‘ган̣хатха, пахаратха̄’’тиа̄дӣни ваданта̄ нирайапа̄ла̄ мадхурава̄чам̣ на ваданти. на̄бхиджавантӣти на ¶ сумукхабха̄вена абхимукха̄ джаванти, на сумукха̄ упасан̇каманти, анайабйасанама̄ваханта̄ ева упасан̇камантӣти вуттам̣ хоти. на та̄н̣амупентӣти та̄н̣ам̣ лен̣ам̣ пат̣исаран̣ам̣ хутва̄ на упагаччханти, ган̣ханта̄ хананта̄ ева упентӣти вуттам̣ хоти. ан̇га̄ре сантхате сайантӣти ан̇га̄рапаббатам̣ а̄ропита̄ сама̄на̄ анека̄ни вассасахасса̄ни сантхате ан̇га̄ре сенти. гинисампаджджалитанти самантато джалитам̣ саббадиса̄су ча сампаджджалитам̣ аггим̣. пависантӣти маха̄нирайе паккхитта̄ сама̄на̄ ога̄ханти. маха̄нирайо на̄ма йо со ‘‘чатуккан̣н̣о’’ти (а. ни. 3.36) вутто, нам̣ йоджанасате т̣хатва̄ пассатам̣ аккхӣни бхиджджанти.
675. джа̄лена ча онахийа̄на̄ти айоджа̄лена паливет̣хетва̄ мигалуддака̄ мигам̣ вийа хананти. идам̣ девадӯте авуттакаммака̄ран̣ам̣. андхам̣ва тимисама̄йантӣти андхакаран̣ена андхамева бахаландхака̄ратта̄ ‘‘тимиса’’нти сан̃н̃итам̣ дхӯмарорувам̣ на̄ма наракам̣ гаччханти. татра кира несам̣ кхарадхӯмам̣ гха̄йитва̄ аккхӣни бхиджджанти, тена ‘‘андхам̣ва̄’’ти вуттам̣. там̣ витатан̃хи йатха̄ махика̄йоти тан̃ча андхатимисам̣ махика̄йо вийа витатам̣ хотӣти аттхо. ‘‘виттхата’’нтипи па̄т̣хо. идампи девадӯте авуттакаммака̄ран̣амева.
676. атха лохамайанти айам̣ пана лохакумбхӣ патхавипарийантика̄ чатунахута̄дхика̄ни двейоджанасатасахасса̄ни гамбхӣра̄ саматиттика̄ татралохапӯра̄ хоти. паччанти хи та̄су чирараттанти та̄су кумбхӣсу дӣгхараттам̣ паччанти. аггинисама̄сӯти аггисама̄су ¶ . самуппилава̄тети самуппилаванта̄ ¶ , сакимпи уддхам̣ сакимпи адхо гаччхама̄на̄ пхен̣уддехакам̣ паччантӣти вуттам̣ хоти. девадӯте вуттанайенева там̣ ведитаббам̣.
677. пуббалохитамиссети пуббалохитамисса̄йа лохакумбхийа̄. таттха кинти таттха. йам̣ йам̣ дисаканти дисам̣ видисам̣. адхисетӣти гаччхати. ‘‘абхисетӣ’’типи па̄т̣хо, таттха йам̣ йам̣ дисам̣ аллӣйати апассайатӣти аттхо. килиссатӣти ба̄дхӣйати. ‘‘килиджджатӣ’’типи па̄т̣хо, пӯти хотӣти аттхо. сампхусама̄ноти тена пуббалохитена пхут̣т̣хо сама̄но. идампи девадӯте авуттакаммака̄ран̣ам̣.
678. пул̣ава̄васатхети ¶ пул̣ава̄нам̣ а̄ва̄се. айампи лохакумбхӣйева девадӯте ‘‘гӯтханирайо’’ти вутта̄, таттха патитасса сӯчимукхапа̄н̣а̄ чхавиа̄дӣни чхиндитва̄ ат̣т̣химин̃джам̣ кха̄данти. гантум̣ на хи тӣрамапаттхӣти апагантум̣ на хи тӣрам̣ аттхи. ‘‘тӣраваматтхӣ’’типи па̄т̣хо, сойеваттхо. тӣрамева еттха ‘‘тӣрава’’нти вуттам̣. саббасама̄ хи самантакапалла̄ти йасма̄ тасса̄ кумбхийа̄ упарибха̄гепи никуджджитатта̄ саббаттха сама̄ самантато кат̣а̄ха̄, тасма̄ апагантум̣ тӣрам̣ наттхӣти вуттам̣ хоти.
679. асипаттаванам̣ девадӯте вуттанайамева. тан̃хи дӯрато раман̣ӣйам̣ амбаванам̣ вийа диссати, атхеттха лобхена нерайика̄ пависанти, тато несам̣ ва̄терита̄ни патта̄ни патитва̄ ан̇гапаччан̇га̄ни чхинданти. тена̄ха – ‘‘там̣ пависанти самуччхидагатта̄’’ти. там̣ пависанти тато сут̣т̣ху чхиннагатта̄ хонтӣти. дживхам̣ бал̣исена гахетва̄ а̄раджайа̄раджайа̄ виханантӣти таттха асипаттаване вегена дха̄витва̄ патита̄нам̣ муса̄ва̄дӣнам̣ нерайика̄нам̣ нирайапа̄ла̄ дживхам̣ бал̣исена никкад̣д̣хитва̄ йатха̄ манусса̄ аллачаммам̣ бхӯмийам̣ паттхаритва̄ кхилехи а̄кот̣енти, евам̣ а̄кот̣етва̄ пхарасӯхи пха̄летва̄ пха̄летва̄ екамекам̣ ¶ кот̣им̣ чхиндетва̄ вихананти, чхинначхинна̄ кот̣и пунаппунам̣ самут̣т̣ха̄ти. ‘‘а̄рачайа̄рачайа̄’’типи па̄т̣хо, а̄вин̃чхитва̄ а̄вин̃чхитва̄ти аттхо. етампи девадӯте авуттакаммака̄ран̣ам̣.
680. ветаран̣инти девадӯте ‘‘махатӣ кха̄родака̄ надӣ’’ти (ма. ни. 3.269) вуттанадим̣. са̄ кира ган̇га̄ вийа удакабхарита̄ диссати. атхеттха нха̄йисса̄ма пивисса̄ма̄ти нерайика̄ патанти. тин̣хадха̄ракхурадха̄ранти тин̣хадха̄рам̣ кхурадха̄рам̣, тиккхадха̄ракхурадха̄раватинти вуттам̣ хоти. тасса̄ кира надийа̄ уддхамадхо убхайатӣресу ча тин̣хадха̄ра̄ кхура̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хапита̄ вийа ¶ тит̣т̣ханти, тена са̄ ‘‘тин̣хадха̄ра̄ кхурадха̄ра̄’’ти вуччати. там̣ тин̣хадха̄ракхурадха̄рам̣ удака̄са̄йа упенти аллӣйантӣти аттхо. евам̣ упента̄ ча па̄пакаммена чодита̄ таттха манда̄ папатанти ба̄ла̄ти аттхо.
681. са̄ма̄ сабала̄ти етам̣ парато ‘‘сон̣а̄’’ти имина̄ йоджетаббам̣. са̄маван̣н̣а̄ камма̄саван̣н̣а̄ ча сон̣а̄ кха̄дантӣти вуттам̣ хоти ¶ . ка̄колаган̣а̄ти кан̣хака̄каган̣а̄. пат̣игиддха̄ти сут̣т̣ху сан̃джа̄тагедха̄ хутва̄, ‘‘маха̄гиджджха̄’’ти еке. кулала̄ти кулалапаккхино, ‘‘сена̄наметам̣ на̄ма’’нти еке. ва̄йаса̄ти акан̣хака̄ка̄. идампи девадӯте авуттакаммака̄ран̣ам̣. таттха вутта̄нипи пана ка̄ничи идха на вутта̄ни, та̄ни етесам̣ пуримапаччхимабха̄гатта̄ вутта̄нева хонтӣти ведитабба̄ни.
682. ида̄ни саббамеветам̣ наракавуттим̣ дассетва̄ оваданто ‘‘киччха̄ вата̄йа’’нти га̄тхама̄ха. тассаттхо – киччха̄ вата айам̣ идха нараке на̄наппака̄ракаммакаран̣абхеда̄ вутти, йам̣ джано пхусати киббисака̄рӣ. тасма̄ идха джӣвитасесе джӣвитасантатийа̄ виджджама̄на̄йа идха локе т̣хитойева сама̄но саран̣агамана̄дикусаладхамма̄нут̣т̣ха̄нена киччакаро наро сийа̄ бхавеййа. киччакаро бхавантопи ча са̄таччака̄рита̄васенева бхавеййа, на памадждже мухуттампи на пама̄дама̄паджджеййа̄ти айаметтха ¶ самуччайаван̣н̣ана̄. йасма̄ пана вутта̄васеса̄ни пада̄ни пуббе вуттанайатта̄ утта̄наттхатта̄ ча сувин̃н̃еййа̄нева, тасма̄ анупадаван̣н̣ана̄ на ката̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа кока̄ликасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
11. на̄лакасуттаван̣н̣ана̄
685. а̄нандаджа̄тети ¶ на̄лакасуттам̣. ка̄ уппатти? падумуттарасса кира бхагавато са̄вакам̣ монеййапат̣ипадам̣ пат̣ипаннам̣ дисва̄ татхаттам̣ абхикан̇кхама̄но тато пабхути каппасатасахассам̣ па̄рамийо пӯретва̄ аситасса исино бха̄гинеййо на̄лако на̄ма та̄пасо бхагавантам̣ дхаммачаккаппаваттитадивасато саттаме дивасе ‘‘ан̃н̃а̄тамета’’нтиа̄дӣхи двӣхи га̄тха̄хи монеййапат̣ипадам̣ пуччхи. тасса бхагава̄ ‘‘монеййам̣ те упан̃н̃исса’’нтиа̄дина̄ найена там̣ бйа̄ка̄си. париниббуте пана бхагавати сан̇гӣтим̣ каронтена̄йасмата̄ маха̄кассапена а̄йасма̄ а̄нандо тамева монеййапат̣ипадам̣ пут̣т̣хо йена йада̄ ча сама̄дапито на̄лако бхагавантам̣ пуччхи ¶ . там̣ саббам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ дассетука̄мо ‘‘а̄нандаджа̄те’’тиа̄дика̄ вӣсати ваттхуга̄тха̄йо ватва̄ абха̄си. там̣ саббампи ‘‘на̄лакасутта’’нти вуччати.
таттха а̄нандаджа̄тети самиддхиджа̄те вуддхиппатте. патӣтети тут̣т̣хе. атха ва̄ а̄нандаджа̄тети памудите. патӣтети соманассаджа̄те. сучивасанети акилит̣т̣хавасане. дева̄нан̃хи каппаруккханиббатта̄ни васана̄ни раджам̣ ва̄ малам̣ ва̄ на ган̣ханти. дуссам̣ гахетва̄ти идха дуссасадисатта̄ ‘‘дусса’’нти ладдхавоха̄рам̣ диббаваттхам̣ уккхипитва̄. асито исӣти кан̣хасарӣраван̣н̣атта̄ евам̣ладдхана̄мо иси. дива̄виха̄рети дива̄виха̄рат̣т̣ха̄не. сесам̣ падато утта̄намева.
самбандхато пана – айам̣ кира суддходанасса питу сӣхахануран̃н̃о пурохито суддходанассапи анабхиситтака̄ле сиппа̄чарийо хутва̄ абхиситтака̄ле пурохитойева ахоси. тасса са̄йам̣ па̄там̣ ра̄джупат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатасса ра̄джа̄ дахарака̄ле вийа нипаччака̄рам̣ акатва̄ ан̃джаликаммаматтамева кароти. дхаммата̄ киреса̄ ¶ патта̄бхисека̄нам̣ сакйара̄джӯнам̣. пурохито тена ниббиджджитва̄ ‘‘паббаджджа̄махам̣ маха̄ра̄джа̄’’ти а̄ха. ра̄джа̄ тасса ниччхайам̣ н̃атва̄ ‘‘тена хи, а̄чарийа, мамева уййа̄не васитаббам̣, йатха̄ те ахам̣ абхин̣хам̣ пассеййа’’нти йа̄чи. со ‘‘евам̣ хотӯ’’ти пат̣иссун̣итва̄ та̄пасапаббаджджам̣ паббаджитва̄ ран̃н̃а̄ упат̣т̣хахийама̄но уййа̄нейева васанто касин̣апарикаммам̣ катва̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо пан̃ча̄бхин̃н̃а̄йо ча ниббаттеси. со тато пабхути ра̄джакуле ¶ бхаттакиччам̣ катва̄ химавантача̄тумаха̄ра̄джикабхавана̄дӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ гантва̄ дива̄виха̄рам̣ кароти. атхекадивасам̣ та̄ватим̣сабхаванам̣ гантва̄ ратанавима̄нам̣ пависитва̄ диббаратанапаллан̇ке нисинно сама̄дхисукхам̣ анубхавитва̄ са̄йанхасамайам̣ вут̣т̣ха̄йа вима̄надва̄ре т̣хатва̄ ито чито ча вилокенто сат̣т̣хийоджана̄йа маха̄вӣтхийа̄ челуккхепам̣ катва̄ бодхисаттагун̣апасам̣сита̄ни тхутивачана̄ни ватва̄ кӣл̣анте саккаппамукхе деве аддаса. тена̄ха а̄йасма̄ а̄нандо – ‘‘а̄нандаджа̄те…пе… дива̄виха̄ре’’ти.
686. тато со евам̣ дисва̄на деве…пе… ким̣ пат̣ичча. таттха удаггети аббхуннатака̄йе. читтим̣ каритва̄на̄ти а̄дарам̣ катва̄. калйарӯпоти тут̣т̣харӯпо. сесам̣ утта̄наттхамева.
687. ида̄ни ¶ ‘‘йада̄пи а̄сӣ’’тиа̄дига̄тха̄ утта̄насамбандха̄ ева. падаттхо пана пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва сан̇гамоти сан̇га̄мо. джайо сура̄нанти дева̄нам̣ джайо.
тасса̄вибха̄ваттхам̣ айаманупуббикатха̄ ведитабба̄ – сакко кира магадхарат̣т̣хе мачалага̄мава̄сӣ теттим̣самануссасет̣т̣хо магхо на̄ма ма̄н̣аво хутва̄ сатта ваттапада̄ни пӯретва̄ та̄ватим̣сабхаване ниббатти саддхим̣ париса̄йа. тато пуббадева̄ ‘‘а̄гантукадевапутта̄ а̄гата̄, сакка̄рам̣ несам̣ карисса̄ма̄’’ти ватва̄ диббападума̄ни ¶ упана̄месум̣, упад̣д̣хараджджена ча нимантесум̣. сакко упад̣д̣хараджджена асантут̣т̣хо сакапарисам̣ сан̃н̃а̄петва̄ екадивасам̣ сура̄мадаматте те па̄де гахетва̄ синерупаббатапа̄де кхипи. тесам̣ синерусса хет̣т̣химатале дасасахассайоджанам̣ асурабхаванам̣ ниббатти па̄риччхаттакапат̣иччханнабхӯта̄йа читрапа̄т̣алийа̄ упасобхитам̣. тато те сатим̣ пат̣илабхитва̄ та̄ватим̣сабхаванам̣ апассанта̄ ‘‘ахо ре нат̣т̣ха̄ майам̣ па̄намададосена, на да̄ни майам̣ сурам̣ пивимха̄, асурам̣ пивимха̄, на да̄нимха̄ сура̄, асура̄ да̄ни джа̄тамха̄’’ти. тато пабхути ‘‘асура̄’’иччева уппаннасаман̃н̃а̄ хутва̄ ‘‘ханда да̄ни девехи саддхим̣ сан̇га̄мема̄’’ти синерум̣ парито а̄рохим̣су. тато сакко асуре йуддхена аббхуггантва̄ пунапи самудде паккхипитва̄ чатӯсу два̄ресу аттана̄ садисам̣ индапат̣имам̣ ма̄петва̄ т̣хапеси. тато асура̄ ‘‘аппаматто вата̄йам̣ сакко ниччам̣ раккханто тит̣т̣хатӣ’’ти чинтетва̄ пунадева нагарам̣ агамим̣су. тато дева̄ аттано джайам̣ гхосента̄ маха̄вӣтхийам̣ челуккхепам̣ каронта̄ наккхаттам̣ кӣл̣им̣су. атха асито атӣта̄на̄гате чатта̄лӣсакаппе ануссаритум̣ саматтхата̄йа ‘‘ким̣ ну кхо имехи пуббепи евам̣ кӣл̣итапубба’’нти а̄вадждженто там̣ дева̄сурасан̇га̄ме девавиджайам̣ дисва̄ а̄ха –
‘‘йада̄пи ¶ а̄сӣ асурехи сан̇гамо,
джайо сура̄нам̣ асура̄ пара̄джита̄;
тада̄пи нета̄дисо ломахам̣сано’’ти.
тасмимпи ка̄ле ета̄дисо ломахам̣сано памодо на а̄си. кимаббхутам̣ дат̣т̣ху марӯ памодита̄ти аджджа пана ким̣ аббхутам̣ дисва̄ евам̣ дева̄ памудита̄ти.
688. дутийага̄тха̄йа ¶ сел̣ентӣти мукхена уссел̣анасаддам̣ мун̃чанти. га̄йанти на̄на̄видха̄ни гӣта̄ни, ва̄дайанти ат̣т̣хасат̣т̣хи тӯрийасахасса̄ни, пхот̣ентӣти аппхот̣енти. пуччха̄ми воханти аттана̄ а̄ваджджетва̄ н̃а̄тум̣ саматтхопи тесам̣ вачанам̣ сотука̄мата̄йа пуччхати. мерумуддхава̄синети синерумуддхани васанте. синерусса хи хет̣т̣химатале дасайоджанасахассам̣ ¶ асурабхаванам̣, маджджхиматале двисахассапариттадӣпапарива̄ра̄ чатта̄ро маха̄дӣпа̄, упариматале дасайоджанасахассам̣ та̄ватим̣сабхаванам̣. тасма̄ дева̄ ‘‘мерумуддхава̄сино’’ти вуччанти. ма̄риса̄ти деве а̄мантети, нидуккха̄ нира̄ба̄дха̄ти вуттам̣ хоти.
689. атхасса таматтхам̣ а̄рочентехи девехи вутта̄йа татийага̄тха̄йа бодхисаттоти буджджханакасатто, самма̄самбодхим̣ гантум̣ арахо сатто ратанавароти вараратанабхӯто. тенамха тут̣т̣ха̄ти тена ка̄ран̣ена майам̣ тут̣т̣ха̄. со хи буддхаттам̣ патва̄ татха̄ дхаммам̣ десессати, йатха̄ майан̃ча ан̃н̃е ча деваган̣а̄ секкха̄секкхабхӯмим̣ па̄пун̣исса̄ма. манусса̄писса дхаммам̣ сутва̄ йе на саккхиссанти паринибба̄тум̣, те да̄на̄дӣни катва̄ девалоке парипӯрессантӣти айам̣ кира несам̣ адхиппа̄йо. таттха ‘‘тут̣т̣ха̄ калйарӯпа̄’’ти кин̃ча̄пи идам̣ пададвайам̣ аттхато абхиннам̣, татха̄пи ‘‘кимаббхутам̣ дат̣т̣ху марӯ памодита̄, ким̣ девасан̇гхо атирива калйарӯпо’’ти имасса пан̃хадвайасса виссаджджанаттхам̣ вуттанти ведитаббам̣.
690. ида̄ни йена адхиппа̄йена бодхисатте джа̄те тут̣т̣ха̄ ахесум̣, там̣ а̄викаронтехи вутта̄йа чатуттхага̄тха̄йа саттаггахан̣ена девамануссаггахан̣ам̣, паджа̄гахан̣ена сесагатиггахан̣ам̣. евам̣ двӣхи падехи пан̃часупи гатӣсу сет̣т̣хабха̄вам̣ дассети. тираччха̄на̄пи хи сӣха̄дайо асанта̄са̄дигун̣айутта̄, тепи айамева атисети. тасма̄ ‘‘паджа̄намуттамо’’ти вутто. девамануссесу пана йе аттахита̄йа пат̣ипанна̄дайо чатта̄ро пуггала̄, тесу убхайахитапат̣ипанно аггапуггало ¶ айам̣, наресу ча усабхасадисатта̄ нара̄сабхо. тенасса тхутим̣ бхан̣анта̄ идампи пададвайама̄хам̣су.
691. пан̃чамага̄тха̄йа ¶ там̣ садданти там̣ девехи вуттавачанасаддам̣. авасарӣти отари. тада бхавананти тада̄ бхаванам̣.
692. чхат̣т̣хага̄тха̄йа татоти аситасса вачанато анантарам̣. укка̄мукхева̄ти укка̄мукхе ева, мӯса̄мукхети вуттам̣ хоти. сукусаласампахат̣т̣ханти сукусалена суван̣н̣ака̄рена ¶ сан̇гхат̣т̣итам̣, сан̇гхат̣т̣ентена та̄питанти адхиппа̄йо. даддаллама̄нанти виджджотама̄нам̣. аситавхайасса̄ти аситана̄масса дутийена на̄мена кан̣хадевиласса исино.
693. саттамага̄тха̄йа та̄ра̄сабхам̣ ва̄ти та̄ра̄нам̣ усабхасадисам̣, чанданти адхиппа̄йо. висуддханти аббха̄диупаккилесарахитам̣. сарадарива̄ти сараде ива. а̄нандаджа̄тоти саванаматтенева уппанна̄йа пӣтийа̄ пӣтиджа̄то. алаттха пӣтинти дисва̄ пунапи пӣтим̣ лабхи.
694. тато парам̣ бодхисаттасса девехи сада̄ пайуджджама̄насакка̄радӣпанаттхам̣ вуттаат̣т̣хамага̄тха̄йа анекаса̄кханти анекасала̄кам̣. сахассаман̣д̣аланти раттасуван̣н̣амайасахассаман̣д̣алайуттам̣. чхаттанти диббасетаччхаттам̣. вӣтипатантӣти сарӣрам̣ бӣджама̄на̄ патануппатанам̣ каронти.
695. навамага̄тха̄йа джат̣ӣти джат̣ило. кан̣хасиривхайоти кан̣хасаддена ча сирисаддена ча авхайама̄но. там̣ кира ‘‘сирикан̣хо’’типи авхайанти а̄мантенти, а̄лапантӣти вуттам̣ хоти. пан̣д̣укамбалети раттакамбале. адхика̄рато четтха ‘‘кума̄ра’’нти ваттаббам̣, па̄т̣хасесо ва̄ ка̄таббо. пуримага̄тха̄йа ча ахаттхапа̄сагатам̣ сандха̄йа ‘‘дисва̄’’ти вуттам̣. идха пана хаттхапа̄сагатам̣ пат̣иггахан̣аттхам̣ упанӣтам̣, тасма̄ пуна вачанам̣ ‘‘дисва̄’’ти. пуримам̣ ва̄ дассанапӣтила̄бха̄пеккхам̣ га̄тха̄васа̄не ‘‘випуламалаттха пӣти’’нти вачанато, идам̣ пат̣иггаха̄пеккхам̣ аваса̄не ‘‘сумано пат̣иггахе’’ти вачанато. пуриман̃ча кума̄расамбандхамева, идам̣ сетаччхаттасамбандхампи. дисва̄ти сатасахассаггханаке гандха̄рараттакамбале суван̣н̣аниккхам̣ вийа кума̄рам̣ ‘‘чхаттам̣ марӯ’’ти еттха вуттаппака̄рам̣ сетаччхаттам̣ дха̄рийантам̣ муддхани дисва̄. кечи пана ‘‘идам̣ ма̄нусакам̣ чхаттам̣ сандха̄йа вутта’’нти бхан̣анти. йатхева хи дева̄, евам̣ манусса̄пи чхаттача̄мараморахаттхата̄лаван̣т̣ава̄л̣абӣджанихаттха̄ маха̄пурисам̣ упагаччхантӣти. евам̣ сантепи ¶ на тасса ¶ вачанена кочипи атисайо аттхи, тасма̄ йатха̄вуттамева ¶ сундарам̣. пат̣иггахети убхохи хаттхехи пат̣иггахеси. исим̣ кира ванда̄петум̣ кума̄рам̣ упанесум̣. атхасса па̄да̄ париваттитва̄ исисса маттхаке патит̣т̣хахим̣су. со тампи аччхарийам̣ дисва̄ удаггачитто сумано пат̣иггахеси.
696. дасамага̄тха̄йам̣ джигӣсакоти джигӣсанто магганто парийесанто, упапариккхантоти вуттам̣ хоти. лаккхан̣амантапа̄рагӯти лаккхан̣а̄нам̣ веда̄нан̃ча па̄рам̣ гато. ануттара̄йанти ануттаро айам̣. со кира аттано абхимукха̄гатесу маха̄саттасса па̄даталесу чакка̄ни дисва̄ тадануса̄рена сесалаккхан̣а̄ни джигӣсанто саббам̣ лаккхан̣асампаттим̣ дисва̄ ‘‘аддха̄йам̣ буддхо бхависсатӣ’’ти н̃атва̄ евама̄ха.
697. ека̄даса̄йам̣ атхаттано гамананти пат̣исандхивасена арӯпагаманам̣. акалйарӯпо гал̣айати ассука̄нӣти там̣ аттано арӯпӯпапаттим̣ ануссаритва̄ ‘‘на да̄на̄хам̣ асса дхаммадесанам̣ сотум̣ лаччха̄мӣ’’ти атут̣т̣харӯпо балавасока̄бхибхавена доманассаджа̄то хутва̄ ассӯни па̄тети гал̣айати. ‘‘гарайатӣ’’типи па̄т̣хо. йади панеса рӯпабхаве читтам̣ намеййа, ким̣ таттха на уппаджджеййа, йеневам̣ родатӣти? на на уппаджджеййа, акусалата̄йа панетам̣ видхим̣ на джа̄на̄ти. евам̣ сантепи доманассуппаттийевасса айутта̄ сама̄паттила̄бхена виккхамбхитатта̄ти че? на, виккхамбхитатта̄ ева. маггабха̄вана̄йа самуччхинна̄ хи килеса̄ на уппаджджанти, сама̄паттила̄бхӣнам̣ пана балавапаччайена уппаджджанти. уппанне килесе парихӣнаджджха̄натта̄ кутасса арӯпагамананти че? аппакасирена пуна̄дхигамато. сама̄паттила̄бхино хи уппанне килесе балававӣтиккамам̣ ана̄паджджанта̄ вӯпасантаматтейева килесавеге пуна там̣ висесам̣ аппакасиренева̄дхигаччханти, ‘‘парихӣнависеса̄ име’’типи дувин̃н̃еййа̄ хонти, та̄дисо ча есо. но че кума̄ре бхависсати антара̄йоти на бхависсати ну кхо имасмим̣ кума̄ре ¶ антара̄йо.
698. два̄даса̄йам̣ на орака̄йанти айам̣ орако паритто на хоти. уттарага̄тха̄йа ваттаббам̣ буддхабха̄вам̣ сандха̄йа̄ха.
699. тераса̄йам̣ ¶ самбодхийагганти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. тан̃хи авипарӣтабха̄вена самма̄ буджджханато самбодхи, каттхачи а̄варан̣а̄бха̄вена саббан̃а̄н̣уттамато ‘‘агга’’нти вуччати. пхусиссатӣти па̄пун̣иссати. парамависуддхадассӣти нибба̄надассӣ. тан̃хи екантависуддхатта̄ парамависуддхам̣. виттха̄рикасса̄ти виттха̄рикам̣ асса. брахмачарийанти са̄санам̣.
700. чуддаса̄йам̣ ¶ атхантара̄ти антара̄йева асса, самбодхиппаттито орато ева̄ти вуттам̣ хоти. на соссанти на сун̣иссам̣. асамадхурасса̄ти асамавӣрийасса. ат̣т̣оти а̄туро. бйасанам̣ гатоти сукхавина̄сам̣ патто. агха̄вӣти дуккхито, саббам̣ доманассуппа̄дамева сандха̄йа̄ха. доманассена хи со а̄туро. тан̃часса сукхабйасанато бйасанам̣, сукхавина̄санатоти вуттам̣ хоти. тена ча со четасикаагхабхӯтена агха̄вӣ.
701. паннараса̄йам̣ випулам̣ джанетва̄на̄ти випулам̣ джанетва̄. айамева ва̄ па̄т̣хо. ниггама̄ти ниггато. евам̣ ниггато ча со бха̄гинеййам̣ сайанти сакам̣ бха̄гинеййам̣, аттано бхагинийа̄ путтанти вуттам̣ хоти. сама̄дапесӣти аттано аппа̄йукабха̄вам̣ н̃атва̄ канит̣т̣хабхагинийа̄ ча путтасса на̄лакасса ма̄н̣авакасса упачитапун̃н̃атам̣ аттано балена н̃атва̄ ‘‘вуд̣д̣хиппатто пама̄дампи а̄паджджеййа̄’’ти нам̣ анукампама̄но бхагинийа̄ гхарам̣ гантва̄ ‘‘кахам̣ на̄лако’’ти. ‘‘бахи, бханте, кӣл̣атӣ’’ти. ‘‘а̄нетха на’’нти а̄н̣а̄петва̄ тан̇кхан̣ам̣йева та̄пасапаббаджджам̣ пабба̄джетва̄ сама̄дапеси овади ануса̄си. катхам̣? ‘‘буддхоти гхосам̣…пе… брахмачарийа’’нти сол̣асамага̄тхама̄ха.
702. таттха йада паратоти йада̄ парато. дхаммамагганти парамадхаммасса нибба̄насса маггам̣, дхаммам̣ ва̄ аггам̣ саха пат̣ипада̄йа нибба̄нам̣. тасминти тасса сантике. брахмачарийанти саман̣адхаммам̣.
703. саттараса̄йам̣ та̄дина̄ти тассан̣т̣хитена, тасмим̣ самайе килесавиккхамбхане ¶ сама̄дхила̄бхе ча сати виккхамбхитакилесена сама̄хитачиттена ча̄ти адхиппа̄йо. ана̄гате парамависуддхадассина̄ти ‘‘айам̣ на̄лако ана̄гате ка̄ле бхагавато сантике парамависуддхам̣ нибба̄нам̣ пассиссатӣ’’ти ¶ евам̣ дит̣т̣хатта̄ со иси имина̄ парийа̄йена ‘‘ана̄гате парамависуддхадассӣ’’ти вутто. тена ана̄гате парамависуддхадассина̄. упачитапун̃н̃асан̃чайоти падумуттарато пабхути катапун̃н̃асан̃чайо. патиккханти а̄гамайама̄но. паривасӣти паббаджитва̄ та̄пасавесена васи. раккхитиндрийоти раккхитасотиндрийо хутва̄. со кира тато пабхути удаке на нимуджджи ‘‘удакам̣ пависитва̄ сотиндрийам̣ вина̄сеййа, тато дхаммассаванаба̄хиро бхавеййа’’нти чинтетва̄.
704. ат̣т̣ха̄раса̄йам̣ сутва̄на гхосанти со на̄лако евам̣ паривасанто анупуббена бхагавата̄ самбодхим̣ патва̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ дхаммачакке паваттите там̣ ‘‘бхагавата̄ дхаммачаккам̣ паваттитам̣, самма̄самбуддхо ¶ вата со бхагава̄ уппанно’’тиа̄дина̄ найена джинаварачаккаваттане паваттагхосам̣ аттано аттхака̄ма̄хи девата̄хи а̄гантва̄ а̄рочитам̣ сутва̄. гантва̄на дисва̄ исинисабханти сатта̄хам̣ девата̄хи монеййакола̄хале кайирама̄не саттаме дивасе исипатанам̣ гантва̄ ‘‘на̄лако а̄гамиссати, тасса дхаммам̣ десесса̄мӣ’’ти имина̄ ча абхисандхина̄ варабуддха̄сане нисиннам̣ дисва̄ нисабхасадисам̣ исинисабхам̣ бхагавантам̣. пасанноти саха дассаненева пасанначитто хутва̄. монеййасет̣т̣ханти н̃а̄н̣уттамам̣, магган̃а̄н̣анти вуттам̣ хоти. сама̄гате асита̄вхайасса са̄санети аситасса исино ова̄дака̄ле ануппатте. тена хи – ‘‘йада̄ виварати дхаммамаггам̣, тада̄ гантва̄ самайам̣ парипуччхама̄но чарассу тасмим̣ бхагавати брахмачарийа’’нти анусит̣т̣хо, айан̃ча со ка̄ло. тена вуттам̣ – ‘‘сама̄гате асита̄вхайасса са̄сане’’ти. сесаметтха па̄кат̣амева.
айам̣ та̄ва ваттхуга̄тха̄ван̣н̣ана̄.
705. пуччха̄га̄тха̄двайе ан̃н̃а̄таметанти видитам̣ майа̄ етам̣. йатха̄татханти авипарӣтам̣. ко адхиппа̄йо? йам̣ асито ‘‘самбодхийаггам̣ пхусиссата̄йам̣ кума̄ро’’ти н̃атва̄ ‘‘буддхоти ¶ гхосам̣ йада парато сун̣оси, самбодхиппатто виварати дхаммамагга’’нти мам̣ авача, тадетам̣ майа̄ аситасса вачанам̣ аджджа бхагавантам̣ саккхим̣ дисва̄ ‘‘йатха̄татхамева̄’’ти ан̃н̃а̄танти. там̣ танти тасма̄ там̣. саббадхамма̄на па̄рагунти хемаватасутте вуттанайена чхахи а̄ка̄рехи. саббадхамма̄нам̣ па̄рагатам̣.
706. анага̄рийупетасса̄ти ¶ анага̄рийам̣ упетасса, паббаджитасса̄ти аттхо. бхиккха̄чарийам̣ джигӣсатоти арийехи а̄чин̣н̣ам̣ анупаккилит̣т̣хам̣ бхиккха̄чарийам̣ парийесама̄насса. монеййанти мунӣнам̣ сантакам̣. уттамам̣ паданти уттамапат̣ипадам̣. сесаметтха па̄кат̣амева.
707. атхасса евам̣ пут̣т̣хо бхагава̄ ‘‘монеййам̣ те упан̃н̃исса’’нтиа̄дина̄ найена монеййапат̣ипадам̣ бйа̄ка̄си. таттха упан̃н̃иссанти упан̃н̃а̄пеййам̣, вивареййам̣ пан̃н̃а̄пеййанти аттхо. дуккарам̣ дурабхисамбхаванти ка̄тун̃ча дуккхам̣ кайирама̄нан̃ча самбхавитум̣ сахитум̣ дуккханти вуттам̣ хоти. айам̣ панеттха адхиппа̄йо – ахам̣ те монеййам̣ пан̃н̃а̄пеййам̣, йади нам̣ ка̄тум̣ ва̄ абхисамбхотум̣ ва̄ сукхам̣ бхавеййа, евам̣ пана дуккарам̣ дурабхисамбхавам̣ путхуджджанака̄лато пабхути килит̣т̣хачиттам̣ ануппа̄детва̄ пат̣ипаджджитаббато. татха̄ хи нам̣ екасса буддхасса екова са̄вако кароти ча самбхоти ча̄ти.
евам̣ ¶ бхагава̄ монеййасса дуккарабха̄вам̣ дурабхисамбхаватан̃ча дассенто на̄лакасса усса̄хам̣ джанетва̄ тамасса ваттука̄мо а̄ха ‘‘ханда те нам̣ паваккха̄ми, сантхамбхассу дал̣хо бхава̄’’ти. таттха ханда̄ти бйаваса̄йаттхе нипа̄то. те нам̣ паваккха̄мӣти туйхам̣ там̣ монеййам̣ паваккха̄ми. сантхамбхассӯти дуккаракаран̣асаматтхена вӣрийӯпаттхамбхена атта̄нам̣ упаттхамбхайа. дал̣хо бхава̄ти дурабхисамбхавасаханасаматтха̄йа аситхилапараккамата̄йа тхиро хоти. ким̣ вуттам̣ ¶ хоти? йасма̄ твам̣ упачитапун̃н̃асамбха̄ро, тасма̄хам̣ екантабйаваситова хутва̄ евам̣ дуккарам̣ дурабхисамбхавампи сама̄нам̣ туйхам̣ там̣ монеййам̣ паваккха̄ми, сантхамбхассу дал̣хо бхава̄ти.
708. евам̣ парамасаллекхам̣ монеййаваттам̣ ваттука̄мо на̄лакам̣ сантхамбхане дал̣хӣбха̄ве ча нийоджетва̄ пат̣хамам̣ та̄ва га̄мӯпанибаддхакилесаппаха̄нам̣ дассенто ‘‘сама̄набха̄га’’нти упад̣д̣хага̄тхама̄ха. таттха сама̄набха̄ганти самабха̄гам̣ екасадисам̣ нинна̄на̄каран̣ам̣. аккут̣т̣хавандитанти аккосан̃ча ванданан̃ча.
ида̄ни йатха̄ там̣ сама̄набха̄гам̣ кайирати, там̣ упа̄йам̣ дассенто ‘‘манопадоса’’нти упад̣д̣хага̄тхама̄ха. тассаттхо – аккут̣т̣хо манопадосам̣ раккхеййа, вандито санто анун̣н̣ато чаре, ран̃н̃а̄пи вандито сама̄но ‘‘мам̣ вандатӣ’’ти уддхаччам̣ на̄паджджеййа.
709. ида̄ни ¶ аран̃н̃ӯпанибаддхакилесаппаха̄нам̣ дассенто ‘‘учча̄вача̄’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – аран̃н̃асан̃н̃ите да̄йепи ит̣т̣ха̄нит̣т̣хавасена учча̄вача̄ на̄наппака̄ра̄ а̄рамман̣а̄ ниччхаранти, чаккха̄дӣнам̣ а̄па̄тхама̄гаччханти, те ча кхо аггисикхӯпама̄ парил̣а̄хаджанакат̣т̣хена. йатха̄ ва̄ д̣айхама̄не ване аггисикха̄ на̄наппака̄рата̄йа учча̄вача̄ ниччхаранти, садхӯма̄пи, видхӯма̄пи, нӣла̄пи, пӣта̄пи, ратта̄пи, кхуддака̄пи, маханта̄пи, евам̣ сӣхабйаггхаманусса̄мануссавивидхавихан̇гавирутапуппхапхалапаллава̄дибхедавасена на̄наппака̄рата̄йа да̄йе учча̄вача̄ а̄рамман̣а̄ ниччхаранти бхим̣санака̄пи, раджанӣйа̄пи, досанӣйа̄пи, моханӣйа̄пи. тена̄ха – ‘‘учча̄вача̄ ниччхаранти, да̄йе аггисикхӯпама̄’’ти. евам̣ ниччхарантесу ча учча̄вачесу а̄рамман̣есу йа̄ ка̄чи уййа̄наванача̄рикам̣ гата̄ сама̄на̄ пакатийа̄ ва̄ ванача̄ринийо кат̣т̣хаха̄рика̄дайо рахогатам̣ дисва̄ хаситалапитарудитадунниваттха̄дӣхи на̄рийо муним̣ палобхенти, та̄ су там̣ ма̄ палобхайум̣, та̄ на̄рийо там̣ ма̄ палобхайум̣. йатха̄ на палобхенти, татха̄ карохӣти вуттам̣ хоти.
710-11. евамасса ¶ бхагава̄ га̄ме ча аран̃н̃е ча пат̣ипаттивидхим̣ дассетва̄ ида̄ни сӣласам̣варам̣ ¶ дассенто ‘‘вирато метхуна̄ дхамма̄’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха хитва̄ ка̄ме паропарети метхунадхаммато авасесепи сундаре ча асундаре ча пан̃ча ка̄магун̣е хитва̄. таппаха̄нена хи метхунавирати сусампанна̄ хоти. тена̄ха – ‘‘хитва̄ ка̄ме паропаре’’ти. айаметтха адхиппа̄йо. ‘‘авируддхо’’тиа̄дӣни пана пада̄ни ‘‘на ханеййа, на гха̄тайе’’ти еттха вутта̄йа па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣ийа̄ сампаттидассанаттхам̣ вутта̄ни. татра̄йам̣ сан̇кхепаван̣н̣ана̄ – парапаккхийесу па̄н̣есу авируддхо, аттапаккхийесу аса̄ратто, саббепи сатан̣ханиттан̣хата̄йа тасатха̄варе па̄н̣е джӣвитука̄мата̄йа амаритука̄мата̄йа сукхака̄мата̄йа дуккхапат̣икӯлата̄йа ча ‘‘йатха̄ ахам̣ татха̄ ете’’ти аттасама̄ната̄йа тесу виродхам̣ виненто тенева пака̄рена ‘‘йатха̄ ете татха̄ аха’’нти паресам̣ сама̄ната̄йа ча аттани ануродхам̣ виненто евам̣ убхайатха̄пи ануродхавиродхавиппахӣно хутва̄ маран̣апат̣икӯлата̄йа атта̄нам̣ упамам̣ катва̄ па̄н̣есу йе кечи тасе ва̄ тха̄варе ва̄ па̄н̣е на ханеййа са̄хаттхика̄дӣхи пайогехи, на гха̄тайе а̄н̣аттика̄дӣхӣти.
712. евамасса ¶ метхунавиратипа̄н̣а̄типа̄тавиратимукхена сан̇кхепато па̄тимоккхасам̣варасӣлам̣ ватва̄ ‘‘хитва̄ ка̄ме’’тиа̄дӣхи индрийасам̣варан̃ча дассетва̄ ида̄ни а̄джӣвапа̄рисуддхим̣ дассенто ‘‘хитва̄ иччхан̃ча̄’’тиа̄дима̄ха. тассаттхо – йа̄йам̣ тан̣ха̄ екам̣ ладдха̄ дутийам̣ иччхати, две ладдха̄ татийам̣, сатасахассам̣ ладдха̄ тадуттаримпи иччхатӣти евам̣ аппат̣иладдхависайам̣ иччханато ‘‘иччха̄’’ти вуччати, йо ча̄йам̣ пат̣иладдхависайалуббхано лобхо. там̣ хитва̄ иччхан̃ча лобхан̃ча йаттха сатто путхуджджано, йасмим̣ чӣвара̄дипаччайе техи иччха̄лобхехи путхуджджано сатто лагго пат̣ибаддхо тит̣т̣хати, таттха там̣ убхайампи хитва̄ паччайаттхам̣ ¶ а̄джӣвапа̄рисуддхим̣ авиродхенто н̃а̄н̣ачаккхуна̄ чаккхума̄ хутва̄ имам̣ монеййапат̣ипадам̣ пат̣ипаджджеййа. еван̃хи пат̣ипанно тареййа наракам̣ имам̣, дуппӯран̣ат̣т̣хена наракасан̃н̃итам̣ миччха̄джӣвахетубхӯтам̣ имам̣ паччайатан̣хам̣ тареййа, има̄йа ва̄ пат̣ипада̄йа тареййа̄ти вуттам̣ хоти.
713. евам̣ паччайатан̣ха̄паха̄намукхена а̄джӣвапа̄рисуддхим̣ дассетва̄ ида̄ни бходжане маттан̃н̃ута̄мукхена паччайапарибхогасӣлам̣ тадануса̄рена ча йа̄ва арахаттаппатти, та̄ва пат̣ипадам̣ дассенто ‘‘ӯнӯдаро’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – дхаммена самена ладдхесу итарӣтарачӣвара̄дӣсу паччайесу а̄ха̄рам̣ та̄ва а̄ха̄ренто –
‘‘чатта̄ро пан̃ча а̄лопе, абхутва̄ удакам̣ пиве;
алам̣ пха̄сувиха̄ра̄йа, пахитаттасса бхиккхуно’’ти. (тхерага̄. 983) –
вуттанайена ¶ ӯнаударо асса, на ва̄табхаритабхаста̄ вийа уддхума̄тударо, бхаттасаммадапаччайа̄ тхинамиддхам̣ парихареййа̄ти вуттам̣ хоти. ӯнӯдаро хонтопи ча мита̄ха̄ро асса бходжане маттан̃н̃ӯ, ‘‘нева дава̄йа̄’’тиа̄дина̄ паччавеккхан̣ена гун̣ато досато ча париччхинна̄ха̄ро. евам̣ мита̄ха̄ро сама̄нопи паччайадхутан̇гапарийаттиадхигамавасена чатуббидха̄йа аппиччхата̄йа аппиччхо асса. екам̣сена хи монеййапат̣ипадам̣ пат̣ипаннена бхиккхуна̄ евам̣ аппиччхена бхавитаббам̣. таттха екекасмим̣ паччайе тӣхи сантосехи сантуссана̄ паччайаппиччхата̄. дхутан̇гадхарассева сато ‘‘дхутава̄ти мам̣ паре джа̄нантӯ’’ти аниччханата̄ дхутан̇гаппиччхата̄. бахуссутассева сато ‘‘бахуссутоти ¶ мам̣ паре джа̄нантӯ’’ти аниччханата̄ парийаттиаппиччхата̄ маджджхантикаттхерасса вийа. адхигамасампаннассева сато ‘‘адхигато айам̣ кусалам̣ дхамманти мам̣ паре джа̄нантӯ’’ти аниччханата̄ адхигамаппиччхата̄. са̄ ча арахатта̄дхигамато орам̣ ведитабба̄. арахатта̄дхигаматтхан̃хи айам̣ пат̣ипада̄ти. евам̣ аппиччхопи ча арахаттамаггена ¶ тан̣ха̄лолуппам̣ хитва̄ алолупо асса. евам̣ алолупо хи сада̄ иччха̄йа ниччха̄то аниччхо хоти ниббуто, йа̄йа иччха̄йа чха̄та̄ хонти сатта̄ кхуппипа̄са̄тура̄ вийа атитта̄, та̄йа иччха̄йа аниччхо хоти аниччхатта̄ ча ниччха̄то хоти ана̄туро параматиттиппатто. евам̣ ниччха̄татта̄ ниббуто хоти вӯпасантасаббакилесапарил̣а̄хоти еваметтха уппат̣ипа̄т̣ийа̄ йоджана̄ ведитабба̄.
714. евам̣ йа̄ва арахаттаппатти, та̄вапат̣ипадам̣ катхетва̄ ида̄ни там̣ пат̣ипадам̣ пат̣ипаннасса бхиккхуно арахаттаппаттинит̣т̣хам̣ дхутан̇гасама̄да̄нам̣ сена̄санаваттан̃ча катхенто ‘‘са пин̣д̣ача̄ра’’нти га̄тха̄двайама̄ха. таттха са пин̣д̣ача̄рам̣ чаритва̄ти со бхиккху бхиккхам̣ чаритва̄ бхаттакиччам̣ ва̄ катва̄. ванантамабхиха̄райети апапан̃чито гихипапан̃чена ванам̣ ева гаччхеййа. упат̣т̣хито руккхамӯласминти руккхамӯле т̣хито ва̄ хутва̄. а̄санӯпагатоти а̄санам̣ упагато ва̄ хутва̄, нисинноти вуттам̣ хоти. мунӣти монеййапат̣ипадам̣ пат̣ипанно. еттха ча ‘‘пин̣д̣ача̄рам̣ чаритва̄’’ти имина̄ пин̣д̣апа̄тикан̇гам̣ вуттам̣. йасма̄ пана уккат̣т̣хапин̣д̣апа̄тико сапада̄нача̄рӣ ека̄санико паттапин̣д̣ико кхалупаччха̄бхаттико ча хотийева, течӣварикапам̣сукӯлампи ча сама̄дийатева, тасма̄ има̄нипи чха вутта̄нева хонти. ‘‘ванантамабхиха̄райе’’ти имина̄ пана а̄ран̃н̃икан̇гам̣ вуттам̣, ‘‘упат̣т̣хито руккхамӯласми’’нти имина̄ руккхамӯликан̇гам̣, ‘‘а̄санӯпагато’’ти имина̄ несаджджикан̇гам̣. йатха̄ккамам̣ пана етесам̣ ануломатта̄ аббхока̄сикайатха̄сантхатикасоса̄никан̇га̄ни вутта̄нийева хонтӣти евамета̄йа га̄тха̄йа тераса дхутан̇га̄ни на̄лакаттхерасса катхеси.
715. са джха̄напасуто дхӣроти со ануппаннасса джха̄насса уппа̄данена уппаннасса а̄ваджджанасама̄паджджана̄дхит̣т̣ха̄навут̣т̣ха̄напаччавеккхан̣ехи ¶ ча джха̄несу пасуто ануйутто. дхӣроти дхитисампанно. вананте рамито сийа̄ти ване ¶ абхирато сийа̄, га̄мантасена̄сане на̄бхирамеййа̄ти вуттам̣ хоти. джха̄йетха ¶ руккхамӯласмим̣, атта̄намабхитосайанти на кевалам̣ локийаджджха̄напасутойева сийа̄, апича кхо тасмим̣йева руккхамӯле сота̄паттимагга̄дисампайуттена локуттараджджха̄нена̄пи атта̄нам̣ атӣва тосенто джха̄йетха. парамасса̄саппаттийа̄ хи локуттараджджха̄ненева читтам̣ атӣва туссати, на ан̃н̃ена. тена̄ха – ‘‘атта̄намабхитосайа’’нти. евамима̄йа га̄тха̄йа джха̄напасутата̄йа ванантасена̄сана̄бхиратим̣ арахаттан̃ча катхеси.
716. ида̄ни йасма̄ имам̣ дхаммадесанам̣ сутва̄ на̄лакаттхеро ванантамабхиха̄ретва̄ нира̄ха̄ропи пат̣ипада̄пӯран̣е атӣва уссукко ахоси, нира̄ха̄рена ча саман̣адхаммам̣ ка̄тум̣ на сакка̄. татха̄ каронтасса хи джӣвитам̣ наппаваттати, килесе пана ануппа̄дентена а̄ха̄ро парийеситаббо, айаметтха н̃а̄йо. тасма̄ тасса бхагава̄ апара̄паресупи дивасесу пин̣д̣а̄йа чаритаббам̣, килеса̄ пана на уппа̄детабба̄ти дассанаттхам̣ арахаттаппаттинит̣т̣хам̣йева бхиккха̄ча̄раваттам̣ катхенто ‘‘тато ратйа̄ виваса̄не’’тиа̄дика̄ чха га̄тха̄йо абха̄си. таттха татоти ‘‘са пин̣д̣ача̄рам̣ чаритва̄, ванантамабхиха̄райе’’ти еттха вуттапин̣д̣ача̄равананта̄бхиха̄рато уттарипи. ратйа̄ виваса̄нети раттисаматиккаме, дутийадивасети вуттам̣ хоти. га̄мантамабхиха̄райети а̄бхисама̄ча̄рикаваттам̣ катва̄ йа̄ва бхиккха̄ча̄равела̄, та̄ва вивекаманубрӯхетва̄ гатапачча̄гатаватте вуттанайена каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси каронто га̄мам̣ гаччхеййа. авха̄нам̣ на̄бхинандеййа̄ти ‘‘бханте, амха̄кам̣ гхаре бхун̃джитабба’’нти нимантанам̣, ‘‘дети ну кхо на дети ну кхо сундарам̣ ну кхо дети асундарам̣ ну кхо детӣ’’ти еварӯпам̣ витаккам̣ бходжанан̃ча пат̣ипада̄пӯрако бхиккху на̄бхинандеййа, наппат̣игган̣хеййа̄ти вуттам̣ хоти. йади пана балакка̄рена паттам̣ гахетва̄ пӯретва̄ денти, парибхун̃джитва̄ саман̣адхаммо ка̄таббо, дхутан̇гам̣ на куппати, тадупа̄да̄йа пана там̣ га̄мам̣ на пависитаббам̣. абхиха̄ран̃ча га̄матоти саче га̄мам̣ павит̣т̣хасса па̄тисатехипи бхаттам̣ абхихаранти ¶ , тампи на̄бхинандеййа, тато екаситтхампи наппат̣игган̣хеййа, ан̃н̃адаттху гхарапат̣ипа̄т̣ийа̄ пин̣д̣апа̄тамева чареййа̄ти.
717. на ¶ мунӣ га̄мама̄гамма, кулесу сахаса̄ чарети со ча монаттха̄йа пат̣ипаннако муни га̄мам̣ гато сама̄но кулесу сахаса̄ на чаре, сахасокита̄дианануломикам̣ гихисам̣саггам̣ на а̄паджджеййа̄ти вуттам̣ хоти. гха̄сесанам̣ чхиннакатхо, на ва̄чам̣ пайутам̣ бхан̣ети чхиннакатхо вийа хутва̄ обха̄сапарикатха̄нимиттавин̃н̃аттипайуттам̣ гха̄сесанава̄чам̣ на бхан̣еййа. саче а̄кан̇кхеййа, гила̄но сама̄но ¶ гелан̃н̃апат̣иба̄ханаттха̄йа бхан̣еййа. сена̄санаттха̄йа ва̄ вин̃н̃аттим̣ т̣хапетва̄ обха̄сапарикатха̄нимиттапайуттам̣, авасесапаччайаттха̄йа пана агила̄но нева кин̃чи бхан̣еййа̄ти.
718-9. алаттхам̣ йадиданти имисса̄ пана га̄тха̄йа айаматтхо – га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хо аппаматтакепи кисмин̃чи ладдхе ‘‘алаттхам̣ йам̣ идам̣ са̄дхӯ’’ти чинтетва̄ аладдхе ‘‘на̄латтхам̣ кусала’’нти тампи ‘‘сундара’’нти чинтетва̄ убхайенева ла̄бха̄ла̄бхена со та̄дӣ ниббика̄ро хутва̄ руккхам̣вупаниваттати, йатха̄пи пурисо пхалагавесӣ руккхам̣ упагамма пхалам̣ ладдха̄пи аладдха̄пи ананунӣто аппат̣ихато маджджхаттойева хутва̄ гаччхати, евам̣ кулам̣ упагамма ла̄бхам̣ ладдха̄пи аладдха̄пи маджджхаттова хутва̄ гаччхатӣти. са паттапа̄н̣ӣ ти га̄тха̄ утта̄наттха̄ва.
720. учча̄вача̄ти имисса̄ га̄тха̄йа самбандхо – евам̣ бхиккха̄ча̄раваттасампанно хутва̄пи та̄ватакенева тут̣т̣хим̣ ана̄паджджитва̄ пат̣ипадам̣ а̄родхеййа. пат̣ипаттиса̄ран̃хи са̄санам̣. са̄ ча̄йам̣ учча̄вача̄…пе… мутанти. тассаттхо – са̄ ча̄йам̣ маггапат̣ипада̄ уттаманихӣнабхедато учча̄вача̄ буддхасаман̣ена пака̄сита̄. сукха̄пат̣ипада̄ хи кхиппа̄бхин̃н̃а̄ учча̄, дуккха̄пат̣ипада̄ дандха̄бхин̃н̃а̄ авача̄. итара̄ две екенан̇гена учча̄, екена авача̄. пат̣хама̄ ева ва̄ учча̄, итара̄ тиссопи авача̄. та̄йа чета̄йа учча̄йа авача̄йа ва̄ пат̣ипада̄йа на па̄рам̣ дигун̣ам̣ йанти. ‘‘дугун̣а’’нти ва̄ па̄т̣хо, екамаггена ¶ двиккхаттум̣ нибба̄нам̣ на йантӣти аттхо. касма̄? йена маггена йе килеса̄ пахӣна̄, тесам̣ пуна аппаха̄таббато. етена париха̄надхамма̄бха̄вам̣ дӣпети. найидам̣ екагун̣ам̣ мутанти тан̃ча идам̣ па̄рам̣ екаккхаттум̣йева пхусана̄рахампи на хоти. касма̄? екена маггена саббакилесаппаха̄на̄бха̄вато. етена екамаггенева арахатта̄бха̄вам̣ дӣпети.
721. ида̄ни ¶ пат̣ипада̄нисам̣сам̣ дассенто ‘‘йасса ча висата̄’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – йасса ча евам̣ пат̣ипаннасса бхиккхуно та̄йа пат̣ипада̄йа пахӣнатта̄ ат̣т̣хасататан̣ха̄вичаритабха̄вена висататта̄ висата̄ тан̣ха̄ наттхи, тасса килесасотаччхедена чхиннасотасса кусала̄кусалаппаха̄нена кичча̄киччаппахӣнасса ра̄гаджо ва̄ досаджо ва̄ аппаматтакопи парил̣а̄хо на виджджатӣти.
722. ида̄ни йасма̄ има̄ га̄тха̄йо сутва̄ на̄лакаттхерасса читтам̣ удапа̄ди – ‘‘йади еттакам̣ монеййам̣ сукарам̣ на дуккарам̣, сакка̄ аппакасирена пӯрету’’нти, тасма̄сса бхагава̄ ‘‘дуккарамева монеййа’’нти дассенто пуна ‘‘монеййам̣ те упан̃н̃исса’’нтиа̄дима̄ха. таттха упан̃н̃иссанти упан̃н̃а̄пеййам̣, катхайиссанти вуттам̣ хоти. кхурадха̄ра̄ упама̄ асса̄ти кхурадха̄рӯпамо ¶ . бхавети бхавеййа. ко адхиппа̄йо? монеййам̣ пат̣ипанно бхиккху кхурадха̄рам̣ упамам̣ катва̄ паччайесу ваттеййа. йатха̄ мадхудиддхам̣ кхурадха̄рам̣ лиханто, чхедато, дживхам̣ раккхати, евам̣ дхаммена ладдхе паччайе парибхун̃джанто читтам̣ килесуппаттито раккхеййа̄ти вуттам̣ хоти. паччайа̄ хи парисуддхена н̃а̄йена ладдхун̃ча анаваджджапарибхогена парибхун̃джитун̃ча на сукхена сакка̄ти бхагава̄ паччайанисситамева бахусо бхан̣ати. дживха̄йа та̄лума̄хачча, ударе сан̃н̃ато сийа̄ти дживха̄йа та̄лум̣ уппӣл̣етва̄пи расатан̣хам̣ виноденто килит̣т̣хена маггена уппаннапаччайе асеванто ударе сам̣йато сийа̄.
723. алӣначитто ча сийа̄ти ¶ ниччам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бха̄вана̄йа ат̣т̣хитака̄рита̄йа акусӣтачитто ча бхавеййа. на ча̄пи баху чинтайети н̃а̄тиджанапада̄маравитаккавасена ча бахум̣ на чинтеййа. нира̄магандхо асито, брахмачарийапара̄йан̣оти никкилесо ча хутва̄ тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи кисмин̃чи бхаве аниссито сиккха̄ттайасакаласа̄санабрахмачарийапара̄йан̣о ева бхавеййа.
724-5. ека̄санасса̄ти вивитта̄санасса. а̄санамукхена четтха саббаирийа̄патха̄ вутта̄. йато саббаирийа̄патхесу екӣбха̄васса сиккхеййа̄ти вуттам̣ хотӣти ведитаббам̣. ека̄санасса̄ти ча сампада̄навачанаметам̣. саман̣ӯпа̄санасса ¶ ча̄ти саман̣ехи упа̄ситаббасса ат̣т̣хатим̣са̄рамман̣абха̄вана̄нуйогасса, саман̣а̄нам̣ ва̄ упа̄санабхӯтасса ат̣т̣хатим̣са̄рамман̣абхедассева. идампи сампада̄навачанамева, упа̄санаттханти вуттам̣ хоти. еттха ча ека̄санена ка̄йавивеко, саман̣ӯпа̄санена читтавивеко вутто хотӣти ведитаббо. екаттам̣ монамаккха̄танти евамидам̣ ка̄йачиттавивекавасена ‘‘екаттам̣ мона’’нти аккха̄там̣. еко че абхирамиссасӣти идам̣ пана уттарага̄тха̄пеккхам̣ падам̣, ‘‘атха бха̄хиси дасадиса̄’’ти имина̄ асса самбандхо.
бха̄хисӣти бха̄сиссаси пака̄сессаси. имам̣ пат̣ипадам̣ бха̄венто саббадиса̄су киттийа̄ па̄кат̣о бхависсасӣти вуттам̣ хоти. сутва̄ дхӣра̄нантиа̄дӣнам̣ пана чатуннам̣ пада̄нам̣ айаматтхо – йена ча киттигхосена бха̄хиси дасадиса̄ там̣ дхӣра̄нам̣ джха̄йӣнам̣ ка̄мача̄гинам̣ нигхосам̣ сутва̄ атха твам̣ тена уддхаччам̣ ана̄паджджитва̄ бхиййо хирин̃ча саддхан̃ча кареййа̄си, тена гхосена хара̄йама̄но ‘‘ниййа̄никапат̣ипада̄ айа’’нти саддхам̣ уппа̄детва̄ уттари пат̣ипаттимева брӯхеййа̄си. ма̄макоти еван̃хи санте мама са̄вако хотӣти.
726. там̣ надӣхӣти йам̣ там̣ майа̄ ‘‘хирин̃ча саддхан̃ча бхиййо куббетха̄’’ти вадата̄ ‘‘уддхаччам̣ ¶ на ка̄табба’’нти вуттам̣, там̣ имина̄ надӣнидассанена̄пи джа̄на̄тха, таббипарийа̄йан̃ча соббхесу ча падаресуча джа̄на̄тха. соббхесӯти ма̄тика̄су ¶ . падаресӯти дарӣсу. катхам̣? сан̣анта̄ йанти кусоббха̄, тун̣хӣ йанти маходадхӣти. кусоббха̄ хи соббхападара̄дибхеда̄ сабба̄пи куннадийо сан̣анта̄ саддам̣ каронта̄ уддхата̄ хутва̄ йанти, ган̇га̄дибхеда̄ пана маха̄надийо тун̣хӣ йанти, евам̣ ‘‘монеййам̣ пӯремӣ’’ти уддхато хоти ама̄мако, ма̄мако пана хирин̃ча саддхан̃ча уппа̄детва̄ нӣчачиттова хоти.
727-9. кин̃ча бхиййо – йадӯнакам̣…пе… пан̣д̣итоти. таттха сийа̄ – саче ад̣д̣хакумбхӯпамо ба̄ло сан̣антата̄йа, рахадо пӯрова пан̣д̣ито сантата̄йа, атха касма̄ буддхасаман̣о евам̣ дхаммадесана̄бйа̄ват̣о хутва̄ бахум̣ бха̄сатӣти имина̄ самбандхена ‘‘йам̣ саман̣о’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – йам̣ буддхасаман̣о бахум̣ бха̄сати упетам̣ аттхасан̃хитам̣, аттхупетам̣ ¶ дхаммупетан̃ча хитена ча сам̣хитам̣, там̣ на уддхаччена, апича кхо джа̄нам̣ со дхаммам̣ десети дивасампи десенто ниппапан̃чова хутва̄. тасса хи саббам̣ вачӣкаммам̣ н̃а̄н̣а̄нупариватти. евам̣ десенто ча ‘‘идамасса хитам̣ идамасса хита’’нти на̄наппака̄рато джа̄нам̣ со баху бха̄сати, на кевалам̣ бахубха̄н̣ита̄йа. аваса̄нага̄тха̄йа самбандхо – евам̣ та̄ва саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена саманна̄гато буддхасаман̣о джа̄нам̣ со дхаммам̣ десети, джа̄нам̣ со баху бха̄сати. тена деситам̣ пана дхаммам̣ ниббедхабха̄гийенева н̃а̄н̣ена йо ча джа̄нам̣ сам̣йататто, джа̄нам̣ на баху бха̄сати, са муни монамарахати, са муни монамаджджхага̄ти. тассаттхо – там̣ дхаммам̣ джа̄нанто сам̣йататто гуттачитто хутва̄ йам̣ бха̄ситам̣ сатта̄нам̣ хитасукха̄вахам̣ на хоти, там̣ джа̄нам̣ на баху бха̄сати. со евам̣видхо монаттхам̣ пат̣ипаннако муни монеййапат̣ипада̄сан̇кха̄там̣ монам̣ арахати. на кевалан̃ча арахатийева, апича кхо пана са муни арахаттамагган̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ монам̣ аджджхага̄ иччева ведитабботи арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.
там̣ сутва̄ на̄лакаттхеро тӣсу т̣ха̄несу аппиччхо ахоси дассане саване пуччха̄йа̄ти. со хи десана̄парийоса̄не пасанначитто ¶ бхагавантам̣ вандитва̄ ванам̣ павит̣т̣хо, пуна ‘‘ахо вата̄хам̣ бхагавантам̣ пассеййа’’нти лолабха̄вам̣ на джанеси. айамасса дассане аппиччхата̄. татха̄ ‘‘ахо вата̄хам̣ пуна дхаммадесанам̣ сун̣еййа’’нти лолабха̄вам̣ на джанеси. айамасса саване аппиччхата̄. татха̄ ‘‘ахо вата̄хам̣ пуна монеййапат̣ипадам̣ пуччхеййа’’нти лолабха̄вам̣ на джанеси. айамасса пуччха̄йа аппиччхата̄.
со евам̣ аппиччхо сама̄но паббатапа̄дам̣ пависитва̄ екаванасан̣д̣е две диваса̄ни на васи ¶ , екаруккхамӯле две диваса̄ни на нисӣди, екага̄ме две диваса̄ни пин̣д̣а̄йа на па̄виси. ити ванато ванам̣, руккхато руккхам̣, га̄мато га̄мам̣ а̄хин̣д̣анто анурӯпапат̣ипадам̣ пат̣ипаджджитва̄ аггапхале патит̣т̣ха̄си. атха йасма̄ монеййапат̣ипадам̣ уккат̣т̣хам̣ катва̄ пӯренто бхиккху саттева ма̄са̄ни джӣвати, маджджхимам̣ катва̄ пӯренто сатта васса̄ни, мандам̣ катва̄ пӯренто сол̣аса васса̄ни. айан̃ча уккат̣т̣хам̣ катва̄ пӯреси, тасма̄ сатта ма̄се т̣хатва̄ аттано а̄йусан̇кха̄рапариккхайам̣ н̃атва̄ нха̄йитва̄ нива̄сетва̄ ка̄йабандханам̣ бандхитва̄ дигун̣ам̣ сан̇гха̄т̣им̣ па̄рупитва̄ дасабала̄бхимукхо пан̃чапатит̣т̣хитам̣ вандитва̄ ан̃джалим̣ ¶ паггахетва̄ хин̇гулакапаббатам̣ нисса̄йа т̣хитакова анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи. тасса париниббутабха̄вам̣ н̃атва̄ бхагава̄ бхиккхусан̇гхена саддхим̣ таттха гантва̄ сарӣракиччам̣ катва̄ дха̄туйо га̄ха̄петва̄ четийам̣ патит̣т̣ха̄петва̄ агама̄сӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа на̄лакасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
12. двайата̄нупассана̄суттаван̣н̣ана̄
евам̣ ¶ ме сутанти двайата̄нупассана̄суттам̣. ка̄ уппатти? имасса суттасса аттаджджха̄сайато уппатти. аттаджджха̄сайена хи бхагава̄ имам̣ суттам̣ десеси. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро панасса аттхаван̣н̣ана̄йамева а̄ви бхависсати. таттха ¶ евам̣ ме сутантиа̄дӣни вуттанайа̄нева. пубба̄ра̄мети са̄ваттхинагарасса пураттхимадиса̄йам̣ а̄ра̄ме. мига̄рама̄ту па̄са̄дети еттха виса̄кха̄ упа̄сика̄ аттано сасурена мига̄рена сет̣т̣хина̄ ма̄тут̣т̣ха̄не т̣хапитатта̄ ‘‘мига̄рама̄та̄’’ти вуччати. та̄йа мига̄рама̄туйа̄ навакот̣иаггханакам̣ маха̄лата̄пил̣андханам̣ виссаджджетва̄ ка̄ра̄пито па̄са̄до хет̣т̣ха̄ ча упари ча пан̃ча пан̃ча габбхасата̄ни катва̄ сахассакӯт̣а̄га̄рагаббхо, со ‘‘мига̄рама̄тупа̄са̄до’’ти вуччати. тасмим̣ мига̄рама̄ту па̄са̄де.
тена кхо пана самайена бхагава̄ти йам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхим̣ нисса̄йа пубба̄ра̄ме мига̄рама̄ту па̄са̄де вихарати, тена самайена. тадахупосатхети тасмим̣ аху упосатхе, упосатхадивасети вуттам̣ хоти. паннарасети идам̣ упосатхаггахан̣ена сампатта̄васесупосатхапат̣иккхепавачанам̣. пун̣н̣а̄йа пун̣н̣ама̄йа раттийа̄ти паннарасадивасатта̄ дивасаган̣ана̄йа аббха̄диупаккилесавирахатта̄ раттигун̣асампаттийа̄ ча пун̣н̣атта̄ пун̣н̣а̄йа, парипун̣н̣ачандатта̄ пун̣н̣ама̄йа ча раттийа̄. бхиккхусан̇гхапаривутоти бхиккхусан̇гхена паривуто. аббхока̄се нисинно хотӣти мига̄рама̄ту ратанапа̄са̄дапаривен̣е аббхока̄се упари аппат̣иччханне ока̄се пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисинно хоти. тун̣хӣбхӯтам̣ тун̣хӣбхӯтанти атӣва тун̣хӣбхӯтам̣, йато йато ва̄ анувилокети ¶ , тато тато тун̣хӣбхӯтам̣, тун̣хӣбхӯтам̣ ва̄ча̄йа, пуна тун̣хӣбхӯтам̣ ка̄йена. бхиккхусан̇гхам̣ анувилокетва̄ти там̣ парива̄ретва̄ нисиннам̣ анекасахассабхиккхупарима̄н̣ам̣ тун̣хӣбхӯтам̣ тун̣хӣбхӯтам̣ бхиккхусан̇гхам̣ ‘‘еттака̄ еттха сота̄панна̄, еттака̄ сакада̄га̄мино, еттака̄ ана̄га̄мино еттака̄ а̄раддхавипассака̄ калйа̄н̣апутхуджджана̄, имасса бхиккхусан̇гхасса кӣдисӣ дхаммадесана̄ саппа̄йа̄’’ти саппа̄йадхаммадесана̄париччхеданаттхам̣ ито чито ча вилокетва̄.
йе ¶ те, бхиккхаве, кусала̄ дхамма̄ти йе те а̄рогйат̣т̣хена анаваджджат̣т̣хена ит̣т̣хапхалат̣т̣хена косалласамбхӯтат̣т̣хена ча кусала̄ саттатим̣сабодхипаккхийадхамма̄, таджджотака̄ ва̄ парийаттидхамма̄. арийа̄ ¶ ниййа̄ника̄ самбодхага̄миноти упагантаббат̣т̣хена арийа̄, локато ниййа̄нат̣т̣хена ниййа̄ника̄, самбодхасан̇кха̄там̣ арахаттам̣ гаманат̣т̣хена самбодхага̄мино. тесам̣ во бхиккхаве…пе… савана̄йа, тесам̣ бхиккхаве кусала̄нам̣…пе… самбодхага̄мӣнам̣ ка̄ упаниса̄, ким̣ ка̄ран̣ам̣, ким̣ пайоджанам̣ тумха̄кам̣ савана̄йа, киматтхам̣ тумхе те дхамме сун̣а̄тха̄ти вуттам̣ хоти. йа̄вадева двайата̄нам̣ дхамма̄нам̣ йатха̄бхӯтам̣ н̃а̄н̣а̄йа̄ти еттха йа̄вадева̄ти париччхеда̄вадха̄ран̣авачанам̣. две авайава̄ етесанти двайа̄, двайа̄ ева двайата̄, тесам̣ двайата̄нам̣. ‘‘двайа̄на’’нтипи па̄т̣хо. йатха̄бхӯтам̣ н̃а̄н̣а̄йа̄ти авипарӣтан̃а̄н̣а̄йа. ким̣ вуттам̣ хоти? йадетам̣ локийалокуттара̄дибхедена двидха̄ ваваттхита̄нам̣ дхамма̄нам̣ випассана̄сан̇кха̄там̣ йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ам̣, етадаттха̄йа на ито бхиййоти, саванена хи еттакам̣ хоти, тадуттари висеса̄дхигамо бха̄вана̄йа̄ти. кин̃ча двайатам̣ вадетха̄ти еттха пана саче, во бхиккхаве, сийа̄, кин̃ча тумхе, бханте, двайатам̣ вадетха̄ти айамадхиппа̄йо. падаттхо пана ‘‘кин̃ча двайата̄бха̄вам̣ вадетха̄’’ти.
(1) тато бхагава̄ двайатам̣ дассенто ‘‘идам̣ дуккха’’нти евама̄дима̄ха. таттха двайата̄нам̣ чатусаччадхамма̄нам̣ ‘‘идам̣ дуккхам̣, айам̣ дуккхасамудайо’’ти евам̣ локийасса екасса авайавасса сахетукасса ва̄ дуккхасса дассанена айам̣ ека̄нупассана̄, итара̄ локуттарасса дутийасса авайавасса саупа̄йасса ва̄ ниродхасса дассанена дутийа̄нупассана̄. пат̣хама̄ четтха татийачатуттхависуддхӣхи хоти, дутийа̄ пан̃чамависуддхийа̄. евам̣ самма̄ двайата̄нупассиноти имина̄ вуттанайена самма̄ двайадхамме анупассантасса сатийа̄ ¶ авиппава̄сена аппаматтасса, ка̄йикачетасикавӣрийа̄та̄пена а̄та̄пино ка̄йе ча джӣвите ча нирапеккхатта̄ ¶ , пахитаттасса. па̄т̣икан̇кханти иччхитаббам̣. дит̣т̣хева дхамме ан̃н̃а̄ти асмим̣йева аттабха̄ве арахаттам̣. сати ва̄ упа̄дисесе ана̄га̄мита̄ти ‘‘упа̄дисеса’’нти пунаббхававасена упа̄да̄таббаккхандхасесам̣ вуччати, тасмим̣ ва̄ сати ана̄га̄мибха̄во пат̣икан̇кхоти дассети. таттха кин̃ча̄пи хет̣т̣химапхала̄нипи евам̣ двайата̄нупассинова хонти, упаримапхалесу пана усса̄хам̣ джаненто евама̄ха.
идамавоча̄тиа̄ди сан̇гӣтика̄ра̄нам̣ вачанам̣. таттха иданти ‘‘йе те, бхиккхаве’’тиа̄дивуттанидассанам̣. етанти ида̄ни ‘‘йе дуккха’’нти евама̄диваттаббага̄тха̄бандханидассанам̣. има̄ ча га̄тха̄ чатусаччадӣпакатта̄ вуттаттхадӣпика̄ ева, евам̣ сантепи га̄тха̄ручика̄нам̣ паччха̄ а̄гата̄нам̣ пуббе вуттам̣ асаматтхата̄йа ануггахетва̄ ‘‘ида̄ни йади вадеййа сундара’’нти а̄кан̇кханта̄нам̣ виккхиттачитта̄нан̃ча аттха̄йа вутта̄. висесаттхадӣпика̄ ва̄ти авипассаке ¶ випассаке ча дассетва̄ тесам̣ ват̣т̣авиват̣т̣адассанато, тасма̄ висесаттхадассанаттхамева вутта̄. еса найо ито парампи га̄тха̄вачанесу.
730. таттха йаттха ча̄ти нибба̄нам̣ дассети. нибба̄не хи дуккхам̣ саббасо упаруджджхати, саббаппака̄рам̣ упаруджджхати, сахетукам̣ упаруджджхати, асесан̃ча упаруджджхати. тан̃ча магганти тан̃ча ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣.
731-3. четовимуттихӣна̄ те, атхо пан̃н̃а̄вимуттийа̄ти еттха арахаттапхаласама̄дхи ра̄гавира̄га̄ четовимутти, арахаттапхалапан̃н̃а̄ авиджджа̄вира̄га̄ пан̃н̃а̄вимуттӣти ведитабба̄. тан̣ха̄чаритена ва̄ аппана̄джха̄набалена килесе виккхамбхетва̄ адхигатам̣ арахаттапхалам̣ ра̄гавира̄га̄ четовимутти, дит̣т̣хичаритена упача̄раджджха̄наматтам̣ ниббаттетва̄ випасситва̄ адхигатам̣ арахаттапхалам̣ авиджджа̄вира̄га̄ пан̃н̃а̄вимутти. ана̄га̄мипхалам̣ ва̄ ка̄мара̄гам̣ сандха̄йа ра̄гавира̄га̄ четовимутти, арахаттапхалам̣ саббаппака̄рато авиджджа̄вира̄га̄ пан̃н̃а̄вимуттӣти. антакирийа̄йа̄ти ват̣т̣адуккхасса антакаран̣аттха̄йа ¶ . джа̄тиджарӯпага̄ти джа̄тиджарам̣ упагата̄, джа̄тиджара̄йа ва̄ упагата̄, на паримуччанти джа̄тиджара̄йа̄ти евам̣ ведитабба̄. сесаметтха а̄дито пабхути па̄кат̣амева. га̄тха̄парийоса̄не ча сат̣т̣химатта̄ бхиккхӯ там̣ ¶ десанам̣ уггахетва̄ випасситва̄ тасмим̣йева а̄сане арахаттам̣ па̄пун̣им̣су. йатха̄ четтха, евам̣ саббава̄ресу.
(2) ато ева бхагава̄ ‘‘сийа̄ ан̃н̃енапи парийа̄йена̄’’тиа̄дина̄ найена на̄наппака̄рато двайата̄нупассанам̣ а̄ха. таттха дутийава̄ре упадхипаччайа̄ти са̄савакаммапаччайа̄. са̄савакамман̃хи идха ‘‘упадхӣ’’ти адхиппетам̣. асесавира̄ганиродха̄ти асесам̣ вира̄гена ниродха̄, асесавира̄гасан̇кха̄та̄ ва̄ ниродха̄.
734. упадхинида̄на̄ти каммапаччайа̄. дуккхасса джа̄типпабхава̄нупассӣти ват̣т̣адуккхасса джа̄тика̄ран̣ам̣ ‘‘упадхӣ’’ти анупассанто. сесаметтха па̄кат̣амева. евам̣ айампи ва̄ро чатта̄ри сачча̄ни дӣпетва̄ арахаттаникӯт̣енева вутто. йатха̄ ча̄йам̣, евам̣ саббава̄ра̄.
(3) таттха татийава̄ре авиджджа̄паччайа̄ти бхавага̄микаммасамбха̄раавиджджа̄паччайа̄. дуккхам̣ пана саббаттха ват̣т̣адуккхамева.
735. джа̄тимаран̣асам̣са̄ранти ¶ кхандханиббаттим̣ джа̄тим̣ кхандхабхедам̣ маран̣ам̣ кхандхапат̣ипа̄т̣им̣ сам̣са̄ран̃ча. ваджантӣти гаччханти упенти. иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄ванти имам̣ мануссабха̄вам̣ ито авасесаан̃н̃аника̄йабха̄ван̃ча. гатӣти паччайабха̄во.
736. авиджджа̄ ха̄йанти авиджджа̄ хи айам̣. виджджа̄гата̄ ча йе сатта̄ти йе ча арахаттамаггавиджджа̄йа килесе виджджхитва̄ гата̄ кхӣн̣а̄савасатта̄. сесамутта̄наттхамева.
(4) чатуттхава̄ре сан̇кха̄рапаччайа̄ти пун̃н̃а̄пун̃н̃а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄рапаччайа̄.
738-9. етама̄дӣнавам̣ н̃атва̄ти йадидам̣ дуккхам̣ сан̇кха̄рапаччайа̄, етам̣ а̄дӣнаванти н̃атва̄. саббасан̇кха̄расаматха̄ти саббесам̣ вуттаппака̄ра̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ магган̃а̄н̣ена саматха̄, упахатата̄йа пхаласаматтхата̄йа̄ти вуттам̣ хоти. сан̃н̃а̄нанти ка̄масан̃н̃а̄дӣнам̣ маггенева упародхана̄. етам̣ н̃атва̄ йатха̄татханти етам̣ ¶ дуккхаккхайам̣ авипарӣтам̣ н̃атва̄. саммаддаса̄ти самма̄дассана̄. саммадан̃н̃а̄йа̄ти сан̇кхатам̣ аничча̄дито, асан̇кхатан̃ча ничча̄дито н̃атва̄. ма̄расам̣йоганти тебхӯмакават̣т̣ам̣. сесамутта̄наттхамева.
(5) пан̃чамава̄ре ¶ вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ти каммасахаджа̄таабхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣апаччайа̄.
741. ниччха̄тоти ниттан̣хо. париниббутоти килесапаринибба̄нена париниббуто хоти. сесам̣ па̄кат̣амева.
(6) чхат̣т̣хава̄ре пхассапаччайа̄ти абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асампайуттапхассапаччайа̄ти аттхо. евам̣ еттха падапат̣ипа̄т̣ийа̄ ваттабба̄ни на̄марӯпасал̣а̄йатана̄ни аватва̄ пхассо вутто. та̄ни хи рӯпамиссакатта̄ каммасампайутта̄нева на хонти, идан̃ча ват̣т̣адуккхам̣ каммато ва̄ самбхавеййа каммасампайуттадхаммато ва̄ти.
742-3. бхавасота̄нуса̄ринанти тан̣ха̄нуса̄ринам̣. парин̃н̃а̄йа̄ти тӣхи парин̃н̃а̄хи париджа̄нитва̄. ан̃н̃а̄йа̄ти арахаттамаггапан̃н̃а̄йа н̃атва̄. упасаме рата̄ти пхаласама̄паттивасена нибба̄не рата̄. пхасса̄бхисамайа̄ти пхассаниродха̄. сесам̣ па̄кат̣амева.
(7) саттамава̄ре ¶ ведана̄паччайа̄ти каммасампайуттаведана̄паччайа̄.
744-5. адуккхамасукхам̣ саха̄ти адуккхамасукхена саха. етам̣ дуккханти н̃атва̄на̄ти етам̣ саббам̣ ведайитам̣ ‘‘дуккхака̄ран̣а’’нти н̃атва̄, випарин̣а̄мат̣т̣хитиан̃н̃а̄н̣адуккхата̄хи ва̄ дуккхам̣ н̃атва̄. мосадхамманти нассанадхаммам̣. палокинанти джара̄маран̣ехи палуджджанадхаммам̣. пхусса пхусса̄ти удайаббайан̃а̄н̣ена пхуситва̄ пхуситва̄. вайам̣ пассанти анте бхан̇гамева пассанто. евам̣ таттха виджа̄натӣти евам̣ та̄ ведана̄ виджа̄на̄ти, таттха ва̄ дуккхабха̄вам̣ виджа̄на̄ти. ведана̄нам̣ кхайа̄ти тато парам̣ магган̃а̄н̣ена каммасампайутта̄нам̣ ведана̄нам̣ кхайа̄. сесамутта̄намева.
(8) ат̣т̣хамава̄ре тан̣ха̄паччайа̄ти каммасамбха̄ратан̣ха̄паччайа̄ ¶ .
747. етама̄дӣнавам̣ н̃атва̄, тан̣хам̣ дуккхасса самбхаванти етам̣ дуккхасса самбхавам̣ тан̣ха̄йа а̄дӣнавам̣ н̃атва̄. сесамутта̄намева.
(9) навамава̄ре упа̄да̄напаччайа̄ти каммасамбха̄раупа̄да̄напаччайа̄.
748-9. бхавоти ¶ випа̄кабхаво кхандхапа̄тубха̄во. бхӯто дуккханти бхӯто самбхӯто ват̣т̣адуккхам̣ нигаччхати. джа̄тасса маран̣анти йатра̄пи ‘‘бхӯто сукхам̣ нигаччхатӣ’’ти ба̄ла̄ ман̃н̃анти, татра̄пи дуккхамева дассенто а̄ха – ‘‘джа̄тасса маран̣ам̣ хотӣ’’ти. дутийага̄тха̄йа йоджана̄ – аничча̄дӣхи саммадан̃н̃а̄йа пан̣д̣ита̄ упа̄да̄наккхайа̄ джа̄тиккхайам̣ нибба̄нам̣ абхин̃н̃а̄йа на гаччханти пунаббхаванти.
(10) дасамава̄ре а̄рамбхапаччайа̄ти каммасампайуттавӣрийапаччайа̄.
751. ана̄рамбхе вимуттиноти ана̄рамбхе нибба̄не вимуттасса. сесамутта̄намева.
(11) ека̄дасамава̄ре а̄ха̄рапаччайа̄ти каммасампайутта̄ха̄рапаччайа̄. апаро найо – чатуббидха̄ сатта̄ рӯпӯпага̄, веданӯпага̄, сан̃н̃ӯпага̄, сан̇кха̄рӯпага̄ти. таттха ека̄дасавидха̄йа ка̄мадха̄туйа̄ сатта̄ рӯпӯпага̄ кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расеванато. рӯпадха̄туйа̄ сатта̄ ан̃н̃атра асан̃н̃ехи веданӯпага̄ пхасса̄ха̄расеванато. хет̣т̣ха̄ тивидха̄йа арӯпадха̄туйа̄ сатта̄ сан̃н̃ӯпага̄ сан̃н̃а̄бхиниббаттаманосан̃четана̄ха̄расеванато ¶ . бхавагге сатта̄ сан̇кха̄рӯпага̄ сан̇кха̄ра̄бхиниббаттавин̃н̃а̄н̣а̄ха̄расеванатоти. евампи йам̣ кин̃чи дуккхам̣ самбхоти, саббам̣ а̄ха̄рапаччайа̄ти ведитаббам̣.
755. а̄рогйанти нибба̄нам̣. сан̇кха̄йа севӣти чатта̄ро паччайе паччавеккхитва̄ севама̄но, ‘‘пан̃чаккхандха̄ два̄даса̄йатана̄ни ат̣т̣ха̄расадха̄туйо’’ти евам̣ ва̄ локам̣ сан̇кха̄йа ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄’’ти н̃а̄н̣ена севама̄но. дхаммат̣т̣хоти чатусаччадхамме т̣хито. сан̇кхйам̣ нопетӣти ‘‘дево’’ти ва̄ ‘‘мануссо’’ти ва̄ а̄дикам̣ сан̇кхйам̣ на гаччхати. сесамутта̄намева.
(12) два̄дасамава̄ре ¶ ин̃джитапаччайа̄ти тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хикаммакилесаин̃джитесу йато куточи каммасамбха̄рин̃джитапаччайа̄.
757. еджам̣ воссаджджа̄ти тан̣хам̣ чаджитва̄. сан̇кха̄ре упарундхийа̄ти каммам̣ каммасампайутте ча сан̇кха̄ре ниродхетва̄. сесамутта̄намева.
(13) терасамава̄ре ¶ нисситасса чалитанти тан̣ха̄йа тан̣ха̄дит̣т̣хима̄нехи ва̄ кхандхе нисситасса сӣхасутте (сам̣. ни. 3.78) дева̄нам̣ вийа бхайачаланам̣ хоти. сесамутта̄намева.
(14) чуддасамава̄ре рӯпехӣти рӯпабхавехи рӯпасама̄паттӣхи ва̄. арӯпа̄ти арӯпабхава̄ арӯпасама̄паттийо ва̄. ниродхоти нибба̄нам̣.
761. маччуха̄йиноти маран̣амаччу килесамаччу девапуттамаччуха̄йино, тивидхампи там̣ маччум̣ хитва̄ га̄миноти вуттам̣ хоти. сесамутта̄намева.
(15) паннарасамава̄ре йанти на̄марӯпам̣ сандха̄йа̄ха. тан̃хи локена дхувасубхасукхаттавасена ‘‘идам̣ сачча’’нти упаниджджха̄йитам̣ дит̣т̣хама̄локитам̣. тадамарийа̄нанти идам̣ арийа̄нам̣, ануна̄сикаика̄ралопам̣ катва̄ вуттам̣. етам̣ муса̄ти етам̣ дхува̄дивасена гахитампи муса̄, на та̄дисам̣ хотӣти. пуна йанти нибба̄нам̣ сандха̄йа̄ха. тан̃хи локена рӯпаведана̄дӣнамабха̄вато ‘‘идам̣ муса̄ наттхи кин̃чӣ’’ти упаниджджха̄йитам̣. тадамарийа̄нам̣ етам̣ саччанти там̣ идам̣ арийа̄нам̣ етам̣ никкилесасан̇кха̄та̄ субхабха̄ва̄, паваттидуккхапат̣ипаккхасан̇кха̄та̄ сукхабха̄ва̄, аччантасантисан̇кха̄та̄ ¶ ниччабха̄ва̄ ча анапагаманена параматтхато ‘‘сачча’’нти йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа судит̣т̣хам̣.
762-3. анаттани аттама̄нинти анаттани на̄марӯпе аттама̄ним̣. идам̣ саччанти ман̃н̃атӣти идам̣ на̄марӯпам̣ дхува̄дивасена ‘‘сачча’’нти ман̃н̃ати. йена йена хӣти йена йена рӯпе ва̄ ведана̄йа ва̄ ‘‘мама рӯпам̣, мама ведана̄’’тиа̄дина̄ найена ман̃н̃анти. тато танти тато ман̃н̃ита̄ка̄ра̄ там̣ на̄марӯпам̣ хоти ан̃н̃атха̄. ким̣ ка̄ран̣ам̣? тан̃хи тасса муса̄ хоти, йасма̄ там̣ йатха̄ман̃н̃ита̄ка̄ра̄ ¶ муса̄ хоти, тасма̄ ан̃н̃атха̄ хотӣти аттхо. касма̄ пана муса̄ хотӣти? мосадхамман̃хи иттарам̣, йасма̄ йам̣ иттарам̣ париттапаччупат̣т̣ха̄нам̣, там̣ мосадхаммам̣ нассанадхаммам̣ хоти, татха̄рӯпан̃ча на̄марӯпанти. сачча̄бхисамайа̄ти сачча̄вабодха̄. сесамутта̄намева.
(16) сол̣асамава̄ре йанти чхаббидхамит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ сандха̄йа̄ха. тан̃хи локена салабхамаччхамаккат̣а̄дӣхи падӣпабал̣исалепа̄дайо вийа ‘‘идам̣ сукха’’нти ¶ упаниджджха̄йитам̣. тадамарийа̄нам̣ етам̣ дуккханти там̣ идам̣ арийа̄нам̣ ‘‘ка̄ма̄ хи читра̄ мадхура̄ манорама̄, вирӯпарӯпена матхенти читта’’нтиа̄дина̄ (су. ни. 50; чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 136) найена ‘‘етам̣ дуккха’’нти йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа судит̣т̣хам̣. пуна йанти нибба̄намева сандха̄йа̄ха. тан̃хи локена ка̄магун̣а̄бха̄ва̄ ‘‘дуккха’’нти упаниджджха̄йитам̣. тадамарийа̄нанти там̣ идам̣ арийа̄нам̣ параматтхасукхато ‘‘етам̣ сукха’’нти йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа судит̣т̣хам̣.
765-6. кевала̄ти анавасеса̄. ит̣т̣ха̄ти иччхита̄ паттхита̄. канта̄ти пийа̄. мана̄па̄ти манавуд̣д̣хикара̄. йа̄вататтхӣти вуччатӣти йа̄вата̄ ете чха а̄рамман̣а̄ аттхӣти вуччанти. вачанабйаттайо ведитаббо. ете воти еттха воти нипа̄таматтам̣.
767-8. сукханти дит̣т̣хамарийехи, сакка̄йассупародхананти ‘‘сукха’’мити арийехи пан̃чаккхандханиродхо дит̣т̣хо, нибба̄нанти вуттам̣ хоти. паччанӣкамидам̣ хотӣти пат̣иломамидам̣ дассанам̣ хоти. пассатанти пассанта̄нам̣, пан̣д̣ита̄нанти вуттам̣ хоти. йам̣ парети еттха йанти ваттхука̄ме сандха̄йа̄ха. пуна йам̣ парети еттха нибба̄нам̣.
769-71. пасса̄ти сота̄рам̣ а̄лапати. дхамманти нибба̄надхаммам̣. сампамӯл̣хеттхавиддасӯти сампамӯл̣ха̄ еттха авиддасӯ ба̄ла̄. ким̣ка̄ран̣ам̣ сампамӯл̣ха̄? нивута̄нам̣ тамо хоти ¶ , андхака̄ро апассатам̣ ¶ , ба̄ла̄нам̣ авиджджа̄йа нивута̄нам̣ оттхат̣а̄нам̣ андхабха̄вакаран̣о тамо хоти, йена нибба̄надхаммам̣ дат̣т̣хум̣ на сакконти. сатан̃ча виват̣ам̣ хоти, а̄локо пассата̄мива̄ти сатан̃ча саппуриса̄нам̣ пан̃н̃а̄дассанена пассатам̣ а̄локова виват̣ам̣ хоти нибба̄нам̣. сантике на виджа̄нанти, мага̄ дхаммассаковида̄ти йам̣ аттано сарӣре тачапан̃чакаматтам̣ париччхиндитва̄ анантарамева адхигантаббато, аттано кхандха̄нам̣ ва̄ ниродхаматтато сантике нибба̄нам̣, там̣ евам̣ сантике сантампи на виджа̄нанти магабхӯта̄ джана̄ магга̄маггадхаммасса саччадхаммасса ва̄ аковида̄, саббатха̄ бхавара̄га…пе… сусамбудхо. таттха ма̄радхеййа̄нупаннехӣти тебхӯмакават̣т̣ам̣ анупаннехи.
772. паччхимага̄тха̄йа ¶ самбандхо ‘‘евам̣ асусамбудхам̣ ко ну ан̃н̃атра марийехӣ’’ти. тассаттхо – т̣хапетва̄ арийе ко ну ан̃н̃о нибба̄нападам̣ джа̄нитум̣ арахати, йам̣ падам̣ чатуттхена арийамаггена саммадан̃н̃а̄йа анантарамева ана̄сава̄ хутва̄ килесапаринибба̄нена париниббанти, саммадан̃н̃а̄йа ва̄ ана̄сава̄ хутва̄ анте анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббантӣти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.
аттамана̄ти тут̣т̣хамана̄. абхинандунти абхинандим̣су. имасмин̃ча пана веййа̄каран̣асминти имасмим̣ сол̣асаме веййа̄каран̣е. бхан̃н̃ама̄нети бхан̣ийама̄не. сесам̣ па̄кат̣амева.
евам̣ саббесупи сол̣асасу веййа̄каран̣есу сат̣т̣химатте сат̣т̣химатте катва̄ сат̣т̣хиадхика̄нам̣ наваннам̣ бхиккхусата̄нам̣ анупа̄да̄йа а̄савехи читта̄ни вимуччим̣су, сол̣асаккхаттум̣ чатта̄ри чатта̄ри катва̄ чатусат̣т̣хи сачча̄неттха венеййавасена на̄наппака̄рато десита̄нӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа двайата̄нупассана̄суттаван̣н̣ана̄
нит̣т̣хитта̄.
нит̣т̣хито ча татийо вагго аттхаван̣н̣ана̄найато, на̄мена
маха̄вагготи.
4. ат̣т̣хакавагго
1. ка̄масуттаван̣н̣ана̄
773. ка̄мам̣ ¶ ¶ ¶ ка̄майама̄насса̄ти ка̄масуттам̣. ка̄ уппатти? бхагавати кира са̄ваттхийам̣ вихаранте ан̃н̃атаро бра̄хман̣о са̄ваттхийа̄ джетаванасса ча антаре ачираватӣнадӣтӣре ‘‘йавам̣ ваписса̄мӣ’’ти кхеттам̣ касати. бхагава̄ бхиккхусан̇гхапаривуто пин̣д̣а̄йа пависанто там̣ дисва̄ а̄вадждженто аддаса – ‘‘асса бра̄хман̣асса йава̄ винассиссантӣ’’ти, пуна упаниссайасампаттим̣ а̄вадждженто часса сота̄паттипхаласса упаниссайам̣ аддаса. ‘‘када̄ па̄пун̣еййа̄’’ти а̄вадждженто ‘‘сассе винат̣т̣хе сока̄бхибхӯто дхаммадесанам̣ сутва̄’’ти аддаса. тато чинтеси – ‘‘сача̄хам̣ тада̄ ева бра̄хман̣ам̣ упасан̇камисса̄ми, на ме ова̄дам̣ сотаббам̣ ман̃н̃иссати. на̄на̄ручика̄ хи бра̄хман̣а̄, ханда, нам̣ ито пабхутийева сан̇ган̣ха̄ми, евам̣ майи мудучитто хутва̄ тада̄ ова̄дам̣ соссатӣ’’ти бра̄хман̣ам̣ упасан̇камитва̄ а̄ха – ‘‘ким̣, бра̄хман̣а, каросӣ’’ти. бра̄хман̣о ‘‘евам̣ учча̄кулӣно саман̣о готамо майа̄ саддхим̣ пат̣исантха̄рам̣ каротӣ’’ти та̄ватакенева бхагавати пасанначитто хутва̄ ‘‘кхеттам̣, бхо готама, каса̄ми йавам̣ ваписса̄мӣ’’ти а̄ха. атха са̄рипуттаттхеро чинтеси – ‘‘бхагава̄ бра̄хман̣ена саддхим̣ пат̣исантха̄рам̣ ака̄си, на ча ахету аппаччайа̄ татха̄гата̄ евам̣ каронти, ханда̄хампи тена саддхим̣ пат̣исантха̄рам̣ каромӣ’’ти бра̄хман̣ам̣ упасан̇камитва̄ татхева пат̣исантха̄рамака̄си. евам̣ маха̄моггалла̄наттхеро сеса̄ ча асӣти маха̄са̄вака̄. бра̄хман̣о атӣва аттамано ахоси.
атха бхагава̄ сампаджджама̄непи сассе екадивасам̣ катабхаттакиччо са̄ваттхито джетаванам̣ гаччханто магга̄ оккамма бра̄хман̣асса сантикам̣ гантва̄ а̄ха – ‘‘сундарам̣ те, бра̄хман̣а, йаваккхетта’’нти. ‘‘евам̣, бхо готама, сундарам̣, саче сампаджджиссати, тумха̄кампи сам̣вибха̄гам̣ ¶ карисса̄мӣ’’ти. атхасса чатума̄саччайена йава̄ ниппхаджджим̣су. тасса ‘‘аджджа ва̄ све ва̄ ла̄йисса̄мӣ’’ти уссуккам̣ курума̄нассева маха̄мегхо ут̣т̣хахитва̄ саббараттим̣ васси. ачираватӣ надӣ пӯра̄ а̄гантва̄ саббам̣ йавам̣ вахи. бра̄хман̣о саббараттим̣ анаттамано хутва̄ пабха̄те надӣтӣрам̣ гато саббам̣ сассавипаттим̣ дисва̄ ‘‘винат̣т̣хомхи, катхам̣ да̄ни джӣвисса̄мӣ’’ти балавасокам̣ уппа̄деси ¶ . бхагава̄пи тамева ¶ раттим̣ паччӯсасамайе буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто ‘‘аджджа бра̄хман̣асса дхаммадесана̄ка̄ло’’ти н̃атва̄ бхиккха̄ча̄раваттена са̄ваттхим̣ пависитва̄ бра̄хман̣асса гхарадва̄ре ат̣т̣ха̄си. бра̄хман̣о бхагавантам̣ дисва̄ ‘‘сока̄бхибхӯтам̣ мам̣ асса̄сетука̄мо саман̣о готамо а̄гато’’ти чинтетва̄ а̄санам̣ пан̃н̃а̄петва̄ паттам̣ гахетва̄ бхагавантам̣ нисӣда̄песи. бхагава̄ джа̄нантова бра̄хман̣ам̣ пуччхи – ‘‘ким̣ бра̄хман̣а падут̣т̣хачитто виха̄сӣ’’ти? а̄ма, бхо готама, саббам̣ ме йаваккхеттам̣ удакена вӯл̣ханти. атха бхагава̄ ‘‘на, бра̄хман̣а, випанне доманассам̣, сампанне ча соманассам̣ ка̄таббам̣. ка̄ма̄ хи на̄ма сампаджджантипи випаджджантипӣ’’ти ватва̄ тасса бра̄хман̣асса саппа̄йам̣ н̃атва̄ дхаммадесана̄васена имам̣ суттамабха̄си. таттха сан̇кхепато падаттхасамбандхаматтамева ван̣н̣айисса̄ма, виттха̄ро пана ниддесе (маха̄ни. 1) вуттанайенева ведитаббо. йатха̄ ча имасмим̣ сутте, евам̣ ито парам̣ саббасуттесу.
таттха ка̄манти мана̄пийарӯпа̄дитебхӯмакадхаммасан̇кха̄там̣ ваттхука̄мам̣, ка̄майама̄насса̄ти иччхама̄насса. тасса че там̣ самиджджхатӣти тасса ка̄майама̄насса саттасса там̣ ка̄масан̇кха̄там̣ ваттху самиджджхати че, саче со там̣ лабхатӣти вуттам̣ хоти. аддха̄ пӣтимано хотӣти екам̣сам̣ тут̣т̣хачитто хоти. ладдха̄ти лабхитва̄. маччоти сатто. йадиччхатӣти йам̣ иччхати.
774. тасса че ка̄майа̄насса̄ти тасса пуггаласса ка̄ме иччхама̄насса, ка̄мена ва̄ йа̄йама̄насса. чхандаджа̄тасса̄ти ¶ джа̄татан̣хасса. джантуноти саттасса. те ка̄ма̄ париха̄йантӣти те ка̄ма̄ париха̄йанти че. саллавиддхова руппатӣти атха айомайа̄дина̄ саллена виддхо вийа пӣл̣ӣйати.
775. татийага̄тха̄йа сан̇кхепаттхо – йо пана име ка̄ме таттха чхандара̄гавиккхамбханена ва̄ самуччхедена ва̄ аттано па̄дена саппасса сирам̣ ива париваджджети. со бхиккху саббам̣ локам̣ висаритва̄ т̣хитатта̄ локе висаттика̄сан̇кха̄там̣ тан̣хам̣ сато хутва̄ самативаттатӣти.
776-8. тато ¶ пара̄сам̣ тиссаннам̣ га̄тха̄нам̣ айам̣ сан̇кхепаттхо – йо етам̣ са̄ликкхетта̄дим̣ кхеттам̣ ва̄ гхараваттха̄дим̣ ваттхум̣ ва̄ каха̄пан̣асан̇кха̄там̣ хиран̃н̃ам̣ ва̄ гоассабхедам̣ гава̄ссам̣ ва̄ иттхисан̃н̃ика̄ тхийо ва̄ н̃а̄тибандхава̄дӣ бандхӯ ва̄ ан̃н̃е ва̄ мана̄пийарӯпа̄дӣ путху ка̄ме анугиджджхати, там̣ пуггалам̣ абаласан̇кха̄та̄ килеса̄ балӣйанти саханти мадданти, саддха̄бала̄дивирахена ва̄ абалам̣ там̣ пуггалам̣ абала̄ килеса̄ балӣйанти, абалатта̄ балӣйантӣти аттхо. атха там̣ ка̄магиддхам̣ ка̄ме раккхантам̣ ¶ парийесантан̃ча сӣха̄дайо ча па̄кат̣апариссайа̄ ка̄йадуччарита̄дайо ча апа̄кат̣апариссайа̄ мадданти, тато апа̄кат̣апариссайехи абхибхӯтам̣ там̣ пуггалам̣ джа̄тиа̄дидуккхам̣ бхиннам̣ на̄вам̣ удакам̣ вийа анвети. тасма̄ ка̄йагата̄сатиа̄дибха̄вана̄йа джанту сада̄ сато хутва̄ виккхамбханасамуччхедавасена рӯпа̄дӣсу ваттхука̄месу саббаппака̄рампи килесака̄мам̣ паривадждженто ка̄ма̄ни париваджджайе. евам̣ те ка̄ме паха̄йа таппаха̄накарамаггенева чатуббидхампи таре огхам̣ тареййа таритум̣ саккун̣еййа. тато йатха̄ пурисо удакагарукам̣ на̄вам̣ син̃читва̄ лахука̄йа на̄ва̄йа аппакасиренева па̄рагӯ бхавеййа, па̄рам̣ гаччхеййа, евамева аттабха̄вана̄вам̣ килесӯдакагарукам̣ син̃читва̄ лахукена аттабха̄вена па̄рагӯ бхавеййа, саббадхаммапа̄рам̣ нибба̄нам̣ гато бхавеййа, арахаттаппаттийа̄ гаччхеййа ча, анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄тӣти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. десана̄парийоса̄не ¶ бра̄хман̣о ча бра̄хман̣ӣ ча сота̄паттипхале патит̣т̣хахим̣сӯти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа ка̄масуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. гухат̣т̣хакасуттаван̣н̣ана̄
779. сатто ¶ ¶ гуха̄йанти гухат̣т̣хакасуттам̣. ка̄ уппатти? бхагавати кира са̄ваттхийам̣ вихаранте а̄йасма̄ пин̣д̣олабха̄радва̄джо косамбийам̣ гам̣н̇га̄тӣре а̄ват̣т̣акам̣ на̄ма утенасса уййа̄нам̣, таттха агама̄си сӣтале падесе дива̄виха̄рам̣ нисӣдитука̄мо. ан̃н̃ада̄пи ча̄йам̣ гаччхатева таттха пубба̄севанена йатха̄ гавампатиттхеро та̄ватим̣сабхавананти вуттанайаметам̣ ван̇гӣсасуттаван̣н̣ана̄йам̣. со таттха ган̇га̄тӣре сӣтале руккхамӯле сама̄паттим̣ аппетва̄ дива̄виха̄рам̣ нисӣди. ра̄джа̄пи кхо утено там̣ дивасам̣йева уййа̄накӣл̣икам̣ гантва̄ бахудева дивасабха̄гам̣ наччагӣта̄дӣхи уййа̄не кӣл̣итва̄ па̄намадаматто екисса̄ иттхийа̄ ан̇ке сӣсам̣ катва̄ сайи. сеситтхийо ‘‘сутто ра̄джа̄’’ти ут̣т̣хахитва̄ уййа̄не пуппхапхала̄дӣни ган̣хантийо тхерам̣ дисва̄ хироттаппам̣ упат̣т̣ха̄петва̄ ‘‘ма̄ саддам̣ акаттха̄’’ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нива̄ретва̄ аппасадда̄ упасан̇камитва̄ вандитва̄ тхерам̣ сампарива̄ретва̄ нисӣдим̣су. тхеро сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа та̄сам̣ дхаммам̣ десеси, та̄ тут̣т̣ха̄ ‘‘са̄дху са̄дхӯ’’ти ватва̄ сун̣анти.
ран̃н̃о сӣсам̣ ан̇кена̄да̄йа нисинниттхӣ ‘‘има̄ мам̣ оха̄йа кӣл̣антӣ’’ти та̄су исса̄паката̄ ӯрум̣ ча̄летва̄ ра̄джа̄нам̣ пабодхеси. ра̄джа̄ пат̣ибуджджхитва̄ иттха̄га̄рам̣ апассанто ‘‘кухим̣ има̄ васалийо’’ти а̄ха. са̄ а̄ха – ‘‘тумхесу абахуката̄ ‘саман̣ам̣ рамайисса̄ма̄’ти гата̄’’ти. со куддхо тхера̄бхимукхо агама̄си. та̄ иттхийо ра̄джа̄нам̣ дисва̄ екачча̄ ут̣т̣хахим̣су, екачча̄ ‘‘маха̄ра̄джа, паббаджитасса сантике дхаммам̣ сун̣а̄ма̄’’ти на ут̣т̣хахим̣су. со тена бхиййосоматта̄йа ¶ куддхо тхерам̣ авандитва̄ва ‘‘киматтхам̣ а̄гатосӣ’’ти а̄ха. ‘‘вивекаттхам̣ маха̄ра̄джа̄’’ти. со ‘‘вивекаттха̄йа а̄гата̄ евам̣ иттха̄га̄рапаривута̄ нисӣдантӣ’’ти ватва̄ ‘‘тава вивекам̣ катхехӣ’’ти а̄ха. тхеро виса̄радопи вивекакатха̄йа ‘‘на̄йам̣ ан̃н̃а̄тука̄мо пуччхатӣ’’ти тун̣хӣ ахоси. ра̄джа̄ ‘‘саче на катхеси, тамбакипилликехи там̣ кха̄да̄песса̄мӣ’’ти ан̃н̃атарасмим̣ асокаруккхе тамбакипилликапут̣ам̣ ган̣ханто аттанова упари викири. со сарӣрам̣ пун̃чхитва̄ ан̃н̃ам̣ пут̣ам̣ гахетва̄ тхера̄бхимукхо агама̄си. тхеро ‘‘сача̄йам̣ ра̄джа̄ майи апараджджхеййа ¶ , апа̄йа̄бхимукхо бхавеййа̄’’ти там̣ анукампама̄но иддхийа̄ а̄ка̄сам̣ аббхуггантва̄ гато.
тато ¶ иттхийо а̄хам̣су – ‘‘маха̄ра̄джа, ан̃н̃е ра̄джа̄но ӣдисам̣ паббаджитам̣ дисва̄ пуппхагандха̄дӣхи пӯдженти, твам̣ тамбакипилликапут̣ена а̄са̄детум̣ а̄раддхо ахоси, кулавам̣сам̣ на̄сетум̣ ут̣т̣хито’’ти. со аттано досам̣ н̃атва̄ тун̣хӣ хутва̄ уййа̄напа̄лам̣ пуччхи – ‘‘ан̃н̃ампи дивасам̣ тхеро идха̄гаччхатӣ’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа̄’’ти. тена хи йада̄ а̄гаччхати, тада̄ ме а̄рочеййа̄сӣти. со екадивасам̣ тхере а̄гате а̄рочеси. ра̄джа̄пи тхерам̣ упасан̇камитва̄ пан̃хам̣ пуччхитва̄ па̄н̣ехи саран̣ам̣ гато ахоси. тамбакипилликапут̣ена а̄са̄дитадивасе пана тхеро а̄ка̄сена̄гантва̄ пуна патхавийам̣ нимуджджитва̄ бхагавато гандхакут̣ийам̣ уммуджджи. бхагава̄пи кхо даккхин̣ена пассена сато сампаджа̄но сӣхасеййам̣ каппайама̄но тхерам̣ дисва̄ ‘‘ким̣, бха̄радва̄джа, ака̄ле а̄гатосӣ’’ти а̄ха. тхеро ‘‘а̄ма бхагава̄’’ти ватва̄ саббам̣ там̣ паваттим̣ а̄рочеси. там̣ сутва̄ бхагава̄ ‘‘ким̣ кариссати тасса вивекакатха̄ ка̄магун̣агиддхасса̄’’ти ватва̄ даккхин̣ена пассена нипанно ева тхерасса дхаммадесанаттхам̣ имам̣ суттамабха̄си.
таттха саттоти лагго. гуха̄йанти ка̄йе. ка̄йо хи ра̄га̄дӣнам̣ ва̄л̣а̄нам̣ васанока̄сато ‘‘гуха̄’’ти вуччати. бахуна̄бхичханноти бахуна̄ ра̄га̄дикилесаджа̄лена абхиччханно. етена аджджхаттабандханам̣ вуттам̣. тит̣т̣ханти ра̄га̄дивасена тит̣т̣ханто. нароти сатто. моханасмим̣ пага̄л̣хоти моханам̣ вуччати ка̄магун̣а̄. еттха хи деваманусса̄ муйханти, тесу аджджхога̄л̣хо хутва̄ ¶ . етена бахиддха̄бандханам̣ вуттам̣. дӯре вивека̄ хи татха̄видхо соти со татха̄рӯпо наро тивидха̄пи ка̄йавивека̄дика̄ вивека̄ дӯре ана̄санне. ким̣ка̄ран̣а̄? ка̄ма̄ хи локе на хи суппаха̄йа̄, йасма̄ локе ка̄ма̄ суппаха̄йа̄ на хонтӣти вуттам̣ хоти.
780. евам̣ пат̣хамага̄тха̄йа ‘‘дӯре вивека̄ татха̄видхо’’ти са̄дхетва̄ пуна татха̄видха̄нам̣ сатта̄нам̣ дхамматам̣ а̄викаронто ‘‘иччха̄нида̄на̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха иччха̄нида̄на̄ти тан̣ха̄хетука̄. бхаваса̄табаддха̄ти сукхаведана̄димхи бхаваса̄те баддха̄. те дуппамун̃ча̄ти те бхаваса̄таваттхубхӯта̄ ¶ дхамма̄, те ва̄ таттха баддха̄ иччха̄нида̄на̄ сатта̄ дуппамочайа̄. на хи ан̃н̃амоккха̄ти ан̃н̃ена ча мочетум̣ на сакконти. ка̄ран̣авачанам̣ ва̄ етам̣, те сатта̄ дуппамун̃ча̄. касма̄? йасма̄ ан̃н̃ена мочетабба̄ на хонти. йади пана мун̃чеййум̣, сакена тха̄мена мун̃чеййунти айамасса аттхо. паччха̄ пуре ва̄пи апеккхама̄на̄ти ана̄гате атӣте ва̄ ка̄ме апеккхама̄на̄. имева ка̄ме пуримева джаппанти име ва̄ паччуппанне ка̄ме пуриме ва̄ дувидхепи атӣта̄на̄гате балаватан̣ха̄йа паттхайама̄на̄. имесан̃ча двиннам̣ пада̄нам̣ ‘‘те дуппамун̃ча̄ на хи ан̃н̃амоккха̄’’ти имина̄ саха самбандхо ¶ ведитаббо, итаратха̄ ‘‘апеккхама̄на̄ джаппам̣ ким̣ каронти ким̣ ва̄ ката̄’’ти на пан̃н̃а̄йеййум̣.
781-2. евам̣ пат̣хамага̄тха̄йа ‘‘дӯре вивека̄ татха̄видхо’’ти са̄дхетва̄ дутийага̄тха̄йа ча татха̄видха̄нам̣ сатта̄нам̣ дхамматам̣ а̄викатва̄ ида̄ни несам̣ па̄пакаммакаран̣ам̣ а̄викаронто ‘‘ка̄месу гиддха̄’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – те сатта̄ ка̄месу парибхогатан̣ха̄йа гиддха̄ парийесана̄димануйуттатта̄ пасута̄ саммохама̄паннатта̄ памӯл̣ха̄ авагаманата̄йа маччхарита̄йа буддха̄дӣнам̣ вачанам̣ ана̄дийаната̄йа ча авада̄нийа̄. ка̄йависама̄димхи висаме нивит̣т̣ха̄ антака̄ле маран̣адуккхӯпанӣта̄ ‘‘ким̣сӯ бхависса̄ма ито чута̄се’’ти паридевайантӣти. йасма̄ етадева, тасма̄ хи сиккхетха…пе… ма̄ху дхӣра̄ти. таттха сиккхетха̄ти тиссо сиккха̄ а̄паджджеййа. идхева̄ти ¶ имасмим̣йева са̄сане. сесамутта̄намева.
783. ида̄ни йе татха̄ на каронти, тесам̣ бйасанаппаттим̣ дассенто ‘‘пасса̄мӣ’’ти га̄тхама̄ха. таттха пасса̄мӣти мам̣сачаккхуа̄дӣхи пеккха̄ми. локети апа̄йа̄димхи. парипхандама̄нанти ито чито ча пхандама̄нам̣. паджам̣ иманти имам̣ саттака̄йам̣. тан̣хагатанти тан̣ха̄йа гатам̣ абхибхӯтам̣, нипа̄титанти адхиппа̄йо. бхавесӯти ка̄мабхава̄дӣсу. хӣна̄ нара̄ти хӣнакамманта̄ нара̄. маччумукхе лапантӣти антака̄ле сампатте маран̣амукхе паридеванти. авӣтатан̣ха̄сети авигататан̣ха̄. бхава̄бхавесӯти ка̄мабхава̄дӣсу. атха ва̄ бхава̄бхавесӯти бхавабхавесу, пунаппунабхавесӯти вуттам̣ хоти.
784. ида̄ни йасма̄ авӣтатан̣ха̄ евам̣ пханданти ча лапанти ча, тасма̄ тан̣ха̄винайе сама̄дапенто ‘‘мама̄йите’’ти га̄тхама̄ха. таттха мама̄йитети тан̣ха̄дит̣т̣химаматтехи ‘‘мама’’нти париггахите ваттхусмим̣. пассатха̄ти сота̄ре ¶ а̄лапанто а̄ха. етампӣти етампи а̄дӣнавам̣. сесам̣ па̄кат̣амева.
785. еваметтха пат̣хамага̄тха̄йа асса̄дам̣, тато пара̄хи чатӯхи а̄дӣнаван̃ча дассетва̄ ида̄ни саупа̄йам̣ ниссаран̣ам̣ ниссаран̣а̄нисам̣сан̃ча дассетум̣ сабба̄хи ва̄ ета̄хи ка̄ма̄нам̣ а̄дӣнавам̣ ока̄рам̣ сам̣килесан̃ча дассетва̄ ида̄ни неккхамме а̄нисам̣сам̣ дассетум̣ ‘‘убхосу антесӯ’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха убхосу антесӯти пхассапхассасамудайа̄дӣсу двӣсу париччхедесу. винеййа чханданти чхандара̄гам̣ винетва̄. пхассам̣ парин̃н̃а̄йа̄ти чаккхусампхасса̄дипхассам̣, пхасса̄нуса̄рена ва̄ ¶ там̣сампайутте саббепи арӯпадхамме, тесам̣ ваттхудва̄ра̄рамман̣авасена рӯпадхамме ча̄ти сакалампи на̄марӯпам̣ тӣхи парин̃н̃а̄хи париджа̄нитва̄. ана̄нугиддхоти рӯпа̄дӣсу саббадхаммесу агиддхо. йадаттагарахӣ тадакуббама̄ноти йам̣ аттана̄ гарахати, там̣ акурума̄но. налиппатӣ дит̣т̣хасутесу дхӣроти со еварӯпо дхитисампанно дхӣро дит̣т̣хесу ча сутесу ча дхаммесу двиннам̣ лепа̄нам̣ екенапи лепена на липпати. а̄ка̄самива нирупалитто аччантавода̄наппатто хоти.
786. сан̃н̃ам̣ парин̃н̃а̄ти га̄тха̄йа пана айам̣ сан̇кхепаттхо – на кевалан̃ча ¶ пхассамева, апича кхо пана ка̄масан̃н̃а̄дибхедам̣ сан̃н̃ампи, сан̃н̃а̄нуса̄рена ва̄ пуббе вуттанайенева на̄марӯпам̣ тӣхи парин̃н̃а̄хи париджа̄нитва̄ има̄йа пат̣ипада̄йа чатуббидхампи витареййа огхам̣, тато со тин̣н̣огхо тан̣ха̄дит̣т̣хипариггахесу тан̣ха̄дит̣т̣хилепаппаха̄нена нопалитто кхӣн̣а̄савамуни ра̄га̄дисалла̄нам̣ аббӯл̣хатта̄ аббӯл̣хасалло сативепуллаппаттийа̄ аппаматто чарам̣, пуббабха̄ге ва̄ аппаматто чарам̣ тена аппама̄дача̄рена аббӯл̣хасалло хутва̄ сакапараттабха̄ва̄дибхедам̣ на̄сӣсатӣ локамимам̣ паран̃ча, ан̃н̃адаттху чаримачиттаниродха̄ нирупа̄да̄но джа̄таведова паринибба̄тӣти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи дхамманеттит̣т̣хапанамева каронто, на уттарим̣ има̄йа десана̄йа маггам̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ уппа̄деси кхӣн̣а̄савасса деситатта̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа гухат̣т̣хакасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. дут̣т̣хат̣т̣хакасуттаван̣н̣ана̄
787. ваданти ¶ ¶ ве дут̣т̣хамана̄пӣти дут̣т̣хат̣т̣хакасуттам̣. ка̄ уппатти? а̄дига̄тха̄йа та̄ва уппатти – мунисуттанайена бхагавато бхиккхусан̇гхасса ча уппаннала̄бхасакка̄рам̣ асахама̄на̄ титтхийа̄ сундарим̣ парибба̄джикам̣ уййоджесум̣. са̄ кира джанападакалйа̄н̣ӣ сетаваттхапарибба̄джика̄ва ахоси. са̄ сунха̄та̄ суниваттха̄ ма̄ла̄гандхавилепанавибхӯсита̄ бхагавато дхаммам̣ сутва̄ са̄ваттхива̄сӣнам̣ джетаванато никкхаманавела̄йа са̄ваттхито никкхамитва̄ джетавана̄бхимукхӣ гаччхати. мануссехи ча ‘‘кухим̣ гаччхасӣ’’ти пуччхита̄ ‘‘саман̣ам̣ готамам̣ са̄ваке часса рамайитум̣ гаччха̄мӣ’’ти ватва̄ джетаванадва̄ракот̣т̣хаке вичаритва̄ джетаванадва̄ракот̣т̣хаке пидахите нагарам̣ пависитва̄ пабха̄те пуна джетаванам̣ гантва̄ гандхакут̣исамӣпе пуппха̄ни вичинантӣ вийа чарати ¶ . буддхупат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатехи ча мануссехи ‘‘киматтхам̣ а̄гата̄сӣ’’ти пуччхита̄ йам̣кин̃чидева бхан̣ати. евам̣ ад̣д̣хама̄саматте вӣтикканте титтхийа̄ там̣ джӣвита̄ воропетва̄ парикха̄тат̣е никкхипитва̄ пабха̄те ‘‘сундарим̣ на пасса̄ма̄’’ти кола̄халам̣ катва̄ ран̃н̃о ча а̄рочетва̄ тена анун̃н̃а̄та̄ джетаванам̣ пависитва̄ вичинанта̄ вийа там̣ никкхиттат̣т̣ха̄на̄ уддхаритва̄ ман̃чакам̣ а̄ропетва̄ нагарам̣ абхихаритва̄ упаккосам̣ акам̣су. саббам̣ па̄л̣ийам̣ (уда̄. 38) а̄гатанайенева ведитаббам̣.
бхагава̄ там̣ дивасам̣ паччӯсасамайе буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто ‘‘титтхийа̄ аджджа айасам̣ уппа̄дессантӣ’’ти н̃атва̄ ‘‘тесам̣ саддахитва̄ ма̄дисе читтам̣ пакопетва̄ маха̄джано апа̄йа̄бхимукхо ма̄ ахосӣ’’ти гандхакут̣идва̄рам̣ пидахитва̄ антогандхакут̣ийам̣йева аччхи, на нагарам̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси. бхиккхӯ пана два̄рам̣ пидахитам̣ дисва̄ пуббасадисамева пависим̣су. манусса̄ бхиккхӯ дисва̄ на̄наппака̄рехи аккосим̣су. атха а̄йасма̄ а̄нандо бхагавато там̣ паваттим̣ а̄рочетва̄ ‘‘титтхийехи, бханте, маха̄айасо уппа̄дито, на сакка̄ идха васитум̣, випуло джамбудӣпо, ан̃н̃аттха гаччха̄ма̄’’ти а̄ха. таттхапи айасе ут̣т̣хите кухим̣ гамиссаси а̄нанда̄ти? ‘‘ан̃н̃ам̣ нагарам̣ бхагава̄’’ти. атха бхагава̄ ‘‘а̄гамехи, а̄нанда, сатта̄хамева̄йам̣ саддо бхависсати, сатта̄хаччайена йехи айасо ¶ като, тесам̣йева упари патиссатӣ’’ти ватва̄ а̄нандаттхерасса дхаммадесанаттхам̣ ‘‘ваданти ве’’ти имам̣ га̄тхамабха̄си.
таттха ¶ вадантӣти бхагавантам̣ бхиккхусан̇гхан̃ча упаваданти. дут̣т̣хамана̄пи еке атхопи ве саччамана̄ти екачче дут̣т̣хачитта̄, екачче татхасан̃н̃инопи хутва̄, титтхийа̄ дут̣т̣хачитта̄, йе тесам̣ вачанам̣ сутва̄ саддахим̣су, те саччамана̄ти адхиппа̄йо. ва̄дан̃ча джа̄танти етам̣ аккосава̄дам̣ ¶ уппаннам̣. муни но упетӣти ака̄раката̄йа ча акуппаната̄йа ча буддхамуни на упети. тасма̄ мунӣ наттхи кхило кухин̃чӣти тена ка̄ран̣ена айам̣ муни ра̄га̄дикхилехи наттхи кхило кухин̃чӣти ведитаббо.
788. иман̃ча га̄тхам̣ ватва̄ бхагава̄ а̄нандаттхерам̣ пуччхи, ‘‘евам̣ кхум̣сетва̄ вамбхетва̄ вуччама̄на̄ бхиккхӯ, а̄нанда, ким̣ вадантӣ’’ти. на кин̃чи бхагава̄ти. ‘‘на, а̄нанда, ‘ахам̣ сӣлава̄’ти саббаттха тун̣хӣ бхавитаббам̣, локе хи на̄бха̄сама̄нам̣ джа̄нанти миссам̣ ба̄лехи пан̣д̣ита’’нти ватва̄, ‘‘бхиккхӯ, а̄нанда, те мануссе евам̣ пат̣ичодентӯ’’ти дхаммадесанаттха̄йа ‘‘абхӯтава̄дӣ нирайам̣ упетӣ’’ти имам̣ га̄тхамабха̄си. тхеро там̣ уггахетва̄ бхиккхӯ а̄ха – ‘‘манусса̄ тумхехи има̄йа га̄тха̄йа пат̣ичодетабба̄’’ти. бхиккхӯ татха̄ акам̣су. пан̣д̣итаманусса̄ тун̣хӣ ахесум̣. ра̄джа̄пи ра̄джапурисе саббато песетва̄ йесам̣ дхутта̄нам̣ лан̃джам̣ датва̄ титтхийа̄ там̣ ма̄ра̄песум̣, те гахетва̄ ниггайха там̣ паваттим̣ н̃атва̄ титтхийе парибха̄си. манусса̄пи титтхийе дисва̄ лед̣д̣уна̄ пахаранти, пам̣суна̄ окиранти ‘‘бхагавато айасам̣ уппа̄десу’’нти. а̄нандаттхеро там̣ дисва̄ бхагавато а̄рочеси, бхагава̄ тхерасса имам̣ га̄тхамабха̄си ‘‘сакан̃хи дит̣т̣хим̣…пе… вадеййа̄’’ти.
тассаттхо – йа̄йам̣ дит̣т̣хи титтхийаджанасса ‘‘сундарим̣ ма̄ретва̄ саман̣а̄нам̣ сакйапуттийа̄нам̣ аван̣н̣ам̣ пака̄сетва̄ етенупа̄йена ладдхам̣ сакка̄рам̣ са̄дийисса̄ма̄’’ти, со там̣ дит̣т̣хим̣ катхам̣ атиккамеййа, атха кхо со айасо тамева титтхийаджанам̣ пачча̄гато там̣ дит̣т̣хим̣ аччетум̣ асакконтам̣. йо ва̄ сассата̄дива̄дӣ, сопи сакам̣ дит̣т̣хим̣ катхам̣ аччайеййа тена дит̣т̣хиччхандена анунӣто та̄йа ча дит̣т̣хиручийа̄ нивит̣т̣хо, апича кхо пана сайам̣ саматта̄ни ¶ пакуббама̄но аттана̄ва парипун̣н̣а̄ни та̄ни дит̣т̣хигата̄ни каронто йатха̄ джа̄неййа, татхева вадеййа̄ти.
789. атха ра̄джа̄ сатта̄хаччайена там̣ кун̣апам̣ чхад̣д̣а̄петва̄ са̄йанхасамайам̣ ¶ виха̄рам̣ гантва̄ бхагавантам̣ абхива̄детва̄ а̄ха – ‘‘нану, бханте, ӣдисе айасе уппанне майхампи а̄рочетаббам̣ сийа̄’’ти. евам̣ вутте бхагава̄, ‘‘на, маха̄ра̄джа, ‘ахам̣ сӣлава̄ гун̣асампанно’ти паресам̣ а̄рочетум̣ ¶ арийа̄нам̣ патирӯпа’’нти ватва̄ тасса̄ ат̣т̣хуппаттийам̣ ‘‘йо аттано сӣлавата̄нӣ’’ти авасесага̄тха̄йо абха̄си.
таттха сӣлавата̄нӣти па̄тимоккха̄дӣни сӣла̄ни а̄ран̃н̃ика̄дӣни дхутан̇гавата̄ни ча. ана̄нупут̣т̣хоти апуччхито. па̄ва̄ти вадати. анарийадхаммам̣ кусала̄ тама̄ху, йо а̄тума̄нам̣ сайамева па̄ва̄ти йо евам̣ атта̄нам̣ сайамева вадати, тасса там̣ ва̄дам̣ ‘‘анарийадхаммо есо’’ти кусала̄ евам̣ катхенти.
790. сантоти ра̄га̄дикилесавӯпасамена санто, татха̄ абхиниббутатто. итиханти сӣлесу акаттхама̄ноти ‘‘ахамасми сӣласампанно’’тиа̄дина̄ найена ити сӣлесу акаттхама̄но, сӣланимиттам̣ аттӯпана̄йикам̣ ва̄чам̣ абха̄сама̄ноти вуттам̣ хоти. тамарийадхаммам̣ кусала̄ вадантӣти тасса там̣ акаттханам̣ ‘‘арийадхаммо есо’’ти буддха̄дайо кхандха̄дикусала̄ ваданти. йассуссада̄ наттхи кухин̃чи локети йасса кхӣн̣а̄савасса ра̄га̄дайо сатта уссада̄ кухин̃чи локе наттхи, тасса там̣ акаттханам̣ ‘‘арийадхаммо есо’’ти евам̣ кусала̄ вадантӣти самбандхо.
791. евам̣ кхӣн̣а̄савапат̣ипаттим̣ дассетва̄ ида̄ни дит̣т̣хигатика̄нам̣ титтхийа̄нам̣ пат̣ипаттим̣ ран̃н̃о дассенто а̄ха – ‘‘пакаппита̄ сан̇кхата̄’’ти. таттха пакаппита̄ти парикаппита̄. сан̇кхата̄ти паччайа̄бхисан̇кхата̄. йасса̄ти йасса кассачи дит̣т̣хигатикасса. дхамма̄ти дит̣т̣хийо. пураккхата̄ти пурато ката̄. сантӣти сам̣виджджанти. авӣвада̄та̄ти авода̄та̄. йадаттани пассати а̄нисам̣сам̣, там̣ ниссито куппапат̣иччасантинти йассете дит̣т̣хидхамма̄ пураккхата̄ авода̄та̄ санти, со евам̣видхо йасма̄ аттани тасса̄ дит̣т̣хийа̄ дит̣т̣хидхаммикан̃ча ¶ ¶ сакка̄ра̄дим̣, сампара̄йикан̃ча гативисеса̄дим̣ а̄нисам̣сам̣ пассати, тасма̄ тан̃ча а̄нисам̣сам̣, тан̃ча куппата̄йа ча пат̣иччасамуппанната̄йа ча саммутисантита̄йа ча куппапат̣иччасантисан̇кха̄там̣ дит̣т̣хим̣ нисситова хоти, со таннисситатта̄ атта̄нам̣ ва̄ уккам̣сеййа паре ва̄ вамбхеййа абхӯтехипи гун̣адосехи.
792. евам̣ нисситена ча дит̣т̣хӣнивеса̄…пе… а̄дийатӣ ча дхамманти. таттха дит̣т̣хӣнивеса̄ти идам̣сачча̄бхинивесасан̇кха̄та̄ни дит̣т̣хинивесана̄ни. на хи сва̄тиватта̄ти сукхена ативаттитабба̄ на хонти. дхаммесу ниччхеййа самуггахӣтанти два̄сат̣т̣хидит̣т̣хидхаммесу там̣ там̣ самуггахитам̣ абхинивит̣т̣хам̣ дхаммам̣ ниччхинитва̄ паваттатта̄ дит̣т̣хинивеса̄ на хи сва̄тиватта̄ти вуттам̣ хоти. тасма̄ наро тесу нивесанесу, нирассатӣ а̄дийатӣ ча дхамманти йасма̄ на хи сва̄тиватта̄ ¶ , тасма̄ наро тесуйева дит̣т̣хинивесанесу аджасӣлагосӣлакуккурасӣлапан̃ча̄тапамаруппапа̄тауккут̣икаппадха̄накан̣т̣ака̄пассайа̄дибхедам̣ саттха̄радхаммаккха̄наган̣а̄дибхедан̃ча там̣ там̣ дхаммам̣ нирассати ча а̄дийати ча джахати ча ган̣ха̄ти ча ванамаккат̣о вийа там̣ там̣ са̄кханти вуттам̣ хоти. евам̣ нирассанто ча а̄дийанто ча анават̣т̣хитачиттатта̄ асантехипи гун̣адосехи аттано ва̄ парасса ва̄ йаса̄йасам̣ уппа̄деййа.
793. йо пана̄йам̣ саббадит̣т̣хигата̄дидосадхунана̄йа пан̃н̃а̄йа саманна̄гататта̄ дхоно, тасса дхонасса хи…пе… анӯпайо со. ким̣ вуттам̣ хоти? дхонадхаммасаманна̄гама̄ дхонасса дхутасаббапа̄пасса арахато каттхачи локе тесу тесу бхавесу пакаппита̄ дит̣т̣хи наттхи, со тасса̄ дит̣т̣хийа̄ абха̄вена, йа̄йа ча аттана̄ катам̣ па̄пакаммам̣ пат̣иччха̄дента̄ титтхийа̄ ма̄йа̄йа ма̄нена ва̄ етам̣ агатим̣ гаччханти, тампи ма̄йан̃ча ма̄нан̃ча паха̄йа дхоно ра̄га̄дӣнам̣ доса̄нам̣ кена гаччхеййа, дит̣т̣хадхамме сампара̄йе ва̄ нирайа̄дӣсу гативисесесу кена сан̇кхам̣ гаччхеййа, анӯпайо со, со хи тан̣ха̄дит̣т̣хиупайа̄нам̣ двиннам̣ абха̄вена анӯпайоти.
794. йо пана тесам̣ ¶ двиннам̣ бха̄вена упайо хоти, со упайо хи…пе… дит̣т̣химидхева саббанти. таттха упайоти тан̣ха̄дит̣т̣хиниссито. дхаммесу упети ва̄данти ‘‘ратто’’ти ва̄ ‘‘дут̣т̣хо’’ти ва̄ евам̣ тесу ¶ тесу дхаммесу упети ва̄дам̣. анӯпайам̣ кена катхам̣ вадеййа̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хипаха̄нена анӯпайам̣ кхӣн̣а̄савам̣ кена ра̄гена ва̄ досена ва̄ катхам̣ ‘‘ратто’’ти ва̄ ‘‘дут̣т̣хо’’ти ва̄ вадеййа, евам̣ анупаваджджо ча со ким̣ титтхийа̄ вийа катапат̣иччха̄дако бхависсатӣти адхиппа̄йо. атта̄ ниратта̄ на хи тасса аттхӣти тасса хи аттадит̣т̣хи ва̄ уччхедадит̣т̣хи ва̄ наттхи, гахан̣ам̣ мун̃чанам̣ ва̄пи аттанираттасан̃н̃итам̣ наттхи. ким̣ка̄ран̣а̄ наттхӣти че? адхоси со дит̣т̣химидхева саббам̣, йасма̄ со идхева аттабха̄ве н̃а̄н̣ава̄тена саббам̣ дит̣т̣хигатам̣ адхоси, паджахи, винодесӣти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. там̣ сутва̄ ра̄джа̄ аттамано бхагавантам̣ абхива̄детва̄ пакка̄мӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа дут̣т̣хат̣т̣хакасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. суддхат̣т̣хакасуттаван̣н̣ана̄
795. пасса̄ми ¶ суддханти суддхат̣т̣хакасуттам̣. ка̄ уппатти? атӣте кира кассапасса бхагавато ка̄ле ба̄ра̄н̣асива̄сӣ ан̃н̃атаро кут̣умбико пан̃чахи сакат̣асатехи паччантаджанападам̣ агама̄си бхан̣д̣аггахан̣аттхам̣. таттха ваначаракена саддхим̣ миттам̣ катва̄ тасса пан̣н̣а̄ка̄рам̣ датва̄ пуччхи – ‘‘каччи, те самма, чанданаса̄рам̣ дит̣т̣хапубба’’нти? ‘‘а̄ма са̄мӣ’’ти ча вутте тенева саддхим̣ чанданаванам̣ пависитва̄ саббасакат̣а̄ни чанданаса̄расса пӯретва̄ тампи ваначаракам̣ ‘‘йада̄, самма, ба̄ра̄н̣асим̣ а̄гаччхаси, тада̄ чанданаса̄рам̣ гахетва̄ а̄гаччхеййа̄сӣ’’ти ватва̄ ба̄ра̄н̣асим̣йева агама̄си. атха̄парена самайена сопи ваначарако чанданаса̄рам̣ гахетва̄ тасса гхарам̣ агама̄си. со там̣ дисва̄ саббам̣ пат̣исантха̄рам̣ катва̄ са̄йанхасамайе чанданаса̄рам̣ писа̄петва̄ самуггам̣ пӯретва̄ ‘‘гаччха, самма, нха̄йитва̄ а̄гаччха̄’’ти аттано пурисена саддхим̣ нха̄натиттхам̣ ¶ песеси. тена ча самайена ба̄ра̄н̣асийам̣ уссаво хоти. атха ба̄ра̄н̣асива̄сино па̄това да̄нам̣ ¶ датва̄ са̄йам̣ суддхаваттханиваттха̄ ма̄ла̄гандха̄дӣни гахетва̄ кассапасса бхагавато маха̄четийам̣ вандитум̣ гаччханти. со ваначарако те дисва̄ ‘‘маха̄джано кухим̣ гаччхатӣ’’ти пуччхи. ‘‘виха̄рам̣ четийаванданаттха̄йа̄’’ти ча сутва̄ сайампи агама̄си. таттха мануссе харита̄ламаносила̄дӣхи на̄наппака̄рехи четийе пӯджам̣ каронте дисва̄ кин̃чи читрам̣ ка̄тум̣ аджа̄нанто там̣ чанданам̣ гахетва̄ маха̄четийе суван̣н̣ит̣т̣хака̄нам̣. упари кам̣сапа̄тиматтам̣ ман̣д̣алам̣ ака̄си. атха таттха сӯрийуггаманавела̄йам̣ сӯрийарасмийо ут̣т̣хахим̣су. со там̣ дисва̄ пасӣди, паттханан̃ча ака̄си ‘‘йаттха йаттха ниббатта̄ми, ӣдиса̄ ме расмийо уре ут̣т̣хахантӯ’’ти. со ка̄лам̣ катва̄ та̄ватим̣сесу ниббатти. тасса уре расмийо ут̣т̣хахим̣су, чандаман̣д̣алам̣ вийасса ураман̣д̣алам̣ вирочати, ‘‘чанда̄бхо девапутто’’твева ча нам̣ сан̃джа̄ним̣су.
со та̄йа сампаттийа̄ чхасу девалокесу ануломапат̣иломато екам̣ буддхантарам̣ кхепетва̄ амха̄кам̣ бхагавати уппанне са̄ваттхийам̣ бра̄хман̣амаха̄са̄лакуле ниббатти, татхевасса уре чандаман̣д̣аласадисам̣ расмиман̣д̣алам̣ ахоси. на̄макаран̣адивасе часса ман̇галам̣ катва̄ бра̄хман̣а̄ там̣ ман̣д̣алам̣ дисва̄ ‘‘дхан̃н̃апун̃н̃алаккхан̣о айам̣ кума̄ро’’ти вимхита̄ ‘‘чанда̄бхо’’ твева на̄мам̣ акам̣су. там̣ вайаппаттам̣ бра̄хман̣а̄ гахетва̄ алан̇каритва̄ раттакан̃чукам̣ па̄рупа̄петва̄ ратхе а̄ропетва̄ ‘‘маха̄брахма̄ ¶ айа’’нти пӯджетва̄ ‘‘йо чанда̄бхам̣ пассати, со йасадхана̄дӣни лабхати, сампара̄йан̃ча саггам̣ гаччхатӣ’’ти уггхосента̄ га̄манигамара̄джадха̄нӣсу а̄хин̣д̣анти. гатагатат̣т̣ха̄не манусса̄ ‘‘еса кира бхо ¶ чанда̄бхо на̄ма, йо етам̣ пассати, со йасадханасагга̄дӣни лабхатӣ’’ти упарӯпари а̄гаччханти, сакаладжамбудӣпо чали. бра̄хман̣а̄ туччхахаттхака̄нам̣ а̄гата̄нам̣ на дассенти, сатам̣ ва̄ сахассам̣ ва̄ гахетва̄ а̄гата̄намева дассенти. евам̣ чанда̄бхам̣ гахетва̄ анувичаранта̄ бра̄хман̣а̄ камена са̄ваттхим̣ ануппатта̄.
тена ча самайена бхагава̄ паваттитаварадхаммачакко анупуббена са̄ваттхим̣ а̄гантва̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване бахуджанахита̄йа дхаммам̣ десенто. атха чанда̄бхо са̄ваттхим̣ патва̄ самуддапаккхантакуннадӣ вийа апа̄кат̣о ахоси, чанда̄бхоти бхан̣антопи наттхи. со са̄йанхасамайе маха̄джанака̄йам̣ ¶ ма̄ла̄гандха̄дӣни а̄да̄йа джетавана̄бхимукхам̣ гаччхантам̣ дисва̄ ‘‘кухим̣ гаччхатха̄’’ти пуччхи. ‘‘буддхо локе уппанно, со бахуджанахита̄йа дхаммам̣ десети, там̣ сотум̣ джетаванам̣ гаччха̄ма̄’’ти ча тесам̣ вачанам̣ сутва̄ сопи бра̄хман̣аган̣апаривуто таттхева агама̄си. бхагава̄ ча тасмим̣ самайе дхаммасабха̄йам̣ варабуддха̄сане нисиннова хоти. чанда̄бхо бхагавантам̣ упасан̇камма мадхурапат̣исантха̄рам̣ катва̄ екамантам̣ нисӣди, та̄вадева часса со а̄локо антарахито. буддха̄локасса хи самӣпе асӣтихаттхаббхантаре ан̃н̃о а̄локо на̄бхибхоти. со ‘‘а̄локо ме нат̣т̣хо’’ти нисӣдитва̄ва ут̣т̣ха̄си, ут̣т̣хахитва̄ ча гантума̄раддхо. атха нам̣ ан̃н̃атаро пурисо а̄ха – ‘‘ким̣ бхо чанда̄бха, саман̣асса готамасса бхӣто гаччхасӣ’’ти. на̄хам̣ бхӣто гаччха̄ми, апича ме имасса теджена а̄локо на сампаджджатӣти пунадева бхагавато пурато нисӣдитва̄ па̄датала̄ пат̣т̣ха̄йа йа̄ва кесагга̄ рӯпарам̣силаккхан̣а̄дисампаттим̣ дисва̄ ‘‘махесаккхо саман̣о готамо, мама уре аппаматтако а̄локо ут̣т̣хито, та̄ватакенапи мам̣ гахетва̄ бра̄хман̣а̄ сакаладжамбудӣпам̣ вичаранти. евам̣ варалаккхан̣асампаттисаманна̄гатасса саман̣асса готамасса нева ма̄но уппанно, аддха̄ айам̣ аномагун̣асаманна̄гато бхависсати саттха̄ деваманусса̄на’’нти ативийа пасанначитто бхагавантам̣ вандитва̄ ¶ паббаджджам̣ йа̄чи. бхагава̄ ан̃н̃атарам̣ тхерам̣ а̄н̣а̄песи – ‘‘пабба̄джехи на’’нти. со там̣ пабба̄джетва̄ тачапан̃чакакаммат̣т̣ха̄нам̣ а̄чиккхи. со випассанам̣ а̄рабхитва̄ на чиренева арахаттам̣ патва̄ ‘‘чанда̄бхаттхеро’’ти виссуто ахоси. там̣ а̄раббха бхиккхӯ катхам̣ самут̣т̣ха̄песум̣ ‘‘ким̣ ну кхо, а̄вусо, йе чанда̄бхам̣ аддасам̣су. те йасам̣ ва̄ дханам̣ ва̄ лабхим̣су, саггам̣ ва̄ гаччхим̣су, висуддхим̣ ва̄ па̄пун̣им̣су тена чаккхудва̄рикарӯпадассанена̄’’ти. бхагава̄ тассам̣ ат̣т̣хуппаттийам̣ имам̣ суттамабха̄си.
таттха ¶ пат̣хамага̄тха̄йа та̄ваттхо – на, бхиккхаве, еварӯпена дассанена суддхи хоти. апича кхо килесамалинатта̄ асуддхам̣, килесарога̄нам̣ авигама̄ сарогамева чанда̄бхам̣ бра̄хман̣ам̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ еварӯпам̣ дисва̄ дит̣т̣хигатико ба̄ло абхиджа̄на̄ти ‘‘пасса̄ми суддхам̣ парамам̣ арогам̣, тена ча дит̣т̣хисан̇кха̄тена дассанена сам̣суддхи нарасса хотӣ’’ти, со евам̣ абхиджа̄нанто там̣ дассанам̣ ‘‘парама’’нти н̃атва̄ тасмим̣ дассане суддха̄нупассӣ сама̄но ¶ там̣ дассанам̣ ‘‘магган̃а̄н̣а’’нти паччети. там̣ пана магган̃а̄н̣ам̣ на хоти. тена̄ха – ‘‘дит̣т̣хена че суддхӣ’’ти дутийага̄тхам̣.
796. тассаттхо – тена рӯпадассанасан̇кха̄тена дит̣т̣хена йади килесасуддхи нарасса хоти. тена ва̄ н̃а̄н̣ена со йади джа̄тиа̄дидуккхам̣ паджаха̄ти. евам̣ санте арийамаггато ан̃н̃ена асуддхимаггенева со суджджхати, ра̄га̄дӣхи упадхӣхи саупадхико ева сама̄но суджджхатӣти а̄паннам̣ хоти, на ча евам̣видхо суджджхати. тасма̄ дит̣т̣хӣ хи нам̣ па̄ва татха̄ вада̄нам̣, са̄ нам̣ дит̣т̣хийева ‘‘миччха̄дит̣т̣хико айа’’нти катхети дит̣т̣хианурӯпам̣ ‘‘сассато локо’’тиа̄дина̄ найена татха̄ татха̄ ваданти.
797. на бра̄хман̣оти татийага̄тха̄. тассаттхо – йо пана ба̄хитапа̄патта̄ бра̄хман̣о хоти, со маггена адхигата̄саваккхайо кхӣн̣а̄савабра̄хман̣о арийамагган̃а̄н̣ато ан̃н̃ена абхиман̇галасамматарӯпасан̇кха̄те ¶ дит̣т̣хе татха̄видхасаддасан̇кха̄те суте авӣтиккамасан̇кха̄те сӣле хаттхивата̄дибхеде вате патхавиа̄дибхеде муте ча уппаннена миччха̄н̃а̄н̣ена суддхим̣ на а̄ха. сесамасса бра̄хман̣асса ван̣н̣абхан̣анаттхам̣ вуттам̣. со хи тедха̄тукапун̃н̃е саббасмин̃ча па̄пе анӯпалитто, тасса пахӣнатта̄ аттадит̣т̣хийа̄ йасса кассачи ва̄ гахан̣асса пахӣнатта̄ аттан̃джахо, пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ акаран̣ато найидха пакуббама̄ноти вуччати. тасма̄ нам̣ евам̣ пасам̣санто а̄ха. саббассева часса пуримапа̄дена самбандхо ведитаббо – пун̃н̃е ча па̄пе ча анӯпалитто, аттан̃джахо найидха пакуббама̄но, на бра̄хман̣о ан̃н̃ато суддхима̄ха̄ти.
798. евам̣ на бра̄хман̣о ан̃н̃ато суддхима̄ха̄ти ватва̄ ида̄ни йе дит̣т̣хигатика̄ ан̃н̃ато суддхим̣ бруванти, тесам̣ тасса̄ дит̣т̣хийа̄ анибба̄хакабха̄вам̣ дассенто ‘‘пуримам̣ паха̄йа̄’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – те хи ан̃н̃ато суддхива̄да̄ сама̄на̄пи йасса̄ дит̣т̣хийа̄ аппахӣнатта̄ гахан̣амун̃чанам̣ хоти. та̄йа пуримам̣ саттха̄ра̄дим̣ паха̄йа апарам̣ ниссита̄ еджа̄сан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄йа анугата̄ абхибхӯта̄ ра̄га̄дибхедам̣ на таранти сан̇гам̣, тан̃ча атаранта̄ там̣ там̣ дхаммам̣ угган̣ханти ча нирассаджанти ча маккат̣ова са̄кханти.
799. пан̃чамага̄тха̄йа ¶ ¶ самбандхо – йо ча со ‘‘дит̣т̣хӣ хи нам̣ па̄ва татха̄ вада̄на’’нти вутто, со сайам̣ сама̄да̄йа̄ти. таттха сайанти са̄мам̣. сама̄да̄йа̄ти гахетва̄. вата̄нӣти хаттхивата̄дӣни. учча̄вачанти апара̄парам̣ хӣнапан̣ӣтам̣ ва̄ саттха̄рато саттха̄ра̄дим̣. сан̃н̃асаттоти ка̄масан̃н̃а̄дӣсу лагго. видва̄ ча ведехи самечча дхамманти параматтхавидва̄ ча араха̄ чатӯхи магган̃а̄н̣аведехи чатусаччадхаммам̣ абхисамечча̄ти. сесам̣ па̄кат̣амева.
800. са саббадхаммесу висенибхӯто, йам̣ ¶ кин̃чи дит̣т̣хам̣ва сутам̣ мутам̣ ва̄ти со бхӯрипан̃н̃о кхӣн̣а̄саво йам̣ кин̃чи дит̣т̣хам̣ ва̄ сутам̣ ва̄ мутам̣ ва̄ тесу саббадхаммесу ма̄расенам̣ вина̄сетва̄ т̣хитабха̄вена висенибхӯто. тамевадассинти там̣ евам̣ висуддхадассим̣. виват̣ам̣ чарантанти тан̣хаччхадана̄дивигамена виват̣ам̣ хутва̄ чарантам̣. кенӣдха локасмим̣ викаппайеййа̄ти кена идха локе тан̣ха̄каппена ва̄ дит̣т̣хикаппена ва̄ кочи викаппеййа, тесам̣ ва̄ пахӣнатта̄ ра̄га̄дина̄ пуббе вуттена̄ти.
801. на каппайантӣти га̄тха̄йа самбандхо аттхо ча – кин̃ча бхиййо? те хи та̄диса̄ санто двиннам̣ каппа̄нам̣ пуреккха̄ра̄нан̃ча кеначи на каппайанти на пуреккхаронти, параматтхааччантасуддхиадхигататта̄ аначчантасуддхим̣йева акирийасассатадит̣т̣хим̣ аччанта суддхӣти на те ваданти. а̄да̄нагантхам̣ гатхитам̣ висаджджа̄ти чатуббидхампи рӯпа̄дӣнам̣ а̄да̄йакатта̄ а̄да̄нагантхам̣ аттано читтасанта̄не гатхитам̣ баддхам̣ арийамаггасаттхена висаджджа чхиндитва̄. сесам̣ па̄кат̣амева.
802. сӣма̄тиготи га̄тха̄ екапуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа десана̄йа вутта̄. пуббасадисо ева панасса̄ самбандхо, со евам̣ аттхаван̣н̣ана̄йа саддхим̣ ведитаббо – кин̃ча бхиййо со ӣдисо бхӯрипан̃н̃о чатуннам̣ килесасӣма̄нам̣ атӣтатта̄ сӣма̄тиго ба̄хитапа̄патта̄ ча бра̄хман̣о, иттхамбхӯтасса ча тасса наттхи парачиттапуббенива̄сан̃а̄н̣ехи н̃атва̄ ва̄ мам̣сачаккхудиббачаккхӯхи дисва̄ ва̄ кин̃чи самуггахӣтам̣, абхинивит̣т̣ханти вуттам̣ хоти. со ча ка̄мара̄га̄бха̄вато на ра̄гара̄гӣ, рӯпа̄рӯпара̄га̄бха̄вато на вира̄гаратто ¶ . йато евам̣видхасса ‘‘идам̣ пара’’нти кин̃чи идха уггахитам̣ наттхӣти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа суддхат̣т̣хакасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. парамат̣т̣хакасуттаван̣н̣ана̄
803. параманти ¶ ¶ дит̣т̣хӣсӯти парамат̣т̣хакасуттам̣. ка̄ уппатти? бхагавати кира са̄ваттхийам̣ вихаранте на̄на̄титтхийа̄ саннипатитва̄ аттано аттано дит̣т̣хим̣ дӣпента̄ ‘‘идам̣ парамам̣, идам̣ парама’’нти калахам̣ катва̄ ран̃н̃о а̄рочесум̣. ра̄джа̄ самбахуле джаччандхе саннипа̄та̄петва̄ ‘‘имесам̣ хаттхим̣ дассетха̄’’ти а̄н̣а̄песи. ра̄джапуриса̄ андхе саннипа̄та̄петва̄ хаттхим̣ пурато сайа̄петва̄ ‘‘пассатха̄’’ти а̄хам̣су. те хаттхисса екамекам̣ ан̇гам̣ пара̄масим̣су. тато ран̃н̃а̄ ‘‘кӣдисо, бхан̣е, хаттхӣ’’ти пут̣т̣хо йо сон̣д̣ам̣ пара̄маси, со ‘‘сеййатха̄пи, маха̄ра̄джа, нан̇галӣса̄’’ти бхан̣и. йе данта̄дӣни пара̄масим̣су, те итарам̣ ‘‘ма̄ бхо ран̃н̃о пурато муса̄ бхан̣ӣ’’ти парибха̄ситва̄ ‘‘сеййатха̄пи, маха̄ра̄джа, бхиттикхило’’тиа̄дӣни а̄хам̣су. ра̄джа̄ там̣ саббам̣ сутва̄ ‘‘ӣдисо тумха̄кам̣ самайо’’ти титтхийе уййоджеси. ан̃н̃атаро пин̣д̣ача̄рико там̣ паваттим̣ н̃атва̄ бхагавато а̄рочеси. бхагава̄ тассам̣ ат̣т̣хуппаттийам̣ бхиккхӯ а̄мантетва̄ ‘‘йатха̄, бхиккхаве, джаччандха̄ хаттхим̣ аджа̄нанта̄ там̣ там̣ ан̇гам̣ пара̄маситва̄ вивадим̣су, евам̣ титтхийа̄ вимоккхантикадхаммам̣ аджа̄нанта̄ там̣ там̣ дит̣т̣хим̣ пара̄маситва̄ вивадантӣ’’ти ватва̄ дхаммадесанаттхам̣ имам̣ суттамабха̄си.
таттха параманти дит̣т̣хӣсу париббаса̄ноти ‘‘идам̣ парама’’нти гахетва̄ сака̄йа сака̄йа дит̣т̣хийа̄ васама̄но. йадуттари курутети йам̣ аттано саттха̄ра̄дим̣ сет̣т̣хам̣ кароти. хӣна̄ти ан̃н̃е тато саббама̄ха̄ти там̣ аттано саттха̄ра̄дим̣ т̣хапетва̄ тато ан̃н̃е саббе ‘‘хӣна̄ име’’ти а̄ха. тасма̄ вива̄да̄ни авӣтиваттоти тена ка̄ран̣ена со дит̣т̣хикалахе авӣтиваттова хоти.
804. дутийага̄тха̄йа ¶ аттхо – евам̣ авӣтиватто ча йам̣ дит̣т̣хе суте сӣлавате мутети етесу ваттхӯсу уппаннадит̣т̣хисан̇кха̄те аттани пуббе вуттаппака̄рам̣ а̄нисам̣сам̣ пассати. тадева со таттха сака̄йа дит̣т̣хийа̄ а̄нисам̣сам̣ ‘‘идам̣ сет̣т̣ха’’нти ¶ абхинивиситва̄ ан̃н̃ам̣ саббам̣ парасаттха̄ра̄дикам̣ нихӣнато пассати.
805. татийага̄тха̄йа аттхо – евам̣ пассато часса йам̣ аттано саттха̄ра̄дим̣ ниссито ан̃н̃ам̣ парасаттха̄ра̄дим̣ хӣнам̣ пассати там̣ пана дассанам̣ гантхамева кусала̄ ваданти, бандхананти вуттам̣ хоти ¶ . йасма̄ етадева, тасма̄ хи дит̣т̣хам̣ва сутам̣ мутам̣ ва̄ сӣлаббатам̣ бхиккху на ниссайеййа, на̄бхинивесеййа̄ти вуттам̣ хоти.
806. чатуттхага̄тха̄йа аттхо – на кевалам̣ дит̣т̣хасута̄дим̣ на ниссайеййа, апича кхо пана асан̃джа̄там̣ упарӯпари дит̣т̣химпи локасмим̣ на каппайеййа, на джанеййа̄ти вуттам̣ хоти. кӣдисам̣? н̃а̄н̣ена ва̄ сӣлаватена ва̄пи, сама̄паттин̃а̄н̣а̄дина̄ н̃а̄н̣ена ва̄ сӣлаватена ва̄ йа̄ каппийати, етам̣ дит̣т̣хим̣ на каппеййа. на кевалан̃ча дит̣т̣хим̣ на каппайеййа, апича кхо пана ма̄ненапи джа̄тиа̄дӣхи ваттхӯхи самоти атта̄наманӯпанеййа, хӣно на ман̃н̃етха висеси ва̄пӣти.
807. пан̃чамага̄тха̄йа аттхо – еван̃хи дит̣т̣хим̣ акаппенто аман̃н̃ама̄но ча аттам̣ паха̄йа анупа̄дийа̄но идха ва̄ йам̣ пуббе гахитам̣, там̣ паха̄йа апарам̣ агган̣ханто тасмимпи вуттаппака̄ре н̃а̄н̣е дувидхам̣ ниссайам̣ но кароти. акаронто ча са ве вийаттесу на̄на̄дит̣т̣хивасена бхиннесу саттесу на ваггаса̄рӣ чханда̄дивасена агаччханадхаммо хутва̄ два̄сат̣т̣хийа̄ дит̣т̣хӣсу кин̃чипи дит̣т̣хим̣ на паччети, на пачча̄гаччхатӣти вуттам̣ хоти.
808-10. ида̄ни йо со има̄йа га̄тха̄йа вутто кхӣн̣а̄саво, тасса ван̣н̣абхан̣анаттхам̣ ‘‘йассӯбхайанте’’тиа̄дика̄ тиссо га̄тха̄йо а̄ха. таттха убхайантети пуббе вуттапхасса̄дибхеде. пан̣идхӣти тан̣ха̄. бхава̄бхава̄йа̄ти пунаппунабхава̄йа. идха ва̄ хурам̣ ва̄ти сакаттабха̄ва̄дибхеде идха ва̄ параттабха̄ва̄дибхеде параттха ва̄. дит̣т̣хе ва̄ти дит̣т̣хасуддхийа̄ ва̄. еса найо ¶ сута̄дӣсу. сан̃н̃а̄ти сан̃н̃а̄самут̣т̣ха̄пика̄ дит̣т̣хи. дхамма̄пи ¶ тесам̣ на пат̣иччхита̄сети два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатадхамма̄пи тесам̣ ‘‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти евам̣ на пат̣иччхита̄. па̄ран̇гато на паччети та̄дӣти нибба̄напа̄рам̣ гато тена тена маггена пахӣне килесе пуна на̄гаччхати, пан̃чахи ча а̄ка̄рехи та̄дӣ хотӣти. сесам̣ па̄кат̣амева̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа парамат̣т̣хакасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. джара̄суттаван̣н̣ана̄
811. аппам̣ ¶ вата джӣвитанти джара̄суттам̣. ка̄ уппатти? екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вассам̣ васитва̄ йа̄ни та̄ни буддха̄нам̣ сарӣра̄рогйасампа̄данам̣ ануппаннасиккха̄падапан̃н̃а̄панам̣ венеййадаманам̣ татха̄рӯпа̄йа ат̣т̣хуппаттийа̄ джа̄така̄дикатханантиа̄дӣни джанападача̄рика̄нимитта̄ни, та̄ни самавеккхитва̄ джанападача̄рикам̣ пакка̄ми. анупуббена ча̄рикам̣ чарама̄но са̄йам̣ са̄кетам̣ ануппатто ан̃джанаванам̣ па̄виси. са̄кетава̄сино сутва̄ ‘‘ака̄ло ида̄ни бхагавантам̣ дассана̄йа̄’’ти вибха̄та̄йа раттийа̄ ма̄ла̄гандха̄дӣни гахетва̄ бхагавато сантикам̣ гантва̄ пӯджанаванданасаммодана̄дӣни катва̄ парива̄ретва̄ ат̣т̣хам̣су йа̄ва бхагавато га̄маппавесанавела̄, атха бхагава̄ бхиккхусан̇гхапаривуто пин̣д̣а̄йа па̄виси. там̣ ан̃н̃атаро са̄кетако бра̄хман̣амаха̄са̄ло нагара̄ никкханто нагарадва̄ре аддаса. дисва̄ путтасинехам̣ уппа̄детва̄ ‘‘чирадит̣т̣хоси, путта, майа̄’’ти паридевайама̄но абхимукхо агама̄си. бхагава̄ бхиккхӯ сан̃н̃а̄песи – ‘‘айам̣, бхиккхаве, бра̄хман̣о йам̣ иччхати, там̣ кароту, на ва̄ретаббо’’ти.
бра̄хман̣опи ваччхагиддхинӣва га̄вӣ а̄гантва̄ бхагавато ¶ ка̄йам̣ пурато ча паччхато ча даккхин̣ато ча ва̄мато ча̄ти саманта̄ а̄лин̇ги ‘‘чирадит̣т̣хоси, путта, чирам̣ вина̄ ахосӣ’’ти бхан̣анто. йади пана со татха̄ ка̄тум̣ на лабхеййа, хадайам̣ пха̄летва̄ мареййа. со бхагавантам̣ авоча – ‘‘бхагава̄ тумхехи саддхим̣ а̄гатабхиккхӯнам̣ ахамева бхиккхам̣ да̄тум̣ саматтхо, мамева ¶ ануггахам̣ каротха̄’’ти. адхива̄сеси бхагава̄ тун̣хӣбха̄вена. бра̄хман̣о бхагавато паттам̣ гахетва̄ пурато гаччханто бра̄хман̣ийа̄ песеси – ‘‘путто ме а̄гато, а̄санам̣ пан̃н̃а̄петабба’’нти. са̄ татха̄ катва̄ а̄гаманам̣ пассантӣ т̣хита̄ бхагавантам̣ антаравӣтхийам̣йева дисва̄ путтасинехам̣ уппа̄детва̄ ‘‘чирадит̣т̣хоси, путта, майа̄’’ти па̄десу гахетва̄ родитва̄ гхарам̣ атинетва̄ саккаччам̣ бходжеси. бхутта̄вино бра̄хман̣о паттам̣ апана̄меси. бхагава̄ тесам̣ саппа̄йам̣ видитва̄ дхаммам̣ десеси, десана̄парийоса̄не убхопи сота̄панна̄ ахесум̣. атха бхагавантам̣ йа̄чим̣су – ‘‘йа̄ва, бханте, бхагава̄ имам̣ нагарам̣ упанисса̄йа вихарати, амха̄кам̣йева гхаре бхиккха̄ гахетабба̄’’ти. бхагава̄ ‘‘на буддха̄ евам̣ екам̣ нибаддхат̣т̣ха̄нам̣йева гаччхантӣ’’ти пат̣иккхипи. те а̄хам̣су – ‘‘тена хи, бханте, бхиккхусан̇гхена саддхим̣ пин̣д̣а̄йа чаритва̄пи тумхе идхева бхаттакиччам̣ катва̄ дхаммам̣ десетва̄ виха̄рам̣ гаччхатха̄’’ти. бхагава̄ тесам̣ ануггахаттха̄йа ¶ татха̄ ака̄си. манусса̄ бра̄хман̣ан̃ча бра̄хман̣ин̃ча ‘‘буддхапита̄ буддхама̄та̄’’ твева вохарим̣су. тампи кулам̣ ‘‘буддхакула’’нти на̄мам̣ лабхи.
а̄нандаттхеро бхагавантам̣ пуччхи – ‘‘ахам̣ бхагавато ма̄та̄питаро джа̄на̄ми, име пана касма̄ ваданти ‘ахам̣ буддхама̄та̄ ахам̣ буддхапита̄’’’ти. бхагава̄ а̄ха – ‘‘нирантарам̣ ме, а̄нанда, бра̄хман̣ӣ ча бра̄хман̣о ча пан̃ча джа̄тисата̄ни ма̄та̄питаро ахесум̣, пан̃ча джа̄тисата̄ни ма̄та̄питӯнам̣ джет̣т̣хака̄, пан̃ча джа̄тисата̄ни канит̣т̣хака̄. те пуббасинехенева катхентӣ’’ти иман̃ча га̄тхамабха̄си –
‘‘пуббева ¶ саннива̄сена, паччуппаннахитена ва̄;
евам̣ там̣ джа̄йате пемам̣, уппалам̣ва йатходаке’’ти. (джа̄. 1.2.174);
тато бхагава̄ са̄кете йатха̄бхирантам̣ вихаритва̄ пуна ча̄рикам̣ чарама̄но са̄ваттхимева агама̄си. сопи бра̄хман̣о ча бра̄хман̣ӣ ча бхиккхӯ упасан̇камитва̄ патирӯпам̣ дхаммадесанам̣ сутва̄ сесамагге па̄пун̣итва̄ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йим̣су. нагаре бра̄хман̣а̄ саннипатим̣су ‘‘амха̄кам̣ ¶ н̃а̄таке саккарисса̄ма̄’’ти. сота̄паннасакада̄га̄миана̄га̄мино упа̄сака̄пи саннипатим̣су упа̄сика̄йо ча ‘‘амха̄кам̣ сахадхаммике саккарисса̄ма̄’’ти. те саббепи камбалакӯт̣а̄га̄рам̣ а̄ропетва̄ ма̄ла̄гандха̄дӣхи пӯджента̄ нагара̄ никкха̄месум̣.
бхагава̄пи там̣ дивасам̣ паччӯсасамайе буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто тесам̣ паринибба̄набха̄вам̣ н̃атва̄ ‘‘таттха майи гате дхаммадесанам̣ сутва̄ бахуджанасса дхамма̄бхисамайо бхависсатӣ’’ти н̃атва̄ паттачӣварама̄да̄йа са̄ваттхито а̄гантва̄ а̄л̣а̄ханамева па̄виси. манусса̄ дисва̄ ‘‘ма̄та̄питӯнам̣ сарӣракиччам̣ ка̄тука̄мо бхагава̄ а̄гато’’ти вандитва̄ ат̣т̣хам̣су. на̄гара̄пи кӯт̣а̄га̄рам̣ пӯджента̄ а̄л̣а̄ханам̣ а̄нетва̄ бхагавантам̣ пуччхим̣су – ‘‘гахат̣т̣хаарийаса̄вака̄ катхам̣ пӯджетабба̄’’ти. бхагава̄ ‘‘йатха̄ асеккха̄ пӯджийанти, татха̄ пӯджетабба̄ име’’ти адхиппа̄йена тесам̣ асеккхамунибха̄вам̣ дӣпенто имам̣ га̄тхама̄ха –
‘‘ахим̣сака̄ йе мунайо, ниччам̣ ка̄йена сам̣вута̄;
те йанти аччутам̣ т̣ха̄нам̣, йаттха гантва̄ на сочаре’’ти. (дха. па. 225);
тан̃ча парисам̣ олокетва̄ тан̇кхан̣а̄нурӯпам̣ дхаммам̣ десенто имам̣ суттамабха̄си.
таттха ¶ аппам̣ вата джӣвитам̣ иданти ‘‘идам̣ вата манусса̄нам̣ джӣвитам̣ аппам̣ париттам̣ т̣хитипариттата̄йа сарасапариттата̄йа̄’’ти салласуттепи вуттанайаметам̣. орам̣ вассасата̄пи миййатӣти вассасата̄ орам̣ калала̄дика̄лепи миййати. атичча̄ти вассасатам̣ атиккамитва̄. джараса̄пи миййатӣти джара̄йапи миййати.
812-6. мама̄йитети мама̄йитаваттхука̄ран̣а̄. вина̄бха̄васантамевиданти ¶ сантавина̄бха̄вам̣ виджджама̄навина̄бха̄вамева идам̣, на сакка̄ авина̄бха̄вена бхавитунти вуттам̣ хоти. ма̄макоти мама упа̄сако бхиккху ва̄ти сан̇кхам̣ гато, буддха̄дӣни ва̄ ваттхӯни мама̄йама̄но. сан̇гатанти сама̄гатам̣ дит̣т̣хапуббам̣ ва̄. пийа̄йитанти пийам̣ катам̣. на̄мам̣йева̄васиссати аккхеййанти саббам̣ рӯпа̄дидхаммаджа̄там̣ пахӣйати, на̄маматтамева ту авасиссати ‘‘буддхараккхито, дхаммараккхито’’ти евам̣ сан̇кха̄тум̣ катхетум̣. мунайоти кхӣн̣а̄савамунайо. кхемадассиноти нибба̄надассино.
817. саттамага̄тха̄ ¶ евам̣ маран̣аббха̄хате локе анурӯпапат̣ипаттидассанаттхам̣ вутта̄. таттха патилӣначарасса̄ти тато тато патилӣнам̣ читтам̣ катва̄ чарантасса. бхиккхуноти калйа̄н̣апутхуджджанасса секкхасса ва̄. са̄маггийама̄ху тасса там̣, йо атта̄нам̣ бхаване на дассайети тассетам̣ патирӯпама̄ху, йо евам̣пат̣ипанно нирайа̄дибхеде бхаване атта̄нам̣ на дассеййа. еван̃хи со имамха̄ маран̣а̄ муччеййа̄ти адхиппа̄йо.
818-20. ида̄ни йо ‘‘атта̄нам̣ бхаване на дассайе’’ти евам̣ кхӣн̣а̄саво вибха̄вито, тасса ван̣н̣абхан̣анаттхам̣ ито пара̄ тиссо га̄тха̄йо а̄ха. таттха саббаттха̄ти два̄дасасу а̄йатанесу. йадидам̣ дит̣т̣хасутам̣ мутесу ва̄ти еттха пана йадидам̣ дит̣т̣хасутам̣, еттха ва̄ мутесу ва̄ дхаммесу евам̣ муни на упалимпатӣти евам̣ самбандхо ведитаббо. дхоно на хи тена ман̃н̃ати, йадидам̣ дит̣т̣хасутам̣ мутесу ва̄ти атра̄пи йадидам̣ дит̣т̣хасуттам̣, тена ваттхуна̄ на ман̃н̃ати, мутесу ва̄ дхаммесу на ман̃н̃атӣти евамева самбандхо ведитаббо. на хи со раджджати но вираджджатӣти. ба̄лапутхуджджана̄ вийа на раджджати, калйа̄н̣апутхуджджанасеккха̄ вийа на вираджджати, ра̄гасса пана кхӣн̣атта̄ ‘‘вира̄го’’твева сан̇кхам̣ гаччхати. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева̄ти. десана̄парийоса̄не чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа джара̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. тиссаметтеййасуттаван̣н̣ана̄
821. метхунамануйуттасса̄ти ¶ ¶ тиссаметтеййасуттам̣. ка̄ уппатти? бхагавати кира са̄ваттхийам̣ вихаранте тиссаметтеййа̄ на̄ма две саха̄йа̄ са̄ваттхим̣ агамам̣су. те са̄йанхасамайам̣ маха̄джанам̣ джетавана̄бхимукхам̣ гаччхантам̣ дисва̄ ‘‘кухим̣ гаччхатха̄’’ти пуччхим̣су. тато техи ‘‘буддхо локе уппанно, бахуджанахита̄йа дхаммам̣ десети, там̣ сотум̣ джетаванам̣ гаччха̄ма̄’’ти вутте ¶ ‘‘майампи сосса̄ма̄’’ти агамам̣су. те аван̃джхадхаммадесакасса бхагавато дхаммадесанам̣ сутва̄ парисантаре нисинна̄ва чинтесум̣ – ‘‘на сакка̄ ага̄рамаджджхе т̣хитена̄йам̣ дхаммо парипӯрету’’нти. атха пакканте маха̄джане бхагавантам̣ паббаджджам̣ йа̄чим̣су. бхагава̄ ‘‘име пабба̄джехӣ’’ти ан̃н̃атарам̣ бхиккхум̣ а̄н̣а̄песи. со те пабба̄джетва̄ тачапан̃чакакаммат̣т̣ха̄нам̣ датва̄ аран̃н̃ава̄сам̣ гантума̄раддхо. меттеййо тиссам̣ а̄ха – ‘‘а̄вусо, упаджджха̄йо аран̃н̃ам̣ гаччхати, майампи гаччха̄ма̄’’ти. тиссо ‘‘алам̣ а̄вусо, бхагавато дассанам̣ дхаммассаванан̃ча ахам̣ пихеми, гаччха тва’’нти ватва̄ на агама̄си. меттеййо упаджджха̄йена саха гантва̄ аран̃н̃е саман̣адхаммам̣ каронто на чирассева арахаттам̣ па̄пун̣и саддхим̣ а̄чарийупаджджха̄йехи. тиссасса̄пи джет̣т̣хабха̄та̄ бйа̄дхина̄ ка̄ламака̄си. со там̣ сутва̄ аттано га̄мам̣ агама̄си, татра нам̣ н̃а̄така̄ палобхетва̄ уппабба̄джесум̣. меттеййопи а̄чарийупаджджха̄йехи саддхим̣ са̄ваттхим̣ а̄гато. атха бхагава̄ вуттхавассо джанападача̄рикам̣ чарама̄но анупуббена там̣ га̄мам̣ па̄пун̣и. таттха меттеййо бхагавантам̣ вандитва̄ ‘‘имасмим̣, бханте, га̄ме мама гихисаха̄йо аттхи, мухуттам̣ та̄ва а̄гаметха анукампам̣ упа̄да̄йа̄’’ти ватва̄ га̄мам̣ пависитва̄ там̣ бхагавато сантикам̣ а̄нетва̄ екамантам̣ т̣хито тассаттха̄йа а̄дига̄тха̄йа бхагавантам̣ пан̃хам̣ ¶ пуччхи. тасса бхагава̄ бйа̄каронто авасесага̄тха̄йо абха̄си. айамасса суттасса уппатти.
таттха метхунамануйуттасса̄ти метхунадхаммасама̄йуттасса. итӣти евама̄ха. а̄йасма̄ти пийавачанаметам̣, тиссоти на̄мам̣ тасса тхерасса. со хи тиссоти на̄мена. меттеййоти готтам̣, готтавасенева чеса па̄кат̣о ахоси. тасма̄ ат̣т̣хуппаттийам̣ вуттам̣ ‘‘тиссаметтеййа̄ на̄ма две саха̄йа̄’’ти. вигха̄танти упагха̄там̣. брӯхӣти а̄чиккха. ма̄риса̄ти пийавачанаметам̣, нидуккха̄ти вуттам̣ хоти. сутва̄на тава са̄сананти тава вачанам̣ сутва̄. вивеке сиккхисса̄масети саха̄йам̣ а̄раббха дхаммадесанам̣ йа̄чанто бхан̣ати. со пана сиккхитасиккхойева.
822. муссате ¶ ва̄пи са̄сананти парийаттипат̣ипаттито дувидхампи са̄санам̣ нассати. ва̄пӣти падапӯран̣аматтам̣. етам̣ тасмим̣ ана̄рийанти тасмим̣ пуггале етам̣ анарийам̣, йадидам̣ миччха̄пат̣ипада̄.
823. еко ¶ пуббе чаритва̄на̄ти паббаджджа̄сан̇кха̄тена ва̄ ган̣авоссаггат̣т̣хена ва̄ пуббе еко вихаритва̄. йа̄нам̣ бхантам̣ва там̣ локе, хӣнама̄ху путхуджджананти там̣ виббхантакам̣ пуггалам̣ йатха̄ хаттхийа̄на̄дийа̄нам̣ адантам̣ висамам̣ а̄рохати, а̄рохакампи бхан̃джати, папа̄тепи папатати. евам̣ ка̄йадуччарита̄дивисама̄роханена нарака̄дӣсу, аттхабхан̃джанена джа̄типапа̄та̄дӣсу папатанена ча йа̄нам̣ бхантам̣ва а̄ху хӣнам̣ путхуджджанан̃ча а̄хӯти.
824-5. йасо китти ча̄ти ла̄бхасакка̄ро пасам̣са̄ ча. пуббети паббаджитабха̄ве. ха̄йате ва̄пи тасса са̄ти тасса виббхантакасса сато со ча йасо са̄ ча китти ха̄йати. етампи дисва̄ти етампи пуббе йасакиттӣнам̣ бха̄вам̣ паччха̄ ча ха̄ним̣ дисва̄. сиккхетха метхунам̣ виппаха̄тавети тиссо сиккха̄ сиккхетха. ким̣ ка̄ран̣ам̣? метхунам̣ виппаха̄таве, метхунаппаха̄наттха̄йа̄ти вуттам̣ хоти. йо хи метхунам̣ на виппаджахати, сан̇каппехи…пе… татха̄видхо ¶ . таттха паретоти саманна̄гато. паресам̣ ниггхосанти упаджджха̄йа̄дӣнам̣ нинда̄вачанам̣. ман̇ку хотӣти думмано хоти.
826. ито пара̄ га̄тха̄ па̄кат̣асамбандха̄ ева. та̄су саттха̄нӣти ка̄йадуччарита̄дӣни. та̄ни хи аттано паресан̃ча чхеданат̣т̣хена ‘‘саттха̄нӣ’’ти вуччанти. тесу ча̄йам̣ висесато чодито муса̄вачанасаттха̄нева кароти – ‘‘имина̄ ка̄ран̣ена̄хам̣ виббханто’’ти бхан̣анто. тенева̄ха – ‘‘еса кхвасса маха̄гедхо, мосаваджджам̣ пага̄хатӣ’’ти. таттха еса кхвасса̄ти еса кхо асса. маха̄гедхоти маха̄бандханам̣. катамоти че? йадидам̣ мосаваджджам̣ пага̄хати, сва̄сса муса̄ва̄даджджхога̄хо маха̄гедхоти ведитаббо.
827. мандова парикиссатӣти па̄н̣авадха̄дӣни каронто татонида̄нан̃ча дуккхаманубхонто бхогапарийесанараккхана̄ни ча каронто момӯхо вийа парикилиссати.
828-9. ‘‘етама̄дӣнавам̣ н̃атва̄, муни пубба̄паре идха̄’’ти етам̣ ‘‘йасо китти ча йа̄ пуббе, ха̄йатева̄пи тасса са̄’’ти ито пабхути вутте пубба̄паре идха имасмим̣ са̄сане пуббато апаре саман̣абха̄вато виббхантакабха̄ве ¶ а̄дӣнавам̣ муни н̃атва̄. етадарийа̄намуттаманти йадидам̣ вивекачарийа̄ ¶ , етам̣ буддха̄дӣнам̣ арийа̄нам̣ уттамам̣, тасма̄ вивекан̃н̃ева сиккхетха̄ти адхиппа̄йо. на тена сет̣т̣хо ман̃н̃етха̄ти тена ча вивекена на атта̄нам̣ ‘‘сет̣т̣хо аха’’нти ман̃н̃еййа, тена тхаддхо на бхавеййа̄ти вуттам̣ хоти.
830. риттасса̄ти вивиттасса ка̄йадуччарита̄дӣхи вирахитасса. огхатин̣н̣асса пихайанти, ка̄месу гадхита̄ паджа̄ти ваттхука̄месу лагга̄ сатта̄ тасса чатурогхатин̣н̣асса пихайанти ин̣а̄йика̄ вийа а̄н̣ан̣йасса̄ти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. десана̄парийоса̄не тиссо сота̄паттипхалам̣ патва̄ паччха̄ паббаджитва̄ арахаттам̣ саччха̄ка̄сӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа тиссаметтеййасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. пасӯрасуттаван̣н̣ана̄
831. идхева ¶ ¶ суддхӣти пасӯрасуттам̣. ка̄ уппатти? бхагавати кира са̄ваттхийам̣ вихаранте пасӯро на̄ма парибба̄джако маха̄ва̄дӣ, со ‘‘ахамасми сакаладжамбудӣпе ва̄дена агго, тасма̄ йатха̄ джамбудӣпасса джамбупан̃н̃а̄н̣ам̣, евам̣ мама̄пи бхавитум̣ арахатӣ’’ти джамбуса̄кхам̣ дхаджам̣ катва̄ сакаладжамбудӣпе пат̣ива̄дам̣ ана̄са̄денто анупуббена са̄ваттхим̣ а̄гантва̄ нагарадва̄ре ва̄ликаттхалам̣ катва̄ таттха са̄кхам̣ усса̄петва̄ ‘‘йо майа̄ саддхим̣ ва̄дам̣ ка̄тум̣ саматтхо, со имам̣ са̄кхам̣ бхан̃джатӯ’’ти ватва̄ нагарам̣ па̄виси. там̣ т̣ха̄нам̣ маха̄джано парива̄ретва̄ ат̣т̣ха̄си. тена ча самайена а̄йасма̄ са̄рипутто бхаттакиччам̣ катва̄ са̄ваттхито никкхамати. со там̣ дисва̄ самбахуле га̄мада̄раке пуччхи – ‘‘ким̣ етам̣ да̄рака̄’’ти, те саббам̣ а̄чиккхим̣су. ‘‘тена хи нам̣ тумхе уддхаритва̄ па̄дехи бхан̃джатха, ‘ва̄даттхико виха̄рам̣ а̄гаччхатӯ’ти ча бхан̣атха̄’’ти ватва̄ пакка̄ми.
парибба̄джако ¶ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ катабхаттакиччо а̄гантва̄ уддхаритва̄ бхаггам̣ са̄кхам̣ дисва̄ ‘‘кенидам̣ ка̄рита’’нти пуччхи. ‘‘буддхаса̄вакена са̄рипуттена̄’’ти ча вутте памудито хутва̄ ‘‘аджджа мама джайам̣ саман̣асса ча пара̄джайам̣ пан̣д̣ита̄ пассантӯ’’ти пан̃хавӣмам̣саке ка̄ран̣ике а̄нетум̣ са̄ваттхим̣ пависитва̄ вӣтхисин̇гха̄т̣акачаччаресу вичаранто ‘‘саман̣асса готамасса аггаса̄вакена саха ва̄де пан̃н̃а̄пат̣ибха̄нам̣ сотука̄ма̄ бхонто никкхамантӯ’’ти уггхосеси. ‘‘пан̣д̣ита̄нам̣ вачанам̣ сосса̄ма̄’’ти са̄сане пасанна̄пи аппасанна̄пи бахӯ манусса̄ никкхамим̣су. тато пасӯро маха̄джанапаривуто ‘‘евам̣ вутте евам̣ бхан̣исса̄мӣ’’тиа̄дӣни витаккенто виха̄рам̣ агама̄си. тхеро ‘‘виха̄ре учча̄саддамаха̄саддо джанабйа̄кулан̃ча ма̄ ахосӣ’’ти джетаванадва̄ракот̣т̣хаке а̄санам̣ пан̃н̃а̄петва̄ нисӣди.
парибба̄джако тхерам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘твам̣, бхо, паббаджита, майхам̣ джамбудхаджам̣ бхан̃джа̄песӣ’’ти а̄ха. ‘‘а̄ма парибба̄джака̄’’ти ча вутте ‘‘хоту но, бхо, ка̄чи катха̄паваттӣ’’ти а̄ха. ‘‘хоту парибба̄джака̄’’ти ча тхерена сампат̣иччхите ‘‘твам̣, саман̣а, пуччха, ахам̣ виссаджджесса̄мӣ’’ти ¶ а̄ха. тато нам̣ тхеро авача ‘‘ким̣, парибба̄джака, дуккарам̣ пуччха̄, уда̄ху ¶ виссаджджана’’нти. виссаджджанам̣ бхо, паббаджита, пуччха̄йа ким̣ дуккарам̣. там̣ йо хи кочи йам̣кин̃чи пуччхатӣти. ‘‘тена хи, парибба̄джака, твам̣ пуччха, ахам̣ виссаджджесса̄мӣ’’ти евам̣ вутте парибба̄джако ‘‘са̄дхурӯпо бхиккху т̣ха̄не са̄кхам̣ бхан̃джа̄песӣ’’ти вимхитачитто хутва̄ тхерам̣ пуччхи – ‘‘ко пурисасса ка̄мо’’ти. ‘‘сан̇каппара̄го пурисасса ка̄мо’’ти (а. ни. 6.63) тхеро а̄ха. со там̣ сутва̄ тхере вируддхасан̃н̃ӣ хутва̄ пара̄джайам̣ а̄ропетука̄мо а̄ха – ‘‘читравичитра̄рамман̣ам̣ пана бхо, паббаджита, пурисасса ка̄мам̣ на вадесӣ’’ти? ‘‘а̄ма, парибба̄джака, на вадемӣ’’ти. тато нам̣ парибба̄джако йа̄ва тиккхаттум̣ пат̣ин̃н̃ам̣ ка̄ра̄петва̄ ‘‘сун̣анту бхонто саман̣асса ва̄де доса’’нти пан̃хавӣмам̣саке а̄лапитва̄ а̄ха – ‘‘бхо, паббаджита, тумха̄кам̣ сабрахмача̄рино аран̃н̃е вихарантӣ’’ти? ‘‘а̄ма, парибба̄джака, вихарантӣ’’ти. ‘‘те таттха вихаранта̄ ка̄мавитакка̄дайо витакке витаккентӣ’’ти? ‘‘а̄ма, парибба̄джака, путхуджджана̄ сахаса̄ витаккентӣ’’ти. ‘‘йади евам̣ тесам̣ саман̣абха̄во куто? нану те ага̄рика̄ ка̄мабхогино хонтӣ’’ти еван̃ча пана ватва̄ атха̄парам̣ етадавоча –
‘‘на ¶ те ве ка̄ма̄ йа̄ни читра̄ни локе,
сан̇каппара̄ган̃ча вадеси ка̄мам̣;
сан̇каппайам̣ акусале витакке,
бхиккхупи те хессати ка̄мабхогӣ’’ти. (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.34);
атха тхеро парибба̄джакасса ва̄де досам̣ дассенто а̄ха – ‘‘ким̣, парибба̄джака, сан̇каппара̄гам̣ пурисасса ка̄мам̣ на вадеси, читравичитра̄рамман̣ам̣ вадесӣ’’ти? ‘‘а̄ма, бхо, паббаджита̄’’ти. тато нам̣ тхеро йа̄ва тиккхаттум̣ пат̣ин̃н̃ам̣ ка̄ра̄петва̄ ‘‘сун̣а̄тха, а̄вусо, парибба̄джакасса ва̄де доса’’нти пан̃хавӣмам̣саке а̄лапитва̄ а̄ха – ‘‘а̄вусо пасӯра, тава саттха̄ аттхӣ’’ти? ‘‘а̄ма, паббаджита, аттхӣ’’ти. ‘‘со чаккхувин̃н̃еййам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ пассати садда̄рамман̣а̄дӣни ¶ ва̄ севатӣ’’ти? ‘‘а̄ма, паббаджита, севатӣ’’ти. ‘‘йади евам̣ тасса саттхубха̄во куто, нану со ага̄рико ка̄мабхогӣ хотӣ’’ти еван̃ча пана ватва̄ атха̄парам̣ етадавоча –
‘‘те ве ка̄ма̄ йа̄ни читра̄ни локе,
сан̇каппара̄гам̣ на вадеси ка̄мам̣;
пассанто ¶ рӯпа̄ни манорама̄ни,
сун̣анто садда̄ни манорама̄ни.
‘‘гха̄йанто гандха̄ни манорама̄ни,
са̄йанто раса̄ни манорама̄ни;
пхусанто пхасса̄ни манорама̄ни,
саттха̄пи те хессати ка̄мабхогӣ’’ти.
евам̣ вутте ниппат̣ибха̄но парибба̄джако ‘‘айам̣ паббаджито маха̄ва̄дӣ, имасса сантике паббаджитва̄ ва̄дасаттхам̣ сиккхисса̄мӣ’’ти са̄ваттхим̣ пависитва̄ паттачӣварам̣ парийеситва̄ джетаванам̣ павит̣т̣хо таттха ла̄луда̄йим̣ суван̣н̣аван̣н̣ам̣ ка̄йӯпапаннам̣ сарӣра̄ка̄ра̄каппесу самантапа̄са̄дикам̣ дисва̄ ‘‘айам̣ бхиккху маха̄пан̃н̃о маха̄ва̄дӣ’’ти мантва̄ тасса сантике паббаджитва̄ там̣ ва̄дена ниггахетва̄ салин̇гена там̣йева титтха̄йатанам̣ паккамитва̄ пуна ‘‘саман̣ена готамена саддхим̣ ва̄дам̣ карисса̄мӣ’’ти са̄ваттхийам̣ пуриманайенева уггхосетва̄ маха̄джанапаривуто ‘‘евам̣ саман̣ам̣ готамам̣ ниггахесса̄мӣ’’тиа̄дӣни ваданто ¶ джетаванам̣ агама̄си. джетаванадва̄ракот̣т̣хаке адхиваттха̄ девата̄ ‘‘айам̣ абха̄джанабхӯто’’ти мукхабандхамасса ака̄си. со бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ мӯго вийа нисӣди. манусса̄ ‘‘ида̄ни пуччхиссати, ида̄ни пуччхиссатӣ’’ти тасса мукхам̣ уллокетва̄ ‘‘вадехи, бхо пасӯра, вадехи, бхо пасӯра̄’’ти учча̄саддамаха̄садда̄ ахесум̣. атха бхагава̄ ‘‘ким̣ пасӯро вадиссатӣ’’ти ватва̄ таттха сампаттапариса̄йа дхаммадесанаттхам̣ имам̣ суттам̣ абха̄си.
таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва айам̣ сан̇кхепо – име дит̣т̣хигатика̄ аттано дит̣т̣хим̣ сандха̄йа идхева суддхӣ ити ва̄дайанти на̄н̃н̃есу дхаммесу висуддхима̄ху. евам̣ санте аттано саттха̄ра̄дӣни ¶ ниссита̄ таттхева ‘‘еса ва̄до субхо’’ти евам̣ субхам̣ вада̄на̄ хутва̄ путхӯ саман̣абра̄хман̣а̄ ‘‘сассато локо’’тиа̄дӣсу паччекасаччесу нивит̣т̣ха̄.
832. евам̣ нивит̣т̣ха̄ ча – те ва̄дака̄ма̄ти га̄тха̄. таттха ба̄лам̣ дахантӣ митху ан̃н̃аман̃н̃анти ‘‘айам̣ ба̄ло айам̣ ба̄ло’’ти евам̣ двепи джана̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ба̄лам̣ даханти, ба̄лато пассанти. ваданти те ан̃н̃асита̄ катходжджанти те ан̃н̃аман̃н̃ам̣ саттха̄ра̄дим̣ ниссита̄ калахам̣ ваданти. пасам̣сака̄ма̄ кусала̄ вада̄на̄ти пасам̣саттхика̄ убхопи ‘‘майам̣ кусалава̄да̄ пан̣д̣итава̄да̄’’ти евам̣сан̃н̃ино хутва̄.
833. евам̣ ¶ вада̄несу ча тесу еко нийамато ева – йутто катха̄йанти га̄тха̄. таттха йутто катха̄йанти вива̄дакатха̄йа уссукко. пасам̣самиччхам̣ винигха̄ти хотӣти аттано пасам̣сам̣ иччханто ‘‘катхам̣ ну кхо ниггахесса̄мӣ’’тиа̄дина̄ найена пуббева салла̄па̄ катхам̣катхӣ винигха̄тӣ хоти. апа̄хатасминти пан̃хавӣмам̣сакехи ‘‘аттха̄пагатам̣ те бхан̣итам̣, бйан̃джана̄пагатам̣ те бхан̣ита’’нтиа̄дина̄ найена апаха̄рите ва̄де. нинда̄йа со куппатӣти евам̣ апа̄хатасмин̃ча ва̄де уппанна̄йа нинда̄йа со куппати. рандхамесӣти парасса рандхамева гавесанто.
834. на ¶ кевалан̃ча куппати, апича кхо пана йамасса ва̄данти га̄тха̄. таттха парихӣнама̄ху апа̄хатанти аттхабйан̃джана̄дито апа̄хатам̣ парихӣнам̣ ваданти. паридеватӣти тато нимиттам̣ со ‘‘ан̃н̃ам̣ майа̄ а̄ваджджита’’нтиа̄дӣхи виппалапати. сочатӣти ‘‘тасса джайо’’тиа̄дӣни а̄раббха сочати. упаччага̄ манти ануттхуна̄тӣти ‘‘со мам̣ ва̄дена ва̄дам̣ атикканто’’тиа̄дина̄ найена сут̣т̣хутарам̣ виппалапати.
835. ете вива̄да̄ саман̣есӯти еттха пана саман̣а̄ вуччанти ба̄хирапарибба̄джака̄. етесу уггха̄ти нигха̄ти хотӣти етесу ва̄десу джайапара̄джайа̄дивасена читтасса уггха̄там̣ нигха̄тан̃ча па̄пун̣анто уггха̄тӣ нигха̄тӣ ча хоти. вираме катходжджанти паджахеййа калахам̣. на хан̃н̃адаттхаттхи пасам̣сала̄бха̄ти на хи еттха пасам̣сала̄бхато ан̃н̃о аттхо аттхи.
836-7. чхат̣т̣хага̄тха̄йа аттхо – йасма̄ ча на хан̃н̃адаттхаттхи пасам̣сала̄бха̄, тасма̄ парамам̣ ла̄бхам̣ лабхантопи ‘‘сундаро айа’’нти таттха дит̣т̣хийа̄ пасам̣сито ва̄ ¶ пана хоти там̣ ва̄дам̣ париса̄йа маджджхе дӣпетва̄, тато со тена джайаттхена тут̣т̣хим̣ ва̄ дантавидам̣сакам̣ ва̄ а̄паджджанто хасати, ма̄нена ча ун̣н̣амати. ким̣ ка̄ран̣ам̣? йасма̄ там̣ джайаттхам̣ паппуййа йатха̄ма̄но джа̄то, евам̣ ун̣н̣амато ча йа̄ ун̣н̣атӣти га̄тха̄. таттха ма̄на̄тима̄нам̣ вадате панесоти есо пана там̣ ун̣н̣атим̣ ‘‘вигха̄табхӯмӣ’’ти абуджджхама̄но ма̄нан̃ча атима̄нан̃ча вадатийева.
838. евам̣ ва̄де досам̣ дассетва̄ ида̄ни тасса ва̄дам̣ асампат̣иччханто ‘‘сӯро’’ти га̄тхама̄ха. таттха ра̄джакха̄да̄йа̄ти ра̄джакха̄данӣйена, бхаттаветанена̄ти вуттам̣ хоти. абхигаджджамети пат̣исӯрамиччханти йатха̄ со пат̣исӯрам̣ иччханто абхигаджджанто ети, евам̣ дит̣т̣хигатико дит̣т̣хигатиканти дассети. йенева со, тена палехӣти йена со туйхам̣ пат̣исӯро, тена гаччха. пуббева ¶ наттхи йадидам̣ йудха̄йа̄ти йам̣ пана идам̣ килесаджа̄там̣ йуддха̄йа сийа̄, там̣ етам̣ пуббева наттхи, бодхимӯлейева пахӣнанти дассети. сесага̄тха̄ па̄кат̣асамбандха̄йева.
839-40. таттха вива̄дайантӣти виваданти. пат̣исеникатта̄ти пат̣иломака̄рако. висеникатва̄ти килесасенам̣ вина̄сетва̄. ким̣ лабхетхоти ¶ пат̣ималлам̣ ким̣ лабхиссаси. пасӯра̄ти там̣ парибба̄джакам̣ а̄лапати. йесӣдха наттхӣти йесам̣ идха наттхи.
841. павитакканти ‘‘джайо ну кхо ме бхависсатӣ’’ти а̄дӣни витаккенто. дхонена йугам̣ сама̄гама̄ти дхутакилесена буддхена саддхим̣ йугагга̄хам̣ сама̄панно. на хи твам̣ саккхаси сампайа̄тавети коттхука̄дайо вийа сӣха̄дӣхи, дхонена саха йугам̣ гахетва̄ екападампи сампайа̄тум̣ йугагга̄хамева ва̄ сампа̄детум̣ на саккхиссасӣти. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа пасӯрасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. ма̄ган̣д̣ийасуттаван̣н̣ана̄
842. дисва̄на ¶ тан̣ханти ма̄ган̣д̣ийасуттам̣. ка̄ уппатти? екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихаранто паччӯсасамайе ¶ буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто курӯсу камма̄садхамманигамава̄сино ма̄ган̣д̣ийасса на̄ма бра̄хман̣асса сападжа̄патикасса арахаттӯпаниссайам̣ дисва̄ та̄вадева са̄ваттхито таттха гантва̄ камма̄садхаммасса авидӯре ан̃н̃атарасмим̣ ванасан̣д̣е нисӣди суван̣н̣обха̄сам̣ мун̃чама̄но. ма̄ган̣д̣ийопи тан̇кхан̣ам̣ таттха мукхадхованаттхам̣ гато суван̣н̣обха̄сам̣ дисва̄ ‘‘ким̣ ида’’нти ито чито ча пеккхама̄но бхагавантам̣ дисва̄ аттамано ахоси. тасса кира дхӣта̄ суван̣н̣аван̣н̣а̄, там̣ бахӯ кхаттийакума̄ра̄дайо ва̄райанта̄ на лабханти. бра̄хман̣о евам̣ладдхико хоти ‘‘саман̣ассева нам̣ суван̣н̣аван̣н̣асса дасса̄мӣ’’ти. со бхагавантам̣ дисва̄ ‘‘айам̣ ме дхӣта̄йа сама̄наван̣н̣о, имасса нам̣ дасса̄мӣ’’ти читтам̣ уппа̄деси. тасма̄ дисва̄ва аттамано ахоси. со вегена гхарам̣ гантва̄ бра̄хман̣им̣ а̄ха – ‘‘бхоти бхоти майа̄ дхӣта̄йа сама̄наван̣н̣о пурисо дит̣т̣хо, алан̇карохи да̄рикам̣, тасса нам̣ дасса̄ма̄’’ти. бра̄хман̣ийа̄ ¶ да̄рикам̣ гандходакена нха̄петва̄ ваттхапуппха̄лан̇ка̄ра̄дӣхи алан̇каронтийа̄ ева бхагавато бхиккха̄ча̄равела̄ сампатта̄. атха бхагава̄ камма̄садхаммам̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси.
тепи кхо дхӣтарам̣ гахетва̄ бхагавато нисиннока̄сам̣ агамам̣су. таттха бхагавантам̣ адисва̄ бра̄хман̣ӣ ито чито ча вилокентӣ бхагавато нисаджджат̣т̣ха̄нам̣ тин̣асантха̄ракам̣ аддаса. буддха̄нан̃ча адхит̣т̣ха̄набалена нисиннока̄со паданиккхепо ча абйа̄кула̄ хонти. са̄ бра̄хман̣ам̣ а̄ха – ‘‘еса, бра̄хман̣а, тасса тин̣асантха̄ро’’ти? ‘‘а̄ма, бхотӣ’’ти. ‘‘тена хи, бра̄хман̣а, амха̄кам̣ а̄гаманакаммам̣ на сампаджджиссатӣ’’ти. ‘‘касма̄ бхотӣ’’ти? ‘‘пасса, бра̄хман̣а, абйа̄куло тин̣асантха̄ро, несо ка̄мабхогино парибхутто’’ти. бра̄хман̣о ‘‘ма̄, бхоти ман̇гале парийесийама̄не аваман̇галам̣ абхан̣ӣ’’ти а̄ха. пунапи бра̄хман̣ӣ ито чито ча вичарантӣ бхагавато паданиккхепам̣ дисва̄ бра̄хман̣ам̣ а̄ха ‘‘айам̣ тасса паданиккхепо’’ти? ‘‘а̄ма, бхотӣ’’ти. ‘‘пасса, бра̄хман̣а, паданиккхепам̣, на̄йам̣ сатто ка̄месу гадхито’’ти. ‘‘катхам̣ твам̣ бхоти джа̄на̄сӣ’’ти ча вутта̄ аттано н̃а̄н̣абалам̣ дассентӣ а̄ха –
‘‘раттасса ¶ ¶ хи уккут̣икам̣ падам̣ бхаве,
дут̣т̣хасса хоти анукад̣д̣хитам̣ падам̣;
мӯл̣хасса хоти сахаса̄нупӣл̣итам̣,
виват̣т̣аччхадасса идамӣдисам̣ пада’’нти. (а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.260-261; дха. па. ат̣т̣ха. 1.2 са̄ма̄ватӣваттху; висуддхи. 1.45);
айан̃чарахи тесам̣ катха̄ виппаката̄, атха бхагава̄ катабхаттакиччо тамева ванасан̣д̣ам̣ а̄гато. бра̄хман̣ӣ бхагавато варалаккхан̣акхачитам̣ бйа̄маппабха̄париккхиттам̣ рӯпам̣ дисва̄ бра̄хман̣ам̣ а̄ха – ‘‘еса тайа̄, бра̄хман̣а, дит̣т̣хо’’ти? ‘‘а̄ма бхотӣ’’ти. ‘‘а̄гатакаммам̣ на сампаджджиссатева, еварӯпо на̄ма ка̄ме парибхун̃джиссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти. тесам̣ евам̣ ваданта̄нан̃н̃ева бхагава̄ тин̣асантха̄раке нисӣди. атха бра̄хман̣о дхӣтарам̣ ва̄мена хаттхена гахетва̄ каман̣д̣алум̣ даккхин̣ена хаттхена гахетва̄ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘бхо, паббаджита, тван̃ча суван̣н̣аван̣н̣о айан̃ча да̄рика̄, ануччхавика̄ еса̄ тава, има̄хам̣ бхото бхарийам̣ поса̄ванаттха̄йа даммӣ’’ти ¶ ватва̄ бхагавато сантикам̣ гантва̄ да̄тука̄мо ат̣т̣ха̄си. бхагава̄ бра̄хман̣ам̣ ана̄лапитва̄ ан̃н̃ена саддхим̣ саллапама̄но вийа ‘‘дисва̄на тан̣ха’’нти имам̣ га̄тхам̣ абха̄си.
тассаттхо – аджапа̄ланигродхамӯле на̄на̄рӯпа̄ни нимминитва̄ абхика̄мама̄гатам̣ ма̄радхӣтарам̣ дисва̄на тан̣хам̣ аратим̣ раган̃ча чхандаматтампи ме метхунасмим̣ на̄хоси, кимевидам̣ имисса̄ да̄рика̄йа муттакарӣсапун̣н̣ам̣ рӯпам̣ дисва̄ бхависсати саббатха̄ па̄да̄пи нам̣ сампхуситум̣ на иччхе, кутонена сам̣васитунти.
843. тато ма̄ган̣д̣ийо ‘‘паббаджита̄ на̄ма ма̄нусаке ка̄ме паха̄йа диббака̄маттха̄йа паббаджанти, айан̃ча диббепи ка̄ме на иччхати, идампи иттхиратанам̣, ка̄ ну асса дит̣т̣хӣ’’ти пуччхитум̣ дутийам̣ га̄тхама̄ха. таттха ета̄дисам̣ че ратананти диббиттхиратанам̣ сандха̄йа бхан̣ати, на̄ринти аттано дхӣтарам̣ сандха̄йа. дит̣т̣хигатам̣ сӣлаватам̣ ну джӣвитанти дит̣т̣хин̃ча сӣлан̃ча ¶ ватан̃ча джӣвитан̃ча. бхавӯпапаттин̃ча вадеси кӣдисанти аттано бхавӯпапаттин̃ча кӣдисам̣ вадасӣти.
844. ито пара̄ две га̄тха̄ висаджджанапуччха̄найена паваттатта̄ па̄кат̣асамбандха̄йева. та̄су пат̣хамага̄тха̄йа сан̇кхепаттхо – тасса майхам̣, ма̄ган̣д̣ийа, два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатадхаммесу ниччхинитва̄ ‘‘идамева саччам̣, могхаман̃н̃а’’нти евам̣ идам̣ вада̄мӣти самуггахитам̣ на хоти наттхи на виджджати. ким̣ка̄ран̣а̄ ¶ ? ахан̃хи пассанто дит̣т̣хӣсу а̄дӣнавам̣ кан̃чи дит̣т̣хим̣ аггахетва̄ сачча̄ни павичинанто аджджхаттам̣ ра̄га̄дӣнам̣ сантибха̄вена аджджхаттасантисан̇кха̄там̣ нибба̄намева аддасанти.
845. дутийага̄тха̄йа сан̇кхепаттхо – йа̄нима̄ни дит̣т̣хигата̄ни техи техи саттехи виниччхинитва̄ гахитатта̄ виниччхайа̄ти ча аттано паччайехи абхисан̇кхатабха̄ва̄дина̄ найена пакаппита̄ни ча̄ти вуччанти. те твам̣ муни дит̣т̣хигатадхамме аггахетва̄ аджджхаттасантӣти йаметаматтхам̣ брӯси, а̄чиккха ме, катхам̣ ну дхӣрехи паведитам̣ катхам̣ пака̄ситам̣ дхӣрехи там̣ паданти.
846. атхасса ¶ бхагава̄ йатха̄ йена упа̄йена там̣ падам̣ дхӣрехи пака̄ситам̣, там̣ упа̄йам̣ сапат̣ипаккхам̣ дассенто ‘‘на дит̣т̣хийа̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха ‘‘на дит̣т̣хийа̄’’тиа̄дӣхи дит̣т̣хисутиат̣т̣хасама̄паттин̃а̄н̣аба̄хирасӣлаббата̄ни пат̣иккхипати. ‘‘суддхима̄ха̄’’ти еттха вуттам̣ а̄ха-саддам̣ саббаттха нака̄рена саддхим̣ йоджетва̄ пурисабйаттайам̣ катва̄ ‘‘дит̣т̣хийа̄ суддхим̣ на̄хам̣ катхемӣ’’ти еваматтхо ведитаббо. йатха̄ четтха, евам̣ уттарападесупи. таттха ча адит̣т̣хийа̄ на̄ха̄ти дасаваттхукам̣ самма̄дит̣т̣хим̣ вина̄ на катхеми. татха̄ ассутийа̄ти наван̇гам̣ саванам̣ вина̄. ан̃а̄н̣а̄ти каммасса катасачча̄нуломикан̃а̄н̣ам̣ вина̄. асӣлата̄ти па̄тимоккхасам̣варам̣ вина̄. аббата̄ти дхутан̇гаватам̣ вина̄. нопи тена̄ти тесу екамекена дит̣т̣хиа̄диматтена̄пи но катхемӣти еваматтхо ведитаббо. ете ча ниссаджджа ануггаха̄йа̄ти ете ча пуриме дит̣т̣хиа̄дибхеде кан̣хапаккхийе дхамме самуггха̄такаран̣ена ниссаджджа, паччхиме адит̣т̣хиа̄дибхеде суккапаккхийе атаммайата̄паджджанена ануггаха̄йа. санто анисса̄йа бхавам̣ на ¶ джаппети има̄йа пат̣ипаттийа̄ ра̄га̄дивӯпасамена санто чаккха̄дӣсу кан̃чи дхаммам̣ анисса̄йа екампи бхавам̣ апихетум̣ апаттхетум̣ саматтхо сийа̄, айамасса аджджхаттасантӣти адхиппа̄йо.
847. евам̣ вутте вачанаттхам̣ асаллаккхенто ма̄ган̣д̣ийо ‘‘но че кира̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха дит̣т̣ха̄дӣни вуттанайа̄нева. кан̣хапаккхийа̄нийева пана сандха̄йа убхайатра̄пи а̄ха. а̄ха-саддам̣ пана ночекира-саддена йоджетва̄ ‘‘но че кира̄ха но че кира катхесӣ’’ти евам̣ аттхо дат̣т̣хаббо. момуханти атимӯл̣хам̣, моханам̣ ва̄. паччентӣти джа̄нанти.
848. атхасса бхагава̄ там̣ дит̣т̣хим̣ нисса̄йа пуччхам̣ пат̣иккхипанто ‘‘дит̣т̣хин̃ча нисса̄йа̄’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – твам̣, ма̄ган̣д̣ийа, дит̣т̣хим̣ нисса̄йа пунаппунам̣ пуччхама̄но йа̄ни те дит̣т̣хигата̄ни самуггахита̄ни, тесвева самуггахӣтесу евам̣ памохам̣ а̄гато, ито ча майа̄ вуттааджджхаттасантито ¶ пат̣ипаттито дхаммадесанато ва̄ ан̣умпи йуттасан̃н̃ам̣ на пассаси, тена ка̄ран̣ена твам̣ имам̣ дхаммам̣ момухато пассасӣти.
849. евам̣ самуггахитесу памохена ма̄ган̣д̣ийасса вива̄да̄паттим̣ дассетва̄ ида̄ни тесу ан̃н̃есу ча дхаммесу вигатаппамохасса аттано ниббива̄датам̣ дассенто ‘‘само висесӣ’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо ¶ – йо евам̣ тивидхама̄нена ва̄ дит̣т̣хийа̄ ва̄ ман̃н̃ати, со тена ма̄нена та̄йа дит̣т̣хийа̄ тена ва̄ пуггалена вивадеййа. йо пана амха̄дисо има̄су тӣсу видха̄су авикампама̄но, само висесӣти на тасса хоти, на ча хӣноти па̄т̣хасесо.
850. кин̃ча бхиййо – саччанти соти га̄тха̄. тассаттхо – со еварӯпо пахӣнама̄надит̣т̣хико ма̄дисо ба̄хитапа̄патта̄дина̄ найена бра̄хман̣о ‘‘идамева сачча’’нти ким̣ вадеййа ким̣ ваттхум̣ бхан̣еййа, кена ва̄ ка̄ран̣ена бхан̣еййа, ‘‘майхам̣ саччам̣, туйхам̣ муса̄’’ти ва̄ кена ма̄нена дит̣т̣хийа̄ пуггалена ва̄ вивадеййа? йасмим̣ ма̄дисе кхӣн̣а̄саве ‘‘садисохамасмӣ’’ти паваттийа̄ самам̣ ва̄, итарадвайабха̄вена паваттийа̄ висамам̣ ва̄ ман̃н̃итам̣ наттхи, со сама̄на̄дӣсу кена ва̄дам̣ пат̣исам̣йуджеййа пат̣иппхареййа̄ти. нану екам̣сенева еварӯпо пуггало – окам̣ паха̄йа̄ти га̄тха̄?
851. таттха ¶ окам̣ паха̄йа̄ти рӯпаваттха̄дивин̃н̃а̄н̣асса ока̄сам̣ татра чхандара̄гаппаха̄нена чхад̣д̣етва̄. аникетаса̄рӣти рӯпанимиттаникета̄дӣни тан̣ха̄васена асаранто. га̄ме акуббам̣ муни сантхава̄нӣти га̄ме гихисантхава̄ни акаронто. ка̄мехи риттоти ка̄месу чхандара̄га̄бха̄вена саббака̄мехи путхубхӯто. апуреккхара̄ноти а̄йатим̣ аттабха̄вам̣ анабхиниббаттенто. катхам̣ на виггайха джанена кайира̄ти джанена саддхим̣ вигга̄хикакатхам̣ на катхеййа. со еварӯпо – йехи вивиттоти га̄тха̄.
852. таттха йехӣти йехи дит̣т̣хигатехи. вивитто вичареййа̄ти ритто чареййа. на та̄ни уггайха вадеййа на̄готи ‘‘а̄гум̣ на каротӣ’’тиа̄дина̄ (чӯл̣ани. бхадра̄вудхама̄н̣авапуччха̄ниддеса 70; па̄ра̄йана̄нугӣтига̄тха̄ниддеса 102) найена на̄го та̄ни дит̣т̣хигата̄ни уггахетва̄ на вадеййа. джаламбуджанти джаласан̃н̃ите амбумхи джа̄там̣ кан̣т̣акана̄л̣ам̣ ва̄риджам̣, падуманти вуттам̣ хоти. йатха̄ джалена пан̇кена ча нӯпалиттанти там̣ падумам̣ йатха̄ джалена ча пан̇кена ча анупалиттам̣ хоти, евам̣ муни сантива̄до агиддхоти евам̣ аджджхаттасантива̄до муни гедха̄бха̄вена агиддхо. ка̄ме ¶ ча локе ча ¶ анӯпалиттоти дувидхепи ка̄ме апа̄йа̄дике ча локе двӣхипи лепехи анупалитто хоти.
853. кин̃ча бхиййо – на ведагӯти га̄тха̄. таттха на ведагӯ дит̣т̣хийа̄йакоти чатумаггаведагӯ ма̄дисо дит̣т̣хийа̄йако на хоти, дит̣т̣хийа̄ гаччханто ва̄, там̣ са̄рато пачченто ва̄ на хоти. таттха вачанаттхо – йа̄йатӣти йа̄йако, каран̣авачанена дит̣т̣хийа̄ йа̄тӣти дит̣т̣хийа̄йако. упайогаттхе са̄мивачанена дит̣т̣хийа̄ йа̄тӣтипи дит̣т̣хийа̄йако. на мутийа̄ са ма̄наметӣти мутарӯпа̄дибхеда̄йа мутийа̄пи со ма̄нам̣ на ети. на хи таммайо соти тан̣ха̄дит̣т̣хивасена таммайо хоти таппара̄йан̣о, айам̣ пана на та̄дисо. на каммуна̄ нопи сутена неййоти пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дина̄ каммуна̄ ва̄ сутасуддхиа̄дина̄ сутена ва̄ со нетаббо на хоти. анӯпанӣто са нивесанесӯти со двиннампи упайа̄нам̣ пахӣнатта̄ саббесу тан̣ха̄дит̣т̣хинивесанесу анӯпанӣто. тасса ча евам̣видхасса – сан̃н̃а̄вираттасса̄ти га̄тха̄.
854. таттха сан̃н̃а̄вираттасса̄ти неккхаммасан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа бха̄вана̄йа пахӣнака̄ма̄дисан̃н̃асса. имина̄ падена убхатобха̄гавимутто саматхайа̄нико адхиппето. пан̃н̃а̄вимуттасса̄ти випассана̄пуббан̇гама̄йа бха̄вана̄йа саббакилесехи ¶ вимуттасса. имина̄ суккхавипассако адхиппето. сан̃н̃ан̃ча дит̣т̣хин̃ча йе аггахесум̣, те гхат̣т̣айанта̄ вичаранти локети йе ка̄масан̃н̃а̄дикам̣ сан̃н̃ам̣ аггахесум̣, те висесато гахат̣т̣ха̄ ка̄ма̄дхикаран̣ам̣, йе ча дит̣т̣хим̣ аггахесум̣, те висесато паббаджита̄ дхамма̄дхикаран̣ам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ гхат̣т̣ента̄ вичарантӣти. сесаметтха йам̣ авуттам̣, там̣ вутта̄нуса̄ренева ведитаббам̣. десана̄парийоса̄не бра̄хман̣о ча бра̄хман̣ӣ ча паббаджитва̄ арахаттам̣ па̄пун̣им̣сӯти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа ма̄ган̣д̣ийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. пура̄бхедасуттаван̣н̣ана̄
855. катхам̣дассӣти ¶ ¶ пура̄бхедасуттам̣. ка̄ уппатти? имасса суттасса ито паресан̃ча пан̃чаннам̣ калахавива̄дачӯл̣абйӯхамаха̄бйӯхатуват̣акааттадан̣д̣асутта̄нам̣ самма̄парибба̄джанӣйасса уппаттийам̣ вуттанайенева са̄ман̃н̃ато уппатти вутта̄. висесато пана йатхева тасмим̣ маха̄самайе ра̄гачаритадевата̄нам̣ саппа̄йавасена дхаммам̣ десетум̣ ниммитабуддхена атта̄нам̣ пуччха̄петва̄ самма̄парибба̄джанӣйасуттамабха̄си, евам̣ тасмим̣йева маха̄самайе ‘‘ким̣ ну кхо пура̄ сарӣрабхеда̄ каттабба’’нти уппанначитта̄нам̣ девата̄нам̣ читтам̣ н̃атва̄ та̄сам̣ ануггахаттхам̣ ад̣д̣хател̣асабхиккхусатапарива̄рам̣ ниммитабуддхам̣ а̄ка̄сена а̄нетва̄ тена атта̄нам̣ пуччха̄петва̄ имам̣ суттамабха̄си.
таттха пуччха̄йа та̄ва со ниммито катхам̣дассӣти адхипан̃н̃ам̣ катхам̣сӣлоти адхисӣлам̣, упасантоти адхичиттам̣ пуччхати. сесам̣ па̄кат̣амева.
856. виссаджджане пана бхагава̄ сарӯпена адхипан̃н̃а̄дӣни ависсаджджетва̄ва адхипан̃н̃а̄диппабха̄вена йесам̣ килеса̄нам̣ упасама̄ ‘‘упасанто’’ти вуччати, на̄на̄девата̄нам̣ а̄сайа̄нуломена тесам̣ упасамамева дӣпенто ‘‘вӣтатан̣хо’’тиа̄дика̄ га̄тха̄йо абха̄си. таттха а̄дито ат̣т̣ханнам̣ га̄тха̄нам̣ ‘‘там̣ брӯми упасанто’’ти има̄йа га̄тха̄йа самбандхо ведитаббо. тато пара̄сам̣ ‘‘са ве сантоти вуччатӣ’’ти имина̄ саббапаччхимена падена.
анупадаван̣н̣ана̄найена ¶ ча – вӣтатан̣хо пура̄ бхеда̄ти йо сарӣрабхеда̄ пуббамева пахӣнатан̣хо. пуббамантаманисситоти атӣтаддха̄дибхедам̣ пуббантаманиссито. вемаджджхенупасан̇кхеййоти паччуппаннепи аддхани ‘‘ратто’’тиа̄дина̄ найена на упасан̇кха̄таббо. тасса наттхи пураккхатанти тасса арахато двиннам̣ пуреккха̄ра̄нам̣ абха̄ва̄ ана̄гате аддхани пураккхатампи наттхи, там̣ брӯми упасантоти еваметтха йоджана̄ ведитабба̄. еса найо саббаттха. ито парам̣ пана йоджанам̣ адассетва̄ анутта̄нападаван̣н̣анам̣йева карисса̄ма.
857. асанта̄сӣти тена тена ала̄бхакена асантасанто. авикаттхӣти сӣла̄дӣхи авикаттханасӣло ¶ . акуккучоти хаттхакуккуча̄дивирахито ¶ . мантабха̄н̣ӣти манта̄йа париггахетва̄ ва̄чам̣ бха̄сита̄. ануддхатоти уддхаччавирахито. са ве ва̄ча̄йатоти со ва̄ча̄йа йато сам̣йато чатудосавирахитам̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄ хоти.
858. нира̄саттӣти ниттан̣хо. вивекадассӣ пхассесӯти паччуппаннесу чаккхусампхасса̄дӣсу атта̄дибха̄вавивекам̣ пассати. дит̣т̣хӣсу ча на нӣйатӣти два̄сат̣т̣хидит̣т̣хӣсу ка̄йачи дит̣т̣хийа̄ на нӣйати.
859. патилӣноти ра̄га̄дӣнам̣ пахӣнатта̄ тато апагато. акухакоти авимха̄пако тӣхи куханаваттхӯхи. апиха̄лӯти апиханасӣло, паттхана̄тан̣ха̄йа рахитоти вуттам̣ хоти. амаччхарӣти пан̃чамаччхеравирахито. аппагаббхоти ка̄йапа̄габбхийа̄дивирахито. аджегуччхоти сампаннасӣла̄дита̄йа аджегуччханӣйо асечанако мана̄по. песун̣еййе ча но йутоти двӣхи а̄ка̄рехи упасам̣харитаббе писун̣акамме айутто.
860. са̄тийесу анасса̄вӣти са̄таваттхӯсу ка̄магун̣есу тан̣ха̄сантхававирахито. сан̣хоти сан̣хехи ка̄йакамма̄дӣхи саманна̄гато. пат̣ибха̄нава̄ти парийаттипарипуччха̄дхигамапат̣ибха̄нехи саманна̄гато. на саддхоти са̄мам̣ адхигатадхаммам̣ на кассачи саддахати. на вираджджатӣти кхайа̄ ра̄гасса вираттатта̄ ида̄ни на вираджджати.
861. ла̄бхакамйа̄ на сиккхатӣти на ла̄бхапаттхана̄йа суттанта̄дӣни сиккхати. авируддхо ча тан̣ха̄йа, расесу на̄нугиджджхатӣти виродха̄бха̄вена ча авируддхо хутва̄ тан̣ха̄йа мӯлараса̄дӣсу гедхам̣ ¶ на̄паджджати.
862. упеккхакоти чхал̣ан̇гупеккха̄йа саманна̄гато. сатоти ка̄йа̄нупассана̄дисатийутто.
863. ниссайана̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хиниссайа̄. н̃атва̄ дхамманти аничча̄дӣхи а̄ка̄рехи дхаммам̣ джа̄нитва̄. анисситоти евам̣ техи ниссайехи аниссито. тена ан̃н̃атра дхамман̃а̄н̣а̄ наттхи ниссайа̄нам̣ абха̄воти дӣпети бхава̄йа вибхава̄йа ва̄ти сассата̄йа уччхеда̄йа ва̄.
864. там̣ ¶ ¶ брӯми упасантоти там̣ еварӯпам̣ екекага̄тха̄йа вуттам̣ упасантоти катхеми. атарӣ со висаттиканти со имам̣ висата̄дибха̄вена висаттика̄сан̇кха̄там̣ маха̄тан̣хам̣ атари.
865. ида̄ни тамева упасантам̣ пасам̣санто а̄ха ‘‘на тасса путта̄’’ти евама̄ди. таттха путта̄ атраджа̄дайо чатта̄ро. еттха ча путтапариггаха̄дайо путта̄дина̄мена вутта̄ти ведитабба̄. те хисса на виджджанти, тесам̣ ва̄ абха̄вена путта̄дайо на виджджантӣти.
866. йена нам̣ ваджджум̣ путхуджджана̄, атхо саман̣абра̄хман̣а̄ти йена там̣ ра̄га̄дина̄ ваджджена путхуджджана̄ саббепи деваманусса̄ ито бахиддха̄ саман̣абра̄хман̣а̄ ча ратто ва̄ дут̣т̣хо ва̄ти, вадеййум̣. там̣ тасса апураккхатанти там̣ ра̄га̄диваджджам̣ тасса арахато апураккхатам̣ тасма̄ ва̄десу неджатӣти там̣ ка̄ран̣а̄ нинда̄вачанесу на кампати.
867. на уссесу вадатети висит̣т̣хесу атта̄нам̣ антокатва̄ ‘‘ахам̣ висит̣т̣хо’’ти атима̄навасена на вадати. еса найо итаресу двӣсу. каппам̣ нети акаппийоти со еварӯпо дувидхампи каппам̣ на ети. касма̄? йасма̄ акаппийо, пахӣнакаппоти вуттам̣ хоти.
868. саканти майханти париггахитам̣. асата̄ ча на сочатӣти авиджджама̄на̄дина̄ асата̄ ча на сочати. дхаммесу ча на гаччхатӣти саббесу дхаммесу чханда̄дивасена на гаччхати. са ве сантоти вуччатӣти со еварӯпо наруттамо ‘‘санто’’ти вуччатӣти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. десана̄парийоса̄не кот̣исатасахассадевата̄нам̣ арахаттаппатти ахоси, сота̄панна̄дӣнам̣ ган̣ана̄ наттхӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа пура̄бхедасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
11. калахавива̄дасуттаван̣н̣ана̄
869. куто ¶ ¶ ¶ пахӯта̄ калаха̄ вива̄да̄ти калахавива̄дасуттам̣. ка̄ уппатти? идампи тасмим̣йева маха̄самайе ‘‘куто ну, кхо, калаха̄дайо ат̣т̣ха дхамма̄ паваттантӣ’’ти уппанначитта̄нам̣ екачча̄нам̣ девата̄нам̣ те дхамме а̄вика̄тум̣ пуриманайенева ниммитабуддхена атта̄нам̣ пуччха̄петва̄ вуттам̣ таттха пуччха̄виссаджджанаккамена т̣хитатта̄ саббага̄тха̄ па̄кат̣асамбандха̄йева.
анутта̄нападаван̣н̣ана̄ панета̄сам̣ евам̣ ведитабба̄ – кутопахӯта̄ калаха̄ вива̄да̄ти калахо ча тасса пуббабха̄го вива̄до ча̄ти име куто джа̄та̄. паридевасока̄ сахамаччхара̄ ча̄ти паридевасока̄ ча маччхара̄ ча кутопахӯта̄. ма̄на̄тима̄на̄ сахапесун̣а̄ ча̄ти ма̄на̄ ча атима̄на̄ ча песун̣а̄ ча кутопахӯта̄. тети те саббепи ат̣т̣ха килесадхамма̄. тадин̇гха брӯхӣти там̣ майа̄ пуччхитаматтхам̣ брӯхи йа̄ча̄ми там̣ аханти. йа̄чанаттхо хи ин̇гха̄ти нипа̄то.
870. пийаппахӯта̄ти пийаваттхуто джа̄та̄. йутти панеттха ниддесе (маха̄ни. 98) вутта̄ ева. маччхерайутта̄ калаха̄ вива̄да̄ти имина̄ калахавива̄да̄дӣнам̣ на кевалам̣ пийаваттхумева, маччхарийампи паччайам̣ дассети. калахавива̄дасӣсена четтха саббепи те дхамма̄ вутта̄ти ведитабба̄. йатха̄ ча етесам̣ маччхарийам̣, татха̄ песун̣а̄нан̃ча вива̄дам̣. тена̄ха – ‘‘вива̄даджа̄тесу ча песун̣а̄нӣ’’ти.
871. пийа̄су локасмим̣ кутонида̄на̄ йе ча̄пи лобха̄ вичаранти локети ‘‘пийа̄ пахӯта̄ калаха̄’’ти йе еттха вутта̄. те пийа̄ локасмим̣ кутонида̄на̄, на кевалан̃ча пийа̄, йе ча̄пи кхаттийа̄дайо лобха̄ вичаранти лобхахетука̄ лобхена̄бхибхӯта̄ вичаранти, тесам̣ со лобхо ча кутонида̄ноти две аттхе ека̄йа пуччха̄йа пуччхати. а̄са̄ ча нит̣т̣ха̄ ча̄ти а̄са̄ ча тасса̄ а̄са̄йа самиддхи ча. йе сампара̄йа̄йа нарасса хонтӣти йе нарасса сампара̄йа̄йа хонти, пара̄йана̄ хонтӣти вуттам̣ хоти. ека̄ ева̄йампи пуччха̄.
872. чханда̄нида̄на̄нӣти ¶ ка̄маччханда̄дичханданида̄на̄ни. йе ча̄пи лобха̄ вичарантӣти йе ча̄пи ¶ кхаттийа̄дайо лобха̄ вичаранти тесам̣ лобхопи чханданида̄ноти двепи аттхе екато виссаджджети. итонида̄на̄ти чханданида̄на̄ ева̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘кутонида̄на̄ кутонида̄на̄’’ти (су. ни. 273) етесу ча саддасиддхи сӯчиломасутте вуттанайенева ¶ ведитабба̄.
873. виниччхайа̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хивиниччхайа̄. йе ва̄пи дхамма̄ саман̣ена вутта̄ти йе ча ан̃н̃епи кодха̄дӣхи сампайутта̄, татха̄рӯпа̄ ва̄ акусала̄ дхамма̄ буддхасаман̣ена вутта̄, те кутопахӯта̄ти.
874. тамӯпанисса̄йа пахоти чхандоти там̣ сукхадуккхаведанам̣. тадубхайаваттхусан̇кха̄там̣ са̄та̄са̄там̣ упанисса̄йа сам̣йогавийогапаттхана̄васена чхандо пахоти. етта̄вата̄ ‘‘чхандо ну локасмим̣ кутонида̄но’’ти айам̣ пан̃хо виссаджджито хоти. рӯпесу дисва̄ вибхавам̣ бхаван̃ча̄ти рӯпесу вайан̃ча уппа̄дан̃ча дисва̄. виниччхайам̣ куббати джанту локети апа̄йа̄дике локе айам̣ джанту бхога̄дхигаманаттхам̣ тан̣ха̄виниччхайам̣ ‘‘атта̄ ме уппанно’’тиа̄дина̄ найена дит̣т̣хивиниччхайан̃ча куруте. йутти панеттха ниддесе (маха̄ни. 102) вутта̄ ева. етта̄вата̄ ‘‘виниччхайа̄ ча̄пи кутопахӯта̄’’ти айам̣ пан̃хо виссаджджито хоти.
875. етепи дхамма̄ двайамева сантети етепи кодха̄дайо дхамма̄ са̄та̄са̄тадвайе санте ева пахонти уппаджджанти. уппатти ча несам̣ ниддесе (маха̄ни. 103) вутта̄йева. етта̄вата̄ татийапан̃хопи виссаджджито хоти. ида̄ни йо евам̣ виссаджджитесу етесу пан̃хесу катхам̣катхӣ бхавеййа, тасса катхам̣катха̄паха̄нӯпа̄йам̣ дассенто а̄ха – ‘‘катхам̣катхӣ н̃а̄н̣апатха̄йа сиккхе’’ти, н̃а̄н̣адассанан̃а̄н̣а̄дхигаманаттхам̣ тиссо сиккха̄ сиккхеййа̄ти вуттам̣ хоти. ким̣ ка̄ран̣ам̣? н̃атва̄ павутта̄ саман̣ена дхамма̄. буддхасаман̣ена хи н̃атва̄ва дхамма̄ вутта̄, наттхи тасса дхаммесу ан̃н̃а̄н̣ам̣. аттано пана н̃а̄н̣а̄бха̄вена те аджа̄нанто на джа̄неййа, на десана̄ досена, тасма̄ катхам̣катхӣ н̃а̄н̣апатха̄йа сиккхе, н̃атва̄ павутта̄ саман̣ена дхамма̄ти.
876-7. са̄там̣ ¶ аса̄тан̃ча кутонида̄на̄ти еттха са̄там̣ аса̄танти сукхадуккхаведана̄ ева адхиппета̄. на бхаванти хетети на бхаванти ете. вибхавам̣ бхаван̃ча̄пи йаметаматтхам̣ етам̣ ме пабрӯхи йатонида̄нанти са̄та̄са̄та̄нам̣ вибхавам̣ бхаван̃ча етампи йам̣ аттхам̣. лин̇габйаттайо еттха като. идам̣ пана вуттам̣ хоти – са̄та̄са̄та̄нам̣ вибхаво бхаво ча̄ти йо еса аттхо, евам̣ ме пабрӯхи йатонида̄нанти. ¶ еттха ча са̄та̄са̄та̄нам̣ вибхавабхававаттхука̄ вибхавабхавадит̣т̣хийо ева вибхавабхава̄ти ¶ аттхато ведитабба̄. татха̄ хи имасса пан̃хасса виссаджджанапаккхе ‘‘бхавадит̣т̣хипи пхассанида̄на̄, вибхавадит̣т̣хипи пхассанида̄на̄’’ти ниддесе (маха̄ни. 105) вуттам̣. итонида̄нанти пхассанида̄нам̣.
878. кисмим̣ вибхӯте на пхусанти пхасса̄ти кисмим̣ вӣтиватте чаккхусампхасса̄дайо пан̃ча пхасса̄ на пхусанти.
879. на̄ман̃ча рӯпан̃ча пат̣ичча̄ти сампайуттакана̄мам̣ ваттха̄рамман̣арӯпан̃ча пат̣ичча. рӯпе вибхӯте на пхусанти пхасса̄ти рӯпе вӣтиватте пан̃ча пхасса̄ на пхусанти.
880. катхам̣ саметасса̄ти катхам̣ пат̣ипаннасса. вибхоти рӯпанти рӯпа вибхавати, на бхавеййа ва̄. сукхам̣ дукхан̃ча̄ти ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ рӯпамева пуччхати.
881. на сан̃н̃асан̃н̃ӣти йатха̄ саметасса вибхоти рӯпам̣, со пакатисан̃н̃а̄йа сан̃н̃ӣпи на хоти. на висан̃н̃асан̃н̃ӣти висан̃н̃а̄йапи вирӯпа̄йа сан̃н̃а̄йа сан̃н̃ӣ на хоти умматтако ва̄ кхиттачитто ва̄. нопи асан̃н̃ӣти сан̃н̃а̄вирахитопи на хоти ниродхасама̄панно ва̄ асан̃н̃асатто ва̄. на вибхӯтасан̃н̃ӣти ‘‘саббасо рӯпасан̃н̃а̄на’’нтиа̄дина̄ (дха са. 265; вибха. 602) найена саматиккантасан̃н̃ӣпи на хоти арӯпаджджха̄нала̄бхӣ. евам̣ саметасса вибхоти рӯпанти етасмим̣ сан̃н̃асан̃н̃ита̄дибха̄ве ат̣т̣хатва̄ йадетам̣ вуттам̣ ‘‘со евам̣ сама̄хите читте…пе… а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасама̄паттипат̣ила̄бхаттха̄йа читтам̣ абхинӣхаратӣ’’ти. евам̣ саметасса арӯпамаггасаман̇гино вибхоти рӯпам̣. сан̃н̃а̄нида̄на̄ хи папан̃часан̇кха̄ти евам̣ пат̣ипаннасса̄пи йа̄ сан̃н̃а̄, таннида̄на̄ тан̣ха̄дит̣т̣хипапан̃ча̄ аппахӣна̄ ева хонтӣти дассети.
882-3. етта̄ватаггам̣ ¶ ну ваданти, хеке йаккхасса суддхим̣ идха пан̣д̣ита̄се. уда̄ху ан̃н̃ампи ваданти еттоти етта̄вата̄ ну идха пан̣д̣ита̄ саман̣абра̄хман̣а̄ аггам̣ суддхим̣ саттасса ваданти, уда̄ху ан̃н̃ампи етто арӯпасама̄паттито адхикам̣ вадантӣти пуччхати. етта̄ватаггампи ваданти хекети еке сассатава̄да̄ саман̣абра̄хман̣а̄ пан̣д̣итама̄нино етта̄вата̄пи аггам̣ суддхим̣ ваданти. тесам̣ панеке самайам̣ вадантӣти тесам̣йева еке уччхедава̄да̄ самайам̣ уччхедам̣ ваданти. анупа̄дисесе кусала̄ вада̄на̄ти анупа̄дисесе кусалава̄да̄ сама̄на̄.
884. ете ¶ ча н̃атва̄ упаниссита̄ти ете ча дит̣т̣хигатике ¶ сассатуччхедадит̣т̣хийо ниссита̄ти н̃атва̄. н̃атва̄ мунӣ ниссайе со вимам̣сӣти ниссайе ча н̃атва̄ со вӣмам̣сӣ пан̣д̣ито буддхамуни. н̃атва̄ вимуттоти дуккха̄ничча̄дито дхамме н̃атва̄ вимутто. бхава̄бхава̄йа на саметӣти пунаппунам̣ упапаттийа̄ на сама̄гаччхатӣти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. десана̄парийоса̄не пура̄бхедасутте вуттасадисойева̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа калахавива̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
12. чӯл̣абйӯхасуттаван̣н̣ана̄
885-6. сакам̣сакам̣дит̣т̣хипариббаса̄на̄ти ¶ чӯл̣абйӯхасуттам̣. ка̄ уппатти? идампи тасмим̣йева маха̄самайе ‘‘саббепи име дит̣т̣хигатика̄ ‘са̄дхурӯпамха̄’ти бхан̣анти, ким̣ ну кхо са̄дхурӯпа̄ва име аттанойева дит̣т̣хийа̄ патит̣т̣хаханти, уда̄ху ан̃н̃ампи дит̣т̣хим̣ ган̣хантӣ’’ти уппанначитта̄нам̣ екачча̄нам̣ девата̄нам̣ таматтхам̣ пака̄сетум̣ пуриманайенева ниммитабуддхена атта̄нам̣ пуччха̄петва̄ вуттам̣.
таттха а̄дито двепи га̄тха̄ пуччха̄га̄тха̄йева. та̄су сакам̣сакам̣дит̣т̣хипариббаса̄на̄ти аттано аттано дит̣т̣хийа̄ васама̄на̄. виггайха на̄на̄ кусала̄ вадантӣти дит̣т̣хибалагга̄хам̣ гахетва̄, таттха ‘‘кусала̄мха̄’’ти пат̣иджа̄нама̄на̄ ¶ путху путху ваданти екам̣ на ваданти. йо евам̣ джа̄на̄ти са веди дхаммам̣ идам̣ пат̣икосамакевалӣ соти тан̃ча дит̣т̣хим̣ сандха̄йа йо евам̣ джа̄на̄ти, со дхаммам̣ веди. идам̣ пана пат̣иккосанто хӣно хотӣти ваданти. ба̄лоти хӣно. аккусалоти авидва̄.
887-8. ида̄ни тиссо виссаджджанага̄тха̄ хонти. та̄ пуримад̣д̣хена вуттаматтхам̣ паччхимад̣д̣хена пат̣ибйӯхитва̄ т̣хита̄. тена бйӯхена уттарасуттато ча аппакатта̄ идам̣ суттам̣ ‘‘чӯл̣абйӯха’’нти на̄мам̣ лабхати. таттха парасса че дхамманти парасса дит̣т̣хим̣. саббева ба̄ла̄ти евам̣ санте саббева име ба̄ла̄ хонтӣти адхиппа̄йо. ким̣ ка̄ран̣ам̣? саббевиме дит̣т̣хипариббаса̄на̄ти сандит̣т̣хийа̄ чева на вӣвада̄та̄. сам̣суддхапан̃н̃а̄ кусала̄ мутӣма̄ти сака̄йа дит̣т̣хийа̄ на вивада̄та̄ на вода̄та̄ сам̣килит̣т̣ха̄ва сама̄на̄ ¶ сам̣суддхапан̃н̃а̄ ча кусала̄ ча мутиманто ча те хонти че. атха ва̄ ‘‘сандит̣т̣хийа̄ че пана вӣвада̄та̄’’ типи па̄т̣хо. тассаттхо – сака̄йа пана дит̣т̣хийа̄ вода̄та̄ сам̣суддхапан̃н̃а̄ кусала̄ мутиманто хонти че. на тесам̣ кочӣти евам̣ санте тесам̣ екопи хӣнапан̃н̃о на хоти. ким̣ка̄ран̣а̄? дит̣т̣хӣ хи тесампи татха̄ саматта̄, йатха̄ итаресанти.
889. на ва̄хаметанти га̄тха̄йа сан̇кхепаттхо – йам̣ те митху две две джана̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ‘‘ба̄ло’’ти а̄ху, ахам̣ етам̣ татхийам̣ таччханти нева брӯми. ким̣ка̄ран̣а̄? йасма̄ саббе те сакам̣ сакам̣ дит̣т̣хим̣ ‘‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти акам̣су. тена ча ка̄ран̣ена парам̣ ‘‘ба̄ло’’ти даханти. еттха ча ‘‘татхийа’’нти ‘‘катхива’’нти двепи па̄т̣ха̄.
890. йама̄хӯти ¶ пуччха̄га̄тха̄йа йам̣ дит̣т̣хисаччам̣ татхийанти еке а̄ху.
891. екан̃хи саччанти виссаджджанага̄тха̄йа екам̣ саччам̣ ниродхо магго ва̄. йасмим̣ паджа̄ но виваде паджа̄нанти йамхи сачче паджа̄нанто паджа̄ но вивадеййа. сайам̣ тхунантӣти аттана̄ ваданти.
892. касма̄ нӯти пуччха̄га̄тха̄йа пава̄дийа̄сети ва̄дино. уда̄ху те таккамануссарантӣти те ва̄дино уда̄ху аттано таккаматтам̣ анугаччханти.
893. на ¶ хева̄ти виссаджджанага̄тха̄йа ан̃н̃атра сан̃н̃а̄йа ничча̄нӣти т̣хапетва̄ сан̃н̃а̄маттена ниччанти гахитаггахан̣а̄ни. таккан̃ча дит̣т̣хӣсу пакаппайитва̄ти аттано миччха̄сан̇каппаматтам̣ дит̣т̣хӣсу джанетва̄. йасма̄ пана дит̣т̣хӣсу витаккам̣ джанента̄ дит̣т̣хийопи джаненти, тасма̄ ниддесе вуттам̣ ‘‘дит̣т̣хигата̄ни джаненти сан̃джанентӣ’’тиа̄ди (маха̄ни. 121).
894-5. ида̄ни евам̣ на̄на̄саччесу асантесу таккаматтамануссаранта̄нам̣ дит̣т̣хигатика̄нам̣ виппат̣ипаттим̣ дассетум̣ ‘‘дит̣т̣хе суте’’тиа̄дика̄ га̄тха̄йо абха̄си. таттха дит̣т̣хети дит̣т̣хам̣, дит̣т̣хасуддхинти адхиппа̄йо. еса найо сута̄дӣсу. ете ча нисса̄йа вима̄надассӣти ете дит̣т̣хидхамме ниссайитва̄ суддхибха̄васан̇кха̄там̣ вима̄нам̣ асамма̄нам̣ пассантопи. виниччхайе т̣хатва̄ пахассама̄но, ба̄ло паро аккусалоти ча̄ха̄ти евам̣ вима̄надассӣпи тасмим̣ дит̣т̣хивиниччхайе т̣хатва̄ тут̣т̣хиджа̄то ха̄саджа̄то хутва̄ ‘‘паро хӣно ча авидва̄ ча̄’’ти евам̣ вадатийева. евам̣ ¶ санте йенева̄ти га̄тха̄. таттха сайаматтана̄ти сайамева атта̄нам̣. вима̄нетӣти гарахати. тадева па̄ва̄ти тадева вачанам̣ дит̣т̣хим̣ вадати, там̣ ва̄ пуггалам̣.
896. атиса̄радит̣т̣хийа̄ти га̄тха̄йаттхо – со евам̣ та̄йа лаккхан̣а̄тиса̄ринийа̄ атиса̄радит̣т̣хийа̄ саматто пун̣н̣о уддхума̄то, тена ча дит̣т̣хима̄нена матто ‘‘парипун̣н̣о ахам̣ кевалӣ’’ти евам̣ парипун̣н̣ама̄нӣ сайамева атта̄нам̣ манаса̄ ‘‘ахам̣ пан̣д̣ито’’ти абхисин̃чати. ким̣ка̄ран̣а̄? дит̣т̣хӣ хи са̄ тасса татха̄ саматта̄ти.
897. парасса чети га̄тха̄йа самбандхо аттхо ча – кин̃ча бхиййо? йо со виниччхайе т̣хатва̄ пахассама̄но ‘‘ба̄ло паро аккусало’’ти ча̄ха. тасса парасса че хи вачаса̄ со тена вуччама̄но ¶ нихӣно хоти. тумо саха̄ хоти нихӣнапан̃н̃о, сопи тенева саха нихӣнапан̃н̃о хоти. сопи хи нам̣ ‘‘ба̄ло’’ти вадати. атхасса вачанам̣ аппама̄н̣ам̣, со пана сайамева ведагӯ ча дхӣро ча хоти. евам̣ санте на кочи ба̄ло саман̣есу аттхи. саббепи хи те аттано иччха̄йа пан̣д̣ита̄.
898. ан̃н̃ам̣ ¶ итоти га̄тха̄йа самбандхо аттхо ча – ‘‘атха че сайам̣ ведагӯ хоти дхӣро, на кочи ба̄ло саман̣есу аттхӣ’’ти еван̃хи вуттепи сийа̄ кассачи ‘‘касма̄’’ти. таттха вуччате – йасма̄ ан̃н̃ам̣ ито йа̄бхиваданти дхаммам̣ апараддха̄ суддхимакевалӣ те, евампи титтхийа̄ путхусо ваданти, йе ито ан̃н̃ам̣ дит̣т̣хим̣ абхиваданти, йе апараддха̄ вираддха̄ суддхимаггам̣, акевалино ча тети евам̣ путхутиттхийа̄ йасма̄ вадантӣти вуттам̣ хоти. касма̄ паневам̣ вадантӣти че? сандит̣т̣хира̄гена хи те бхиратта̄, йасма̄ сакена дит̣т̣хира̄гена абхиратта̄ти вуттам̣ хоти.
899-900. евам̣ абхиратта̄ ча – идхева суддхинти га̄тха̄. таттха сака̄йанети сакамагге дал̣хам̣ вада̄на̄ти дал̣хава̄да̄. еван̃ча дал̣хава̄десу тесу йо кочи титтхийо сака̄йане ва̄пи дал̣хам̣ вада̄но каметтха ба̄лоти парам̣ дахеййа, сан̇кхепато таттха сассатуччхедасан̇кха̄те виттха̄рато ва̄ наттхикаиссарака̄ран̣анийата̄дибхеде саке а̄йатане ‘‘идамева сачча’’нти дал̣хам̣ вада̄но кам̣ парам̣ еттха дит̣т̣хигате ‘‘ба̄ло’’ти саха дхаммена ¶ пассеййа, нану саббопи тасса матена пан̣д̣ито ева суппат̣ипанно ева ча. евам̣ санте ча сайамева со медхагама̄вахеййа парам̣ вадам̣ ба̄ламасуддхидхаммам̣, сопи парам̣ ‘‘ба̄ло ча асуддхидхаммо ча айа’’нти ваданто аттана̄ва калахам̣ а̄вахеййа. касма̄? йасма̄ саббопи тасса матена пан̣д̣ито ева суппат̣ипанно ева ча.
901. евам̣ саббатха̄пи виниччхайе т̣хатва̄ сайам̣ пама̄йа уддхам̣са локасмим̣ вива̄дамети, дит̣т̣хийам̣ т̣хатва̄ сайан̃ча саттха̄ра̄дӣни минитва̄ со бхиййо вива̄даметӣти. евам̣ пана виниччхайесу а̄дӣнавам̣ н̃атва̄ арийамаггена хитва̄на сабба̄ни виниччхайа̄ни на медхагам̣ куббати джанту локети арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. десана̄парийоса̄не пура̄бхедасутте вуттасадисо ева̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа чӯл̣абйӯхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
13. маха̄бйӯхасуттаван̣н̣ана̄
902. йе ¶ ¶ кечимети маха̄бйӯхасуттам̣. ка̄ уппатти? идампи тасмим̣йева маха̄самайе ‘‘ким̣ ну кхо име дит̣т̣хипариббаса̄на̄ вин̃н̃ӯнам̣ сантика̄ ниндамева лабханти, уда̄ху пасам̣сампӣ’’ти уппанначитта̄нам̣ екачча̄нам̣ девата̄нам̣ таматтхам̣ а̄вика̄тум̣ пуриманайена ниммитабуддхена атта̄нам̣ пуччха̄петва̄ вуттам̣. таттха анва̄найантӣти ану а̄найанти, пунаппунам̣ а̄харанти.
903. ида̄ни йасма̄ те ‘‘идамева сачча’’нти ваданта̄ дит̣т̣хигатика̄ ва̄дино када̄чи каттхачи пасам̣сампи лабханти, йам̣ етам̣ пасам̣са̄сан̇кха̄там̣ ва̄дапхалам̣, там̣ аппам̣ ра̄га̄дӣнам̣ сама̄йа саматтхам̣ на хоти, ко пана ва̄до дутийе нинда̄пхале, тасма̄ етаматтхам̣ дассенто имам̣ та̄ва виссаджджанага̄тхама̄ха. ‘‘аппан̃хи етам̣ на алам̣ сама̄йа, дуве вива̄дасса пхала̄ни брӯмӣ’’тиа̄ди. таттха дуве вива̄дасса пхала̄нӣти нинда̄ пасам̣са̄ ча, джайапара̄джайа̄дӣни ва̄ там̣сабха̄га̄ни. етампи дисва̄ти ‘‘нинда̄ анит̣т̣ха̄ ева, пасам̣са̄ на̄лам̣ сама̄йа̄’’ти етампи вива̄дапхале а̄дӣнавам̣ дисва̄. кхема̄бхипассам̣ авива̄дабхӯминти авива̄дабхӯмим̣ ¶ нибба̄нам̣ ‘‘кхема’’нти пассама̄но.
904. еван̃хи авивадама̄но – йа̄ ка̄чима̄ти га̄тха̄. таттха саммутийоти дит̣т̣хийо. путхуджджа̄ти путхуджджанасамбхава̄. со упайам̣ кимеййа̄ти со упагантаббат̣т̣хена упайам̣ рӯпа̄дӣсу екампи дхаммам̣ ким̣ упеййа, кена ва̄ ка̄ран̣ена упеййа. дит̣т̣хе суте кхантимакуббама̄ноти дит̣т̣хасутасуддхӣсу пемам̣ акаронто.
905. ито ба̄хира̄ пана – сӣлуттама̄ти га̄тха̄. тассаттхо – сӣлам̣йева ‘‘уттама’’нти ман̃н̃ама̄на̄ сӣлуттама̄ еке бхонто сам̣йамаматтена суддхим̣ ваданти, хаттхивата̄дин̃ча ватам̣ сама̄да̄йа упат̣т̣хита̄, идхева дит̣т̣хийам̣ асса саттхуно суддхинти бхавӯпанӣта̄ бхаваджджхосита̄ сама̄на̄ ваданти, апича те кусала̄ вада̄на̄ ‘‘кусала̄ майа’’нти евам̣ ва̄да̄.
906. евам̣ ¶ сӣлуттамесу ча тесу татха̄ пат̣ипанно йо кочи – саче чутоти га̄тха̄. тассаттхо – саче тато сӣлаватато паравиччханданена ва̄ анабхисамбхун̣анто ва̄ чуто хоти, со там̣ ¶ сӣлаббата̄дикаммам̣ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дикаммам̣ ва̄ вира̄дхайитва̄ паведхатӣ. на кевалан̃ча ведхати, апича кхо там̣ сӣлаббатасуддхим̣ паджаппатӣ ча виппалапати паттхайатӣ ча. кимива? саттха̄ва хӣно павасам̣ гхарамха̄. гхарамха̄ павасанто саттхато хӣно йатха̄ там̣ гхарам̣ ва̄ саттхам̣ ва̄ паттхеййа̄ти.
907. евам̣ пана сӣлуттама̄нам̣ ведхака̄ран̣ам̣ арийаса̄вако – сӣлаббатам̣ ва̄пи паха̄йа саббанти га̄тха̄. таттха са̄ваджджанаваджджанти сабба̄кусалам̣ локийакусалан̃ча. етам̣ суддхим̣ асуддхинти апаттхайа̄ноти пан̃чака̄магун̣а̄дибхедам̣ етам̣ суддхим̣, акусала̄дибхедам̣ асуддхин̃ча апаттхайама̄но. вирато чарети суддхийа̄ асуддхийа̄ ча вирато чареййа. сантимануггаха̄йа̄ти дит̣т̣хим̣ агахетва̄.
908. евам̣ ито ба̄хираке сӣлуттаме сам̣йамена висуддхива̄де тесам̣ вигха̄там̣ сӣлаббатаппаха̄йино арахато ча пат̣ипаттим̣ дассетва̄ ида̄ни ан̃н̃атха̄пи суддхива̄де ба̄хираке дассенто ‘‘тамӯпанисса̄йа̄’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – сантан̃н̃епи саман̣абра̄хман̣а̄, те джигуччхитам̣ амарантапам̣ ва̄ дит̣т̣хасуддхиа̄дӣсу ва̄ ан̃н̃атаран̃н̃атарам̣ упанисса̄йа акирийадит̣т̣хийа̄ ва̄ уддхам̣сара̄ хутва̄ бхава̄бхавесу авӣтатан̣ха̄се ¶ суддхимануттхунанти ваданти катхентӣти.
909. евам̣ тесам̣ авӣтатан̣ха̄нам̣ суддхим̣ ануттхунанта̄нам̣ йопи суддхиппаттамева атта̄нам̣ ман̃н̃еййа, тассапи авӣтатан̣хатта̄ бхава̄бхавесу там̣ там̣ ваттхум̣ паттхайама̄насса хи джаппита̄ни пунаппунам̣ хонтийева̄ти адхиппа̄йо. тан̣ха̄ хи а̄севита̄ тан̣хам̣ вад̣д̣хайатева. на кевалан̃ча джаппита̄ни, паведхитам̣ ва̄пи пакаппитесу, тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи часса пакаппитесу ваттхӯсу паведхитампи хотӣти вуттам̣ хоти. бхава̄бхавесу пана вӣтатан̣хатта̄ а̄йатим̣ чутӯпапа̄то идха йасса наттхи, сакена ведхеййа кухим̣ва джаппети айаметисса̄ га̄тха̄йа самбандхо. сесам̣ ниддесе вуттанайамева.
910-11. йама̄хӯти ¶ пуччха̄га̄тха̄. ида̄ни йасма̄ екопи еттха ва̄до саччо наттхи, кевалам̣ дит̣т̣химаттакена хи те ваданти, тасма̄ таматтхам̣ дассенто ‘‘сакан̃хӣ’’ти имам̣ та̄ва виссаджджанага̄тхама̄ха. таттха саммутинти дит̣т̣хим̣.
912. еваметесу сакам̣ дхаммам̣ парипун̣н̣ам̣ брувантесу ан̃н̃асса пана дхаммам̣ ‘‘хӣна’’нти вадантесу йасса кассачи – парасса че вамбхайитена хӣноти га̄тха̄. тассаттхо – йади парасса ниндитака̄ран̣а̄ хӣно бхавеййа, на кочи дхаммесу висеси агго бхавеййа. ким̣ ка̄ран̣ам̣? путхӯ хи ¶ ан̃н̃асса ваданти дхаммам̣, нихӣнато саббева те самхи дал̣хам̣ вада̄на̄ сакадхамме дал̣хава̄да̄ ева.
913. кин̃ча бхиййо – саддхаммапӯджа̄ти га̄тха̄. тассаттхо – те ча титтхийа̄ йатха̄ пасам̣санти сака̄йана̄ни, саддхаммапӯджа̄пи несам̣ татхева ваттати. те хи ативийа саттха̄ра̄дӣни саккаронти. таттха йади те пама̄н̣а̄ сийум̣, евам̣ санте саббева ва̄да̄ татхийа̄ бхавеййум̣. ким̣ ка̄ран̣ам̣? суддхӣ хи несам̣ паччаттамева, на са̄ ан̃н̃атра сиджджхати, на̄пи параматтхато. аттани дит̣т̣хига̄хаматтамева хи там̣ тесам̣ парапаччайанеййабуддхӣнам̣.
914. йо ва̄ пана випарӣто ба̄хитапа̄патта̄ бра̄хман̣о, тасса – на бра̄хман̣асса паранеййаматтхӣти га̄тха̄. тассаттхо – бра̄хман̣асса ¶ хи ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄дина̄ (дха. па. 277; нетти. 5) найена судит̣т̣хатта̄ парена нетаббам̣ н̃а̄н̣ам̣ наттхи, дит̣т̣хидхаммесу ‘‘идамева сачча’’нти ниччхинитва̄ самуггахӣтампи наттхи. там̣ка̄ран̣а̄ со дит̣т̣хикалаха̄ни атӣто, на ча со сет̣т̣хато пассати дхаммаман̃н̃ам̣ ан̃н̃атра сатипат̣т̣ха̄на̄дӣхи.
915. джа̄на̄мӣти га̄тха̄йа самбандхо аттхо ча – евам̣ та̄ва параматтхабра̄хман̣о на хи сет̣т̣хато пассати дхаммаман̃н̃ам̣, ан̃н̃е пана титтхийа̄ парачиттан̃а̄н̣а̄дӣхи джа̄нанта̄ пассанта̄пи ‘‘джа̄на̄ми пасса̄ми татхева ета’’нти евам̣ ваданта̄пи ча дит̣т̣хийа̄ суддхим̣ пачченти. касма̄? йасма̄ тесу екопи аддаккхи че аддаса чепи тена парачиттан̃а̄н̣а̄дина̄ йатха̄бхӯтам̣ аттхам̣, кин̃хи тумасса тена тасса тена дассанена ким̣ катам̣, ким̣ дуккхапарин̃н̃а̄ са̄дхита̄, уда̄ху самудайапаха̄на̄дӣнам̣ ¶ ан̃н̃атарам̣, йато саббатха̄пи атиккамитва̄ арийамаггам̣ те титтхийа̄ ан̃н̃енева ваданти суддхим̣, атиккамитва̄ ва̄ те титтхийе буддха̄дайо ан̃н̃енева ваданти суддхинти.
916. пассам̣ нароти га̄тха̄йа самбандхо аттхо ча. кин̃ча бхиййо? йва̄йам̣ парачиттан̃а̄н̣а̄дӣхи аддаккхи, со пассам̣ наро даккхати на̄марӯпам̣, на тато парам̣ дисва̄на ва̄ н̃ассати та̄нимева на̄марӯпа̄ни ниччато сукхато ва̄ на ан̃н̃атха̄. со евам̣ пассанто ка̄мам̣ бахум̣ пассату аппакам̣ ва̄ на̄марӯпам̣ ниччато сукхато ча, атхасса еварӯпена дассанена на хи тена суддхим̣ кусала̄ вадантӣти.
917. нивиссава̄дӣти га̄тха̄йа самбандхо аттхо ча – тена ча дассанена суддхийа̄ асатийа̄пи ¶ йо ‘‘джа̄на̄ми пасса̄ми татхева ета’’нти евам̣ нивиссава̄дӣ, етам̣ ва̄ дассанам̣ пат̣ичча дит̣т̣хийа̄ суддхим̣ пачченто ‘‘идамева сачча’’нти евам̣ нивиссава̄дӣ, со суббинайо на хоти там̣ татха̄ пакаппитам̣ абхисан̇кхатам̣ дит̣т̣хим̣ пуреккхара̄но. со хи йам̣ саттха̄ра̄дим̣ ниссито, таттхева субхам̣ вада̄но суддхим̣ вадо, ‘‘парисуддхава̄до ¶ парисуддхадассано ва̄ аха’’нти атта̄нам̣ ман̃н̃ама̄но таттха татхаддаса̄ со, таттха сака̄йа дит̣т̣хийа̄ авипарӣтамева со аддаса. йатха̄ са̄ дит̣т̣хи паваттати, татхева нам̣ аддаса, на ан̃н̃атха̄ пасситум̣ иччхатӣти адхиппа̄йо.
918. евам̣ пакаппитам̣ дит̣т̣хим̣ пуреккхара̄несу титтхийесу – на бра̄хман̣о каппамупети сан̇кха̄ти га̄тха̄. таттха сан̇кха̄ти сан̇кха̄йа, джа̄нитва̄ти аттхо. напи н̃а̄н̣абандхӯти сама̄паттин̃а̄н̣а̄дина̄ акататан̣ха̄дит̣т̣хибандху. таттха виггахо – на̄пи асса н̃а̄н̣ена като бандху аттхӣти напи н̃а̄н̣абандху. саммутийоти дит̣т̣хисаммутийо. путхуджджа̄ти путхуджджанасамбхава̄. уггахан̣анти ман̃н̃ети уггахан̣анти ан̃н̃е, ан̃н̃е та̄ саммутийо угган̣хантӣти вуттам̣ хоти.
919. кин̃ча бхиййо – виссаджджа гантха̄нӣти га̄тха̄. таттха ануггахоти уггахан̣авирахито, сопи на̄сса уггахоти ануггахо, на ва̄ угган̣ха̄тӣти ануггахо.
920. кин̃ча ¶ бхиййо – со еварӯпо – пубба̄савети га̄тха̄. таттха пубба̄савети атӣтарӯпа̄дӣни а̄раббха уппаджджама̄надхамме килесе. навети паччуппаннарӯпа̄дӣни а̄раббха уппаджджама̄надхамме. на чхандагӯти чханда̄дивасена на гаччхати. анаттагарахӣти ката̄катавасена атта̄нам̣ агараханто.
921. евам̣ анаттагарахӣ ча – са саббадхаммесӯти га̄тха̄. таттха саббадхаммесӯти два̄сат̣т̣хидит̣т̣хидхаммесу ‘‘йам̣ кин̃чи дит̣т̣хам̣ ва̄’’ти евам̣пабхедесу. паннабха̄роти патитабха̄ро. на каппетӣти на каппийо, дувидхампи каппам̣ на каротӣти аттхо. нӯпаратоти путхуджджанакалйа̄н̣акасеккха̄ вийа упаратисаман̇гӣпи на хоти. на паттхийоти ниттан̣хо. тан̣ха̄ хи паттхийатӣти паттхийа̄, на̄сса паттхийа̄ти на паттхийоти. сесам̣ таттха таттха па̄кат̣амева̄ти на вуттам̣. евам̣ арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи, десана̄парийоса̄не пура̄бхедасутте вуттасадисо ева̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа маха̄бйӯхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
14. туват̣акасуттаван̣н̣ана̄
922. пуччха̄ми ¶ ¶ танти туват̣акасуттам̣. ка̄ уппатти? идампи тасмим̣йева маха̄самайе ‘‘ка̄ ну кхо арахаттаппаттийа̄ пат̣ипаттӣ’’ти уппанначитта̄нам̣ екачча̄нам̣ девата̄нам̣ таматтхам̣ пака̄сетум̣ пуриманайенева ниммитабуддхена атта̄нам̣ пуччха̄петва̄ вуттам̣.
таттха а̄дига̄тха̄йа та̄ва пуччха̄мӣти еттха адит̣т̣хаджотана̄дивасена пуччха̄ вибхаджита̄. а̄диччабандхунти а̄диччасса готтабандхум̣. вивекам̣ сантипадан̃ча̄ти вивекан̃ча сантипадан̃ча. катхам̣ дисва̄ти кена ка̄ран̣ена дисва̄, катхам̣ паваттадассано хутва̄ти вуттам̣ хоти.
923. атха бхагава̄ йасма̄ йатха̄ пассанто килесе упарундхати, татха̄ паваттадассано хутва̄ паринибба̄ти, тасма̄ таматтхам̣ а̄викаронто на̄наппака̄рена ¶ там̣ девапарисам̣ килесаппаха̄не нийодженто ‘‘мӯлам̣ папан̃часан̇кха̄йа̄’’ти а̄рабхитва̄ пан̃ча га̄тха̄ абха̄си.
таттха а̄дига̄тха̄йа та̄ва сан̇кхепаттхо – папан̃ча̄ти сан̇кха̄татта̄ папан̃ча̄ ева папан̃часан̇кха̄. тасса̄ авиджджа̄дайо килеса̄ мӯлам̣, там̣ папан̃часан̇кха̄йа мӯлам̣ асмӣти паваттама̄нан̃ча саббам̣ манта̄йа упарундхе. йа̄ ка̄чи аджджхаттам̣ тан̣ха̄ упаджджеййум̣, та̄сам̣ винайа̄ сада̄ сато сиккхе упат̣т̣хитассати хутва̄ сиккхеййа̄ти.
924. евам̣ та̄ва пат̣хамага̄тха̄йа ева тисиккха̄йуттам̣ десанам̣ арахаттаникӯт̣ена десетва̄ пуна ма̄наппаха̄навасена десетум̣ ‘‘йам̣ кин̃чӣ’’ти га̄тхама̄ха. таттха йам̣ кин̃чи дхаммамабхиджан̃н̃а̄ аджджхаттанти йам̣ кин̃чи учча̄кулӣната̄дикам̣ аттано гун̣ам̣ джа̄неййа атха ва̄пи бахиддха̄ти атха ва̄ бахиддха̄пи а̄чарийупаджджха̄йа̄нам̣ ва̄ гун̣ам̣ джа̄неййа. на тена тха̄мам̣ куббетха̄ти тена гун̣ена тха̄мам̣ на кареййа.
925. ида̄нисса акаран̣авидхим̣ дассенто ‘‘сеййо на тена̄’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – тена ча ма̄нена ‘‘сеййоха’’нти ¶ ва̄ ‘‘нӣчоха’’нти ва̄ ‘‘сариккхоха’’нти ва̄пи на ман̃н̃еййа, техи ¶ ча учча̄кулӣната̄дӣхи гун̣ехи пхут̣т̣хо анекарӯпехи ‘‘ахам̣ учча̄кула̄ паббаджито’’тиа̄дина̄ найена атта̄нам̣ викаппенто на тит̣т̣хеййа.
926. евам̣ ма̄наппаха̄навасенапи десетва̄ ида̄ни саббакилесӯпасамавасенапи десетум̣ ‘‘аджджхаттамева̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха аджджхаттамевупасамети аттани ева ра̄га̄дисаббакилесе упасамеййа. на ан̃н̃ато бхиккху сантимесеййа̄ти т̣хапетва̄ ча сатипат̣т̣ха̄на̄дӣни ан̃н̃ена упа̄йена сантим̣ на парийесеййа. куто ниратта̄ ва̄ти ниратта̄ куто ева.
927. ида̄ни аджджхаттам̣ упасантасса кхӣн̣а̄савасса та̄дибха̄вам̣ дассенто ‘‘маджджхе йатха̄’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – йатха̄ маха̄самуддасса упаримахет̣т̣химабха̄га̄нам̣ вемаджджхасан̇кха̄те чатуйоджанасахассаппама̄н̣е маджджхе паббатантаре т̣хитасса ва̄ маджджхе самуддасса ӯми на джа̄йати, т̣хитова со хоти ¶ авикампама̄но, евам̣ анеджо кхӣн̣а̄саво ла̄бха̄дӣсу т̣хито асса авикампама̄но, со та̄дисо ра̄га̄диуссадам̣ бхиккху на кареййа кухин̃чӣти.
928. ида̄ни етам̣ арахаттаникӯт̣ена деситам̣ дхаммадесанам̣ аббханумоданто тасса ча арахаттасса а̄дипат̣ипадам̣ пуччханто ниммитабуддхо ‘‘акиттайӣ’’ти га̄тхама̄ха. таттха акиттайӣти а̄чиккхи. виват̣ачаккхӯти виват̣ехи ана̄варан̣ехи пан̃чахи чаккхӯхи саманна̄гато. саккхидхамманти сайам̣ абхин̃н̃а̄там̣ аттапаччаккхам̣ дхаммам̣. париссайавинайанти париссайавинайанам̣. пат̣ипадам̣ вадехӣти ида̄ни пат̣ипаттим̣ вадехи. бхаддантети ‘‘бхаддам̣ тава аттхӯ’’ти бхагавантам̣ а̄лапанто а̄ха. атха ва̄ бхаддам̣ сундарам̣ тава пат̣ипадам̣ вадехӣти вуттам̣ хоти. па̄тимоккхам̣ атха ва̄пи сама̄дхинти тамева пат̣ипадам̣ бхиндитва̄ пуччхати. пат̣ипаданти етена ва̄ маггам̣ пуччхати. итарехи сӣлам̣ сама̄дхин̃ча пуччхати.
929-30. атхасса бхагава̄ йасма̄ индрийасам̣варо сӣласса раккха̄ ¶ , йасма̄ ва̄ имина̄ ануккамена десийама̄на̄ айам̣ десана̄ та̄сам̣ девата̄нам̣ саппа̄йа̄, тасма̄ индрийасам̣варато пабхути пат̣ипадам̣ дассенто ‘‘чаккхӯхӣ’’тиа̄дима̄раддхо. таттха чаккхӯхи нева лоласса̄ти адит̣т̣хадаккхитабба̄дивасена чаккхӯхи лоло невасса. га̄макатха̄йа а̄варайе сотанти тираччха̄накатха̄то сотам̣ а̄вареййа. пхассена̄ти рогапхассена. бхаван̃ча на̄бхиджаппеййа̄ти тасса пхассасса виноданаттха̄йа ка̄мабхава̄дибхаван̃ча на паттхеййа. бхеравесу ча на сампаведхеййа̄ти тасса пхассасса паччайабхӯтесу сӣхабйаггха̄дӣсу бхеравесу ча на сампаведхеййа, авасесесу ва̄ гха̄ниндрийаманиндрийависайесу ¶ наппаведхеййа. евам̣ парипӯро индрийасам̣варо вутто хоти. пуримехи ва̄ индрийасам̣варам̣ дассетва̄ имина̄ ‘‘аран̃н̃е васата̄ бхеравам̣ дисва̄ ва̄ сутва̄ ва̄ на ведхитабба’’нти дассети.
931. ладдха̄ на саннидхим̣ кайира̄ти етесам̣ анна̄дӣнам̣ йам̣кин̃чи дхаммена лабхитва̄ ‘‘аран̃н̃е ча сена̄сане васата̄ сада̄ дуллабха’’нти чинтетва̄ саннидхим̣ на кареййа.
932. джха̄йӣ ¶ на па̄далоласса̄ти джха̄на̄бхирато ча на па̄далоло асса. вираме куккучча̄ наппамаджджеййа̄ти хаттхакуккучча̄дикуккуччам̣ винодеййа. саккаччака̄рита̄йа четтха наппамаджджеййа.
933. тандим̣ ма̄йам̣ хассам̣ кхид̣д̣анти а̄ласийан̃ча ма̄йан̃ча хассан̃ча ка̄йикачетасикакхид̣д̣ан̃ча. савибхӯсанти саддхим̣ вибхӯса̄йа.
934-7. а̄тхаббан̣анти а̄тхаббан̣икамантаппайогам̣. супинанти супинасаттхам̣. лаккхан̣анти ман̣илаккхан̣а̄дим̣. но видахети наппайоджеййа. вирутанти мига̄дӣнам̣ васситам̣. песун̣ийанти песун̃н̃ам̣. кайавиккайети пан̃чахи сахадхаммикехи саддхим̣ ван̃чана̄васена ва̄ удайапаттхана̄васена ва̄ на тит̣т̣хеййа. упава̄дам̣ бхиккху на кареййа̄ти упава̄дакаре килесе аниббаттенто аттани парехи саман̣абра̄хман̣ехи упава̄дам̣ на джанеййа. га̄ме ча на̄бхисаджджеййа̄ти га̄ме ча гихисам̣сагга̄дӣхи на̄бхисаджджеййа. ла̄бхакамйа̄ джанам̣ на лапайеййа̄ти ла̄бхака̄мата̄йа джанам̣ на̄лапайеййа. пайуттанти чӣвара̄дӣхи сампайуттам̣ ¶ , тадаттхам̣ ва̄ пайоджитам̣.
938-9. мосавадждже на нӣйетха̄ти муса̄ва̄де на нӣйетха. джӣвитена̄ти джӣвика̄йа. сутва̄ русито бахум̣ ва̄чам̣, саман̣а̄нам̣ ва̄ путхуджана̄нанти русито гхат̣т̣ито парехи теса саман̣а̄нам̣ ва̄ кхаттийа̄дибхеда̄нам̣ ва̄ ан̃н̃есам̣ путхуджана̄нам̣ бахумпи анит̣т̣хава̄чам̣ сутва̄. на пат̣иваджджа̄ти на пат̣ивадеййа. ким̣ ка̄ран̣ам̣? на хи санто пат̣исеникаронти.
940. етан̃ча дхаммаман̃н̃а̄йа̄ти саббаметам̣ йатха̄вуттам̣ дхаммам̣ н̃атва̄. вичинанти вичинанто. сантӣти ниббутим̣ н̃атва̄ти ниббутим̣ ра̄га̄дӣнам̣ сантӣти н̃атва̄.
941. ким̣ка̄ран̣а̄ ¶ наппамаджджеити че – абхибхӯ хи соти га̄тха̄. таттха абхибхӯти рӯпа̄дӣнам̣ абхибхавита̄. анабхибхӯтоти техи анабхибхӯто. саккхидхаммаманӣтихамадассӣти паччаккхамева анӣтихам̣ дхаммамаддаккхи. сада̄ намассаманусиккхети сада̄ намассанто тиссо сиккха̄йо сиккхеййа. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
кевалам̣ ¶ пана еттха ‘‘чаккхӯхи нева лоло’’тиа̄дӣхи индрийасам̣варо, ‘‘анна̄наматхо па̄на̄на’’нтиа̄дӣхи саннидхипат̣иккхепамукхена паччайапат̣исеванасӣлам̣, метхунамосаваджджапесун̣ийа̄дӣхи па̄тимоккхасам̣варасӣлам̣, ‘‘а̄тхаббан̣ам̣ супинам̣ лаккхан̣а’’нтиа̄дӣхи а̄джӣвапа̄рисуддхисӣлам̣, ‘‘джха̄йӣ асса̄’’ти имина̄ сама̄дхи, ‘‘вичинам̣ бхиккхӯ’’ти имина̄ пан̃н̃а̄, ‘‘сада̄ сато сиккхе’’ти имина̄ пуна сан̇кхепато тиссопи сиккха̄, ‘‘атха а̄санесу сайанесу, аппасаддесу бхиккху вихареййа, ниддам̣ на бахулӣкареййа̄’’тиа̄дӣхи сӣласама̄дхипан̃н̃а̄нам̣ упака̄ра̄пака̄расан̇ган̣ханавинодана̄ни вутта̄нӣти. евам̣ бхагава̄ ниммитасса парипун̣н̣апат̣ипадам̣ ватва̄ арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи, десана̄парийоса̄не пура̄бхедасутте вуттасадисойева̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа туват̣акасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
15. аттадан̣д̣асуттаван̣н̣ана̄
942. аттадан̣д̣а̄ ¶ ¶ бхайам̣ джа̄танти аттадан̣д̣асуттам̣. ка̄ уппатти? йо со самма̄парибба̄джанӣйасуттасса уппаттийам̣ вуччама̄на̄йа са̄кийаколийа̄нам̣ удакам̣ пат̣ичча калахо ван̣н̣ито, там̣ н̃атва̄ бхагава̄ ‘‘н̃а̄така̄ калахам̣ каронти, ханда не ва̄ресса̄мӣ’’ти двиннам̣ сена̄нам̣ маджджхе т̣хатва̄ имам̣ суттамабха̄си.
таттха пат̣хамага̄тха̄йаттхо – йам̣ локасса дит̣т̣хадхаммикам̣ ва̄ сампара̄йикам̣ ва̄ бхайам̣ джа̄там̣, там̣ саббам̣ аттадан̣д̣а̄ бхайам̣ джа̄там̣ аттано дуччаритака̄ран̣а̄ джа̄там̣, евам̣ сантепи джанам̣ пассатха медхагам̣, имам̣ са̄кийа̄диджанам̣ пассатха ан̃н̃аман̃н̃ам̣ медхагам̣ хим̣сакам̣ ба̄дхаканти. евам̣ там̣ пат̣ивируддхам̣ виппат̣ипаннам̣ джанам̣ парибха̄ситва̄ аттано самма̄пат̣ипаттидассанена тасса сам̣вегам̣ джанетум̣ а̄ха ¶ ‘‘сам̣вегам̣ киттайисса̄ми, йатха̄ сам̣виджитам̣ майа̄’’ти, пуббе бодхисаттенева сата̄ти адхиппа̄йо.
943. ида̄ни йатха̄нена сам̣виджитам̣, там̣ пака̄рам̣ дассенто ‘‘пхандама̄на’’нтиа̄дима̄ха. таттха пхандама̄нанти тан̣ха̄дӣхи кампама̄нам̣. апподакети аппаудаке. ан̃н̃аман̃н̃ехи бйа̄руддхе дисва̄ти на̄на̄сатте ча ан̃н̃аман̃н̃ехи саддхим̣ вируддхе дисва̄. мам̣ бхайама̄висӣти мам̣ бхайам̣ павит̣т̣хам̣.
944. самантамаса̄ро локоти нирайам̣ а̄дим̣ катва̄ самантато локо аса̄ро ниччаса̄ра̄дирахито. диса̄ сабба̄ самерита̄ти сабба̄ диса̄ аниччата̄йа кампита̄. иччхам̣ бхаванаматтаноти аттано та̄н̣ам̣ иччханто. на̄ддаса̄сим̣ аноситанти кин̃чи т̣ха̄нам̣ джара̄дӣхи анаджджха̄вуттхам̣ на̄ддаккхим̣.
945. оса̄нетвева бйа̄руддхе, дисва̄ ме аратӣ ахӯти йоббан̃н̃а̄дӣнам̣ оса̄не ева антагамаке ева вина̄саке ева джара̄дӣхи бйа̄руддхе а̄хатачитте сатте дисва̄ арати ме ахоси. атхеттха салланти атха ¶ етесу саттесу ра̄га̄дисаллам̣. хадайанисситанти читтанисситам̣.
946. ‘‘катхам̣а̄нубха̄вам̣ ¶ салла’’нти че – йена саллена отин̣н̣оти га̄тха̄. таттха диса̄ сабба̄ видха̄ватӣти сабба̄ дуччаритадиса̄пи пураттхима̄дидиса̄видиса̄пи дха̄вати. тамева салламаббуйха, на дха̄вати на сӣдатӣти тамева саллам̣ уддхаритва̄ та̄ ча диса̄ на дха̄вати, чатурогхе ча на сӣдатӣти.
947. евам̣маха̄нубха̄вена саллена отин̣н̣есвапи ча саттесу – таттха сиккха̄нугӣйанти, йа̄ни локе гадхита̄нӣти га̄тха̄. тассаттхо – йе локе пан̃ча ка̄магун̣а̄ пат̣ила̄бха̄йа гиджджхантӣти катва̄ ‘‘гадхита̄нӣ’’ти вуччанти, чирака̄ла̄севитатта̄ ва̄ ‘‘гадхита̄нӣ’’ти вуччанти, таттха там̣ нимиттам̣ хаттхисиккха̄дика̄ анека̄ сиккха̄ катхӣйанти уггайханти ва̄. пассатха йа̄ва паматто ва̄йам̣ локо, йато пан̣д̣ито кулапутто тесу ва̄ гадхитесу та̄су ва̄ сиккха̄су адхимутто на сийа̄, ан̃н̃адаттху аничча̄дидассанена ниббиджджха саббасо ка̄ме аттано нибба̄намева сиккхети.
948. ида̄ни ¶ йатха̄ нибба̄на̄йа сиккхитаббам̣, там̣ дассенто ‘‘саччо сийа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха саччоти ва̄ча̄саччена н̃а̄н̣асаччена маггасаччена ча саманна̄гато. риттапесун̣оти пахӣнапесун̣о. вевиччханти маччхарийам̣.
949. ниддам̣ тандим̣ сахе тхӣнанти пачала̄йикан̃ча ка̄йа̄ласийан̃ча читта̄ласийан̃ча̄ти име тайо дхамме абхибхавеййа. нибба̄наманасоти нибба̄нанинначитто.
950-51. са̄хаса̄ти раттасса ра̄гачарийа̄дибхеда̄ са̄хасакаран̣а̄. пура̄н̣ам̣ на̄бхинандеййа̄ти атӣтарӯпа̄дим̣ на̄бхинандеййа. навети паччуппанне. хиййама̄нети винассама̄не. а̄ка̄сам̣ на сито сийа̄ти тан̣ха̄ниссито на бхавеййа. тан̣ха̄ хи рӯпа̄дӣнам̣ а̄ка̄санато ‘‘а̄ка̄со’’ти вуччати.
952. ‘‘ким̣ка̄ран̣а̄ а̄ка̄сам̣ на сито сийа̄’’ти че – ‘‘гедхам̣ брӯмӣ’’ти га̄тха̄. тассаттхо – ахан̃хи имам̣ а̄ка̄сасан̇кха̄там̣ тан̣хам̣ рӯпа̄дӣсу гиджджханато гедхам̣ брӯми ‘‘гедхо’’ти вада̄ми. кин̃ча бхиййо – авахананат̣т̣хена ‘‘огхо’’ти ча а̄джаванат̣т̣хена ‘‘а̄джава’’нти ча ‘‘идам̣ майхам̣, идам̣ майха’’нти джаппака̄ран̣ато ‘‘джаппана’’нти ча думмун̃чанат̣т̣хена ‘‘а̄рамман̣а’’нти ¶ ча кампакаран̣ена ‘‘пакампана’’нти ча брӯми, еса̄ ча локасса палибодхат̣т̣хена дуратиккаманӣйат̣т̣хена ча ¶ ка̄мапан̇ко дураччайоти. ‘‘а̄ка̄сам̣ на сито сийа̄’’ти евам̣ вутте ва̄ ‘‘киметам̣ а̄ка̄са’’нти че? гедхам̣ брӯмӣти. евампи тасса̄ га̄тха̄йа самбандхо ведитаббо. таттха падайоджана̄ – а̄ка̄санти гедхам̣ брӯмӣти. татха̄ йва̄йам̣ махогхоти вуччати. там̣ брӯми, а̄джавам̣ брӯми, джаппанам̣ брӯми, пакампанам̣ брӯми, йва̄йам̣ садеваке локе ка̄мапан̇ко дураччайо, там̣ брӯмӣти.
953. еваметам̣ гедха̄дипарийа̄йам̣ а̄ка̄сам̣ аниссито – сачча̄ авоккамма̄ти га̄тха̄. тассаттхо – пуббе вутта̄ тивидха̄пи сачча̄ авоккамма монеййаппаттийа̄ мунӣти сан̇кхйам̣ гато нибба̄наттхале тит̣т̣хати бра̄хман̣о, са ве еварӯпо сабба̄ни а̄йатана̄ни ниссаджджитва̄ ‘‘санто’’ти вуччатӣти.
954. кин̃ча ¶ бхиййо – са ве видва̄ти га̄тха̄. таттха н̃атва̄ дхамманти аничча̄динайена сан̇кхатадхаммам̣ н̃атва̄. самма̄ со локе ирийа̄ноти асамма̄ирийанакара̄нам̣ килеса̄нам̣ паха̄на̄ самма̄ со локе ирийама̄но.
955. евам̣ апихенто ча – йодха ка̄мети га̄тха̄. таттха сан̇ганти саттавидхам̣ сан̇ган̃ча йо аччатари на̄джджхетӣти на̄бхиджджха̄йати.
956. тасма̄ тумхесупи йо еварӯпо хотумиччхати, там̣ вада̄ми – йам̣ пуббети га̄тха̄. таттха йам̣ пуббети атӣте сан̇кха̄ре а̄раббха уппаджджанадхаммам̣ килесаджа̄там̣ атӣтакамман̃ча. паччха̄ те ма̄ху кин̃чананти ана̄гатепи сан̇кха̄ре а̄раббха уппаджджанадхаммам̣ ра̄га̄дикин̃чанам̣ ма̄ху. маджджхе че но гахессасӣти паччуппанне рӯпа̄дидхаммепи на гахессаси че.
957. евам̣ ‘‘упасанто чариссасӣ’’ти арахаттаппаттим̣ дассетва̄ ида̄ни арахато тхутивасена ито пара̄ га̄тха̄йо абха̄си. таттха саббасоти га̄тха̄йа мама̄йитанти маматтакаран̣ам̣, ‘‘мама ида’’нти гахитам̣ ва̄ ваттху. асата̄ ча на сочатӣти авиджджама̄нака̄ран̣а̄ асантака̄ран̣а̄ на сочати. на джӣйатӣти джа̄нимпи на гаччхати.
958-9. кин̃ча бхиййо – йасса наттхӣти га̄тха̄. таттха ¶ кин̃чананти кин̃чи рӯпа̄дидхаммаджа̄там̣. кин̃ча бхиййо – анит̣т̣хурӣти га̄тха̄. таттха анит̣т̣хурӣти аниссукӣ. ‘‘аниддхурӣ’’типи кечи пат̣ханти. саббадхӣ самоти саббаттха само, упеккхакоти адхиппа̄йо. ким̣ ¶ вуттам̣ хоти? йо со ‘‘наттхи ме’’ти на сочати, тамахам̣ авикампинам̣ пуггалам̣ пут̣т̣хо сама̄но анит̣т̣хурӣ ананугиддхо анеджо саббадхи самоти имам̣ тасмим̣ пуггале чатуббидхама̄нисам̣сам̣ брӯмӣти.
960. кин̃ча бхиййо – анеджасса̄ти га̄тха̄. таттха нисан̇кхатӣти пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣсу йо кочи сан̇кха̄ро. со хи йасма̄ нисан̇кхарийати нисан̇кхароти ва̄, тасма̄ ‘‘нисан̇кхатӣ’’ти вуччати. вийа̄рамбха̄ти вивидха̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дика̄ ¶ а̄рамбха̄. кхемам̣ пассати саббадхӣти саббаттха абхайамева пассати.
961. евам̣ пассанто на самесӯти га̄тха̄. таттха на вадатети ‘‘садисохамасмӣ’’тиа̄дина̄ ма̄навасена самесупи атта̄нам̣ на вадати омесупи уссесупи. на̄дети на нирассатӣти рӯпа̄дӣсу кан̃чи дхаммам̣ на ган̣ха̄ти; на ниссаджджати. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева. евам̣ арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи, десана̄парийоса̄не пан̃часата̄ са̄кийакума̄ра̄ ча колийакума̄ра̄ ча ехибхиккхупаббаджджа̄йа паббаджита̄, те гахетва̄ бхагава̄ маха̄ванам̣ па̄висӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа аттадан̣д̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
16. са̄рипуттасуттаван̣н̣ана̄
962. на ¶ ме дит̣т̣хоти са̄рипуттасуттам̣, ‘‘тхерапан̃хасутта’’нтипи вуччати. ка̄ уппатти? имасса суттасса уппатти – ра̄джагахакасса ¶ сет̣т̣хисса чанданагхат̣ика̄йа пат̣ила̄бхам̣ а̄дим̣ катва̄ та̄йа чанданагхат̣ика̄йа катасса паттасса а̄ка̄се усса̄панам̣ а̄йасмато пин̣д̣олабха̄радва̄джасса иддхийа̄ паттаггахан̣ам̣, тасмим̣ ваттхусмим̣ са̄вака̄нам̣ иддхипат̣иккхепо, титтхийа̄нам̣ бхагавата̄ саддхим̣ па̄т̣иха̄рийам̣ каттука̄мата̄, па̄т̣иха̄рийакаран̣ам̣, бхагавато са̄ваттхигаманам̣, титтхийа̄нубандханам̣, са̄ваттхийам̣ пасенадино буддхӯпагаманам̣ кан̣д̣амбапа̄тубха̄во, чатуннам̣ париса̄нам̣ титтхийаджайаттхам̣ па̄т̣иха̄рийакаран̣уссукканива̄ран̣ам̣, йамакапа̄т̣иха̄рийакаран̣ам̣, катапа̄т̣иха̄рийасса бхагавато та̄ватим̣сабхаванагаманам̣, таттха тема̄сам̣ дхаммадесана̄, а̄йасмата̄ маха̄моггалла̄наттхерена йа̄читасса девалокато сан̇кассанагаре орохан̣анти има̄ни ваттхӯни антарантаре ча джа̄така̄ни виттха̄ретва̄ йа̄ва дасасахассачаккава̄л̣адевата̄хи пӯджийама̄но бхагава̄ маджджхе ман̣имайена сопа̄нена сан̇кассанагаре оруйха сопа̄накал̣еваре ат̣т̣ха̄си –
‘‘йе ¶ джха̄наппасута̄ дхӣра̄, неккхаммӯпасаме рата̄;
дева̄пи тесам̣ пихайанти, самбуддха̄нам̣ сатӣмата’’нти. (дха. па. 181) –
имисса̄ дхаммападага̄тха̄йа вуччама̄на̄йа вутта̄. сопа̄накал̣еваре т̣хитам̣ пана бхагавантам̣ саббапат̣хамам̣ а̄йасма̄ са̄рипутто ванди, тато уппалаван̣н̣а̄ бхиккхунӣ, атха̄паро джанака̄йо. татра бхагава̄ чинтеси – ‘‘имиссам̣ парисати моггалла̄но иддхийа̄ агготи па̄кат̣о, ануруддхо диббачаккхуна̄, пун̣н̣о дхаммакатхикаттена, са̄рипуттам̣ пана̄йам̣ париса̄ на кеначи гун̣ена евам̣ агготи джа̄на̄ти, йам̣нӯна̄хам̣ са̄рипуттам̣ пан̃н̃а̄гун̣ена пака̄сеййа’’нти. атха тхерам̣ пан̃хам̣ пуччхи. тхеро бхагавата̄ пуччхитам̣ пуччхитам̣ путхуджджанапан̃хам̣, секкхапан̃хам̣, асеккхапан̃хан̃ча, саббам̣ виссаджджеси. тада̄ нам̣ джано ‘‘пан̃н̃а̄йа агго’’ти ан̃н̃а̄си ¶ . атха бхагава̄ ‘‘са̄рипутто на ида̄нева пан̃н̃а̄йа агго, атӣтепи пан̃н̃а̄йа агго’’ти джа̄такам̣ а̄неси.
атӣте паросахасса̄ исайо ванамӯлапхала̄ха̄ра̄ паббатапа̄де васанти. тесам̣ а̄чарийасса а̄ба̄дхо ¶ уппаджджи, упат̣т̣ха̄на̄ни ваттанти. джет̣т̣хантева̄сӣ ‘‘саппа̄йабхесаджджам̣ а̄харисса̄ми, а̄чарийам̣ аппаматта̄ упат̣т̣хахатха̄’’ти ватва̄ мануссапатхам̣ агама̄си. тасмим̣ ана̄гатейева а̄чарийо ка̄ламака̄си. там̣ ‘‘ида̄ни ка̄лам̣ кариссатӣ’’ти антева̄сика̄ сама̄паттима̄раббха пуччхим̣су. со а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасама̄паттим̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘наттхи кин̃чӣ’’ти, антева̄сино ‘‘наттхи а̄чарийасса адхигамо’’ти аггахесум̣. атха джет̣т̣хантева̄сӣ бхесаджджам̣ а̄да̄йа а̄гантва̄ там̣ ка̄лакатам̣ дисва̄ а̄чарийам̣ ‘‘кин̃чи пуччхиттха̄’’ти а̄ха. а̄ма пуччхимха̄, ‘‘наттхи кин̃чӣ’’ти а̄ха, на кин̃чи а̄чарийена адхигатанти. наттхи кин̃чӣти ваданто а̄чарийо а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ паведеси, сакка̄таббо а̄чарийоти.
‘‘паросахассампи сама̄гата̄нам̣,
кандеййум̣ те вассасатам̣ апан̃н̃а̄;
екопи сеййо пурисо сапан̃н̃о,
йо бха̄ситасса виджа̄на̄ти аттха’’нти. (джа̄. 1.1.99);
катхите ¶ ча пана бхагавата̄ джа̄таке а̄йасма̄ са̄рипутто аттано саддхивиха̄рика̄нам̣ пан̃чаннам̣ бхиккхусата̄наматтха̄йа саппа̄йасена̄санагочарасӣлавата̄дӣни пуччхитум̣ ‘‘на ме дит̣т̣хо ито пуббе’’ти имам̣ тхутига̄тхам̣ а̄дим̣ катва̄ ат̣т̣ха га̄тха̄йо абха̄си. таматтхам̣ виссадждженто бхагава̄ тато пара̄ сесага̄тха̄ти.
таттха ито пуббети ито сан̇кассанагаре отаран̣ато пуббе. ваггувадоти сундаравадо. тусита̄ ган̣има̄гатоти туситака̄йа̄ чавитва̄ ма̄тукуччхим̣ а̄гататта̄ тусита̄ а̄гато, ган̣а̄чарийатта̄ ган̣ӣ. сантут̣т̣хат̣т̣хена ва̄ туситасан̇кха̄та̄ девалока̄ ган̣им̣ а̄гато тусита̄нам̣ ва̄ араханта̄нам̣ ган̣им̣ а̄гатоти.
963. дутийага̄тха̄йа садевакасса локасса йатха̄ диссатӣти садевакасса локасса вийа манусса̄нампи диссати. йатха̄ ва̄ диссатӣти ¶ таччхато авипарӣтато диссати чаккхума̄ти уттамачаккху. екоти паббаджджа̄сан̇кха̄та̄дӣхи еко. ратинти неккхаммаратиа̄дим̣.
964. татийага̄тха̄йа бахӯнамидха баддха̄нанти идха бахӯнам̣ кхаттийа̄дӣнам̣ сисса̄нам̣. сисса̄ хи ¶ а̄чарийе пат̣ибаддхавуттитта̄ ‘‘баддха̄’’ти вуччанти аттхи пан̃хена а̄гаманти аттхико пан̃хена а̄гатомхи, аттхика̄нам̣ ва̄ пан̃хена а̄гаманам̣, пан̃хена аттхи а̄гаманам̣ ва̄ти.
965. чатуттхага̄тха̄йа виджигуччхатоти джа̄тиа̄дӣхи ат̣т̣ӣйато риттама̄сананти вивиттам̣ ман̃чапӣт̣хам̣. паббата̄нам̣ гуха̄су ва̄ти паббатагуха̄су ва̄ риттама̄санам̣ бхаджатоти самбандхитаббам̣.
966. пан̃чамага̄тха̄йа учча̄вачесӯти хӣнапан̣ӣтесу. сайанесӯти виха̄ра̄дӣсу сена̄санесу. кӣванто таттха бхерава̄ти киттака̄ таттха бхайака̄ран̣а̄. ‘‘куванто’’типи па̄т̣хо, кӯджантоти часса аттхо. на пана пуббена̄парам̣ сандхийати.
967. чхат̣т̣хага̄тха̄йа катӣ париссайа̄ти киттака̄ упаддава̄. агатам̣ дисанти нибба̄нам̣. тан̃хи агатапуббатта̄ агатам̣ татха̄ ниддиситаббато диса̄ ча̄ти ¶ . тена вуттам̣ ‘‘агатам̣ диса’’нти. абхисамбхавети абхибхавеййа. пантамхӣти парийанте.
968-9. саттамага̄тха̄йа кйа̄сса бйаппатхайо ассӯти кӣдиса̄ни тасса вачана̄ни ассу. ат̣т̣хамага̄тха̄йа екоди нипакоти екаггачитто пан̣д̣ито.
970. евам̣ а̄йасмата̄ са̄рипуттена тӣхи га̄тха̄хи бхагавантам̣ тхометва̄ пан̃чахи га̄тха̄хи – пан̃часата̄нам̣ сисса̄наматтха̄йа сена̄санагочарасӣлавата̄дӣни пуччхито бхагава̄ таматтхам̣ пака̄сетум̣ ‘‘виджигуччхама̄насса̄’’тиа̄дина̄ найена виссаджджанама̄раддхо. таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ваттхо – джа̄тиа̄дӣхи виджигуччхама̄насса ритта̄санам̣ сайанам̣ севато че самбодхика̄масса са̄рипутта, бхиккхуно йадидам̣ пха̄су йо пха̄сувиха̄ро йатха̄нудхаммам̣ йо ча анудхаммо, там̣ те паваккха̄ми йатха̄ паджа̄нам̣ йатха̄ паджа̄нанто вадеййа, евам̣ вада̄мӣти.
971. дутийага̄тха̄йа парийантача̄рӣти сӣла̄дӣсу чатӯсу парийантесу чарама̄но. д̣ам̣са̄дхипа̄та̄нанти пин̇галамаккхика̄нан̃ча сесамаккхика̄нан̃ча. сесамаккхика̄ хи тато тато адхипатитва̄ кха̄данти, тасма̄ ‘‘адхипа̄та̄’’ти вуччанти. мануссапхасса̄нанти ¶ чора̄дипхасса̄нам̣.
972. татийага̄тха̄йа парадхаммика̄ на̄ма сатта сахадхаммикаваджджа̄ саббепи ба̄хирака̄. кусала̄нуесӣти кусаладхамме анвесама̄но.
973. чатуттхага̄тха̄йа ¶ а̄тан̇капхассена̄ти рогапхассена. сӣтам̣ атун̣ханти сӣтан̃ча ун̣хан̃ча. со техи пхут̣т̣хо бахудха̄ти со техи а̄тан̇ка̄дӣхи анекехи а̄ка̄рехи пхут̣т̣хо сама̄нопи. анокоти абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ анока̄сабхӯто.
974. евам̣ ‘‘бхиккхуно виджигуччхато’’тиа̄дӣхи тӣхи га̄тха̄хи пут̣т̣хаматтхам̣ виссаджджетва̄ ида̄ни ‘‘кйа̄сса бйаппатхайо’’тиа̄дина̄ найена пут̣т̣хам̣ виссадждженто ‘‘тхеййам̣ на ка̄ре’’тиа̄дима̄ха. таттха пхассети пхареййа ¶ . йада̄вилаттам̣ манасо виджан̃н̃а̄ти йам̣ читтасса а̄вилаттам̣ виджа̄неййа, там̣ саббам̣ ‘‘кан̣хасса паккхо’’ти винодайеййа.
975. мӯлампи тесам̣ паликхан̃н̃а тит̣т̣хети тесам̣ кодха̄тима̄на̄нам̣ йам̣ авиджджа̄дикам̣ мӯлам̣, тампи паликхан̣итва̄ тит̣т̣хеййа. аддха̄ бхаванто абхисамбхавеййа̄ти евам̣ пийаппийам̣ абхибхаванто екам̣сенева абхибхавеййа, на татра ситхилам̣ параккамеййа̄ти адхиппа̄йо.
976. пан̃н̃ам̣ пураккхатва̄ти пан̃н̃ам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄. калйа̄н̣апӣтӣти калйа̄н̣а̄йа пӣтийа̄ саманна̄гато. чатуро сахетха паридевадхаммети анантарага̄тха̄йа вуччама̄не паридеванӣйадхамме сахеййа.
977. ким̣сӯ асисса̄мӣти ким̣ бхун̃джисса̄ми. кувам̣ ва̄ асиссанти кухим̣ ва̄ асисса̄ми. дуккхам̣ вата сеттха кваджджа сессанти имам̣ раттим̣ дуккхам̣ сайим̣, аджджа а̄гаманараттим̣ каттха сайиссам̣. ете витаккети ете пин̣д̣апа̄таниссите две, сена̄сананиссите двети чатта̄ро витакке. аникетача̄рӣти апалибодхача̄рӣ ниттан̣хача̄рӣ.
978. ка̄лети пин̣д̣апа̄така̄ле пин̣д̣апа̄тасан̇кха̄там̣ аннам̣ ва̄ чӣварака̄ле чӣварасан̇кха̄там̣ васанам̣ ва̄ ладдха̄ дхаммена самена̄ти адхиппа̄йо. маттам̣ со джан̃н̃а̄ти пат̣иггахан̣е ча парибхоге ча со пама̄н̣ам̣ джа̄неййа. идха̄ти са̄сане, нипа̄таматтамева ва̄ етам̣. тосанаттханти сантосаттхам̣, етадаттхам̣ маттам̣ джа̄неййа̄ти вуттам̣ хоти. со тесу гуттоти со бхиккху тесу паччайесу гутто. йатача̄рӣти сам̣йатавиха̄ро ¶ , раккхитирийа̄патхо раккхитака̄йавачӣманодва̄ро ча̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘йатича̄рӣ’’типи па̄т̣хо, сойеваттхо. руситоти росито, гхат̣т̣итоти вуттам̣ хоти.
979. джха̄на̄нуйуттоти анупаннуппа̄данена уппанна̄севанена ча джха̄не ануйутто. упеккхама̄раббха сама̄хитаттоти чатуттхаджджха̄нупеккхам̣ уппа̄детва̄ сама̄хитачитто. такка̄сайам̣ куккуччийӯпачхиндети ¶ ка̄мавитакка̄дим̣ таккан̃ча ¶ , ка̄масан̃н̃а̄дим̣ тасса таккасса а̄сайан̃ча, хаттхакуккучча̄дим̣ куккуччийан̃ча упаччхиндеййа.
980. чудито вачӣбхи сатима̄бхинандети упаджджха̄йа̄дӣхи ва̄ча̄хи чодито сама̄но сатима̄ хутва̄ там̣ чоданам̣ абхинандеййа. ва̄чам̣ памун̃че кусаланти н̃а̄н̣асамут̣т̣хитам̣ ва̄чам̣ памун̃чеййа. на̄тивеланти ативелам̣ пана ва̄чам̣ ка̄лавелан̃ча сӣлавелан̃ча атиккантам̣ наппамун̃чеййа. джанава̄дадхамма̄йа̄ти джанава̄дакатха̄йа. на четайеййа̄ти четанам̣ на уппа̄деййа.
981. атха̄паранти атха ида̄ни ито парампи. пан̃ча раджа̄нӣти рӯпара̄га̄дӣни пан̃ча раджа̄ни. йесам̣ сатӣма̄ винайа̄йа сиккхети йесам̣ упат̣т̣хитассати хутва̄ винайанаттхам̣ тиссо сиккха̄ сиккхеййа. евам̣ сиккханто хи рӯпесу…пе… пхассесу сахетха ра̄гам̣, на ан̃н̃ети.
982. тато со тесам̣ винайа̄йа сиккханто ануккамена – етесу дхаммесӯти га̄тха̄. таттха етесӯти рӯпа̄дӣсу. ка̄лена со самма̄ дхаммам̣ паривӣмам̣сама̄ноти со бхиккху йва̄йам̣ ‘‘уддхате читте сама̄дхисса ка̄ло’’тиа̄дина̄ найена ка̄ло вутто, тена ка̄лена саббам̣ сан̇кхатадхаммам̣ аничча̄динайена паривӣмам̣сама̄но. екодибхӯто вихане тамам̣ соти со екаггачитто саббам̣ моха̄дитамам̣ виханеййа. наттхи еттха сам̣сайо. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. десана̄парийоса̄не пан̃часата̄ бхиккхӯ арахаттам̣ патта̄, тим̣сакот̣исан̇кхйа̄нан̃ча деваманусса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа са̄рипуттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нит̣т̣хито ча чатуттхо вагго аттхаван̣н̣ана̄найато, на̄мена
ат̣т̣хакавагготи.
5. па̄ра̄йанавагго
ваттхуга̄тха̄ван̣н̣ана̄
983. косала̄нам̣ ¶ ¶ ¶ пура̄ рамма̄ти па̄ра̄йанаваггасса ваттхуга̄тха̄. та̄сам̣ уппатти – атӣте кира ба̄ра̄н̣асива̄сӣ еко руккхавад̣д̣хакӣ саке а̄чарийаке адутийо, тасса сол̣аса сисса̄, екамекасса сахассам̣ антева̄сика̄. евам̣ те саттараса̄дхикасол̣асасахасса̄ а̄чарийантева̄сино саббепи ба̄ра̄н̣асим̣ упанисса̄йа джӣвикам̣ каппента̄ паббатасамӣпам̣ гантва̄ руккхе гахетва̄ таттхева на̄на̄па̄са̄давикатийо нит̣т̣ха̄петва̄ куллам̣ бандхитва̄ ган̇га̄йа ба̄ра̄н̣асим̣ а̄нетва̄ саче ра̄джа̄ аттхико хоти, ран̃н̃о, екабхӯмикам̣ ва̄…пе… саттабхӯмикам̣ ва̄ па̄са̄дам̣ йоджетва̄ денти. но че, ан̃н̃есампи викин̣итва̄ путтада̄рам̣ посенти. атха несам̣ екадивасам̣ а̄чарийо ‘‘на сакка̄ вад̣д̣хакикаммена ниччам̣ джӣвикам̣ каппетум̣, дуккаран̃хи джара̄ка̄ле етам̣ камма’’нти чинтетва̄ антева̄сике а̄мантеси – ‘‘та̄та̄, удумбара̄дайо, аппаса̄раруккхе а̄нетха̄’’ти. те ‘‘са̄дхӯ’’ти пат̣иссун̣итва̄ а̄найим̣су. со техи кат̣т̣хасакун̣ам̣ катва̄ тасса аббхантарам̣ пависитва̄ йантам̣ пӯреси. кат̣т̣хасакун̣о супан̣н̣ара̄джа̄ вийа а̄ка̄сам̣ лан̇гхитва̄ ванасса упари чаритва̄ антева̄сӣнам̣ пурато орухи. атха а̄чарийо сиссе а̄ха – ‘‘та̄та̄, ӣдиса̄ни кат̣т̣хава̄хана̄ни катва̄ сакка̄ сакаладжамбудӣпе раджджам̣ гахетум̣, тумхепи, та̄та̄, ета̄ни каротха, раджджам̣ гахетва̄ джӣвисса̄ма, дуккхам̣ вад̣д̣хакисиппена джӣвиту’’нти. те татха̄ катва̄ а̄чарийасса пат̣иведесум̣. тато не а̄чарийо а̄ха – ‘‘катамам̣, та̄та̄, раджджам̣ ган̣ха̄ма̄’’ти? ‘‘ба̄ра̄н̣асираджджам̣ а̄чарийа̄’’ти. ‘‘алам̣, та̄та̄, ма̄ етам̣ руччи, майан̃хи там̣ гахетва̄пи ‘вад̣д̣хакира̄джа̄ вад̣д̣хакийувара̄джа̄’ти вад̣д̣хакива̄да̄ на муччисса̄ма, маханто джамбудӣпо, ан̃н̃аттха гаччха̄ма̄’’ти.
тато сапуттада̄ра̄ кат̣т̣хава̄хана̄ни ¶ , абхирухитва̄ саджджа̄вудха̄ хутва̄ химаванта̄бхимукха̄ гантва̄ химавати ан̃н̃атарам̣ нагарам̣ пависитва̄ ран̃н̃о нивесанейева паччут̣т̣хахам̣су. те таттха раджджам̣ гахетва̄ а̄чарийам̣ радждже абхисин̃чим̣су. со ‘‘кат̣т̣хава̄хано ра̄джа̄’’ти па̄кат̣о ахоси. тампи нагарам̣ ¶ тена гахитатта̄ ‘‘кат̣т̣хава̄хананагара’’нтвева на̄мам̣ лабхи, татха̄ сакаларат̣т̣хампи ¶ . кат̣т̣хава̄хано ра̄джа̄ дхаммико ахоси, татха̄ йувара̄джа̄ амаччат̣т̣ха̄несу ча т̣хапита̄ сол̣аса сисса̄. там̣ рат̣т̣хам̣ ран̃н̃а̄ чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи сан̇гайхама̄нам̣ ативийа иддхам̣ пхӣтам̣ нирупаддаван̃ча ахоси. на̄гара̄ джа̄напада̄ ра̄джа̄нан̃ча ра̄джапарисан̃ча ативийа мама̄йим̣су ‘‘бхаддако но ра̄джа̄ ладдхо, бхаддика̄ ра̄джапариса̄’’ти.
атхекадивасам̣ маджджхимадесато ва̄н̣иджа̄ бхан̣д̣ам̣ гахетва̄ кат̣т̣хава̄хананагарам̣ а̄гамам̣су пан̣н̣а̄ка̄ран̃ча гахетва̄ ра̄джа̄нам̣ пассим̣су. ра̄джа̄ ‘‘куто а̄гататтха̄’’ти саббам̣ пуччхи. ‘‘ба̄ра̄н̣асито дева̄’’ти. со таттха саббам̣ паваттим̣ пуччхитва̄ – ‘‘тумха̄кам̣ ран̃н̃а̄ саддхим̣ мама миттабха̄вам̣ каротха̄’’ти а̄ха. те ‘‘са̄дхӯ’’ти сампат̣иччхим̣су. со тесам̣ париббайам̣ датва̄ гаманака̄ле сампатте пуна а̄дарена ватва̄ виссаджджеси. те ба̄ра̄н̣асим̣ гантва̄ тасса ран̃н̃о а̄рочесум̣. ра̄джа̄ ‘‘кат̣т̣хава̄ханарат̣т̣ха̄ а̄гата̄нам̣ ва̄н̣иджака̄нам̣ аджджатагге сун̇кам̣ мун̃ча̄мӣ’’ти бхерим̣ чара̄петва̄ ‘‘аттху ме кат̣т̣хава̄хано митто’’ти двепи адит̣т̣хамитта̄ ахесум̣. кат̣т̣хава̄ханопи ча саканагаре бхерим̣ чара̄песи – ‘‘аджджатагге ба̄ра̄н̣асито а̄гата̄нам̣ ва̄н̣иджака̄нам̣ сун̇кам̣ мун̃ча̄ми, париббайо ча несам̣ да̄таббо’’ти. тато ба̄ра̄н̣асира̄джа̄ кат̣т̣хава̄ханасса лекхам̣ песеси ‘‘саче тасмим̣ джанападе дат̣т̣хум̣ ва̄ сотум̣ ва̄ арахарӯпам̣ кин̃чи аччхарийам̣ уппаджджати, амхепи даккха̄пету ча са̄вету ча̄’’ти. сописса татхева пат̣илекхам̣ песеси. евам̣ ¶ тесам̣ катикам̣ катва̄ васанта̄нам̣ када̄чи кат̣т̣хава̄ханасса атимахаггха̄ аччантасукхума̄ камбала̄ уппаджджим̣су ба̄ласӯрийарасмисадиса̄ ван̣н̣ена. те дисва̄ ра̄джа̄ ‘‘мама саха̄йасса песемӣ’’ти дантака̄рехи ат̣т̣ха дантакаран̣д̣аке ликха̄петва̄ тесу каран̣д̣акесу те камбале паккхипитва̄ ла̄кха̄чарийехи бахи ла̄кха̄гол̣акасадисе ка̄ра̄петва̄ ат̣т̣хапи ла̄кха̄гол̣аке самугге паккхипитва̄ ваттхена вет̣хетва̄ ра̄джамуддика̄йа лан̃чхетва̄ ‘‘ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о детха̄’’ти амачче песеси. лекхан̃ча ада̄си ‘‘айам̣ пан̣н̣а̄ка̄ро нагарамаджджхе амаччапаривутена пеккхитаббо’’ти.
те гантва̄ ба̄ра̄н̣асиран̃н̃о адам̣су. со лекхам̣ ва̄четва̄ амачче саннипа̄тетва̄ нагарамаджджхе ра̄джан̇ган̣е лан̃чханам̣ бхиндитва̄ паливет̣ханам̣ апанетва̄ самуггам̣ виваритва̄ ат̣т̣ха ла̄кха̄гол̣аке дисва̄ ‘‘мама саха̄йо ла̄кха̄гол̣акехи кӣл̣анакаба̄лака̄нам̣ вийа майхам̣ ла̄кха̄гол̣аке песесӣ’’ти ман̇ку ¶ хутва̄ екам̣ ла̄кха̄гол̣акам̣ аттано нисинна̄сане пахари. та̄вадева ла̄кха̄ парипати, дантакаран̣д̣ако виварам̣ датва̄ двебха̄го ахоси. со аббхантаре камбалам̣ дисва̄ итарепи вивари саббаттха татхева ахоси. екамеко камбало дӣгхато сол̣асахаттхо виттха̄рато ат̣т̣хахаттхо. паса̄рите камбале ¶ ра̄джан̇ган̣ам̣ сӯрийаппабха̄йа обха̄ситамива ахоси. там̣ дисва̄ маха̄джано ан̇гулийо видхуни, челуккхепан̃ча ака̄си, ‘‘амха̄кам̣ ран̃н̃о адит̣т̣хасаха̄йо кат̣т̣хава̄ханара̄джа̄ еварӯпам̣ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ песеси, йуттам̣ еварӯпам̣ миттам̣ ка̄ту’’нти аттамано ахоси. ра̄джа̄ воха̄рике паккоса̄петва̄ екамекам̣ камбалам̣ аггха̄песи, саббепи анаггха̄ ахесум̣. тато чинтеси – ‘‘паччха̄ песентена пат̣хамам̣ песитапан̣н̣а̄ка̄рато атирекам̣ песетум̣ ват̣т̣ати, саха̄йена ча ме анаггхо пан̣н̣а̄ка̄ро песито, ким̣ ну, кхо, ахам̣ саха̄йасса песеййа’’нти? тена ча ¶ самайена кассапо бхагава̄ уппаджджитва̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ вихарати. атха ран̃н̃о етадахоси – ‘‘ваттхуттайаратанато ан̃н̃ам̣ уттамаратанам̣ наттхи, ханда̄хам̣ ваттхуттайаратанасса уппаннабха̄вам̣ саха̄йасса песемӣ’’ти. со –
‘‘буддхо локе самуппанно, хита̄йа саббапа̄н̣инам̣;
дхаммо локе самуппанно, сукха̄йа саббапа̄н̣инам̣;
сан̇гхо локе самуппанно, пун̃н̃аккхеттам̣ ануттара’’нти. –
имам̣ га̄тхам̣, йа̄ва арахаттам̣, та̄ва екабхиккхусса пат̣ипаттин̃ча суван̣н̣апат̣т̣е джа̄тихин̇гулакена ликха̄петва̄ саттаратанамайе самугге паккхипитва̄ там̣ самуггам̣ ман̣имайе самугге, ман̣имайам̣ маса̄рагалламайе, маса̄рагалламайам̣ лохитан̇гамайе, лохитан̇гамайам̣, суван̣н̣амайе, суван̣н̣амайам̣ раджатамайе, раджатамайам̣ дантамайе, дантамайам̣ са̄рамайе, са̄рамайам̣ самуггам̣ пел̣а̄йа паккхипитва̄ пел̣ам̣ дуссена вет̣хетва̄ лан̃чхетва̄ маттаварава̄ран̣ам̣ сован̣н̣аддхаджам̣ сован̣н̣а̄лан̇ка̄ра хемаджа̄ласан̃чханнам̣ ка̄ретва̄ тассупари паллан̇кам̣ пан̃н̃а̄петва̄ паллан̇ке пел̣ам̣ а̄ропетва̄ сетаччхаттена дха̄рийама̄нена саббагандхапуппха̄дӣхи пӯджа̄йа карийама̄на̄йа саббата̄л̣а̄вачарехи тхутисата̄ни га̄йама̄нехи йа̄ва аттано раджджасӣма̄, та̄ва маггам̣ алан̇ка̄ра̄петва̄ сайамева неси. татра ча т̣хатва̄ са̄мантара̄джӯнам̣ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ песеси – ‘‘евам̣ саккаронтехи айам̣ пан̣н̣а̄ка̄ро песетаббо’’ти ¶ . там̣ сутва̄ те те ра̄джа̄но пат̣имаггам̣ а̄гантва̄ йа̄ва кат̣т̣хава̄ханасса раджджасӣма̄, та̄ва найим̣су.
кат̣т̣хава̄ханопи сутва̄ пат̣имаггам̣ а̄гантва̄ татхева пӯдженто нагарам̣ павесетва̄ амачче ча на̄гаре ча саннипа̄та̄петва̄ ра̄джан̇ган̣е паливет̣ханадуссам̣ апанетва̄ пел̣ам̣ виваритва̄ пел̣а̄йа самуггам̣ пасситва̄ анупуббена саббасамугге виваритва̄ суван̣н̣апат̣т̣е лекхам̣ пасситва̄ ‘‘каппасатасахассехи атидуллабхам̣ мама саха̄йо пан̣н̣а̄ка̄раратанам̣ песесӣ’’ти аттамано хутва̄ ‘‘асутапуббам̣ вата сун̣имха̄ ‘буддхо локе уппанно’ти, йам̣нӯна̄хам̣ гантва̄ буддхан̃ча пассеййам̣ дхамман̃ча сун̣еййа’’нти чинтетва̄ амачче а̄мантеси – ‘‘буддхадхаммасан̇гхаратана̄ни кира локе ¶ уппанна̄ни, ким̣ ка̄таббам̣ ман̃н̃атха̄’’ти ¶ . те а̄хам̣су – ‘‘идхева тумхе, маха̄ра̄джа, хотха, майам̣ гантва̄ паваттим̣ джа̄нисса̄ма̄’’ти.
тато сол̣асасахассапарива̄ра̄ сол̣аса амачча̄ ра̄джа̄нам̣ абхива̄детва̄ ‘‘йади буддхо локе уппанно пуна дассанам̣ наттхи, йади на уппанно, а̄гамисса̄ма̄’’ти ниггата̄. ран̃н̃о пана бха̄гинеййо паччха̄ ра̄джа̄нам̣ вандитва̄ ‘‘ахампи гаччха̄мӣ’’ти а̄ха. та̄та, твам̣ таттха буддхуппа̄дам̣ н̃атва̄ пуна а̄гантва̄ мама а̄рочехӣти. со ‘‘са̄дхӯ’’ти сампат̣иччхитва̄ агама̄си. те саббепи саббаттха екараттива̄сена гантва̄ ба̄ра̄н̣асим̣ патта̄. асампаттесвева ча тесу бхагава̄ паринибба̄йи. те ‘‘ко буддхо, кухим̣ буддхо’’ти сакалавиха̄рам̣ а̄хин̣д̣анта̄ саммукхаса̄ваке дисва̄ пуччхим̣су. те несам̣ ‘‘буддхо париниббуто’’ти а̄чиккхим̣су. те ‘‘ахо дӯраддха̄нам̣ а̄гантва̄ дассанаматтампи на лабхимха̄’’ти паридевама̄на̄ ‘‘ким̣, бханте, кочи бхагавата̄ диннаова̄до аттхӣ’’ти пуччхим̣су. а̄ма, упа̄сака̄ аттхи, саран̣аттайе патит̣т̣ха̄таббам̣, пан̃часӣла̄ни сама̄да̄табба̄ни, ат̣т̣хан̇гасаманна̄гато упосатхо упаваситаббо, да̄нам̣ да̄таббам̣, паббаджитаббанти. те сутва̄ там̣ бха̄гинеййам̣ амаччам̣ т̣хапетва̄ саббе паббаджим̣су. бха̄гинеййо парибхогадха̄тум̣ гахетва̄ кат̣т̣хава̄ханарат̣т̣ха̄бхимукхо пакка̄ми. парибхогадха̄ту на̄ма бодхируккхапаттачӣвара̄дӣни. айам̣ пана бхагавато дхаммакаран̣ам̣ дхаммадхарам̣ винайадхарамекам̣ тхеран̃ча гахетва̄ пакка̄ми, анупуббена ча нагарам̣ гантва̄ ‘‘буддхо локе уппанно ча париниббутто ча̄’’ти ран̃н̃о а̄рочетва̄ бхагавата̄ диннова̄дам̣ а̄чиккхи. ра̄джа̄ тхерам̣ упасан̇камитва̄ дхаммам̣ сутва̄ виха̄рам̣ ка̄ра̄петва̄ четийам̣ патит̣т̣ха̄петва̄ ¶ бодхируккхам̣ ропетва̄ саран̣аттайе пан̃часу ча ниччасӣлесу патит̣т̣ха̄йа ат̣т̣хан̇гупетам̣ упосатхам̣ упавасанто да̄на̄дӣни денто йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ ка̄ма̄вачарадевалоке ниббатти. тепи сол̣асасахасса̄ паббаджитва̄ путхуджджанака̄лакирийам̣ катва̄ тассева ран̃н̃о парива̄ра̄ сампаджджим̣су.
те екам̣ буддхантарам̣ девалоке кхепетва̄ амха̄кам̣ бхагавати ¶ ануппаннейева девалокато чавитва̄ а̄чарийо пасенадиран̃н̃о питу пурохитасса путто джа̄то на̄мена ‘‘ба̄варӣ’’ти, тӣхи маха̄пурисалаккхан̣ехи саманна̄гато тин̣н̣ам̣ веда̄нам̣ па̄рагӯ, питуно ча аччайена пурохитат̣т̣ха̄не ат̣т̣ха̄си. авасеса̄пи сол̣аса̄дхикасол̣асасахасса̄ таттхева са̄ваттхийа̄ бра̄хман̣акуле ниббатта̄. тесу сол̣аса джет̣т̣хантева̄сино ба̄варисса сантике сиппам̣ уггахесум̣, итаре сол̣асасахасса̄ тесам̣йева сантикети евам̣ те пунапи саббе сама̄гаччхим̣су. маха̄косалара̄джа̄пи ка̄ламака̄си, тато пасенадим̣ радждже абхисин̃чим̣су. ба̄варӣ тасса̄пи пурохито ахоси. ра̄джа̄ питара̄ диннан̃ча ан̃н̃ан̃ча ¶ бхогам̣ ба̄варисса ада̄си. со хи дахарака̄ле тассева сантике сиппам̣ уггахеси. тато ба̄варӣ ран̃н̃о а̄рочеси – ‘‘паббаджисса̄махам̣, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘а̄чарийа, тумхесу т̣хитесу мама пита̄ т̣хито вийа хоти, ма̄ паббаджиттха̄’’ти. ‘‘алам̣, маха̄ра̄джа, паббаджисса̄мӣ’’ти. ра̄джа̄ ва̄ретум̣ асакконто ‘‘са̄йам̣ па̄там̣ мама дассанат̣т̣ха̄не ра̄джуййа̄не паббаджатха̄’’ти йа̄чи. а̄чарийо сол̣асасахассапарива̄рехи сол̣асахи сиссехи саддхим̣ та̄пасапаббаджджам̣ паббаджитва̄ ра̄джуййа̄не васи, ра̄джа̄ чатӯхи паччайехи упат̣т̣хахати. са̄йам̣ па̄тан̃часса упат̣т̣ха̄нам̣ гаччхати.
атхекадивасам̣ антева̄сино а̄чарийам̣ а̄хам̣су – ‘‘нагарасамӣпе ва̄со на̄ма маха̄палибодхо, виджанасампа̄там̣ а̄чарийа ока̄сам̣ гаччха̄ма, пантасена̄санава̄со на̄ма бахӯпака̄ро паббаджита̄на’’нти. а̄чарийо ‘‘са̄дхӯ’’ти сампат̣иччхитва̄ ран̃н̃о а̄рочеси. ра̄джа̄ тиккхаттум̣ ва̄ретва̄ ва̄ретум̣ асакконто двесатасахасса̄ни каха̄пан̣а̄ни датва̄ две амачче а̄н̣а̄песи ‘‘йаттха исиган̣о ва̄сам̣ иччхати, таттха ассамам̣ катва̄ детха̄’’ти. тато а̄чарийо сол̣аса̄дхикасол̣асасахассаджат̣илапаривуто амаччехи ануггахама̄но уттараджанапада̄ даккхин̣аджанапада̄бхимукхо ¶ агама̄си. таматтхам̣ гахетва̄ а̄йасма̄ а̄нандо сан̇гӣтика̄ле па̄ра̄йанаваггасса нида̄нам̣ а̄ропенто има̄ га̄тха̄йо абха̄си.
таттха косала̄нам̣ пура̄ти косаларат̣т̣хасса нагара̄, са̄ваттхитоти вуттам̣ хоти. а̄кин̃чан̃н̃анти акин̃чанабха̄вам̣, париггахӯпакаран̣авивеканти вуттам̣ хоти.
984. со ассакасса висайе ¶ , ал̣акасса сама̄санети со бра̄хман̣о ассакасса ча ал̣акасса ча̄ти двиннампи ра̄джӯнам̣ сама̄санне висайе а̄санне рат̣т̣хе, двиннампи рат̣т̣ха̄нам̣ маджджхети адхиппа̄йо. годха̄варӣ кӯлети годха̄варийа̄ надийа̄ кӯле. йаттха годха̄варӣ двидха̄ бхиджджитва̄ тийоджанаппама̄н̣ам̣ антарадӣпамака̄си саббам̣ капит̣т̣хаванасан̃чханнам̣, йаттха пуббесарабхан̇га̄дайо васим̣су, тасмим̣ десети адхиппа̄йо. со кира там̣ падесам̣ дисва̄ ‘‘айам̣ пуббасаман̣а̄лайо паббаджитаса̄руппа’’нти амачча̄нам̣ ниведеси. амачча̄ бхӯмиггахан̣аттхам̣ ассакаран̃н̃о сатасахассам̣, ал̣акаран̃н̃о сатасахассам̣ адам̣су. те тан̃ча падесам̣ ан̃н̃ан̃ча двийоджанаматтанти саббампи пан̃чайоджанаматтам̣ падесам̣ адам̣су. тесам̣ кира раджджасӣмантаре со падесо хоти. амачча̄ таттха ассамам̣ ка̄ретва̄ са̄ваттхито ча ан̃н̃ампи дханам̣ а̄хара̄петва̄ гочарага̄мам̣ нивесетва̄ агамам̣су. ун̃чхе ¶ на ча пхалена ча̄ти ун̃чха̄чарийа̄йа ча ванамӯлапхалена ча. тасма̄ вуттам̣ ‘‘тассева упанисса̄йа, га̄мо ча випуло ахӯ’’ти.
985. таттха тасса̄ти тасса годха̄варӣкӯласса, тасса ва̄ бра̄хман̣асса упайогаттхе четам̣ са̄мивачанам̣, там̣ упанисса̄йа̄ти аттхо. тато джа̄тена а̄йена, маха̄йан̃н̃амакаппайӣти тасмим̣ га̄ме касикамма̄дина̄ сатасахассам̣ а̄йо уппаджджи, там̣ гахетва̄ кут̣умбика̄ ран̃н̃о ассакасса сантикам̣ агамам̣су ‘‘са̄дийату дево а̄йа’’нти. со ‘‘на̄хам̣ са̄дийа̄ми, а̄чарийассева упанетха̄’’ти а̄ха. а̄чарийопи там̣ аттано аггахетва̄ да̄найан̃н̃ам̣ акаппайи. евам̣ со сам̣ваччхаре сам̣ваччхаре да̄намада̄си.
986. маха̄йан̃н̃анти ¶ га̄тха̄йаттхо – со евам̣ сам̣ваччхаре сам̣ваччхаре да̄найан̃н̃ам̣ йаджанто екасмим̣ сам̣ваччхаре там̣ маха̄йан̃н̃ам̣ йаджитва̄ тато га̄ма̄ никкхамма пуна па̄виси ассамам̣. павит̣т̣хо ¶ ча пан̣н̣аса̄лам̣ пависитва̄ ‘‘сут̣т̣ху динна’’нти да̄нам̣ анумаджджанто нисӣди. евам̣ тасмим̣ пат̣ипавит̣т̣хамхи тарун̣а̄йа бра̄хман̣ийа̄ гхаре каммам̣ ака̄тука̄ма̄йа ‘‘есо, бра̄хман̣а, ба̄варӣ годха̄варӣтӣре анусам̣ваччхарам̣ сатасахассам̣ виссаджджети, гаччха тато пан̃часата̄ни йа̄читва̄ да̄сим̣ ме а̄нехӣ’’ти песито ан̃н̃о а̄ган̃чхи бра̄хман̣оти.
987-8. уггхат̣т̣апа̄доти маггагаманена гхат̣т̣апа̄датало, пан̣хика̄йа ва̄ пан̣хикам̣, гоппхакена ва̄ гоппхакам̣, джан̣н̣укена ва̄ джан̣н̣укам̣ а̄хачча гхат̣т̣апа̄до. сукхан̃ча кусалам̣ пуччхӣти сукхан̃ча кусалан̃ча пуччхи ‘‘каччи те, бра̄хман̣а, сукхам̣, каччи кусала’’нти.
989-91. ануджа̄на̄хӣти ануман̃н̃а̄хи саддаха̄хи. саттадха̄ти саттавидхена. абхисан̇кхаритва̄ти гомайаванапуппхакусатин̣а̄дӣни а̄да̄йа сӣгхам̣ сӣгхам̣ ба̄варисса ассамадва̄рам̣ гантва̄ гомайена бхӯмим̣ упалимпитва̄ пуппха̄ни викиритва̄ тин̣а̄ни сантхаритва̄ ва̄мапа̄дам̣ каман̣д̣алӯдакена дховитва̄ саттапа̄даматтам̣ гантва̄ аттано па̄датале пара̄масанто еварӯпам̣ куханам̣ катва̄ти вуттам̣ хоти. бхеравам̣ со акиттайӣти бхайаджанакам̣ вачанам̣ акиттайи, ‘‘саче ме йа̄чама̄насса̄’’ти имам̣ га̄тхамабха̄сӣти адхиппа̄йо. дуккхитоти доманассаджа̄то.
992-4. уссуссатӣти тасса там̣ вачанам̣ када̄чи саччам̣ бхавеййа̄ти ман̃н̃ама̄но суссати ¶ . девата̄ти ассаме адхиваттха̄ девата̄ ева. муддхани муддхапа̄те ва̄ти муддхе ва̄ муддхапа̄те ва̄.
995-6. бхотӣ чарахи джа̄на̄тӣти бхотӣ че джа̄на̄ти. муддха̄дхипа̄тан̃ча̄ти муддхапа̄тан̃ча. н̃а̄н̣аметтха̄ти н̃а̄н̣ам̣ ме еттха.
998. пура̄ти екӯнатим̣савассавайака̄ле. ба̄варибра̄хман̣е пана годха̄варӣтӣре васама̄не ат̣т̣ханнам̣ васса̄нам̣ аччайена буддхо локе удапа̄ди. апаччоти анувам̣со.
999. сабба̄бхин̃н̃а̄балаппаттоти ¶ сабба̄бхин̃н̃а̄йа балаппатто, сабба̄ ва̄ абхин̃н̃а̄йо ча бала̄ни ча патто. вимуттоти а̄рамман̣ам̣ ¶ катва̄ паваттийа̄ вимуттачитто.
1001-3. сокасса̄ти соко асса. пахӯтапан̃н̃оти маха̄пан̃н̃о. варабхӯримедхасоти уттамавипулапан̃н̃о бхӯте абхиратаварапан̃н̃о ва̄. видхуроти вигатадхуро, аппат̣имоти вуттам̣ хоти.
1004-9. мантапа̄рагети ведапа̄раге. пассавхоти пассатха аджа̄натанти аджа̄нанта̄нам̣. лаккхан̣а̄ти лаккхан̣а̄ни. бйа̄ккха̄та̄ти катхита̄ни, виттха̄рита̄нӣти вуттам̣ хоти. саматта̄ти саматта̄ни, парипун̣н̣а̄нӣти вуттам̣ хоти. дхаммена мануса̄сатӣти дхаммена ануса̄сати.
1011. джа̄тим̣ готтан̃ча лаккхан̣анти ‘‘кӣва чирам̣ джа̄то’’ти мама джа̄тин̃ча готтан̃ча лаккхан̣ан̃ча. манте сиссети майа̄ паричитаведе ча мама сиссе ча. манаса̄йева пуччхатха̄ти име сатта пан̃хе читтенева пуччхатха.
1013-8. тиссаметтеййоти екойева еса на̄маготтавасена вутто. дубхайоти убхо. паччекаган̣иноти висум̣ висум̣ ган̣аванто. пуббава̄санава̄сита̄ти пуббе кассапасса бхагавато са̄сане паббаджитва̄. гатапачча̄гатаваттапун̃н̃ава̄сана̄йа ва̄ситачитта̄. пурама̄хиссатинти ма̄хиссатина̄микам̣ пурам̣, нагаранти вуттам̣ хоти. тан̃ча нагарам̣ павит̣т̣ха̄ти адхиппа̄йо, евам̣ саббаттха. гонаддханти годхапурасса на̄мам̣. ванасавхайанти павананагарам̣ вуччати, ‘‘ванаса̄ваттхи’’нти еке. евам̣ ванаса̄ваттхито косамбим̣, косамбито ча са̄кетам̣ ануппатта̄нам̣ кира тесам̣ сол̣асаннам̣ джат̣ила̄нам̣ чхайоджанаматта̄ париса̄ ахоси.
1019. атха ¶ бхагава̄ ‘‘ба̄варисса джат̣ила̄ маха̄джанам̣ сам̣вад̣д̣хента̄ а̄гаччханти, на ча та̄ва несам̣ индрийа̄ни парипа̄кам̣ гаччханти, на̄пи айам̣ десо саппа̄йо, магадхакхетте пана тесам̣ па̄са̄н̣акачетийам̣ саппа̄йам̣. татра ¶ хи майи дхаммам̣ десенте маха̄джанасса дхамма̄бхисамайо бхависсати, саббанагара̄ни ча пависитва̄ а̄гаччханта̄ бахутарена джанена а̄гамиссантӣ’’ти бхиккхусан̇гхапаривуто са̄ваттхито ра̄джагаха̄бхимукхо ¶ агама̄си. тепи джат̣ила̄ са̄ваттхим̣ а̄гантва̄ виха̄рам̣ пависитва̄ ‘‘ко буддхо, кухим̣ буддхо’’ти вичинанта̄ гандхакут̣имӯлам̣ гантва̄ бхагавато паданиккхепам̣ дисва̄ ‘‘раттасса хи уккут̣икам̣ падам̣ бхаве…пе… виват̣т̣аччхадасса идамӣдисам̣ пада’’нти (а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.260-261; дха. па. ат̣т̣ха. 1.20 са̄ма̄ватӣваттху; висуддхи. 1.45) ‘‘саббан̃н̃у буддхо’’ти нит̣т̣хам̣ гата̄. бхагава̄пи анупуббена сетабйакапилаваттхуа̄дӣни нагара̄ни пависитва̄ маха̄джанам̣ сам̣вад̣д̣хенто па̄са̄н̣акачетийам̣ гато. джат̣ила̄пи та̄вадева са̄ваттхито никкхамитва̄ сабба̄ни та̄ни нагара̄ни пависитва̄ па̄са̄н̣акачетийамева агамам̣су. тена вуттам̣ ‘‘косамбин̃ча̄пи са̄кетам̣, са̄ваттхин̃ча пуруттамам̣. сетабйам̣ капилаваттху’’нтиа̄ди.
1020. таттха ма̄гадхам̣ пуранти магадхапурам̣ ра̄джагаханти адхиппа̄йо. па̄са̄н̣акам̣ четийанти махато па̄са̄н̣асса упари пуббе деват̣т̣ха̄нам̣ ахоси. уппанне пана бхагавати виха̄ро джа̄то. со тенева пуримавоха̄рена ‘‘па̄са̄н̣акам̣ четийа’’нти вуччати.
1021. таситовудаканти те хи джат̣ила̄ вегаса̄ бхагавантам̣ анубандхама̄на̄ са̄йам̣ гатамаггам̣ па̄то, па̄то гатамагган̃ча са̄йам̣ гаччханта̄ ‘‘еттха бхагава̄’’ти сутва̄ ативийа пӣтипа̄моджджаджа̄та̄ там̣ четийам̣ абхирухим̣су. тена вуттам̣ ‘‘турита̄ паббатама̄руху’’нти.
1024. екамантам̣ т̣хито хат̣т̣хоти тасмим̣ па̄са̄н̣аке четийе саккена ма̄питамаха̄ман̣д̣апе нисиннам̣ бхагавантам̣ дисва̄ ‘‘каччи исайо кхаманӣйа’’нтиа̄дина̄ найена бхагавата̄ пат̣исаммоданӣйе кате ‘‘кхаманӣйам̣ бхо готама̄’’тиа̄дӣхи сайампи пат̣исантха̄рам̣ катва̄ аджито джет̣т̣хантева̄сӣ екамантам̣ т̣хито хат̣т̣хачитто хутва̄ манопан̃хе пуччхи.
1025. таттха а̄дисса̄ти ‘‘кативассо’’ти евам̣ уддисса. джаммананти ‘‘амха̄кам̣ а̄чарийасса джа̄тим̣ брӯхӣ’’ти пуччхати. па̄раминти нит̣т̣ха̄гаманам̣.
1026-7. вӣсам̣ ¶ вассасатанти вӣсативасса̄дхикам̣ вассасатам̣. лаккхан̣ети маха̄пурисалаккхан̣е. етасмим̣ ито паресу ча итиха̄са̄дӣсу анавайоти ¶ адхиппа̄йо парападам̣ ва̄ ¶ а̄нетва̄ тесу па̄рамим̣ гатоти йоджетаббам̣. пан̃часата̄ни ва̄четӣти пакатиаласадуммедхама̄н̣авака̄нам̣ пан̃часата̄ни сайам̣ манте ва̄чети. садхаммети еке бра̄хман̣адхамме, тевиджджаке па̄вачанети вуттам̣ хоти.
1028. лаккхан̣а̄нам̣ павичайанти лаккхан̣а̄нам̣ виттха̄рам̣, ‘‘катама̄ни та̄нисса гатте тӣн̣и лаккхан̣а̄нӣ’’ти пуччхати.
1030-31. пуччхан̃хӣти пуччхама̄нам̣ каметам̣ пат̣ибха̄сатӣти дева̄дӣсу кам̣ пуггалам̣ етам̣ пан̃хавачанам̣ пат̣ибха̄сатӣти.
1032-33. евам̣ бра̄хман̣о пан̃чаннам̣ пан̃ха̄нам̣ веййа̄каран̣ам̣ сутва̄ авасесе две пуччханто ‘‘муддхам̣ муддха̄дхипа̄тан̃ча̄’’ти а̄ха. атхасса бхагава̄ те бйа̄каронто ‘‘авиджджа̄ муддха̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха йасма̄ чатӯсу саччесу ан̃н̃а̄н̣абхӯта̄ авиджджа̄ сам̣са̄расса сӣсам̣, тасма̄ ‘‘авиджджа̄ муддха̄’’ти а̄ха. йасма̄ ча арахаттамаггавиджджа̄ аттана̄ сахаджа̄техи саддха̄сатисама̄дхикаттукамйата̄чхандавӣрийехи саманна̄гата̄ индрийа̄нам̣ екарасат̣т̣хабха̄вамупагататта̄ там̣ муддхам̣ адхипа̄тети, тасма̄ ‘‘дхиджджа̄ муддха̄дхипа̄тинӣ’’тиа̄дима̄ха.
1034-8. тато ведена махата̄ти атха имам̣ пан̃хавеййа̄каран̣ам̣ сутва̄ уппанна̄йа маха̄пӣтийа̄ сантхамбхитва̄ алӣнабха̄вам̣, ка̄йачитта̄нам̣ удаггам̣ патва̄ти аттхо. патитва̄ ча ‘‘ба̄варӣ’’ти имам̣ га̄тхама̄ха. атха нам̣ анукампама̄но бхагава̄ ‘‘сукхито’’ти га̄тхама̄ха. ватва̄ ча ‘‘ба̄варисса ча̄’’ти саббан̃н̃упава̄ран̣ам̣ пава̄реси. таттха саббесанти анавасеса̄нам̣ сол̣асасахасса̄нам̣. таттха пуччхи татха̄гатанти таттха па̄са̄н̣аке четийе, таттха ва̄ париса̄йа, тесу ва̄ пава̄ритесу аджито пат̣хамам̣ пан̃хам̣ пуччхӣти. сесам̣ саббага̄тха̄су па̄кат̣амева̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа ваттхуга̄тха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
1. аджитасуттаван̣н̣ана̄
1039. тасмим̣ ¶ ¶ ¶ пана пан̃хе нивутоти пат̣иччха̄дито. кисса̄бхилепанам̣ брӯсӣти ким̣ асса локасса абхилепанам̣ вадеси.
1040. вевиччха̄ пама̄да̄ наппака̄сатӣти маччхарийахету ча пама̄дахету ча наппака̄сати. маччхарийам̣ хисса да̄на̄дигун̣ехи пака̄ситум̣ на дети, пама̄до сӣла̄дӣхи. джаппа̄бхилепананти тан̣ха̄ асса локасса маккат̣алепо вийа маккат̣асса абхилепанам̣. дуккханти джа̄тиа̄дикам̣ дуккхам̣.
1041. саванти саббадхи сота̄ти саббесу рӯпа̄диа̄йатанесу тан̣ха̄дика̄ сота̄ санданти. ким̣ нива̄ран̣анти тесам̣ ким̣ а̄варан̣ам̣ ка̄ раккха̄ти? сам̣варам̣ брӯхӣти там̣ тесам̣ нива̄ран̣асан̇кха̄там̣ сам̣варам̣ брӯхи. етена са̄васесаппаха̄нам̣ пуччхати. кена сота̄ пидхиййарети кена дхаммена ете сота̄ пидхиййанти паччхиджджанти. етена анавасесаппаха̄нам̣ пуччхати.
1042. сати тесам̣ нива̄ран̣анти випассана̄йутта̄. кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ гатийо саманнесама̄на̄ сати тесам̣ сота̄нам̣ нива̄ран̣ам̣. сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯмӣти тамева̄хам̣ сатим̣ сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯмӣти адхиппа̄йо. пан̃н̃а̄йете пидхиййарети рӯпа̄дӣсу пана аниччата̄дипат̣иведхаса̄дхика̄йа маггапан̃н̃а̄йа ете сота̄ саббасо пидхиййантӣти.
1043. пан̃н̃а̄ чева̄ти пан̃хага̄тха̄йа, йа̄ ча̄йам̣ тайа̄ вутта̄ пан̃н̃а̄ йа̄ ча сати, йан̃ча тадавасесам̣ на̄марӯпам̣, етам̣ саббампи каттха нируджджхати, етам̣ ме пан̃хам̣ пут̣т̣хо брӯхӣти евам̣ сан̇кхепаттхо ведитаббо.
1044. виссаджджанага̄тха̄йа панасса йасма̄ пан̃н̃а̄сатийо на̄менева сан̇гахам̣ гаччханти, тасма̄ та̄ висум̣ на вутта̄. айаметтха сан̇кхепаттхо – йам̣ мам̣ твам̣, аджита, етам̣ пан̃хам̣ апуччхи ‘‘каттхетам̣ упаруджджхатӣ’’ти, там̣ те йаттха на̄ман̃ча рӯпан̃ча асесам̣ упаруджджхати, там̣ ¶ ваданто вада̄ми ¶ , тасса, тасса хи вин̃н̃а̄н̣асса ниродхена сахева апуббам̣ ачаримам̣ еттхетам̣ упаруджджхати. еттхева вин̃н̃а̄н̣аниродхе нируджджхати етам̣, вин̃н̃а̄н̣аниродха̄ тасса ниродхо хоти. там̣ на̄тиваттатӣти вуттам̣ хоти.
1045. етта̄вата̄ ¶ ча ‘‘дуккхамасса махаббхайа’’нти имина̄ пака̄ситам̣ дуккхасаччам̣, ‘‘йа̄ни сота̄нӣ’’ти имина̄ самудайасаччам̣ пан̃н̃а̄йете пидхиййарети имина̄ маггасаччам̣, ‘‘асесам̣ упаруджджхатӣ’’ти имина̄ ниродхасаччанти евам̣ чатта̄ри сачча̄ни сутва̄пи арийабхӯмим̣ анадхигато пуна секха̄секхапат̣ипадам̣ пуччханто ‘‘йе ча сан̇кха̄тадхамма̄се’’ти га̄тхама̄ха. таттха сан̇кха̄тадхамма̄ти аничча̄дивасена паривӣмам̣ситадхамма̄, арахатам̣ етам̣ адхивачанам̣. секха̄ти сӣла̄дӣни сиккхама̄на̄ авасеса̄ арийапуггала̄. путхӯти бахӯ саттаджана̄. тесам̣ ме нипако ирийам̣ пут̣т̣хо пабрӯхӣти тесам̣ ме секха̄секха̄нам̣ нипако пан̣д̣ито твам̣ пут̣т̣хо пат̣ипаттим̣ брӯхӣти.
1046. атхасса бхагава̄ йасма̄ секхена ка̄маччханданӣваран̣ам̣ а̄дим̣ катва̄ саббакилеса̄ паха̄табба̄ ева, тасма̄ ‘‘ка̄месӯ’’ти упад̣д̣хага̄тха̄йа секхапат̣ипадам̣ дассети. тассаттхо – ваттху ‘‘ка̄месу’’ килесака̄мена на̄бхигиджджхеййа ка̄йадуччарита̄дайо ча манасо а̄вилабха̄вакаре дхамме паджаханто манаса̄ на̄вило сийа̄ти. йасма̄ пана асекхо аничча̄дивасена саббасан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паритулитатта̄ кусало саббадхаммесу ка̄йа̄нупассана̄сатиа̄дӣхи ча сато сакка̄йадит̣т̣хиа̄дӣнам̣ бхиннатта̄ бхиккхубха̄вам̣ патто ча хутва̄ саббирийа̄патхесу париббаджати, тасма̄ ‘‘кусало’’ти упад̣д̣хага̄тха̄йа асекхапат̣ипадам̣ дассети. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи, десана̄парийоса̄не аджито арахатте патит̣т̣ха̄си саддхим̣ антева̄сисахассена, ан̃н̃есан̃ча анекасахасса̄нам̣ дхаммачаккхум̣ удапа̄ди. саха арахаттаппаттийа̄ ча а̄йасмато аджитасса ¶ антева̄сисахассасса ча аджинаджат̣а̄ва̄качӣра̄дӣни антарадха̄йим̣су. саббева иддхимайапаттачӣварадхара̄, дван̇гулакеса̄ ехибхиккхӯ хутва̄ бхагавантам̣ намассама̄на̄ пан̃джалика̄ нисӣдим̣сӯти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа аджитасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. тиссаметтеййасуттаван̣н̣ана̄
1047. кодха ¶ ¶ сантусситоти тиссаметтеййасуттам̣. ка̄ уппатти? саббасутта̄нам̣ пуччха̄васика̄ ева уппатти. те хи бра̄хман̣а̄ ‘‘ката̄вака̄са̄ пуччхавхо’’ти бхагавата̄ пава̄ритатта̄ аттано аттано сам̣сайам̣ пуччхим̣су. пут̣т̣хо пут̣т̣хо ча тесам̣ бхагава̄ бйа̄ка̄си. евам̣ пуччха̄васика̄невета̄ни сутта̄нӣти ведитабба̄ни.
нит̣т̣хите пана аджитапан̃хе ‘‘катхам̣ локам̣ авеккхантам̣, маччура̄джа̄ на пассатӣ’’ти (су. ни. 1124; чӯл̣ани. пин̇гийама̄н̣авапуччха̄ 144) евам̣ могхара̄джа̄ пуччхитум̣ а̄рабхи. там̣ ‘‘на та̄васса индрийа̄ни парипа̄кам̣ гата̄нӣ’’ти н̃атва̄ бхагава̄ ‘‘тит̣т̣ха твам̣, могхара̄джа, ан̃н̃о пуччхатӯ’’ти пат̣иккхипи. тато тиссаметтеййо аттано сам̣сайам̣ пуччханто ‘‘кодха̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха кодха сантусситоти ко идха тут̣т̣хо. ин̃джита̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хивиппхандита̄ни. убхантамабхин̃н̃а̄йа̄ти убхо анте абхиджа̄нитва̄. манта̄ на липпатӣти пан̃н̃а̄йа на липпати.
1048-9. тассетаматтхам̣ бйа̄каронто бхагава̄ ‘‘ка̄месӯ’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха ка̄месу брахмачарийава̄ти ка̄манимиттам̣ брахмачарийава̄, ка̄месу а̄дӣнавам̣ дисва̄ маггабрахмачарийена саманна̄гатоти вуттам̣ хоти. етта̄вата̄ сантуситам̣ дассети, ‘‘вӣтатан̣хо’’тиа̄дӣхи анин̃джитам̣ ¶ . таттха сан̇кха̄йа ниббутоти аничча̄дивасена дхамме вӣмам̣ситва̄ ра̄га̄динибба̄нена ниббуто. сесам̣ таттха таттха вуттанайатта̄ па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не айампи бра̄хман̣о арахатте патит̣т̣ха̄си саддхим̣ антева̄сисахассена, ан̃н̃есан̃ча анекасахасса̄нам̣ дхаммачаккхум̣ удапа̄ди. сесам̣ пуббасадисамева̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа тиссаметтеййасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. пун̣н̣акасуттаван̣н̣ана̄
1050. анеджанти ¶ ¶ пун̣н̣акасуттам̣. имампи пуриманайенева могхара̄джа̄нам̣ пат̣иккхипитва̄ вуттам̣. таттха мӯладасса̄винти акусаламӯла̄дидасса̄вим̣. исайоти исина̄мака̄ джат̣ила̄. йан̃н̃анти деййадхаммам̣. акаппайим̣сӯти парийесанти.
1051. а̄сӣсама̄на̄ти рӯпа̄дӣни паттхайама̄на̄. иттхаттанти иттхабха̄ван̃ча паттхайама̄на̄, манусса̄дибха̄вам̣ иччханта̄ти вуттам̣ хоти. джарам̣ сита̄ти джарам̣ ниссита̄. джара̄мукхена четтха саббават̣т̣адуккхам̣ вуттам̣. тена ват̣т̣адуккханиссита̄ тато апаримуччама̄на̄ ева каппайим̣сӯти дӣпети.
1052. каччиссу те бхагава̄ йан̃н̃апатхе аппаматта̄, ата̄рум̣ джа̄тин̃ча джаран̃ча ма̄риса̄ти еттха йан̃н̃ойева йан̃н̃апатхо. идам̣ вуттам̣ хоти – каччи те йан̃н̃е аппаматта̄ хутва̄ йан̃н̃ам̣ каппайанта̄ ват̣т̣адуккхаматарим̣сӯти.
1053. а̄сӣсантӣти рӯпапат̣ила̄бха̄дайо паттхенти. тхомайантӣти ‘‘суйит̣т̣хам̣ сучи динна’’нтиа̄дина̄ найена йан̃н̃а̄дӣни пасам̣санти. абхиджаппантӣти рӯпа̄дипат̣ила̄бха̄йа ва̄чам̣ бхинданти. джухантӣти денти. ка̄ма̄бхиджаппанти пат̣ичча ла̄бханти рӯпа̄дипат̣ила̄бхам̣ пат̣ичча пунаппунам̣ ка̄ме ева абхиджаппанти, ‘‘ахо вата амха̄кам̣ сийу’’нти ваданти, тан̣хан̃ча таттха вад̣д̣хентӣти вуттам̣ ¶ хоти. йа̄джайога̄ти йа̄га̄дхимутта̄. бхавара̄гаратта̄ти евамимехи а̄сӣсана̄дӣхи бхавара̄генева ратта̄, бхавара̄гаратта̄ ва̄ хутва̄ ета̄ни а̄сӣсана̄дӣни каронта̄ на̄тарим̣су джа̄тиа̄диват̣т̣адуккхам̣ на уттарим̣сӯти.
1054-5. атхакочарахӣти атха ида̄ни ко ан̃н̃о ата̄рӣти. сан̇кха̄йа̄ти н̃а̄н̣ена вӣмам̣ситва̄. паропара̄нӣти пара̄ни ча ора̄ни ча, параттабха̄васакаттабха̄ва̄дӣни пара̄ни ча ора̄ни ча̄ти вуттам̣ хоти. видхӯмоти ка̄йадуччарита̄дидхӯмавирахито. анӣгхоти ра̄га̄диӣгхавирахито ¶ . ата̄ри соти со еварӯпо араха̄ джа̄тиджарам̣ ата̄ри. сесаметтха па̄кат̣амева.
евам̣ ¶ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не айампи бра̄хман̣о арахатте патит̣т̣ха̄си саддхим̣ антева̄сисахассена, ан̃н̃есан̃ча анекасата̄нам̣ дхаммачаккхум̣ удапа̄ди. сесам̣ вуттасадисамева̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа пун̣н̣акасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. меттагӯсуттаван̣н̣ана̄
1056. пуччха̄ми ¶ танти меттагусуттам̣. таттха ман̃н̃а̄ми там̣ ведагум̣ бха̄витаттанти ‘‘айам̣ ведагӯ’’ти ча ‘‘бха̄витатто’’ти ча евам̣ там̣ ман̃н̃а̄ми.
1057. апуччхасӣти еттха а-ити падапӯран̣аматте нипа̄то, пуччхасиччева аттхо. паваккха̄ми йатха̄ паджа̄нанти йатха̄ паджа̄нанто а̄чиккхати, евам̣ а̄чиккхисса̄ми. упадхинида̄на̄ пабхаванти дуккха̄ти тан̣ха̄диупадхинида̄на̄ джа̄тиа̄дидуккхависеса̄ пабхаванти.
1058. евам̣ упадхинида̄нато пабхавантесу дуккхесу – йо ве авидва̄ти га̄тха̄. таттха паджа̄нанти сан̇кха̄ре аничча̄дивасена джа̄нанто. дуккхасса джа̄типпабхава̄нупассӣти ват̣т̣адуккхасса джа̄тика̄ран̣ам̣ ‘‘упадхӣ’’ти анупассанто.
1059. сокапариддаван̃ча̄ти сокан̃ча паридеван̃ча. татха̄ хи те видито еса дхаммоти йатха̄ йатха̄ сатта̄ джа̄нанти, татха̄ татха̄ пан̃н̃а̄панавасена видито еса дхаммоти.
1060-61. киттайисса̄ми те дхамманти ¶ нибба̄надхаммам̣ нибба̄нага̄минипат̣ипада̄дхамман̃ча те десайисса̄ми. дит̣т̣хе дхаммети дит̣т̣хе дуккха̄дидхамме, имасмим̣йева ва̄ аттабха̄ве. анӣтиханти аттапаччаккхам̣. йам̣ видитва̄ти йам̣ дхаммам̣ ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄дина̄ найена саммасанто видитва̄. тан̃ча̄хам̣ абхинанда̄мӣти там̣ вуттапака̄радхаммаджотакам̣ тава вачанам̣ ахам̣ паттхайа̄ми. дхаммамуттаманти тан̃ча дхаммамуттамам̣ абхинанда̄мӣти.
1062. уддхам̣ ¶ адхо тирийан̃ча̄пи маджджхети еттха уддханти ана̄гатаддха̄ вуччати, адхоти атӣтаддха̄, тирийан̃ча̄пи маджджхети паччуппаннаддха̄. етесу нандин̃ча нивесанан̃ча, пануджджа вин̃н̃а̄н̣анти етесу уддха̄дӣсу тан̣хан̃ча дит̣т̣хинивесанан̃ча абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ан̃ча панудехи, панудитва̄ ча бхаве на тит̣т̣хе, евам̣ санте дувидхепи бхаве на тит̣т̣хеййа. евам̣ та̄ва пануджджасаддасса панудехӣти имасмим̣ аттхавикаппе самбандхо, панудитва̄ти етасмим̣ пана аттхавикаппе бхаве на тит̣т̣хети ¶ айамева самбандхо. ета̄ни нандинивесанавин̃н̃а̄н̣а̄ни панудитва̄ дувидхепи бхаве на тит̣т̣хеййа̄ти вуттам̣ хоти.
1063-4. ета̄ни винодетва̄ бхаве атит̣т̣ханто есо – евам̣виха̄рӣти га̄тха̄. таттха идхева̄ти имасмим̣йева са̄сане, имасмим̣йева ва̄ аттабха̄ве. сукиттитам̣ готаманӯпадхӣканти еттха анупадхиканти нибба̄нам̣. там̣ сандха̄йа бхагавантам̣ а̄лапанто а̄ха – ‘‘сукиттитам̣ готаманӯпадхӣка’’нти.
1065. на кевалам̣ дуккхамева паха̄си – те ча̄пӣти га̄тха̄. таттха ат̣т̣хитанти саккаччам̣, сада̄ ва̄. там̣ там̣ намасса̄мӣти тасма̄ там̣ намасса̄ми. самечча̄ти упагантва̄. на̄га̄ти бхагавантам̣ а̄лапанто а̄ха.
1066. ида̄ни там̣ бхагава̄ ‘‘аддха̄ хи бхагава̄ паха̄си ¶ дуккха’’нти евам̣ тена бра̄хман̣ена видитопи атта̄нам̣ анупанетва̄ва пахӣнадуккхена пуггалена оваданто ‘‘йам̣ бра̄хман̣а’’нти га̄тхама̄ха. тассаттхо – йам̣ твам̣ абхиджа̄нанто ‘‘айам̣ ба̄хитапа̄патта̄ бра̄хман̣о, ведехи гататта̄ ведагӯ, кин̃чана̄бха̄вена акин̃чано, ка̄месу ча бхавесу ча асаттатта̄ ка̄мабхаве асатто’’ти джан̃н̃а̄ джа̄неййа̄си. аддха̄ хи со имам̣ огхам̣ ата̄ри, тин̣н̣о ча па̄рам̣ акхило акан̇кхо.
1067. кин̃ча бхиййо – видва̄ ча йоти га̄тха̄. таттха идха̄ти имасмим̣ са̄сане, аттабха̄ве ва̄. висаджджа̄ти воссаджджитва̄. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ ¶ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча вуттасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа меттагӯсуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. дхотакасуттаван̣н̣ана̄
1068-9. пуччха̄ми ¶ танти дхотакасуттам̣. таттха ва̄ча̄бхикан̇кха̄мӣти ва̄чам̣ абхикан̇кха̄ми. сиккхе нибба̄наматтаноти аттано ра̄га̄дӣнам̣ нибба̄наттха̄йа адхисӣла̄дӣни сиккхеййа. итоти мама мукхато.
1070. евам̣ вутте аттамано дхотако бхагавантам̣ абхиттхавама̄но катхам̣катха̄памоккхам̣ йа̄чанто ‘‘пасса̄маха’’нти га̄тхама̄ха. таттха пасса̄махам̣ девамануссалокети пасса̄ми ахам̣ девамануссалоке. там̣ там̣ намасса̄мӣти там̣ еварӯпам̣ намасса̄ми. памун̃ча̄ти памочехи.
1071. атхасса бхагава̄ атта̄дхӣнамева катхам̣катха̄памоккхам̣ огхатаран̣амукхена дассенто ‘‘на̄ха’’нти га̄тхама̄ха. таттха на̄хам̣ сахисса̄мӣти ахам̣ на сахисса̄ми на саккхисса̄ми, на ва̄йамисса̄мӣти вуттам̣ хоти. памочана̄йа̄ти пама̄четум̣. катхам̣катхинти сакан̇кхам̣. таресӣти тареййа̄си.
1072-5. евам̣ вутте аттаманатаро дхотако бхагавантам̣ абхиттхавама̄но ануса̄саним̣ йа̄чанто ‘‘ануса̄са брахме’’ти га̄тхама̄ха. таттха брахма̄ти сет̣т̣хавачанаметам̣. тена бхагавантам̣ а̄мантайама̄но а̄ха – ‘‘ануса̄са брахме’’ти ¶ . вивекадхамманти саббасан̇кха̄равивеканибба̄надхаммам̣. абйа̄паджджама̄ноти на̄наппака̄ратам̣ ана̄паджджама̄но. идхева сантоти идхева сама̄но. аситоти аниссито. ито пара̄ две га̄тха̄ меттагусутте вуттанайа̄ ева. кевалан̃хи таттха дхаммам̣, идха сантинти айам̣ висесо. татийага̄тха̄йапи ¶ пуббад̣д̣хам̣ таттха вутанайамева апарад̣д̣хе сан̇готи саджджанат̣т̣ха̄нам̣, лаггананти вуттам̣ хоти. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча вуттасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа дхотакасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. упасӣвасуттаван̣н̣ана̄
1076. еко ¶ аханти упасӣвасуттам̣. таттха махантамогханти махантам̣ огхам̣. анисситоти пуггалам̣ ва̄ дхаммам̣ ва̄ аниссито. но висаха̄мӣти на саккоми. а̄рамман̣анти ниссайам̣. йам̣ нисситоти йам̣ пуггалам̣ ва̄ дхаммам̣ ва̄ ниссито.
1077. ида̄ни йасма̄ со бра̄хман̣о а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанала̄бхӣ тан̃ча сантампи ниссайам̣ на джа̄на̄ти, тенасса бхагава̄ тан̃ча ниссайам̣ уттари ча ниййа̄напатхам̣ дассенто ‘‘а̄кин̃чан̃н̃а’’нти га̄тхама̄ха. таттха пеккхама̄ноти там̣ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасама̄паттим̣ сато сама̄паджджитва̄ вут̣т̣хахитва̄ ча аничча̄дивасена пассама̄но. наттхӣти нисса̄йа̄ти там̣ ‘‘наттхи кин̃чӣ’’ти паваттасама̄паттим̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄. тарассу огханти тато пабхути паватта̄йа випассана̄йа йатха̄нурӯпам̣ чатуббидхампи огхам̣ тарассу. катха̄хӣти катхам̣катха̄хи. тан̣хаккхайам̣ наттамаха̄бхипасса̄ти раттиндивам̣ нибба̄нам̣ вибхӯтам̣ катва̄ пасса. етенасса дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄рам̣ катхети.
1078-9. ида̄ни ‘‘ка̄ме паха̄йа̄’’ти сутва̄ виккхамбханавасена аттана̄ пахӣне ка̄ме сампассама̄но ‘‘саббесӯ’’ти га̄тхама̄ха. таттха хитва̄ ман̃н̃анти ан̃н̃ам̣ тато хет̣т̣ха̄ чхаббидхампи сама̄паттим̣ ¶ хитва̄. сан̃н̃а̄вимоккхе парамети саттасу сан̃н̃а̄вимоккхесу уттаме а̄кин̃чан̃н̃а̄йатане. тит̣т̣хе ну ¶ со таттха ана̄нуйа̄йӣти со пуггало таттха а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанабрахмалоке авигаччхама̄но тит̣т̣хеййа нӯти пуччхати. атхасса бхагава̄ сат̣т̣хикаппасахассаматтам̣йева т̣ха̄нам̣ ануджа̄нанто татийага̄тхама̄ха.
1080. евам̣ тасса таттха т̣ха̄нам̣ сутва̄ ида̄нисса сассатуччхедабха̄вам̣ пуччханто ‘‘тит̣т̣хе че’’ти га̄тхама̄ха. таттха пӯгампи васса̄нанти анекасан̇кхйампи васса̄нам̣, ган̣ара̄синти аттхо. ‘‘пӯгампи васса̄нӣ’’типи па̄т̣хо, таттха вибхаттибйаттайена са̄мивачанасса паччаттавачанам̣ каттаббам̣, пӯганти ва̄ етасса бахӯнӣти аттхо ваттаббо. ‘‘пӯга̄нӣ’’ти ва̄пи пат̣ханти, пуримапа̄т̣хойева саббасундаро. таттхева со сӣти сийа̄ вимуттоти со пуггало таттхева̄кин̃чан̃н̃а̄йатане на̄на̄дуккхехи ¶ вимутто сӣтибха̄ваппатто бхавеййа, нибба̄наппатто сассато хутва̄ тит̣т̣хеййа̄ти адхиппа̄йо. чаветха вин̃н̃а̄н̣ам̣ татха̄видхасса̄ти уда̄ху татха̄видхасса вин̃н̃а̄н̣ам̣ анупа̄да̄йа паринибба̄йеййа̄ти уччхедам̣ пуччхати, пат̣исандхиггахан̣аттхам̣ ва̄пи бхавеййа̄ти пат̣исандхимпи тасса пуччхати.
1081. атхасса бхагава̄ уччхедасассатам̣ анупагамма таттха уппаннасса арийаса̄вакасса анупа̄да̄йа паринибба̄нам̣ дассенто ‘‘аччӣ йатха̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха аттхам̣ палетӣти аттхам̣ гаччхати. на упети сан̇кханти ‘‘асукам̣ на̄ма дисам̣ гато’’ти воха̄рам̣ на гаччхати. евам̣ мунӣ на̄мака̄йа̄ вимуттоти евам̣ таттха уппанно секкхамуни пакатийа̄ пуббева рӯпака̄йа̄ вимутто таттха чатуттхамаггам̣ ниббаттетва̄ дхаммака̄йасса парин̃н̃а̄татта̄ пуна на̄мака̄йа̄пи вимутто убхатобха̄гавимутто кхӣн̣а̄саво хутва̄ анупа̄да̄паринибба̄насан̇кха̄там̣ аттхам̣ палети, на упети сан̇кхам̣ ‘‘кхаттийо ва̄ бра̄хман̣о ва̄’’ти евама̄дикам̣.
1082. ида̄ни ¶ ‘‘аттхам̣ палетӣ’’ти сутва̄ тасса йонисо аттхам̣ асаллаккхенто ‘‘аттхан̇гато со’’ти га̄тхама̄ха. тассаттхо – со аттхан̇гато уда̄ху наттхи, уда̄ху ве сассатийа̄ сассатабха̄вена арого авипарин̣а̄мадхаммо соти евам̣ там̣ ме мунӣ са̄дху вийа̄карохи. ким̣ ка̄ран̣ам̣? татха̄ хи те видито еса дхаммоти.
1083. атхасса ¶ бхагава̄ татха̄ аваттаббатам̣ дассенто ‘‘аттхан̇гатасса̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха аттхан̇гатасса̄ти анупа̄да̄париниббутасса. на пама̄н̣аматтхӣти рӯпа̄диппама̄н̣ам̣ наттхи. йена нам̣ ваджджунти йена ра̄га̄дина̄ нам̣ вадеййум̣. саббесу дхаммесӯти саббесу кхандха̄дидхаммесу. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ имам̣ суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча вуттасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа упасӣвасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. нандасуттаван̣н̣ана̄
1084-5. санти ¶ локети нандасуттам̣. таттха пат̣хамага̄тха̄йа аттхо – локе кхаттийа̄дайо джана̄ а̄джӣваканиган̣т̣ха̄дике сандха̄йа ‘‘санти мунайо’’ти ваданти, тайидам̣ катхам̣сӯти ким̣ ну кхо те сама̄паттин̃а̄н̣а̄дина̄ н̃а̄н̣ена уппаннатта̄ н̃а̄н̣ӯпапаннам̣ но муним̣ ваданти, евам̣видхам̣ ну ваданти, уда̄ху ве на̄наппака̄ракена лӯкхаджӣвитасан̇кха̄тена джӣвитенӯпапаннанти атхасса бхагава̄ тадубхайам̣ пат̣иккхипитва̄ муним̣ дассенто ‘‘на дит̣т̣хийа̄’’ти га̄тхама̄ха.
1086-7. ида̄ни ‘‘дит̣т̣ха̄дӣхи суддхӣ’’ти ваданта̄нам̣ ва̄де кан̇кха̄паха̄наттхам̣ ‘‘йе кечиме’’ти пуччхати. таттха анекарӯпена̄ти котӯхаламан̇гала̄дина̄. таттха йата̄ чаранта̄ти таттха сака̄йа дит̣т̣хийа̄ гутта̄ вихаранта̄. атхасса татха̄ суддхиабха̄вам̣ дӣпенто бхагава̄ дутийам̣ га̄тхама̄ха.
1088-90. евам̣ ‘‘на̄тарим̣сӯ’’ти сутва̄ ида̄ни йо атари, там̣ сотука̄мо ‘‘йе кечиме’’ти пуччхати. атхасса бхагава̄ огхатин̣н̣амукхена ¶ джа̄тиджара̄тин̣н̣е дассенто татийам̣ га̄тхама̄ха. таттха нивута̄ти овут̣а̄ парийонаддха̄. йесӣдха̄ти йесу идха. еттха ча су-ити нипа̄таматтам̣. тан̣хам̣ парин̃н̃а̄йа̄ти тӣхи парин̃н̃а̄хи тан̣хам̣ париджа̄нитва̄. сесам̣ саббаттха пуббе вуттанайатта̄ па̄кат̣амева.
евам̣ ¶ бхагава̄ арахаттаникӯт̣енева десанам̣ нит̣т̣ха̄песи, десана̄парийоса̄не пана нандо бхагавато бха̄ситам̣ абхинандама̄но ‘‘ета̄бхинанда̄мӣ’’ти га̄тхама̄ха. идха̄пи ча пуббе вуттасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа нандасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. хемакасуттаван̣н̣ана̄
1091-4. йе ¶ ме пуббети хемакасуттам̣. таттха йе ме пуббе вийа̄кам̣сӯти йе ба̄вариа̄дайо пуббе майхам̣ сакам̣ ладдхим̣ вийа̄кам̣су. хурам̣ готамаса̄сана̄ти готамаса̄сана̄ пуббатарам̣. саббам̣ там̣ таккавад̣д̣хананти саббам̣ там̣ ка̄мавитакка̄дивад̣д̣ханам̣. тан̣ха̄ниггха̄тананти тан̣ха̄вина̄санам̣. атхасса бхагава̄ там̣ дхаммам̣ а̄чиккханто ‘‘идха̄’’ти га̄тха̄двайама̄ха. таттха етадан̃н̃а̄йа йе сата̄ти етам̣ нибба̄нападамаччутам̣ ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄дина̄ найена випассанта̄ анупуббена джа̄нитва̄ йе ка̄йа̄нупассана̄сатиа̄дӣхи сата̄. дит̣т̣хадхамма̄бхиниббута̄ти видитадхамматта̄, дит̣т̣хадхамматта̄, ра̄га̄динибба̄нена ча абхиниббута̄. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча пуббасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа хемакасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. тодеййасуттаван̣н̣ана̄
1095. йасмим̣ ¶ ¶ ка̄ма̄ти тодеййасуттам̣. таттха вимоккхо тасса кӣдисоти тасса кӣдисо вимоккхо иччхитабботи пуччхати ¶ . ида̄ни тасса ан̃н̃авимоккха̄бха̄вам̣ дассенто бхагава̄ дутийам̣ га̄тхама̄ха. таттха вимоккхо тасса на̄пароти тасса ан̃н̃о вимоккхо наттхи.
1097-8. евам̣ ‘‘тан̣хаккхайо ева вимоккхо’’ти вуттепи таматтхам̣ асаллаккхенто ‘‘нира̄сасо со уда а̄саса̄но’’ти пуна пуччхати. таттха уда пан̃н̃акаппӣти уда̄ху сама̄паттин̃а̄н̣а̄дина̄ н̃а̄н̣ена тан̣ха̄каппам̣ ва̄ дит̣т̣хикаппам̣ ва̄ каппайати. атхасса бхагава̄ там̣ а̄чиккханто дутийам̣ га̄тхама̄ха. таттха ка̄мабхавети ка̄ме ча бхаве ча. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча пуббасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа тодеййасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. каппасуттаван̣н̣ана̄
1099. маджджхе ¶ сарасминти каппасуттам̣. таттха маджджхе сарасминти пуримапаччхимакот̣ипан̃н̃а̄н̣а̄бха̄вато маджджхабхӯте сам̣са̄рети вуттам̣ хоти. тит̣т̣хатанти тит̣т̣хама̄на̄нам̣. йатха̄йидам̣ на̄парам̣ сийа̄ти йатха̄ идам̣ дуккхам̣ пуна на бхавеййа.
1101-2. атхасса бхагава̄ таматтхам̣ бйа̄каронто тиссо га̄тха̄йо абха̄си. таттха акин̃чананти кин̃чанапат̣ипаккхам̣. ана̄да̄нанти а̄да̄напат̣ипаккхам̣, кин̃чана̄да̄навӯпасаманти вуттам̣ хоти. ана̄паранти апарапат̣ибха̄гадӣпавирахитам̣, сет̣т̣ханти вуттам̣ хоти. на те ма̄расса паддхагӯти те ¶ ма̄расса паддхачара̄ парича̄рака̄ сисса̄ на хонти. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси десана̄парийоса̄не ча пуббасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа каппасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
11. джатукан̣н̣исуттаван̣н̣ана̄
1103-4. сутва̄наханти ¶ ¶ джатукан̣н̣исуттам̣. таттха сутва̄нахам̣ вӣрамака̄мака̄минти ахам̣ ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄ найена вӣрам̣ ка̄ма̄нам̣ ака̄манато ака̄мака̄мим̣ буддхам̣ сутва̄. ака̄мама̄гаманти никка̄мам̣ бхагавантам̣ пуччхитум̣ а̄гатомхи. сахаджанетта̄ти сахаджа̄тасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ачаккху. йатха̄таччханти йатха̄татхам̣. брӯхи мети пуна йа̄чанто бхан̣ати. йа̄чанто хи сахассаккхаттумпи бхан̣еййа, ко пана ва̄до двиккхаттум̣. теджӣ теджаса̄ти теджена саманна̄гато теджаса̄ абхибхуййа. йамахам̣ виджан̃н̃ам̣ джа̄тиджара̄йа идха виппаха̄нанти йамахам̣ джа̄тиджара̄нам̣ паха̄набхӯтам̣ дхаммам̣ идхева джа̄неййам̣.
1105-7. атхасса бхагава̄ там̣ дхаммама̄чиккханто тиссо га̄тха̄йо абха̄си. таттха неккхаммам̣ дат̣т̣ху кхематоти нибба̄нан̃ча нибба̄нага̄минин̃ча пат̣ипадам̣ ‘‘кхема’’нти дисва̄. уггахитанти тан̣ха̄дит̣т̣хивасена гахитам̣. нираттам̣ ва̄ти нирасситаббам̣ ва̄, мун̃читаббанти вуттам̣ хоти. ма̄ те виджджиттха̄ти ма̄ те ахоси. кин̃чананти ра̄га̄дикин̃чанам̣ ва̄пи те ма̄ виджджиттха. пуббети атӣте сан̇кха̄ре а̄раббха уппаннакилеса̄. бра̄хман̣а̄ти бхагава̄ джатукан̣н̣им̣ а̄лапати. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ ¶ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча пуббасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа джатукан̣н̣исуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
12. бхадра̄вудхасуттаван̣н̣ана̄
1108-9. окан̃джаханти ¶ бхадра̄вудхасуттам̣. таттха окан̃джаханти а̄лайам̣ джахам̣. тан̣хаччхиданти чхатан̣ха̄ка̄йаччхидам̣. анеджанти локадхаммесу никкампам̣. нандин̃джаханти ана̄гатарӯпа̄дипаттхана̄джахам̣. ека̄ ева хи тан̣ха̄ тхутивасена ¶ идха на̄наппака̄рато вутта̄. каппан̃джаханти дувидхакаппаджахам̣. абхийа̄чети ативийа йа̄ча̄ми. сутва̄на на̄гасса апанамиссанти итоти на̄гасса тава бхагава̄ вачанам̣ сутва̄ ито па̄са̄н̣акачетийато бахӯ джана̄ паккамиссантӣти адхиппа̄йо. джанападехи сан̇гата̄ти ан̇га̄дӣхи джанападехи идха сама̄гата̄. вийа̄карохӣти дхаммам̣ десехи.
1110. атхасса а̄сайа̄нуломена дхаммам̣ десенто бхагава̄ две га̄тха̄йо абха̄си. таттха а̄да̄натан̣ханти рӯпа̄дӣнам̣ а̄да̄йикам̣ гахан̣атан̣хам̣, тан̣хупа̄да̄нанти вуттам̣ хоти. йам̣ йан̃хи локасмимупа̄дийантӣти етесу уддха̄дибхедесу йам̣ йам̣ ган̣ханти. тенева ма̄ро анвети джантунти тенева упа̄да̄напаччайаниббаттакамма̄бхисан̇кха̄раниббаттавасена пат̣исандхиккхандхама̄ро там̣ саттам̣ анугаччхати.
1111. тасма̄ паджа̄нанти тасма̄ етама̄дӣнавам̣ аничча̄дивасена ва̄ сан̇кха̄ре джа̄нанто. а̄да̄насатте ити пеккхама̄но, паджам̣ имам̣ маччудхеййе висаттанти а̄да̄таббат̣т̣хена а̄да̄несу рӯпа̄дӣсу сатте саббалоке имам̣ паджам̣ маччудхеййе лаггам̣ пеккхама̄но. а̄да̄насатте ва̄ а̄да̄на̄бхинивит̣т̣хе пуггале а̄да̄насан̇гахетун̃ча имам̣ паджам̣ маччудхеййе лаггам̣ тато вӣтиккамитум̣ асаматтхам̣ ¶ ити пеккхама̄но кин̃чанам̣ саббалоке на уппа̄дийетха̄ти сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча пуббасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа бхадра̄вудхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
13. удайасуттаван̣н̣ана̄
1112-3. джха̄йинти ¶ удайасуттам̣. таттха ан̃н̃а̄вимоккханти пан̃н̃а̄нубха̄ваниджджха̄там̣ вимоккхам̣ пуччхати. атха бхагава̄ йасма̄ удайо чатуттхаджджха̄нала̄бхӣ, тасма̄сса пат̣иладдхаджджха̄навасена на̄наппака̄рато ан̃н̃а̄вимоккхам̣ дассенто ¶ га̄тха̄двайама̄ха. таттха паха̄нам̣ ка̄маччханда̄нанти йамидам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ ниббаттентасса ка̄маччхандаппаха̄нам̣, тампи ан̃н̃а̄вимоккхам̣ пабрӯми. евам̣ саббапада̄ни йоджетабба̄ни.
1114. упеккха̄сатисам̣суддханти чатуттхаджджха̄наупеккха̄сатӣхи сам̣суддхам̣. дхамматаккапуреджаванти имина̄ тасмим̣ чатуттхаджджха̄навимоккхе т̣хатва̄ джха̄нан̇га̄ни випасситва̄ адхигатам̣ арахаттавимоккхам̣ вадати. арахаттавимоккхасса хи маггасампайуттасамма̄сан̇каппа̄дибхедо дхамматакко пуреджаво хоти. тена̄ха – ‘‘дхамматаккапуреджава’’нти. авиджджа̄йа пабхедананти етамева ча ан̃н̃а̄вимоккхам̣ авиджджа̄пабхеданасан̇кха̄там̣ нибба̄нам̣ нисса̄йа джа̄татта̄ ка̄ран̣опача̄рена ‘‘авиджджа̄йа пабхедана’’нти пабрӯмӣти.
1115-6. евам̣ авиджджа̄пабхеданавачанена вуттам̣ нибба̄нам̣ сутва̄ ‘‘там̣ кисса виппаха̄нена вуччатӣ’’ти пуччханто ‘‘ким̣су сам̣йоджано’’ти га̄тхама̄ха. таттха ким̣су сам̣йоджаноти ким̣ сам̣йоджано. вича̄ран̣анти вичаран̣ака̄ран̣ам̣. киссасса виппаха̄нена̄ти ким̣ на̄макасса асса дхаммасса виппаха̄нена. атхасса ¶ бхагава̄ таматтхам̣ бйа̄каронто ‘‘нандисам̣йоджано’’ти га̄тхама̄ха. таттха витаккасса̄ти ка̄мавитакка̄дико витакко асса.
1117-8. ида̄ни тасса нибба̄насса маггам̣ пуччханто ‘‘катхам̣ сатасса̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха вин̃н̃а̄н̣анти абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ам̣. атхасса маггам̣ катхенто бхагава̄ ‘‘аджджхаттан̃ча̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха евам̣ сатасса̄ти евам̣ сатасса сампаджа̄насса. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча пуббасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа удайасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
14. поса̄ласуттаван̣н̣ана̄
1119-20. йо ¶ атӣтанти поса̄ласуттам̣. таттха йо атӣтам̣ а̄дисатӣти йо бхагава̄ аттано ча паресан̃ча ‘‘екампи джа̄ти’’нтиа̄дибхедам̣ атӣтам̣ а̄дисати. вибхӯтарӯпасан̃н̃исса̄ти саматиккантарӯпасан̃н̃исса. саббака̄йаппаха̄йиноти тадан̇гавиккхамбханавасена саббарӯпака̄йаппаха̄йино, пахӣнарӯпабхавапат̣исандхикасса̄ти ¶ адхиппа̄йо. наттхи кин̃чӣти пассатоти вин̃н̃а̄н̣а̄бха̄вавипассанена ‘‘наттхи кин̃чӣ’’ти пассато, а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанала̄бхиноти вуттам̣ хоти. н̃а̄н̣ам̣ сакка̄нупуччха̄мӣти сакка̄ти бхагавантам̣ а̄лапанто а̄ха. тасса пуггаласса н̃а̄н̣ам̣ пуччха̄ми, кӣдисам̣ пуччхитаббанти. катхам̣ неййоти катхам̣ со нетаббо, катхамасса уттарин̃а̄н̣ам̣ уппа̄детаббанти.
1121. атхасса бхагава̄ та̄дисе пуггале аттано аппат̣ихатан̃а̄н̣атам̣ пака̄сетва̄ там̣ н̃а̄н̣ам̣ бйа̄ка̄тум̣ га̄тха̄двайама̄ха. таттха вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо сабба̄, абхиджа̄нам̣ татха̄гатоти абхисан̇кха̄равасена чатассо пат̣исандхивасена сатта̄ти евам̣ сабба̄ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо абхиджа̄нанто татха̄гато. тит̣т̣хантаменам̣ джа̄на̄тӣти камма̄бхисан̇кха̄равасена тит̣т̣хантам̣ ¶ етам̣ пуггалам̣ джа̄на̄ти ‘‘а̄йатим̣ айам̣ евам̣гатико бхависсатӣ’’ти. вимуттанти а̄кин̃чан̃н̃а̄йатана̄дӣсу адхимуттам̣. таппара̄йан̣анти таммайам̣.
1122. а̄кин̃чан̃н̃асамбхавам̣ н̃атва̄ти а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанаджанакам̣ камма̄бхисан̇кха̄рам̣ н̃атва̄ ‘‘кинти палибодхо айа’’нти. нандӣ сам̣йоджанам̣ итӣти йа̄ ча таттха арӯпара̄гасан̇кха̄та̄ нандӣ, тан̃ча сам̣йоджанам̣ ити н̃атва̄. тато таттха випассатӣти тато а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасама̄паттито вут̣т̣хахитва̄ там̣ сама̄паттим̣ аничча̄дивасена випассати. етам̣ н̃а̄н̣ам̣ татхам̣ тасса̄ти етам̣ тасса пуггаласса евам̣ випассато ануккаменева уппаннам̣ арахаттан̃а̄н̣ам̣ авипарӣтам̣. вусӣматоти вуситавантасса. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча пуббасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа поса̄ласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
15. могхара̄джасуттаван̣н̣ана̄
1123. два̄хам̣ ¶ сакканти могхара̄джасуттам̣. таттха два̄ханти две ва̄ре ахам̣. со хи пуббе аджитасуттасса ча тиссаметтеййасуттасса ча аваса̄не двиккхаттум̣ бхагавантам̣ пуччхи. бхагава̄ ¶ панасса индрийапарипа̄кам̣ а̄гамайама̄но на бйа̄ка̄си. тена̄ха – ‘‘два̄хам̣ саккам̣ апуччхисса’’нти. йа̄вататийан̃ча девӣси, бйа̄каротӣти ме сутанти йа̄вататийан̃ча сахадхаммикам̣ пут̣т̣хо висуддхидевабхӯто иси бхагава̄ самма̄самбуддхо бйа̄каротӣти евам̣ ме сутам̣. годха̄варӣтӣрейева кира со евамассоси. тена̄ха – ‘‘бйа̄каротӣти ме сута’’нти.
1124. айам̣ локоти мануссалоко. паро локоти там̣ т̣хапетва̄ авасесо. садевакоти брахмалокам̣ т̣хапетва̄ авасесо ¶ упапаттидевасаммутидевайутто, ‘‘брахмалоко садевако’’ти етам̣ ва̄ ‘‘садеваке локе’’тиа̄динайанидассанаматтам̣, тена саббопи татха̄вуттаппака̄ро локо ведитаббо.
1125. евам̣ абхиккантадасса̄винти евам̣ аггадасса̄вим̣, садевакасса локасса аджджха̄сайа̄дхимуттигатипара̄йан̣а̄дӣни пасситум̣ саматтханти дассети.
1126. сун̃н̃ато локам̣ авеккхассӯти авасийапаваттасаллаккхан̣авасена ва̄ туччхасан̇кха̄расаманупассана̄васена ва̄ти двӣхи ка̄ран̣ехи сун̃н̃ато локам̣ пасса. атта̄нудит̣т̣хим̣ ӯхачча̄ти сакка̄йадит̣т̣хим̣ уддхаритва̄. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
евам̣ бхагава̄ имампи суттам̣ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча вуттасадисо ева дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа могхара̄джасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
16. пин̇гийасуттаван̣н̣ана̄
1127. джин̣н̣охамасмӣти ¶ пин̇гийасуттам̣. таттха джин̣н̣охамасми абало вӣтаван̣н̣оти со кира бра̄хман̣о джара̄бхибхӯто вӣсавассасатико джа̄тийа̄, дуббало ча ‘‘идха падам̣ карисса̄мӣ’’ти ан̃н̃аттхева кароти, винат̣т̣хапуримаччхавиван̣н̣о ча ¶ . тена̄ха – ‘‘джин̣н̣охамасми абало вӣтаван̣н̣о’’ти. ма̄хам̣ нассам̣ момухо антара̄ва̄ти ма̄хам̣ туйхам̣ дхаммам̣ асаччхикатва̄ антара̄йева авидва̄ хутва̄ анассим̣. джа̄тиджара̄йа идха виппаха̄нанти идхева тава па̄дамӯле па̄са̄н̣аке ва̄ четийа джа̄тиджара̄йа виппаха̄нам̣ нибба̄надхаммам̣ йамахам̣ виджан̃н̃ам̣, там̣ ме а̄чиккха.
1128. ида̄ни йасма̄ пин̇гийо ка̄йе са̄пеккхата̄йа ‘‘джин̣н̣охамасмӣ’’ти га̄тхама̄ха тенасса бхагава̄ ка̄йе синехаппаха̄наттхам̣ ‘‘дисва̄на ¶ рӯпесу вихан̃н̃ама̄не’’ти га̄тхама̄ха. таттха рӯпесӯти рӯпахету рӯпапаччайа̄. вихан̃н̃ама̄нети каммака̄ран̣а̄дӣхи упахан̃н̃ама̄не. руппанти рӯпесӯти чаккхурога̄дӣхи ча рӯпахетуйева джана̄ руппанти ба̄дхӣйанти.
1129-30. евам̣ бхагавата̄ йа̄ва арахаттам̣ та̄ва катхитам̣ пат̣ипаттим̣ сутва̄пи пин̇гийо джара̄дуббалата̄йа висесам̣ анадхигантва̄ва пуна ‘‘диса̄ чатассо’’ти има̄йа га̄тха̄йа бхагавантам̣ тхоменто десанам̣ йа̄чати. атхасса бхагава̄ пунапи йа̄ва арахаттам̣, та̄ва пат̣ипадам̣ дассенто ‘‘тан̣ха̄дхипанне’’ти га̄тхама̄ха. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева.
имампи суттам̣ бхагава̄ арахаттаникӯт̣енева десеси. десана̄парийоса̄не ча пин̇гийо ана̄га̄мипхале патит̣т̣ха̄си. со кира антарантара̄ чинтеси – ‘‘евам̣ вичитрапат̣ибха̄нам̣ на̄ма десанам̣ на лабхи майхам̣ ма̄туло ба̄варӣ савана̄йа̄’’ти. тена синехавиккхепена арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ на̄саккхи. антева̄сино панасса сахассаджат̣ила̄ арахаттам̣ па̄пун̣им̣су. саббева иддхимайапаттачӣварадхара̄ ехибхиккхаво ахесунти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа пин̇гийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ван̣н̣ана̄
ито ¶ парам̣ сан̇гӣтика̄ра̄ десанам̣ тхомента̄ ‘‘идамавоча бхагава̄’’тиа̄дима̄хам̣су. таттха идамавоча̄ти идам̣ пара̄йанам̣ авоча. парича̄ракасол̣аса̄нанти ба̄варисса парича̄ракена пин̇гийена саха сол̣асаннам̣ буддхасса ва̄ бхагавато парича̄рака̄нам̣ сол̣асаннанти парича̄ракасол̣асаннам̣. те ева ¶ ча бра̄хман̣а̄. таттха сол̣асапариса̄ пана пурато ча паччхато ча ва̄мапассато ча даккхин̣апассато ча чха чха йоджана̄ни нисинна̄ уджукена два̄дасайоджаника̄ ахоси. аджджхит̣т̣хоти йа̄чито аттхаман̃н̃а̄йа̄ти па̄л̣иаттхаман̃н̃а̄йа. дхаммаман̃н̃а̄йа̄ти па̄л̣иман̃н̃а̄йа. па̄ра̄йананти евам̣ имасса дхаммапарийа̄йасса адхивачанам̣ а̄ропетва̄ тесам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ ¶ на̄ма̄ни киттайанта̄ ‘‘аджито тиссаметтеййо…пе… буддхасет̣т̣хам̣ упа̄гаму’’нти а̄хам̣су.
1131-7. таттха сампанначаран̣анти нибба̄нападат̣т̣ха̄набхӯтена па̄тимоккхасӣла̄дина̄ сампаннам̣. исинти махесим̣. сесам̣ па̄кат̣амева. тато парам̣ брахмачарийамачарим̣сӯти маггабрахмачарийам̣ ачарим̣су. тасма̄ па̄ра̄йананти тасса па̄рабхӯтасса нибба̄насса айананти вуттам̣ хоти.
па̄ра̄йана̄нугӣтига̄тха̄ван̣н̣ана̄
1138. па̄ра̄йанамануга̄йиссанти асса айам̣ самбандхо – бхагавата̄ хи па̄ра̄йане десите сол̣асасахасса̄ джат̣ила̄ арахаттам̣ па̄пун̣им̣су, авасеса̄нан̃ча чуддасакот̣исан̇кха̄нам̣ деваманусса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси. вуттан̃хетам̣ пора̄н̣ехи –
‘‘тато па̄са̄н̣аке рамме, па̄ра̄йанасама̄гаме;
аматам̣ па̄пайӣ буддхо, чуддаса па̄н̣акот̣ийо’’ти.
нит̣т̣хита̄йа пана дхаммадесана̄йа тато тато а̄гата̄ манусса̄ бхагавато а̄нубха̄вена аттано аттано га̄манигама̄дӣсвева па̄турахесум̣. бхагава̄пи са̄ваттхимева агама̄си парича̄ракасол̣аса̄дӣхи анекехи бхиккхусахассехи паривуто. таттха пин̇гийо бхагавантам̣ вандитва̄ а̄ха – ‘‘гаччха̄махам̣, бханте, ба̄варисса буддхуппа̄дам̣ а̄рочетум̣, пат̣иссутан̃хи тасса майа̄’’ти. атха бхагавата̄ анун̃н̃а̄то н̃а̄н̣агаманенева годха̄варӣтӣрам̣ гантва̄ па̄дагаманена ассама̄бхимукхо агама̄си. таменам̣ ¶ ба̄варӣ бра̄хман̣о маггам̣ олокенто нисинно дӯратова кха̄риджат̣а̄дивирахитам̣ бхиккхувесена а̄гаччхантам̣ дисва̄ ‘‘буддхо локе ¶ уппанно’’ти нит̣т̣хам̣ агама̄си. сампаттан̃ча̄пи нам̣ пуччхи – ‘‘ким̣, пин̇гийа, буддхо локе уппанно’’ти. ‘‘а̄ма, бра̄хман̣а, уппанно, па̄са̄н̣аке четийе нисинно амха̄кам̣ дхаммам̣ десеси, тамахам̣ туйхам̣ десесса̄мӣ’’ти. тато ба̄варӣ махата̄ сакка̄рена сапарисо там̣ пӯджетва̄ а̄санам̣ пан̃н̃а̄песи. таттха нисӣдитва̄ пин̇гийо ‘‘па̄ра̄йанамануга̄йисса’’нтиа̄дима̄ха.
таттха ануга̄йиссанти бхагавата̄ гӣтам̣ ануга̄йиссам̣. йатха̄ддаккхӣти йатха̄ са̄мам̣ сачча̄бхисамбодхена аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣ена ча аддаккхи. никка̄моти пахӣнака̄мо ¶ . ‘‘никкамо’’типи па̄т̣хо, вӣрийава̄ти аттхо никкханто ва̄ акусалапаккха̄. ниббаноти килесаванавирахито, тан̣ха̄вирахито ева ва̄. кисса хету муса̄ бхан̣ети йехи килесехи муса̄ бхан̣еййа, ете тасса пахӣна̄ти дассети. етена бра̄хман̣асса саване усса̄хам̣ джанети.
1139-41. ван̣н̣ӯпасан̃хитанти гун̣ӯпасан̃хитам̣. саччавхайоти ‘‘буддхо’’ти сачченева авха̄нена на̄мена йутто. брахмети там̣ бра̄хман̣ам̣ а̄лапати. куббанаканти париттаванам̣. бахуппхалам̣ ка̄нанама̄васеййа̄ти анекапхала̄дивикатибхаритам̣ ка̄нанам̣ а̄гамма васеййа. аппадассети ба̄варипабхутике париттапан̃н̃е. маходадхинти анотатта̄дим̣ махантам̣ удакара̄сим̣.
1142-4. йеме пуббети йе име пуббе. тамануда̄синоти тамонудо а̄сино. бхӯрипан̃н̃а̄н̣оти н̃а̄н̣адхаджо. бхӯримедхасоти випулапан̃н̃о. сандит̣т̣хикамака̄ликанти са̄мам̣ пасситаббапхалам̣, на ча ка̄лантаре паттаббапхалам̣. анӣтиканти килесаӣтивирахитам̣.
1145-50. атха нам̣ ба̄варӣ а̄ха ‘‘ким̣ ну тамха̄’’ти две га̄тха̄. тато пин̇гийо бхагавато сантика̄ авиппава̄самева дӣпенто ‘‘на̄хам̣ тамха̄’’тиа̄дима̄ха. пасса̄ми нам̣ манаса̄ чаккхуна̄ва̄ти там̣ буддхам̣ ахам̣ чаккхуна̄ вийа манаса̄ пасса̄ми ¶ . намассама̄но вивасеми раттинти намассама̄нова раттим̣ атина̄меми. тена тенева натоти йена диса̄бха̄гена буддхо, тена тенева̄хампи нато таннинно таппон̣оти дассети.
1151. дуббалатха̄макасса̄ти аппатха̄макасса, атха ва̄ дуббаласса дуттха̄макасса ча балавӣрийахӣнасса̄ти вуттам̣ хоти. тенева ка̄йо на палетӣти тенева дуббалатха̄макаттена ка̄йо на ¶ гаччхати, йена ва̄ буддхо, тена на гаччхати. ‘‘на паретӣ’’типи па̄т̣хо, со еваттхо. таттха̄ти буддхасса сантике. сан̇каппайанта̄йа̄ти сан̇каппагаманена. тена йуттоти йена буддхо, тена йутто пайутто ануйуттоти дассети.
1152. пан̇ке ¶ сайа̄ноти ка̄макаддаме сайама̄но. дӣпа̄ дӣпам̣ упаплавинти саттха̄ра̄дито саттха̄ра̄дим̣ абхигаччхим̣. атхаддаса̄сим̣ самбуддханти сохам̣ евам̣ дуддит̣т̣хим̣ гахетва̄ анва̄хин̣д̣анто атха па̄са̄н̣аке четийе буддхамаддаккхим̣.
1153. имисса̄ га̄тха̄йа аваса̄не пин̇гийасса ча ба̄варисса ча индрийапарипа̄кам̣ видитва̄ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ т̣хитойева суван̣н̣обха̄сам̣ мун̃чи. пин̇гийо ба̄варисса буддхагун̣е ван̣н̣айанто нисинно ева там̣ обха̄сам̣ дисва̄ ‘‘ким̣ ида’’нти вилокенто бхагавантам̣ аттано пурато т̣хитам̣ вийа дисва̄ ба̄варибра̄хман̣асса ‘‘буддхо а̄гато’’ти а̄рочеси, бра̄хман̣о ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ ан̃джалим̣ паггахетва̄ ат̣т̣ха̄си. бхагава̄пи обха̄сам̣ пхаритва̄ бра̄хман̣асса атта̄нам̣ дассенто убхиннампи саппа̄йам̣ видитва̄ пин̇гийамева а̄лапама̄но ‘‘йатха̄ ахӯ ваккалӣ’’ти имам̣ га̄тхамабха̄си.
тассаттхо – йатха̄ ваккалиттхеро саддха̄дхимутто ахоси, саддха̄дхурена ча арахаттам̣ па̄пун̣и. йатха̄ ча сол̣асаннам̣ еко бхадра̄вудхо на̄ма йатха̄ ча а̄л̣ави готамо, евамева твампи памун̃чассу саддхам̣. тато саддха̄йа адхимуччанто ‘‘саббе ¶ сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’тиа̄дина̄ найена випассанам̣ а̄рабхитва̄ маччудхеййасса па̄рам̣ нибба̄нам̣ гамиссасӣти арахаттаникӯт̣енева десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. десана̄парийоса̄не пин̇гийо арахатте ба̄варӣ ана̄га̄мипхале патит̣т̣хахи. ба̄варибра̄хман̣асса сисса̄ пана пан̃часата̄ сота̄панна̄ ахесум̣.
1154-5. ида̄ни пин̇гийо аттано паса̄дам̣ паведенто ‘‘еса бхиййо’’тиа̄дима̄ха. таттха пат̣ибха̄нава̄ти пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа упето. адхидеве абхин̃н̃а̄йа̄ти адхидевакаре дхамме н̃атва̄. пароваранти хӣнапан̣ӣтам̣, аттано ча парасса ча адхидеваттакарам̣ саббам̣ дхаммаджа̄там̣ ведӣти вуттам̣ хоти. кан̇кхӣнам̣ пат̣иджа̄натанти кан̇кхӣнам̣йева сатам̣ ‘‘никкан̇кхамха̄’’ти пат̣иджа̄нанта̄нам̣.
1156. асам̣хӣранти ра̄га̄дӣхи асам̣ха̄рийам̣. асам̣куппанти акуппам̣ авипарин̣а̄мадхаммам̣. двӣхипи падехи нибба̄нам̣ бхан̣ати. аддха̄ гамисса̄мӣти екам̣сенева там̣ анупа̄дисесам̣ нибба̄надха̄тум̣ ¶ гамисса̄ми. на меттха кан̇кха̄ти наттхи ме ¶ еттха нибба̄не кан̇кха̄. евам̣ мам̣ дха̄рехи адхимуттачиттанти пин̇гийо ‘‘евамева твампи памун̃чассу саддха’’нти. имина̄ бхагавато ова̄дена аттани саддхам̣ уппа̄детва̄ саддха̄дхуренева ча вимун̃читва̄ там̣ саддха̄дхимуттатам̣ пака̄сенто бхагавантам̣ а̄ха – ‘‘евам̣ мам̣ дха̄рехи адхимуттачитта’’нти. айаметтха адхиппа̄йо ‘‘йатха̄ мам̣ твам̣ авача, евамева адхимуттам̣ дха̄рехӣ’’ти.
ити параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа сол̣асабра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нит̣т̣хито ча пан̃чамо вагго аттхаван̣н̣ана̄найато, на̄мена
па̄ра̄йанавагготи.
нигаманакатха̄
етта̄вата̄ ча йам̣ вуттам̣ –
‘‘уттамам̣ ванданеййа̄нам̣, вандитва̄ ратанаттайам̣;
йо кхуддаканика̄йамхи, кхудда̄ча̄раппаха̄йина̄.
‘‘десито локана̄тхена, локаниттхаран̣есина̄;
тасса суттанипа̄тасса, карисса̄маттхаван̣н̣ана’’нти.
еттха урагавагга̄дипан̃чаваггасан̇гахитасса урагасутта̄дисаттатисуттаппабхедасса ¶ суттанипа̄тасса аттхаван̣н̣ана̄ ката̄ хоти. тенетам̣ вуччати –
‘‘имам̣ суттанипа̄тасса, каронтенаттхаван̣н̣анам̣;
саддхаммат̣т̣хитика̄мена, йам̣ паттам̣ кусалам̣ майа̄.
‘‘тасса̄нубха̄вато ¶ кхиппам̣, дхамме арийаппаведите;
вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣, па̄пун̣а̄ту айам̣ джано’’ти.
(парийаттиппама̄н̣ато чатучатта̄лӣсаматта̄ бха̄н̣ава̄ра̄.)
парамависуддхасаддха̄буддхивӣрийаппат̣иман̣д̣итена ¶ сӣла̄ча̄раджджавамаддава̄дигун̣асамудайасамудитена сакасамайасамайантарагаханаджджхога̄хан̣асаматтхена пан̃н̃а̄веййаттийасаманна̄гатена типит̣акапарийаттиппабхеде са̄т̣т̣хакатхе саттхуса̄сане аппат̣ихатан̃а̄н̣аппабха̄вена маха̄веййа̄каран̣ена каран̣асампаттиджанитасукхавиниггатамадхурода̄равачанала̄ван̣н̣айуттена йуттамуттава̄дина̄ ва̄дӣварена маха̄кавина̄ чхал̣абхин̃н̃а̄пат̣исамбхида̄диппабхедагун̣апат̣иман̣д̣ите уттаримануссадхамме суппатит̣т̣хитабуддхӣнам̣ тхеравам̣саппадӣпа̄нам̣ тхера̄нам̣ маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ вам̣са̄лан̇ка̄рабхӯтена випулависуддхабуддхина̄ буддхагхосоти гарӯхи гахитана̄мадхеййена тхерена ката̄ айам̣ параматтхаджотика̄ на̄ма суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄ –
та̄ва тит̣т̣хату локасмим̣, локаниттхаран̣есинам̣;
дассентӣ кулапутта̄нам̣, найам̣ пан̃н̃а̄висуддхийа̄.
йа̄ва буддхоти на̄мампи, суддхачиттасса та̄дино;
локамхи локаджет̣т̣хасса, паваттати махесиноти.
суттанипа̄та-аттхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.