📜
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
विसुद्धिमग्गो
(पठमो भागो)
निदानादिकथा
सीले ¶ ¶ पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो, चित्तं पञ्ञञ्च भावयं;
आतापी निपको भिक्खु, सो इमं विजटये जटन्ति. (सं. नि. १.२३);
इति हिदं वुत्तं, कस्मा पनेतं वुत्तं, भगवन्तं किर सावत्थियं विहरन्तं रत्तिभागे अञ्ञतरो देवपुत्तो उपसङ्कमित्वा अत्तनो संसयसमुग्घाटत्थं –
अन्तोजटा बहिजटा, जटाय जटिता पजा;
तं तं गोतम पुच्छामि, को इमं विजटये जटन्ति. (सं. नि. १.२३) –
इमं ¶ पञ्हं पुच्छि. तस्सायं सङ्खेपत्थो – जटाति तण्हाय जालिनिया एतं अधिवचनं. सा हि रूपादीसु आरम्मणेसु हेट्ठुपरियवसेन पुनप्पुनं उप्पज्जनतो संसिब्बनट्ठेन वेळुगुम्बादीनं साखाजालसङ्खाता जटा वियाति जटा, सा पनेसा सकपरिक्खारपरपरिक्खारेसु सकअत्तभावपरअत्तभावेसु अज्झत्तिकायतनबाहिरायतनेसु च उप्पज्जनतो अन्तोजटा बहिजटाति वुच्चति. ताय एवं उप्पज्जमानाय जटाय जटिता पजा. यथा नाम वेळुगुम्बजटादीहि वेळुआदयो, एवं ताय तण्हाजटाय सब्बापि अयं सत्तनिकायसङ्खाता पजा जटिता विनद्धा, संसिब्बिताति अत्थो. यस्मा च एवं जटिता. तं तं गोतम पुच्छामीति तस्मा तं पुच्छामि. गोतमाति भगवन्तं गोत्तेन आलपति. को इमं विजटये जटन्ति इमं एवं तेधातुकं जटेत्वा ठितं जटं को विजटेय्य, विजटेतुं को समत्थोति पुच्छति.
एवं ¶ पुट्ठो पनस्स सब्बधम्मेसु अप्पटिहतञाणचारो देवदेवो सक्कानं अतिसक्को ब्रह्मानं अतिब्रह्मा चतुवेसारज्जविसारदो दसबलधरो अनावरणञाणो समन्तचक्खु भगवा तमत्थं विस्सज्जेन्तो –
सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो, चित्तं पञ्ञञ्च भावयं;
आतापी निपको भिक्खु, सो इमं विजटये जटन्ति. –
इमं गाथमाह.
इमिस्सा दानि गाथाय, कथिताय महेसिना;
वण्णयन्तो यथाभूतं, अत्थं सीलादिभेदनं.
सुदुल्लभं लभित्वान, पब्बज्जं जिनसासने;
सीलादिसङ्गहं खेमं, उजुं मग्गं विसुद्धिया.
यथाभूतं अजानन्ता, सुद्धिकामापि ये इध;
विसुद्धिं नाधिगच्छन्ति, वायमन्तापि योगिनो.
तेसं ¶ पामोज्जकरणं, सुविसुद्धविनिच्छयं;
महाविहारवासीनं, देसनानयनिस्सितं.
विसुद्धिमग्गं भासिस्सं, तं मे सक्कच्च भासतो;
विसुद्धिकामा सब्बेपि, निसामयथ साधवोति.
३. तत्थ विसुद्धीति सब्बमलविरहितं अच्चन्तपरिसुद्धं निब्बानं वेदितब्बं. तस्सा विसुद्धिया मग्गोति विसुद्धिमग्गो. मग्गोति अधिगमूपायो वुच्चति. तं विसुद्धिमग्गं भासिस्सामीति अत्थो.
सो पनायं विसुद्धिमग्गो कत्थचि विपस्सनामत्तवसेनेव देसितो. यथाह –
‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चाति, यदा पञ्ञाय पस्सति;
अथ निब्बिन्दति दुक्खे, एस मग्गो विसुद्धिया’’ति. (ध. प. २७७);
कत्थचि झानपञ्ञावसेन. यथाह –
‘‘यम्हि झानञ्च पञ्ञा च, स वे निब्बानसन्तिके’’ति. (ध. प. ३७२);
कत्थचि कम्मादिवसेन. यथाह –
‘‘कम्मं ¶ विज्जा च धम्मो च, सीलं जीवितमुत्तमं;
एतेन मच्चा सुज्झन्ति, न गोत्तेन धनेन वा’’ति. (म. नि. ३.३८७; सं. नि. १.४८);
कत्थचि सीलादिवसेन. यथाह –
‘‘सब्बदा ¶ सीलसम्पन्नो, पञ्ञवा सुसमाहितो;
आरद्धवीरियो पहितत्तो, ओघं तरति दुत्तर’’न्ति. (सं. नि. १.९६);
कत्थचि सतिपट्ठानादिवसेन. यथाह –
‘‘एकायनो अयं, भिक्खवे, मग्गो सत्तानं विसुद्धिया…पे… निब्बानस्स सच्छिकिरियाय, यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना’’ति (दी. नि. २.३७३).
सम्मप्पधानादीसुपि एसेव नयो. इमस्मिं पन पञ्हाब्याकरणे सीलादिवसेन देसितो.
४. तत्रायं सङ्खेपवण्णना – सीले पतिट्ठायाति सीले ठत्वा, सीलं परिपूरयमानोयेव चेत्थ सीले ठितोति वुच्चति. तस्मा सीलपरिपूरणेन सीले पतिट्ठहित्वाति अयमेत्थ अत्थो. नरोति सत्तो. सपञ्ञोति कम्मजतिहेतुकपटिसन्धिपञ्ञाय पञ्ञवा. चित्तं पञ्ञञ्च भावयन्ति समाधिञ्चेव विपस्सनञ्च भावयमानो, चित्तसीसेन हेत्थ समाधि निद्दिट्ठो. पञ्ञानामेन च विपस्सनाति. आतापीति वीरियवा. वीरियञ्हि किलेसानं आतापनपरितापनट्ठेन आतापोति वुच्चति. तदस्स अत्थीति आतापी. निपकोति नेपक्कं वुच्चति पञ्ञा, ताय समन्नागतोति अत्थो. इमिना पदेन पारिहारिकपञ्ञं दस्सेति. इमस्मिञ्हि पञ्हाब्याकरणे तिक्खत्तुं पञ्ञा आगता. तत्थ पठमा जातिपञ्ञा, दुतिया विपस्सनापञ्ञा, ततिया सब्बकिच्चपरिणायिका पारिहारिकपञ्ञा. संसारे भयं इक्खतीति भिक्खु. सो इमं विजटये जटन्ति सो इमिना च सीलेन इमिना च चित्तसीसेन निद्दिट्ठसमाधिना इमाय च तिविधाय पञ्ञाय इमिना च आतापेनाति छहि धम्मेहि समन्नागतो भिक्खु. सेय्यथापि नाम पुरिसो पथवियं पतिट्ठाय ¶ सुनिसितं सत्थं उक्खिपित्वा महन्तं वेळुगुम्बं विजटेय्य, एवमेव सीलपथवियं पतिट्ठाय समाधिसिलायं सुनिसितं विपस्सनापञ्ञासत्थं वीरियबलपग्गहितेन पारिहारिकपञ्ञाहत्थेन उक्खिपित्वा सब्बम्पि तं अत्तनो सन्ताने पतितं तण्हाजटं विजटेय्य सञ्छिन्देय्य सम्पदालेय्य. मग्गक्खणे पनेस तं जटं विजटेति नाम. फलक्खणे विजटितजटो सदेवकस्स लोकस्स अग्गदक्खिणेय्यो होति. तेनाह भगवा –
‘‘सीले ¶ पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो, चित्तं पञ्ञञ्च भावयं;
आतापी निपको भिक्खु, सो इमं विजटये जट’’न्ति. (सं. नि. १.२३);
५. तत्रायं याय पञ्ञाय सपञ्ञोति वुत्तो, तत्रास्स करणीयं नत्थि. पुरिमकम्मानुभावेनेव हिस्स सा सिद्धा. आतापी निपकोति एत्थ वुत्तवीरियवसेन पन तेन सातच्चकारिना पञ्ञावसेन च सम्पजानकारिना हुत्वा सीले पतिट्ठाय चित्तपञ्ञावसेन वुत्ता समथविपस्सना भावेतब्बाति इममत्र भगवा सीलसमाधिपञ्ञामुखेन विसुद्धिमग्गं दस्सेति.
एत्तावता हि तिस्सो सिक्खा, तिविधकल्याणं सासनं, तेविज्जतादीनं उपनिस्सयो, अन्तद्वयवज्जनमज्झिमपटिपत्तिसेवनानि, अपायादिसमतिक्कमनुपायो, तीहाकारेहि किलेसप्पहानं, वीतिक्कमादीनं पटिपक्खो, संकिलेसत्तयविसोधनं, सोतापन्नादिभावस्स च कारणं पकासितं होति.
कथं? एत्थ हि सीलेन अधिसीलसिक्खा पकासिता होति, समाधिना अधिचित्तसिक्खा, पञ्ञाय अधिपञ्ञासिक्खा.
सीलेन च सासनस्स आदिकल्याणता पकासिता होति. ‘‘को चादि कुसलानं धम्मानं, सीलञ्च सुविसुद्ध’’न्ति (सं. नि. ५.३६९) हि वचनतो, ‘‘सब्बपापस्स अकरण’’न्ति (दी. नि. २.९०) आदिवचनतो च सीलं सासनस्स आदि, तञ्च कल्याणं, अविप्पटिसारादिगुणावहत्ता. समाधिना मज्झेकल्याणता पकासिता होति. ‘‘कुसलस्स उपसम्पदा’’ति (दी. नि. २.९०) आदिवचनतो हि समाधि सासनस्स मज्झे, सो च कल्याणो, इद्धिविधादिगुणावहत्ता. पञ्ञाय सासनस्स परियोसानकल्याणता पकासिता होति. ‘‘सचित्तपरियोदापनं, एतं बुद्धान सासन’’न्ति (दी. नि. २.९०) हि वचनतो, पञ्ञुत्तरतो ¶ च पञ्ञा सासनस्स परियोसानं, सा च कल्याणं, इट्ठानिट्ठेसु तादिभावावहनतो.
‘‘सेलो यथा एकघनो, वातेन न समीरति;
एवं निन्दापसंसासु, न समिञ्जन्ति पण्डिता’’ति. (ध. प. ८१); –
हि वुत्तं.
तथा ¶ सीलेन तेविज्जताय उपनिस्सयो पकासितो होति. सीलसम्पत्तिञ्हि निस्साय तिस्सो विज्जा पापुणाति, न ततो परं. समाधिना छळभिञ्ञताय उपनिस्सयो पकासितो होति. समाधिसम्पदञ्हि निस्साय छ अभिञ्ञा पापुणाति, न ततो परं. पञ्ञाय पटिसम्भिदापभेदस्स उपनिस्सयो पकासितो होति. पञ्ञासम्पत्तिञ्हि निस्साय चतस्सो पटिसम्भिदा पापुणाति, न अञ्ञेन कारणेन.
सीलेन च कामसुखल्लिकानुयोगसङ्खातस्स अन्तस्स वज्जनं पकासितं होति, समाधिना अत्तकिलमथानुयोगसङ्खातस्स. पञ्ञाय मज्झिमाय पटिपत्तिया सेवनं पकासितं होति.
तथा सीलेन अपायसमतिक्कमनुपायो पकासितो होति, समाधिना कामधातुसमतिक्कमनुपायो, पञ्ञाय सब्बभवसमतिक्कमनुपायो.
सीलेन च तदङ्गप्पहानवसेन किलेसप्पहानं पकासितं होति, समाधिना विक्खम्भनप्पहानवसेन, पञ्ञाय समुच्छेदप्पहानवसेन.
तथा सीलेन किलेसानं वीतिक्कमपटिपक्खो पकासितो होति, समाधिना परियुट्ठानपटिपक्खो, पञ्ञाय अनुसयपटिपक्खो.
सीलेन च दुच्चरितसंकिलेसविसोधनं पकासितं होति, समाधिना तण्हासंकिलेसविसोधनं, पञ्ञाय दिट्ठिसंकिलेसविसोधनं.
तथा सीलेन सोतापन्नसकदागामिभावस्स कारणं पकासितं होति, समाधिना अनागामिभावस्स, पञ्ञाय अरहत्तस्स. सोतापन्नो हि ‘‘सीलेसु परिपूरकारी’’ति (अ. नि. ३.८७) वुत्तो, तथा सकदागामी. अनागामी ¶ पन ‘‘समाधिस्मिं परिपूरकारी’’ति (अ. नि. ३.८७). अरहा पन ‘‘पञ्ञाय परिपूरकारी’’ति (अ. नि. ३.८७).
एवं एत्तावता तिस्सो सिक्खा, तिविधकल्याणं सासनं, तेविज्जतादीनं उपनिस्सयो, अन्तद्वयवज्जनमज्झिमपटिपत्तिसेवनानि, अपायादिसमतिक्कमनुपायो, तीहाकारेहि किलेसप्पहानं, वीतिक्कमादीनं पटिपक्खो, संकिलेसत्तयविसोधनं, सोतापन्नादिभावस्स च कारणन्ति इमे नव, अञ्ञे च एवरूपा गुणत्तिका पकासिता होन्तीति.
१. सीलनिद्देसो
सीलसरूपादिकथा
६. एवं ¶ ¶ अनेकगुणसङ्गाहकेन सीलसमाधिपञ्ञामुखेन देसितोपि पनेस विसुद्धिमग्गो अतिसङ्खेपदेसितोयेव होति. तस्मा नालं सब्बेसं उपकारायाति वित्थारमस्स दस्सेतुं सीलं ताव आरब्भ इदं पञ्हाकम्मं होति.
किं सीलं, केनट्ठेन सीलं, कानस्स लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानि, किमानिसंसं सीलं, कतिविधं चेतं सीलं, को चस्स संकिलेसो, किं वोदानन्ति.
तत्रिदं विस्सज्जनं. किं सीलन्ति पाणातिपातादीहि वा विरमन्तस्स वत्तपटिपत्तिं वा पूरेन्तस्स चेतनादयो धम्मा. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं ‘‘किं सीलन्ति चेतना सीलं, चेतसिकं सीलं, संवरो सीलं, अवीतिक्कमो सील’’न्ति (पटि. म. १.३९). तत्थ चेतना सीलं नाम पाणातिपातादीहि वा विरमन्तस्स वत्तपटिपत्तिं वा पूरेन्तस्स चेतना. चेतसिकं सीलं नाम पाणातिपातादीहि विरमन्तस्स विरति. अपिच चेतना सीलं नाम पाणातिपातादीनि पजहन्तस्स सत्त कम्मपथचेतना. चेतसिकं सीलं नाम ‘‘अभिज्झं पहाय विगताभिज्झेन चेतसा विहरती’’ति (दी. नि. १.२१७) आदिना नयेन वुत्ता अनभिज्झाब्यापादसम्मादिट्ठिधम्मा. संवरो सीलन्ति एत्थ पञ्चविधेन संवरो वेदितब्बो पातिमोक्खसंवरो, सतिसंवरो, ञाणसंवरो, खन्तिसंवरो, वीरियसंवरोति. तत्थ इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतोति (विभ. ५११) अयं पातिमोक्खसंवरो. रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जतीति (दी. नि. १.२१३) अयं सतिसंवरो.
यानि ¶ सोतानि लोकस्मिं, (अजिताति भगवा;)
सति तेसं निवारणं;
सोतानं संवरं ब्रूमि, पञ्ञायेते पिधिय्यरेति. (सु. नि. १०४१);
अयं ¶ ञाणसंवरो. पच्चयपटिसेवनम्पि एत्थेव समोधानं गच्छति. यो पनायं खमो होति सीतस्स उण्हस्सातिआदिना (म. नि. १.२४; अ. नि. ६.५८) नयेन आगतो, अयं खन्तिसंवरो नाम. यो चायं उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेतीतिआदिना (म. नि. १.२६; अ. नि. ६.५८) नयेन आगतो, अयं वीरियसंवरो नाम. आजीवपारिसुद्धिपि एत्थेव समोधानं गच्छति. इति अयं पञ्चविधोपि संवरो, या च पापभीरुकानं कुलपुत्तानं सम्पत्तवत्थुतो विरति, सब्बम्पेतं संवरसीलन्ति वेदितब्बं. अवीतिक्कमो सीलन्ति समादिन्नसीलस्स कायिकवाचसिको अनतिक्कमो. इदं ताव किं सीलन्ति पञ्हस्स विस्सज्जनं.
७. अवसेसेसु केनट्ठेन सीलन्ति सीलनट्ठेन सीलं. किमिदं सीलनं नाम. समाधानं वा, कायकम्मादीनं सुसील्यवसेन अविप्पकिण्णताति अत्थो. उपधारणं वा, कुसलानं धम्मानं पतिट्ठानवसेन आधारभावोति अत्थो. एतदेव हेत्थ अत्थद्वयं सद्दलक्खणविदू अनुजानन्ति. अञ्ञे पन सिरट्ठो सीलत्थो, सीतलट्ठो सीलत्थोति एवमादिनापि नयेनेत्थ अत्थं वण्णयन्ति.
८. इदानि कानस्स लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानीति एत्थ –
सीलनं लक्खणं तस्स, भिन्नस्सापि अनेकधा;
सनिदस्सनत्तं रूपस्स, यथा भिन्नस्सनेकधा.
यथा हि नीलपीतादिभेदेन अनेकधा भिन्नस्सापि रूपायतनस्स सनिदस्सनत्तं लक्खणं, नीलादिभेदेन भिन्नस्सापि सनिदस्सन भावानतिक्कमनतो. तथा सीलस्स चेतनादिभेदेन अनेकधा भिन्नस्सापि यदेतं कायकम्मादीनं समाधानवसेन कुसलानञ्च धम्मानं पतिट्ठानवसेन वुत्तं सीलनं, तदेव लक्खणं, चेतनादिभेदेन भिन्नस्सापि समाधानपतिट्ठानभावानतिक्कमनतो. एवं लक्खणस्स पनस्स –
दुस्सील्यविद्धंसनता ¶ , अनवज्जगुणो तथा;
किच्चसम्पत्तिअत्थेन, रसो नाम पवुच्चति.
तस्मा ¶ इदं सीलं नाम किच्चट्ठेन रसेन दुस्सील्यविद्धंसनरसं, सम्पत्तिअत्थेन रसेन अनवज्जरसन्ति वेदितब्बं. लक्खणादीसु हि किच्चमेव सम्पत्ति वा रसोति वुच्चति.
सोचेय्यपच्चुपट्ठानं, तयिदं तस्स विञ्ञुहि;
ओत्तप्पञ्च हिरी चेव, पदट्ठानन्ति वण्णितं.
तयिदं सीलं कायसोचेय्यं वचीसोचेय्यं मनोसोचेय्यन्ति (अ. नि. ३.१२१) एवं वुत्तसोचेय्यपच्चुपट्ठानं, सोचेय्यभावेन पच्चुपट्ठाति गहणभावं गच्छति. हिरोत्तप्पञ्च पनस्स विञ्ञूहि पदट्ठानन्ति वण्णितं, आसन्नकारणन्ति अत्थो. हिरोत्तप्पे हि सति सीलं उप्पज्जति चेव तिट्ठति च. असति नेव उप्पज्जति, न तिट्ठतीति. एवं सीलस्स लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानि वेदितब्बानि.
सीलानिसंसकथा
९. किमानिसंसं सीलन्ति अविप्पटिसारादिअनेकगुणपटिलाभानिसंसं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अविप्पटिसारत्थानि खो, आनन्द, कुसलानि सीलानि अविप्पटिसारानिसंसानी’’ति (अ. नि. ११.१).
अपरम्पि वुत्तं ‘‘पञ्चिमे गहपतयो आनिसंसा सीलवतो सीलसम्पदाय. कतमे पञ्च? इध गहपतयो सीलवा सीलसम्पन्नो अप्पमादाधिकरणं महन्तं भोगक्खन्धं अधिगच्छति, अयं पठमो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय. पुन चपरं गहपतयो सीलवतो सीलसम्पन्नस्स कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति, अयं दुतियो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय. पुन चपरं गहपतयो सीलवा सीलसम्पन्नो यञ्ञदेव परिसं उपसङ्कमति यदि खत्तियपरिसं यदि ब्राह्मणपरिसं यदि गहपतिपरिसं यदि समणपरिसं, विसारदो उपसङ्कमति अमङ्कुभूतो, अयं ततियो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय. पुन चपरं ¶ गहपतयो सीलवा सीलसम्पन्नो असम्मूळ्हो कालं करोति, अयं चतुत्थो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय. पुन चपरं गहपतयो सीलवा सीलसम्पन्नो कायस्स भेदा परं मरणा ¶ सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जति, अयं पञ्चमो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाया’’ति (दी. नि. २.१५०; अ. नि. ५.२१३; महाव. २८५).
अपरेपि ‘‘आकङ्खेय्य चे, भिक्खवे, भिक्खु सब्रह्मचारीनं पियो च अस्सं मनापो च गरु च भावनीयो चाति, सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’’तिआदिना (म. नि. १.६५) नयेन पियमनापतादयो आसवक्खयपरियोसाना अनेका सीलानिसंसा वुत्ता. एवं अविप्पटिसारादिअनेकगुणानिसंसं सीलं. अपिच –
सासने कुलपुत्तानं, पतिट्ठा नत्थि यं विना;
आनिसंसपरिच्छेदं, तस्स सीलस्स को वदे.
न गङ्गा यमुना चापि, सरभू वा सरस्वती;
निन्नगा वाचिरवती, मही वापि महानदी.
सक्कुणन्ति विसोधेतुं, तं मलं इध पाणिनं;
विसोधयति सत्तानं, यं वे सीलजलं मलं.
न तं सजलदा वाता, न चापि हरिचन्दनं;
नेव हारा न मणयो, न चन्दकिरणङ्कुरा.
समयन्तीध सत्तानं, परिळाहं सुरक्खितं;
यं समेति इदं अरियं, सीलं अच्चन्तसीतलं.
सीलगन्धसमो गन्धो, कुतो नाम भविस्सति;
यो समं अनुवाते च, पटिवाते च वायति.
सग्गारोहणसोपानं ¶ , अञ्ञं सीलसमं कुतो;
द्वारं वा पन निब्बान, नगरस्स पवेसने.
सोभन्तेवं न राजानो, मुत्तामणिविभूसिता;
यथा सोभन्ति यतिनो, सीलभूसनभूसिता.
अत्तानुवादादिभयं, विद्धंसयति सब्बसो;
जनेति कित्तिहासञ्च, सीलं सीलवतं सदा.
गुणानं ¶ मूलभूतस्स, दोसानं बलघातिनो;
इति सीलस्स विञ्ञेय्यं, आनिसंसकथामुखन्ति.
सीलप्पभेदकथा
१०. इदानि यं वुत्तं कतिविधं चेतं सीलन्ति, तत्रिदं विस्सज्जनं. सब्बमेव ताव इदं सीलं अत्तनो सीलनलक्खणेन एकविधं.
चारित्तवारित्तवसेन दुविधं. तथा आभिसमाचारिकआदिब्रह्मचरियकवसेन, विरतिअविरतिवसेन, निस्सितानिस्सितवसेन, कालपरियन्तआपाणकोटिकवसेन, सपरियन्तापरियन्तवसेन, लोकियलोकुत्तरवसेन च.
तिविधं हीनमज्झिमपणीतवसेन. तथा अत्ताधिपतेय्यलोकाधिपतेय्यधम्माधिपतेय्यवसेन, परामट्ठापरामट्ठपटिप्पस्सद्धिवसेन, विसुद्धाविसुद्धवेमतिकवसेन, सेक्खासेक्खनेवसेक्खनासेक्खवसेन च.
चतुब्बिधं हानभागियठितिभागियविसेसभागियनिब्बेधभागियवसेन. तथा भिक्खुभिक्खुनीअनुपसम्पन्नगहट्ठसीलवसेन, पकतिआचारधम्मतापुब्बहेतुकसीलवसेन, पातिमोक्खसंवरइन्द्रियसंवरआजीवपारिसुद्धिपच्चयसन्निस्सितसीलवसेन च.
पञ्चविधं ¶ परियन्तपारिसुद्धिसीलादिवसेन. वुत्तम्पि चेतं पटिसम्भिदायं ‘‘पञ्च सीलानि – परियन्तपारिसुद्धिसीलं, अपरियन्तपारिसुद्धिसीलं, परिपुण्णपारिसुद्धिसीलं, अपरामट्ठपारिसुद्धिसीलं, पटिप्पस्सद्धिपारिसुद्धिसील’’न्ति (पटि. म. १.३७). तथा पहानवेरमणीचेतनासंवरावीतिक्कमवसेन.
११. तत्थ एकविधकोट्ठासे अत्थो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. दुविधकोट्ठासे यं भगवता ‘‘इदं कत्तब्ब’’न्ति पञ्ञत्तसिक्खापदपूरणं, तं चारित्तं. यं ‘‘इदं न कत्तब्ब’’न्ति पटिक्खित्तस्स अकरणं, तं वारित्तं. तत्रायं वचनत्थो. चरन्ति तस्मिं सीलेसु परिपूरकारिताय पवत्तन्तीति चारित्तं. वारितं तायन्ति रक्खन्ति तेनाति वारित्तं. तत्थ सद्धावीरियसाधनं चारित्तं, सद्धासाधनं वारित्तं. एवं चारित्तवारित्तवसेन दुविधं.
दुतियदुके ¶ अभिसमाचारोति उत्तमसमाचारो. अभिसमाचारो एव आभिसमाचारिकं. अभिसमाचारं वा आरब्भ पञ्ञत्तं आभिसमाचारिकं, आजीवट्ठमकतो अवसेससीलस्सेतं अधिवचनं. मग्गब्रह्मचरियस्स आदिभावभूतन्ति आदिब्रह्मचरियकं, आजीवट्ठमकसीलस्सेतं अधिवचनं. तञ्हि मग्गस्स आदिभावभूतं, पुब्बभागेयेव परिसोधेतब्बतो. तेनाह – ‘‘पुब्बेव खो पनस्स कायकम्मं वचीकम्मं आजीवो सुपरिसुद्धो होती’’ति (म. नि. ३.४३१). यानि वा सिक्खापदानि खुद्दानुखुद्दकानीति वुत्तानि, इदं आभिसमाचारिकसीलं. सेसं आदिब्रह्मचरियकं. उभतोविभङ्गपरियापन्नं वा आदिब्रह्मचरियकं. खन्धकवत्तपरियापन्नं आभिसमाचारिकं. तस्स सम्पत्तिया आदिब्रह्मचरियकं सम्पज्जति. तेनेवाह – ‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु आभिसमाचारिकं धम्मं अपरिपूरेत्वा आदिब्रह्मचरियकं धम्मं परिपूरेस्सतीति नेतं ठानं विज्जती’’ति (अ. नि. ५.२१). एवं आभिसमाचारिकआदिब्रह्मचरियकवसेन दुविधं.
ततियदुके पाणातिपातादीहि वेरमणिमत्तं विरतिसीलं. सेसं चेतनादि अविरतिसीलन्ति एवं विरतिअविरतिवसेन दुविधं.
चतुत्थदुके निस्सयोति द्वे निस्सया तण्हानिस्सयो च दिट्ठिनिस्सयो च. तत्थ यं ‘‘इमिनाहं सीलेन देवो वा भविस्सामि देवञ्ञतरो वा’’ति (दी. नि. ३.३२०; म. नि. १.१८६; अ. नि. ५.२०६; ७.५०) एवं ¶ भवसम्पत्तिं आकङ्खमानेन पवत्तितं, इदं तण्हानिस्सितं. यं ‘‘सीलेन सुद्धी’’ति एवं सुद्धिदिट्ठिया पवत्तितं, इदं दिट्ठिनिस्सितं. यं पन लोकुत्तरं लोकियञ्च तस्सेव सम्भारभूतं, इदं अनिस्सितन्ति एवं निस्सितानिस्सितवसेन दुविधं.
पञ्चमदुके कालपरिच्छेदं कत्वा समादिन्नं सीलं कालपरियन्तं. यावजीवं समादियित्वा तथेव पवत्तितं आपाणकोटिकन्ति एवं कालपरियन्तआपाणकोटिकवसेन दुविधं.
छट्ठदुके लाभयसञातिअङ्गजीवितवसेन दिट्ठपरियन्तं सपरियन्तं नाम. विपरीतं अपरियन्तं. वुत्तम्पि चेतं पटिसम्भिदायं ‘‘कतमं तं सीलं सपरियन्तं? अत्थि सीलं लाभपरियन्तं, अत्थि सीलं यसपरियन्तं, अत्थि ¶ सीलं ञातिपरियन्तं, अत्थि सीलं अङ्गपरियन्तं, अत्थि सीलं जीवितपरियन्तं. कतमं तं सीलं लाभपरियन्तं? इधेकच्चो लाभहेतु लाभपच्चया लाभकारणा यथासमादिन्नं सिक्खापदं वीतिक्कमति, इदं तं सीलं लाभपरियन्त’’न्ति (पटि. म. १.३८). एतेनेव उपायेन इतरानिपि वित्थारेतब्बानि. अपरियन्तविस्सज्जनेपि वुत्तं ‘‘कतमं तं सीलं न लाभपरियन्तं? इधेकच्चो लाभहेतु लाभपच्चया लाभकारणा यथासमादिन्नं सिक्खापदं वीतिक्कमाय चित्तम्पि न उप्पादेति, किं सो वीतिक्कमिस्सति, इदं तं सीलं न लाभपरियन्त’’न्ति (पटि. म. १.३८). एतेनेवुपायेन इतरानिपि वित्थारेतब्बानि. एवं सपरियन्तापरियन्तवसेन दुविधं.
सत्तमदुके सब्बम्पि सासवं सीलं लोकियं. अनासवं लोकुत्तरं. तत्थ लोकियं भवविसेसावहं होति भवनिस्सरणस्स च सम्भारो. यथाह – ‘‘विनयो संवरत्थाय, संवरो अविप्पटिसारत्थाय, अविप्पटिसारो पामोज्जत्थाय, पामोज्जं पीतत्थाय, पीति पस्सद्धत्थाय, पस्सद्धि सुखत्थाय, सुखं समाधत्थाय, समाधि यथाभूतञाणदस्सनत्थाय, यथाभूतञाणदस्सनं निब्बिदत्थाय, निब्बिदा विरागत्थाय, विरागो विमुत्तत्थाय, विमुत्ति विमुत्तिञाणदस्सनत्थाय, विमुत्तिञाणदस्सनं अनुपादापरिनिब्बानत्थाय, एतदत्था कथा, एतदत्था मन्तना, एतदत्था उपनिसा, एतदत्थं सोतावधानं, यदिदं अनुपादाचित्तस्स विमोक्खो’’ति (परि. ३६६). लोकुत्तरं भवनिस्सरणावहं होति पच्चवेक्खणञाणस्स च भूमीति एवं लोकियलोकुत्तरवसेन दुविधं.
१२. तिकेसु ¶ पठमत्तिके हीनेन छन्देन चित्तेन वीरियेन वीमंसाय वा पवत्तितं हीनं. मज्झिमेहि छन्दादीहि पवत्तितं मज्झिमं. पणीतेहि पणीतं. यसकामताय वा समादिन्नं हीनं. पुञ्ञफलकामताय मज्झिमं. कत्तब्बमेविदन्ति अरियभावं निस्साय समादिन्नं पणीतं. ‘‘अहमस्मि सीलसम्पन्नो, इमे पनञ्ञे भिक्खू दुस्सीला पापधम्मा’’ति एवं अत्तुक्कंसनपरवम्भनादीहि उपक्किलिट्ठं वा हीनं. अनुपक्किलिट्ठं लोकियं सीलं मज्झिमं. लोकुत्तरं पणीतं. तण्हावसेन वा भवभोगत्थाय पवत्तितं हीनं. अत्तनो विमोक्खत्थाय पवत्तितं मज्झिमं. सब्बसत्तानं विमोक्खत्थाय पवत्तितं पारमितासीलं पणीतन्ति एवं हीनमज्झिमपणीतवसेन तिविधं.
दुतियत्तिके ¶ अत्तनो अननुरूपं पजहितुकामेन अत्तगरुना अत्तनिगारवेन पवत्तितं अत्ताधिपतेय्यं. लोकापवादं परिहरितुकामेन लोकगरुना लोके गारवेन पवत्तितं लोकाधिपतेय्यं. धम्ममहत्तं पूजेतुकामेन धम्मगरुना धम्मगारवेन पवत्तितं धम्माधिपतेय्यन्ति एवं अत्ताधिपतेय्यादिवसेन तिविधं.
ततियत्तिके यं दुकेसु निस्सितन्ति वुत्तं, तं तण्हादिट्ठीहि परामट्ठत्ता परामट्ठं. पुथुज्जनकल्याणकस्स मग्गसम्भारभूतं सेक्खानञ्च मग्गसम्पयुत्तं अपरामट्ठं. सेक्खासेक्खानं फलसम्पयुत्तं पटिप्पस्सद्धन्ति एवं परामट्ठादिवसेन तिविधं.
चतुत्थत्तिके यं आपत्तिं अनापज्जन्तेन पूरितं, आपज्जित्वा वा पुन कतपटिकम्मं, तं विसुद्धं. आपत्तिं आपन्नस्स अकतपटिकम्मं अविसुद्धं. वत्थुम्हि वा आपत्तिया वा अज्झाचारे वा वेमतिकस्स सीलं वेमतिकसीलं नाम. तत्थ योगिना अविसुद्धसीलं विसोधेतब्बं, वेमतिके वत्थुज्झाचारं अकत्वा विमति पटिविनेतब्बा ‘‘इच्चस्स फासु भविस्सती’’ति एवं विसुद्धादिवसेन तिविधं.
पञ्चमत्तिके चतूहि अरियमग्गेहि तीहि च सामञ्ञफलेहि सम्पयुत्तं सीलं सेक्खं. अरहत्तफलसम्पयुत्तं असेक्खं. सेसं नेवसेक्खनासेक्खन्ति एवं सेक्खादिवसेन तिविधं.
पटिसम्भिदायं पन यस्मा लोके तेसं तेसं सत्तानं पकतिपि सीलन्ति वुच्चति, यं सन्धाय ¶ ‘‘अयं सुखसीलो, अयं दुक्खसीलो, अयं कलहसीलो, अयं मण्डनसीलो’’ति भणन्ति, तस्मा तेन परियायेन ‘‘तीणि सीलानि, कुसलसीलं अकुसलसीलं अब्याकतसीलन्ति (पटि. म. १.३९). एवं कुसलादिवसेनपि तिविधन्ति वुत्तं. तत्थ अकुसलं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतस्स सीलस्स लक्खणादीसु एकेनपि न समेतीति इध न उपनीतं, तस्मा वुत्तनयेनेवस्स तिविधता वेदितब्बा.
योध सेवति दुस्सीले, सीलवन्ते न सेवति;
वत्थुवीतिक्कमे दोसं, न पस्सति अविद्दसु.
मिच्छासङ्कप्पबहुलो ¶ , इन्द्रियानि न रक्खति;
एवरूपस्स वे सीलं, जायते हानभागियं.
यो पनत्तमनो होति, सीलसम्पत्तिया इध;
कम्मट्ठानानुयोगम्हि, न उप्पादेति मानसं.
तुट्ठस्स सीलमत्तेन, अघटन्तस्स उत्तरि;
तस्स तं ठितिभागियं, सीलं भवति भिक्खुनो.
सम्पन्नसीलो घटति, समाधत्थाय यो पन;
विसेसभागियं सीलं, होति एतस्स भिक्खुनो.
अतुट्ठो सीलमत्तेन, निब्बिदं योनुयुञ्जति;
होति निब्बेधभागियं, सीलमेतस्स भिक्खुनोति.
एवं हानभागियादिवसेन चतुब्बिधं.
दुतियचतुक्के ¶ भिक्खू आरब्भ पञ्ञत्तसिक्खापदानि, यानि च नेसं भिक्खुनीनं पञ्ञत्तितो रक्खितब्बानि, इदं भिक्खुसीलं. भिक्खुनियो आरब्भ पञ्ञत्तसिक्खापदानि, यानि च तासं भिक्खूनं पञ्ञत्तितो रक्खितब्बानि, इदं भिक्खुनिसीलं. सामणेरसामणेरीनं दससीलानि अनुपसम्पन्नसीलं. उपासकउपासिकानं निच्चसीलवसेन पञ्चसिक्खापदानि, सति वा उस्साहे दस, उपोसथङ्गवसेन अट्ठाति इदं गहट्ठसीलन्ति एवं भिक्खुसीलादिवसेन चतुब्बिधं.
ततियचतुक्के उत्तरकुरुकानं मनुस्सानं अवीतिक्कमो पकतिसीलं. कुलदेसपासण्डानं अत्तनो अत्तनो मरियादाचारित्तं आचारसीलं. ‘‘धम्मता एसा, आनन्द, यदा बोधिसत्तो मातुकुच्छिं ओक्कन्तो होति न बोधिसत्तमातु पुरिसेसु मानसं उप्पज्जि कामगुणूपसंहित’’न्ति एवं वुत्तं बोधिसत्तमातुसीलं धम्मतासीलं. महाकस्सपादीनं पन सुद्धसत्तानं, बोधिसत्तस्स च तासु तासु जातीसु सीलं पुब्बहेतुकसीलन्ति एवं पकतिसीलादिवसेन चतुब्बिधं.
चतुत्थचतुक्के यं भगवता ‘‘इध भिक्खु पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरति आचारगोचरसम्पन्नो अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी समादाय ¶ सिक्खति सिक्खापदेसू’’ति (विभ. ५०८; दी. नि. १.१९३) वं वुत्तं सीलं, इदं पातिमोक्खसंवरसीलं नाम. यं पन ‘‘सो चक्खुना रूपं दिस्वा न निमित्तग्गाही होति नानुब्यञ्जनग्गाही, यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय पटिपज्जति, रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जति. सोतेन सद्दं सुत्वा…पे… घानेन गन्धं घायित्वा…पे… जिव्हाय रसं सायित्वा…पे… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा…पे… मनसा धम्मं विञ्ञाय न निमित्तग्गाही…पे… मनिन्द्रिये संवरं आपज्जती’’ति (म. नि. १.२२, ४११; दी. नि. १.२१३; अ. नि. ४.१९८) वुत्तं, इदं इन्द्रियसंवरसीलं. या पन आजीवहेतुपञ्ञत्तानं छन्नं सिक्खापदानं वीतिक्कमस्स, ‘‘कुहना लपना नेमित्तिकता निप्पेसिकता लाभेन लाभं निजिगीसनता’’ति एवमादीनञ्च पापधम्मानं वसेन पवत्ता मिच्छाजीवा विरति, इदं आजीवपारिसुद्धिसीलं. ‘‘पटिसङ्खा योनिसो चीवरं पटिसेवति, यावदेव सीतस्स पटिघाताया’’ति (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.५८) आदिना नयेन वुत्तो पटिसङ्खानपरिसुद्धो चतुपच्चयपरिभोगो पच्चयसन्निस्सितसीलं नाम.
पातिमोक्खसंवरसीलं
१४. तत्रायं ¶ आदितो पट्ठाय अनुपुब्बपदवण्णनाय सद्धिं विनिच्छयकथा. इधाति इमस्मिं सासने. भिक्खूति संसारे भयं इक्खणताय वा भिन्नपटधरादिताय वा एवं लद्धवोहारो सद्धापब्बजितो कुलपुत्तो. पातिमोक्खसंवरसंवुतोति एत्थ पातिमोक्खन्ति सिक्खापदसीलं. तञ्हि यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचयति आपायिकादीहि दुक्खेहि, तस्मा पातिमोक्खन्ति वुच्चति. संवरणं संवरो, कायिकवाचसिकस्स अवीतिक्कमस्सेतं नामं. पातिमोक्खमेव संवरो पातिमोक्खसंवरो. तेन पातिमोक्खसंवरेन संवुतो पातिमोक्खसंवरसंवुतो, उपगतो समन्नागतोति अत्थो. विहरतीति इरियति. आचारगोचरसम्पन्नोतिआदीनमत्थो पाळियं आगतनयेनेव वेदितब्बो. वुत्तञ्हेतं –
‘‘आचारगोचरसम्पन्नो’’ति अत्थि आचारो, अत्थि अनाचारो;
तत्थ ¶ कतमो अनाचारो? कायिको वीतिक्कमो वाचसिको वीतिक्कमो कायिकवाचसिको वीतिक्कमो, अयं वुच्चति अनाचारो. सब्बम्पि दुस्सील्यं अनाचारो. इधेकच्चो वेळुदानेन वा पत्तदानेन वा पुप्फफलसिनानदन्तकट्ठदानेन वा चाटुकम्यताय वा मुग्गसूप्यताय वा पारिभट्यताय वा जङ्घपेसनिकेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वा बुद्धपटिकुट्ठेन मिच्छाआजीवेन जीविकं कप्पेति, अयं वुच्चति अनाचारो.
तत्थ कतमो आचारो? कायिको अवीतिक्कमो वाचसिको अवीतिक्कमो कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो, अयं वुच्चति आचारो. सब्बोपि सीलसंवरो आचारो. इधेकच्चो न वेळुदानेन वा न पत्तन पुप्फन फलन सिनानन दन्तकट्ठदानेन वा न चाटुकम्यताय वा न मुग्गसूप्यताय वा न पारिभट्यताय वा न जङ्घपेसनिकेन वा न अञ्ञतरञ्ञतरेन वा बुद्धपटिकुट्ठेन मिच्छाआजीवेन जीविकं कप्पेति, अयं वुच्चति आचारो.
गोचरोति अत्थि गोचरो अत्थि अगोचरो.
तत्थ ¶ कतमो अगोचरो? इधेकच्चो वेसियागोचरो वा होति विधवा, थुल्लकुमारिका, पण्डक, भिक्खुनी, पानागारगोचरो वा होति, संसट्ठो विहरति राजूहि राजमहामत्तेहि तित्थियेहि तित्थियसावकेहि अननुलोमिकेन संसग्गेन, यानि वा पन तानि कुलानि अस्सद्धानि अप्पसन्नानि अनोपानभूतानि अक्कोसकपरिभासकानि अनत्थकामानि अहितकामानि अफासुककामानि अयोगक्खेमकामानि भिक्खूनं भिक्खुनीनं उपासकानं उपासिकानं, तथारूपानि कुलानि सेवति भजति पयिरुपासति, अयं वुच्चति अगोचरो.
तत्थ कतमो गोचरो? इधेकच्चो न वेसियागोचरो वा होति…पे… न पानागारगोचरो वा होति, असंसट्ठो विहरति राजूहि…पे… तित्थियसावकेहि अननुलोमिकेन संसग्गेन, यानि वा पन तानि कुलानि सद्धानि पसन्नानि ओपानभूतानि कासावपज्जोतानि इसिवातपटिवातानि अत्थकामानि…पे… योगक्खेमकामानि भिक्खूनं…पे… उपासिकानं, तथारूपानि कुलानि सेवति भजति पयिरुपासति, अयं वुच्चति गोचरो. इति इमिना च आचारेन इमिना च गोचरेन उपेतो ¶ होति समुपेतो उपगतो समुपगतो उपपन्नो सम्पन्नो समन्नागतो, तेन वुच्चति ‘‘आचारगोचरसम्पन्नो’’ति (विभ. ५११).
अपि चेत्थ इमिनापि नयेन आचारगोचरा वेदितब्बा. दुविधो हि अनाचारो कायिको वाचसिको च. तत्थ कतमो कायिको अनाचारो? इधेकच्चो सङ्घगतोपि अचित्तीकारकतो थेरे भिक्खू घट्टयन्तोपि तिट्ठति, घट्टयन्तोपि निसीदति, पुरतोपि तिट्ठति, पुरतोपि निसीदति, उच्चेपि आसने निसीदति, ससीसम्पि पारुपित्वा निसीदति, ठितकोपि भणति, बाहाविक्खेपकोपि भणति, थेरानं भिक्खूनं अनुपाहनानं चङ्कमन्तानं सउपाहनो चङ्कमति, नीचे चङ्कमे चङ्कमन्तानं उच्चे चङ्कमे चङ्कमति, छमाय चङ्कमन्तानं चङ्कमे चङ्कमति, थेरे भिक्खू अनुपखज्जापि तिट्ठति, अनुपखज्जापि निसीदति, नवेपि भिक्खू आसनेन पटिबाहति, जन्ताघरेपि थेरे भिक्खू अनापुच्छा कट्ठं पक्खिपति, द्वारं पिदहति, उदकतित्थेपि थेरे भिक्खू घट्टयन्तोपि ओतरति, पुरतोपि ओतरति, घट्टयन्तोपि न्हायति, पुरतोपि न्हायति, घट्टयन्तोपि उत्तरति, पुरतोपि उत्तरति, अन्तरघरं पविसन्तोपि थेरे भिक्खू घट्टयन्तोपि गच्छति, पुरतोपि गच्छति, वोक्कम्म च थेरानं भिक्खूनं पुरतो पुरतो गच्छति, यानिपि तानि होन्ति कुलानं ओवरकानि गूळ्हानि च पटिच्छन्नानि च यत्थ कुलित्थियो ¶ कुलकुमारियो निसीदन्ति, तत्थपि सहसा पविसति, कुमारकस्सपि सीसं परामसति, अयं वुच्चति कायिको अनाचारो.
तत्थ कतमो वाचसिको अनाचारो? इधेकच्चो सङ्घगतोपि अचित्तीकारकतो थेरे भिक्खू अनापुच्छा धम्मं भणति. पञ्हं विस्सज्जेति, पातिमोक्खं उद्दिसति, ठितकोपि भणति, बाहाविक्खेपकोपि भणति, अन्तरघरं पविट्ठोपि इत्थिं वा कुमारिं वा एवमाह – ‘‘इत्थन्नामे इत्थंगोत्ते किं अत्थि, यागु अत्थि, भत्तं अत्थि, खादनीयं अत्थि, किं पिविस्साम, किं खादिस्साम, किं भुञ्जिस्साम. किं वा मे दस्सथा’’ति विप्पलपति, अयं वुच्चति वाचसिको अनाचारो (महानि. ८७). पटिपक्खवसेन पनस्स आचारो वेदितब्बो.
अपिच ¶ भिक्खु सगारवो सप्पतिस्सो हिरोत्तप्पसम्पन्नो सुनिवत्थो सुपारुतो पासादिकेन अभिक्कन्तेन पटिक्कन्तेन आलोकितेन विलोकितेन समिञ्जितेन पसारितेन ओक्खित्तचक्खु इरियापथसम्पन्नो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्ञू जागरियमनुयुत्तो सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो अप्पिच्छो सन्तुट्ठो आरद्धवीरियो आभिसमाचारिकेसु सक्कच्चकारी गरुचित्तीकारबहुलो विहरति, अयं वुच्चति आचारो. एवं ताव आचारो वेदितब्बो.
गोचरो पन तिविधो उपनिस्सयगोचरो आरक्खगोचरो उपनिबन्धगोचरोति. तत्थ कतमो उपनिस्सयगोचरो? दसकथावत्थुगुणसमन्नागतो कल्याणमित्तो, यं निस्साय अस्सुतं सुणाति, सुतं परियोदपेति, कङ्खं वितरति, दिट्ठिं उजुं करोति, चित्तं पसादेति. यस्स वा पन अनुसिक्खमानो सद्धाय वड्ढति, सीलेन, सुतेन, चागेन, पञ्ञाय वड्ढति, अयं वुच्चति उपनिस्सयगोचरो.
कतमो आरक्खगोचरो? इध भिक्खु अन्तरघरं पविट्ठो वीथिं पटिपन्नो ओक्खित्तचक्खु युगमत्तदस्सावी सुसंवुतो गच्छति, न हत्थिं ओलोकेन्तो, न अस्सं, न रथं, न पत्तिं, न इत्थिं, न पुरिसं ओलोकेन्तो, न उद्धं उल्लोकेन्तो, न अधो ओलोकेन्तो, न दिसाविदिसं पेक्खमानो गच्छति, अयं वुच्चति आरक्खगोचरो.
कतमो उपनिबन्धगोचरो? चत्तारो सतिपट्ठाना यत्थ चित्तं उपनिबन्धति. वुत्तञ्हेतं भगवता ¶ – ‘‘को च, भिक्खवे, भिक्खुनो गोचरो सको पेत्तिको विसयो? यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना’’ति (सं. नि. ५.३७२), अयं वुच्चति उपनिबन्धगोचरो. इति इमिना च आचारेन इमिना च गोचरेन उपेतो…पे… समन्नागतो. तेनपि वुच्चति आचारगोचरसम्पन्नोति.
अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावीति अणुप्पमाणेसु असञ्चिच्च आपन्नसेखियअकुसलचित्तुप्पादादिभेदेसु वज्जेसु भयदस्सनसीलो. समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति यंकिञ्चि सिक्खापदेसु सिक्खितब्बं, तं सब्बं सम्मा आदाय सिक्खति. एत्थ च ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’ति एत्तावता ¶ च पुग्गलाधिट्ठानाय देसनाय पातिमोक्खसंवरसीलं दस्सितं. ‘‘आचारगोचरसम्पन्नो’’तिआदि पन सब्बं यथापटिपन्नस्स तं सीलं सम्पज्जति, तं पटिपत्तिं दस्सेतुं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
इन्द्रियसंवरसीलं
१५. यं पनेतं तदनन्तरं ‘‘सो चक्खुना रूपं दिस्वा’’तिआदिना नयेन दस्सितं इन्द्रियसंवरसीलं, तत्थ सोति पातिमोक्खसंवरसीले ठितो भिक्खु. चक्खुना रूपं दिस्वाति कारणवसेन चक्खूति लद्धवोहारेन रूपदस्सनसमत्थेन चक्खुविञ्ञाणेन रूपं दिस्वा. पोराणा पनाहु ‘‘चक्खु रूपं न पस्सति, अचित्तकत्ता, चित्तं न पस्सति, अचक्खुकत्ता, द्वारारम्मणसङ्घट्टे पन चक्खुपसादवत्थुकेन चित्तेन पस्सति. ईदिसी पनेसा ‘धनुना विज्झती’तिआदीसु विय ससम्भारकथा नाम होति, तस्मा चक्खुविञ्ञाणेन रूपं दिस्वाति अयमेवेत्थ अत्थो’’ति. न निमित्तग्गाहीति इत्थिपुरिसनिमित्तं वा सुभनिमित्तादिकं वा किलेसवत्थुभूतं निमित्तं न गण्हाति, दिट्ठमत्तेयेव सण्ठाति. नानुब्यञ्जनग्गाहीति किलेसानं अनुअनुब्यञ्जनतो पाकटभावकरणतो अनुब्यञ्जनन्ति लद्धवोहारं हत्थपादसितहसितकथितविलोकितादिभेदं आकारं न गण्हाति, यं तत्थ भूतं, तदेव गण्हाति, चेतियपब्बतवासी महातिस्सत्थेरो विय.
थेरं किर चेतियपब्बता अनुराधपुरं पिण्डचारत्थाय आगच्छन्तं अञ्ञतरा कुलसुण्हा सामिकेन सद्धिं भण्डित्वा सुमण्डितपसाधिता देवकञ्ञा विय कालस्सेव अनुराधपुरतो निक्खमित्वा ¶ ञातिघरं गच्छन्ती अन्तरामग्गे दिस्वा विपल्लत्थचित्ता महाहसितं हसि. थेरो किमेतन्ति ओलोकेन्तो तस्सा दन्तट्ठिके असुभसञ्ञं पटिलभित्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं –
‘‘तस्सा दन्तट्ठिकं दिस्वा, पुब्बसञ्ञं अनुस्सरि;
तत्थेव सो ठितो थेरो, अरहत्तं अपापुणी’’ति.
सामिकोपि ¶ खो पनस्सा अनुमग्गं गच्छन्तो थेरं दिस्वा ‘‘किञ्चि, भन्ते, इत्थिं पस्सथा’’ति पुच्छि. तं थेरो आह –
‘‘नाभिजानामि इत्थी वा, पुरिसो वा इतो गतो;
अपिच अट्ठिसङ्घाटो, गच्छतेस महापथे’’ति.
यत्वाधिकरणमेनन्तिआदिम्हि यंकारणा यस्स चक्खुन्द्रियासंवरस्स हेतु एतं पुग्गलं सतिकवाटेन चक्खुन्द्रियं असंवुतं अपिहितचक्खुद्वारं हुत्वा विहरन्तं एते अभिज्झादयो धम्मा अन्वास्सवेय्युं अनुबन्धेय्युं. तस्स संवराय पटिपज्जतीति तस्स चक्खुन्द्रियस्स सतिकवाटेन पिदहनत्थाय पटिपज्जति. एवं पटिपज्जन्तोयेव च रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जतीतिपि वुच्चति. तत्थ किञ्चापि चक्खुन्द्रिये संवरो वा असंवरो वा नत्थि. न हि चक्खुपसादं निस्साय सति वा मुट्ठसच्चं वा उप्पज्जति. अपिच यदा रूपारम्मणं चक्खुस्स आपाथं आगच्छति, तदा भवङ्गे द्विक्खत्तुं उप्पज्जित्वा निरुद्धे किरियमनोधातु आवज्जनकिच्चं साधयमाना उप्पज्जित्वा निरुज्झति. ततो चक्खुविञ्ञाणं दस्सनकिच्चं. ततो विपाकमनोधातु सम्पटिच्छनकिच्चं. ततो विपाकाहेतुकमनोविञ्ञाणधातु सन्तीरणकिच्चं. ततो किरियाहेतुकमनोविञ्ञाणधातु वोट्ठब्बनकिच्चं साधयमाना उप्पज्जित्वा निरुज्झति, तदनन्तरं जवनं जवति.
तत्रापि नेव भवङ्गसमये, न आवज्जनादीनं अञ्ञतरसमये संवरो वा असंवरो वा अत्थि. जवनक्खणे पन सचे दुस्सील्यं वा मुट्ठसच्चं वा अञ्ञाणं वा अक्खन्ति वा कोसज्जं वा उप्पज्जति, असंवरो होति. एवं होन्तो पन सो चक्खुन्द्रिये असंवरोति वुच्चति. कस्मा? यस्मा तस्मिं सति द्वारम्पि अगुत्तं होति, भवङ्गम्पि आवज्जनादीनिपि वीथिचित्तानि ¶ . यथा किं? यथा नगरे चतूसु द्वारेसु असंवुतेसु किञ्चापि अन्तोघरद्वारकोट्ठकगब्भादयो सुसंवुता होन्ति, तथापि अन्तोनगरे सब्बं भण्डं अरक्खितं अगोपितमेव होति. नगरद्वारेन हि पविसित्वा चोरा यदिच्छन्ति, तं करेय्युं, एवमेव जवने दुस्सील्यादीसु उप्पन्नेसु तस्मिं असंवरे सति द्वारम्पि अगुत्तं होति, भवङ्गम्पि आवज्जनादीनिपि वीथिचित्तानि.
तस्मिं ¶ पन सीलादीसु उप्पन्नेसु द्वारम्पि गुत्तं होति, भवङ्गम्पि आवज्जनादीनिपि वीथिचित्तानि. यथा किं? यथा नगरद्वारेसु संवुतेसु किञ्चापि अन्तोघरादयो असंवुता होन्ति, तथापि अन्तोनगरे सब्बं भण्डं सुरक्खितं सुगोपितमेव होति. नगरद्वारेसु हि पिहितेसु चोरानं पवेसो नत्थि, एवमेव जवने सीलादीसु उप्पन्नेसु द्वारम्पि गुत्तं होति, भवङ्गम्पि आवज्जनादीनिपि वीथिचित्तानि. तस्मा जवनक्खणे उप्पज्जमानोपि चक्खुन्द्रिये संवरोति वुत्तो.
सोतेन सद्दं सुत्वातिआदीसुपि एसेव नयो. एवमिदं सङ्खेपतो रूपादीसु किलेसानुबन्धनिमित्तादिग्गाहपरिवज्जनलक्खणं इन्द्रियसंवरसीलन्ति वेदितब्बं.
आजीवपारिसुद्धिसीलं
१६. इदानि इन्द्रियसंवरसीलानन्तरं वुत्ते आजीवपारिसुद्धिसीले आजीवहेतु पञ्ञत्तानं छन्नं सिक्खापदानन्ति यानि तानि ‘‘आजीवहेतु आजीवकारणा पापिच्छो इच्छापकतो असन्तं अभूतं उत्तरिमनुस्सधम्मं उल्लपति, आपत्ति पाराजिकस्स. आजीवहेतु आजीवकारणा सञ्चरित्तं समापज्जति, आपत्ति सङ्घादिसेसस्स. आजीवहेतु आजीवकारणा ‘यो ते विहारे वसति सो भिक्खु अरहा’ति भणति, पटिविजानन्तस्स आपत्ति थुल्लच्चयस्स. आजीवहेतु आजीवकारणा भिक्खु पणीतभोजनानि अगिलानो अत्तनो अत्थाय विञ्ञापेत्वा भुञ्जति, आपत्ति पाचित्तियस्स. आजीवहेतु आजीवकारणा भिक्खुनी पणीतभोजनानि अगिलाना अत्तनो अत्थाय विञ्ञापेत्वा भुञ्जति, आपत्ति पाटिदेसनीयस्स. आजीवहेतु आजीवकारणा सूपं वा ओदनं वा अगिलानो अत्तनो अत्थाय विञ्ञापेत्वा भुञ्जति ¶ , आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (परि. २८७) एवं पञ्ञत्तानि छ सिक्खापदानि, इमेसं छन्नं सिक्खापदानं.
कुहनातिआदीसु अयं पाळि, ‘‘तत्थ कतमा कुहना? लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्स पापिच्छस्स इच्छापकतस्स या पच्चयपटिसेवनसङ्खातेन वा सामन्तजप्पितेन वा इरियापथस्स वा अट्ठपना ठपना सण्ठपना भाकुटिका भाकुटियं कुहना कुहायना कुहितत्तं, अयं वुच्चति कुहना.
‘‘तत्थ ¶ कतमा लपना? लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्स पापिच्छस्स इच्छापकतस्स या परेसं आलपना लपना सल्लपना उल्लपना समुल्लपना उन्नहना समुन्नहना उक्काचना समुक्काचना अनुप्पियभाणिता चाटुकम्यता मुग्गसूप्यता पारिभट्यता, अयं वुच्चति लपना.
‘‘तत्थ कतमा नेमित्तिकता? लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्स पापिच्छस्स इच्छापकतस्स यं परेसं निमित्तं निमित्तकम्मं ओभासो ओभासकम्मं सामन्तजप्पा परिकथा, अयं वुच्चति नेमित्तिकता.
‘‘तत्थ कतमा निप्पेसिकता? लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्स पापिच्छस्स इच्छापकतस्स या परेसं अक्कोसना वम्भना गरहना उक्खेपना समुक्खेपना खिपना संखिपना पापना सम्पापना अवण्णहारिका परपिट्ठिमंसिकता, अयं वुच्चति निप्पेसिकता.
‘‘तत्थ कतमा लाभेन लाभं निजिगीसनता? लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितो पापिच्छो इच्छापकतो इतो लद्धं आमिसं अमुत्र हरति, अमुत्र वा लद्धं आमिसं इध आहरति. या एवरूपा आमिसेन आमिसस्स एट्ठि गवेट्ठि परियेट्ठि एसना गवेसना परियेसना, अयं वुच्चति लाभेन लाभं निजिगीसनता’’ति (विभ. ८६२-८६५).
१७. इमिस्सा पन पाळिया एवमत्थो वेदितब्बो. कुहननिद्देसे ताव लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्साति लाभञ्च सक्कारञ्च कित्तिसद्दञ्च सन्निस्सितस्स, पत्थयन्तस्साति ¶ अत्थो. पापिच्छस्साति असन्तगुणदीपनकामस्स. इच्छापकतस्साति इच्छाय अपकतस्स, उपद्दुतस्साति अत्थो.
इतो परं यस्मा पच्चयपटिसेवनसामन्तजप्पनइरियापथसन्निस्सितवसेन महानिद्देसे तिविधं कुहनवत्थु आगतं. तस्मा तिविधम्पेतं दस्सेतुं पच्चयपटिसेवनसङ्खातेन वाति एवमादि आरद्धं. तत्थ चीवरादीहि निमन्तितस्स तदत्थिकस्सेव सतो पापिच्छतं निस्साय पटिक्खिपनेन, ते च गहपतिके अत्तनि सुप्पतिट्ठितसद्धे ञत्वा पुन तेसं ‘‘अहो अय्यो अप्पिच्छो न किञ्चि पटिग्गण्हितुं इच्छति, सुलद्धं वत नो अस्स सचे अप्पमत्तकम्पि किञ्चि पटिग्गण्हेय्या’’ति नानाविधेहि उपायेहि पणीतानि चीवरादीनि ¶ उपनेन्तानं तदनुग्गहकामतंयेव आविकत्वा पटिग्गहणेन च ततो पभुति अपि सकटभारेहि उपनामनहेतुभूतं विम्हापनं पच्चयपटिसेवनसङ्खातं कुहनवत्थूति वेदितब्बं. वुत्तञ्हेतं महानिद्देसे –
‘‘कतमं पच्चयपटिसेवनसङ्खातं कुहनवत्थु? इध गहपतिका भिक्खुं निमन्तेन्ति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारेहि. सो पापिच्छो इच्छापकतो अत्थिको चीवर…पे… परिक्खारानं भिय्योकम्यतं उपादाय चीवरं पच्चक्खाति. पिण्डपातं…पे… सेनासनं. गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं पच्चक्खाति. सो एवमाह – ‘किं समणस्स महग्घेन चीवरेन, एतं सारुप्पं यं समणो सुसाना वा सङ्कारकूटा वा पापणिका वा नन्तकानि उच्चिनित्वा सङ्घाटिं कत्वा धारेय्य. किं समणस्स महग्घेन पिण्डपातेन एतं सारुप्पं यं समणो उञ्छाचरियाय पिण्डियालोपेन जीविकं कप्पेय्य. किं समणस्स महग्घेन सेनासनेन, एतं सारुप्पं यं समणो रुक्खमूलिको वा अस्स अब्भोकासिको वा. किं समणस्स महग्घेन गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारेन, एतं सारुप्पं यं समणो पूतिमुत्तेन वा हरिटकीखण्डेन वा ओसधं करेय्या’ति. तदुपादाय लूखं चीवरं धारेति, लूखं पिण्डपातं परिभुञ्जति, लूखं सेनासनं पटिसेवति, लूखं गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं पटिसेवति, तमेनं गहपतिका एवं जानन्ति ‘अयं समणो अप्पिच्छो सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो आरद्धवीरियो धुतवादो’ति. भिय्यो भिय्यो निमन्तेन्ति चीवर…पे… परिक्खारेहि. सो एवमाह – ‘तिण्णं सम्मुखीभावा सद्धो कुलपुत्तो बहुं पुञ्ञं पसवति. सद्धाय सम्मुखीभावा सद्धो कुलपुत्तो बहुं पुञ्ञं ¶ पसवति. देय्यधम्मस्स…पे… दक्खिणेय्यानं सम्मुखीभावासद्धोकुलपुत्तो बहुं पुञ्ञं पसवति. तुम्हाकञ्चेवायं सद्धा अत्थि, देय्यधम्मो च संविज्जति, अहञ्च पटिग्गाहको, सचेहं न पटिग्गहेस्सामि, एवं तुम्हे पुञ्ञेन परिबाहिरा भविस्सन्ति, न मय्हं इमिना अत्थो. अपिच तुम्हाकंयेव अनुकम्पाय पटिग्गण्हामी’ति. तदुपादाय बहुम्पि चीवरं पटिग्गण्हाति. बहुम्पि पिण्डपातं…पे… भेसज्जपरिक्खारं पटिग्गण्हाति ¶ . या एवरूपा भाकुटिका भाकुटियं कुहना कुहायना कुहितत्तं, इदं पच्चयपटिसेवनसङ्खातं कुहनवत्थू’’ति (महानि. ८७).
पापिच्छस्सेव पन सतो उत्तरिमनुस्सधम्माधिगमपरिदीपनवाचाय तथा तथा विम्हापनं सामन्तजप्पनसङ्खातं कुहनवत्थूति वेदितब्बं. यथाह –
‘‘कतमं सामन्तजप्पनसङ्खातं कुहनवत्थु? इधेकच्चो पापिच्छो इच्छापकतो सम्भावनाधिप्पायो ‘एवं मं जनो सम्भावेस्सती’ति अरियधम्मसन्निस्सितं वाचं भासति ‘यो एवरूपं चीवरं धारेति, सो समणो महेसक्खो’ति भणति. ‘यो एवरूपं पत्तं लोहथालकं. धम्मकरणं परिस्सावनं कुञ्चिकं, कायबन्धनं उपाहनं धारेति, सो समणो महेसक्खो’ति भणति. यस्स एवरूपो उपज्झायो आचरियो समानुपज्झायको, समानाचरियको मित्तो सन्दिट्ठो सम्भत्तो सहायो. यो एवरूपे विहारे वसति अड्ढयोगे पासादे हम्मिये गुहायं लेणे कुटिया कूटागारे अट्टे माळे उद्दण्डे उपट्ठानसालायं मण्डपे रुक्खमूले वसति, सो समणो महेसक्खो’ति भणति. अथ वा ‘कोरजिककोरजिको भाकुटिकभाकुटिको कुहककुहको लपकलपको मुखसम्भाविको, अयं समणो इमासं एवरूपानं सन्तानं विहारसमापत्तीनं लाभी’ति तादिसं गम्भीरं गूळ्हं निपुणं पटिच्छन्नं लोकुत्तरं सुञ्ञतापटिसंयुत्तं कथं कथेसि. या एवरूपा भाकुटिका भाकुटियं कुहना कुहायना कुहितत्तं, इदं सामन्तजप्पनसङ्खातं कुहनवत्थू’’ति (महानि. ८७).
पापिच्छस्सेव पन सतो सम्भावनाधिप्पायकतेन इरियापथेन विम्हापनं इरियापथसन्निस्सितं कुहनवत्थूति वेदितब्बं. यथाह – ‘‘कतमं इरियापथसङ्खातं कुहनवत्थु. इधेकच्चो पापिच्छो इच्छापकतो सम्भावनाधिप्पायो ‘एवं मं जनो सम्भावेस्सती’ति गमनं सण्ठपेति ¶ , ठानं ¶ सण्ठपेति, निसज्जं सण्ठपेति, सयनं सण्ठपेति, पणिधाय गच्छति, पणिधाय तिट्ठति, पणिधाय निसीदति, पणिधाय सेय्यं कप्पेति, समाहितो विय गच्छति, समाहितो विय तिट्ठति, निसीदति, सेय्यं कप्पेति, आपाथकज्झायी च होति, या एवरूपा इरियापथस्स अट्ठपना ठपना सण्ठपना भाकुटिका भाकुटियं कुहना कुहायना कुहितत्तं, इदं वुच्चति इरियापथसङ्खातं कुहनवत्थू’’ति (महानि. ८७).
तत्थ पच्चयपटिसेवनसङ्खातेनाति पच्चयपटिसेवनन्ति एवं सङ्खातेन पच्चयपटिसेवनेन वा सङ्खातेन. सामन्तजप्पितेनाति समीपभणितेन. इरियापथस्स वाति चतुइरियापथस्स. अट्ठपनातिआदि ठपना, आदरेन वा ठपना. ठपनाति ठपनाकारो. सण्ठपनाति अभिसङ्खरणा, पासादिकभावकरणन्ति वुत्तं होति. भाकुटिकाति पधानपुरिमट्ठितभावदस्सनेन भाकुटिकरणं, मुखसङ्कोचोति वुत्तं होति. भाकुटिकरणं सीलमस्साति भाकुटिको. भाकुटिकस्स भावो भाकुटियं. कुहनाति विम्हापना. कुहस्स आयना कुहायना. कुहितस्स भावो कुहितत्तन्ति.
लपनानिद्देसे आलपनाति विहारं आगते मनुस्से दिस्वा ‘‘किमत्थाय भोन्तो आगता, किं भिक्खू निमन्तितुं, यदि एवं गच्छथ रे, अहं पच्छतो पत्तं गहेत्वा आगच्छामी’’ति एवं आदितोव लपना. अथ वा अत्तानं उपनेत्वा ‘‘अहं तिस्सो, मयि राजा पसन्नो, मयि असुको च असुको च राजमहामत्तो पसन्नो’’ति एवं अत्तुपनायिका लपना आलपना. लपनाति पुट्ठस्स सतो वुत्तप्पकारमेव लपनं. सल्लपनाति गहपतिकानं उक्कण्ठने भीतस्स ओकासं दत्वा दत्वा सुट्ठु लपना. उल्लपनाति महाकुटुम्बिको महानाविको महादानपतीति एवं उद्धं कत्वा लपना. समुल्लपनाति सब्बतोभागेन उद्धं कत्वा लपना.
उन्नहनाति ‘‘उपासका पुब्बे ईदिसे काले नवदानं देथ, इदानि किं न देथा’’ति एवं याव ‘‘दस्साम, भन्ते, ओकासं न लभामा’’तिआदीनि वदन्ति, ताव उद्धं उद्धं नहना, वेठनाति वुत्तं होति. अथ वा उच्छुहत्थं ¶ दिस्वा ‘‘कुतो आभतं उपासका’’ति पुच्छति. उच्छुखेत्ततो, भन्तेति. किं तत्थ उच्छु मधुरन्ति. खादित्वा, भन्ते, जानितब्बन्ति. ‘‘न, उपासक, भिक्खुस्स उच्छुं देथा’’ति वत्तुं वट्टतीति. या एवरूपा निब्बेठेन्तस्सापि वेठनकथा, सा उन्नहना. सब्बतोभागेन पुनप्पुनं उन्नहना समुन्नहना.
उक्काचनाति ¶ ‘‘एतं कुलं मंयेव जानाति. सचे एत्थ देय्यधम्मो उप्पज्जति, मय्हमेव देती’’ति एवं उक्खिपित्वा काचना उक्काचना, उद्दीपनाति वुत्तं होति. तेलकन्दरिकवत्थु चेत्थ वत्तब्बं. सब्बतोभागेन पन पुनप्पुनं उक्काचना समुक्काचना.
अनुप्पियभाणिताति सच्चानुरूपं धम्मानुरूपं वा अनपलोकेत्वा पुनप्पुनं पियभणनमेव. चाटुकम्यताति नीचवुत्तिता अत्तानं हेट्ठतो हेट्ठतो ठपेत्वा वत्तनं. मुग्गसूप्यताति मुग्गसूपसदिसता. यथा हि मुग्गेसु पच्चमानेसु कोचिदेव न पच्चति, अवसेसा पच्चन्ति, एवं यस्स पुग्गलस्स वचने किञ्चिदेव सच्चं होति, सेसं अलीकं, अयं पुग्गलो मुग्गसूप्योति वुच्चति. तस्स भावो मुग्गसूप्यता. पारिभट्यताति पारिभट्यभावो. यो हि कुलदारके धाति विय अङ्केन वा खन्धेन वा परिभटति, धारेतीति अत्थो. तस्स परिभटस्स कम्मं पारिभट्युं. पारिभट्यस्स भावो पारिभट्यताति.
नेमित्तिकतानिद्देसे निमित्तन्ति यंकिञ्चि परेसं पच्चयदानसञ्ञाजनकं कायवचीकम्मं. निमित्तकम्मन्ति खादनीयं गहेत्वा गच्छन्ते दिस्वा ‘‘किं खादनीयं लभित्था’’तिआदिना नयेन निमित्तकरणं. ओभासोति पच्चयपटिसंयुत्तकथा. ओभासकम्मन्ति वच्छपालके दिस्वा ‘‘किं इमे वच्छा खीरगोवच्छा उदाहु तक्कगोवच्छा’’ति पुच्छित्वा ‘‘खीरगोवच्छा, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘न खीरगोवच्छा, यदि खीरगोवच्छा सियुं, भिक्खूपि खीरं लभेय्यु’’न्ति एवमादिना नयेन तेसं दारकानं मातापितूनं निवेदेत्वा खीरदापनादिकं ओभासकरणं. सामन्तजप्पाति समीपं कत्वा जप्पनं. कुलूपकभिक्खु वत्थु चेत्थ वत्तब्बं.
कुलूपको ¶ किर भिक्खु भुञ्जितुकामो गेहं पविसित्वा निसीदि. तं दिस्वा अदातुकामा घरणी ‘‘तण्डुला नत्थी’’ति भणन्ती तण्डुले आहरितुकामा विय पटिविस्सकघरं गता. भिक्खुपि अन्तोगब्भं पविसित्वा ओलोकेन्तो कवाटकोणे उच्छुं, भाजने गुळं, पिटके लोणमच्छफाले, कुम्भियं तण्डुले, घटे घतं दिस्वा निक्खमित्वा निसीदि. घरणी ‘‘तण्डुले नालत्थ’’न्ति आगता. भिक्खु ‘‘उपासिके ‘अज्ज भिक्खा न सम्पज्जिस्सती’ति पटिकच्चेव निमित्तं अद्दस’’न्ति आह. किं, भन्तेति. कवाटकोणे निक्खित्तं उच्छुं विय सप्पं अद्दसं, ‘तं पहरिस्सामी’ति ओलोकेन्तो भाजने ठपितं गुळपिण्डं विय पासाणं, लेड्डुकेन पहटेन सप्पेन कतं पिटके निक्खित्तलोणमच्छफालसदिसं फणं, तस्स तं लेड्डुं डंसितुकामस्स ¶ कुम्भिया तण्डुलसदिसे दन्ते, अथस्स कुपितस्स घटे पक्खित्तघतसदिसं मुखतो निक्खमन्तं विसमिस्सकं खेळन्ति. सा ‘‘न सक्का मुण्डकं वञ्चेतु’’न्ति उच्छुं दत्वा ओदनं पचित्वा घतगुळमच्छेहि सद्धिं सब्बं अदासीति. एवं समीपं कत्वा जप्पनं सामन्तजप्पाति वेदितब्बं. परिकथाति यथा तं लभति तस्स परिवत्तेत्वा कथनन्ति.
निप्पेसिकतानिद्देसे अक्कोसनाति दसहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसनं. वम्भनाति परिभवित्वा कथनं. गरहणाति अस्सद्धो अप्पसन्नोतिआदिना नयेन दोसारोपना. उक्खेपनाति मा एतं एत्थ कथेथाति वाचाय उक्खिपनं. सब्बतोभागेन सवत्थुकं सहेतुकं कत्वा उक्खेपना समुक्खेपना. अथ वा अदेन्तं दिस्वा ‘‘अहो दानपती’’ति एवं उक्खिपनं उक्खेपना. महादानपतीति एवं सुट्ठु उक्खेपना समुक्खेपना. खिपनाति किं इमस्स जीवितं बीजभोजिनोति एवं उप्पण्डना. संखिपनाति किं इमं अदायकोति भणथ, यो निच्चकालं सब्बेसम्पि नत्थीति वचनं देतीति सुट्ठुतरं उप्पण्डना. पापनाति अदायकत्तस्स अवण्णस्स वा पापनं. सब्बतोभागेन पापना सम्पापना. अवण्णहारिकाति एवं मे अवण्णभयापि दस्सतीति गेहतो गेहं गामतो गामं जनपदतो जनपदं अवण्णहरणं. परपिट्ठिमंसिकताति पुरतो मधुरं भणित्वा परम्मुखे अवण्णभासिता. एसा हि अभिमुखं ओलोकेतुं ¶ असक्कोन्तस्स परम्मुखानं पिट्ठिमंसं खादनमिव होति, तस्मा परपिट्ठिमंसिकताति वुत्ता. अयं वुच्चति निप्पेसिकताति अयं यस्मा वेळुपेसिकाय विय अब्भङ्गं परस्स गुणं निप्पेसेति निपुञ्छति, यस्मा वा गन्धजातं निपिसित्वा गन्धमग्गना विय परगुणे निपिसित्वा विचुण्णेत्वा एसा लाभमग्गना होति, तस्मा निप्पेसिकताति वुच्चतीति.
लाभेन लाभं निजिगीसनतानिद्देसे निजिगीसनताति मग्गना. इतो लद्धन्ति इमम्हा गेहा लद्धं. अमुत्राति अमुकम्हि गेहे. एट्ठीति इच्छना. गवेट्ठीति मग्गना. परियेट्ठीति पुनप्पुनं मग्गना. आदितो पट्ठाय लद्धं लद्धं भिक्खं तत्र तत्र कुलदारकानं दत्वा अन्ते खीरयागुं लभित्वा गतभिक्खुवत्थु चेत्थ कथेतब्बं. एसनातिआदीनि एट्ठिआदीनमेव वेवचनानि, तस्मा एट्ठीति एसना. गवेट्ठीति गवेसना, परियेट्ठीति परियेसना. इच्चेवमेत्थ योजना वेदितब्बा. अयं कुहनादीनं अत्थो.
इदानि एवमादीनञ्च पापधम्मानन्ति एत्थ आदिसद्देन ‘‘यथा वा पनेके भोन्तो समणब्राह्मणा ¶ सद्धादेय्यानि भोजनानि भुञ्जित्वा ते एवरूपाय तिरच्छानविज्जाय मिच्छाजीवेन जीविकं कप्पेन्ति. सेय्यथिदं, अङ्गं, निमित्तं, उप्पातं, सुपिनं, लक्खणं, मूसिकच्छिन्नं, अग्गिहोमं, दब्बिहोम’’न्ति (दी. नि. १.२१) आदिना नयेन ब्रह्मजाले वुत्तानं अनेकेसं पापधम्मानं गहणं वेदितब्बं. इति य्वायं इमेसं आजीवहेतु पञ्ञत्तानं छन्नं सिक्खापदानं वीतिक्कमवसेन, इमेसञ्च ‘‘कुहना लपना नेमित्तिकता निप्पेसिकता लाभेन लाभं निजिगीसनता’’ति एवमादीनं पापधम्मानं वसेन पवत्तो मिच्छाजीवो, या तस्मा सब्बप्पकारापि मिच्छाजीवा विरति, इदं आजीवपारिसुद्धिसीलं. तत्रायं वचनत्थो. एतं आगम्म जीवन्तीति आजीवो. को सो, पच्चयपरियेसनवायामो. पारिसुद्धीति परिसुद्धता. आजीवस्स पारिसुद्धि आजीवपारिसुद्धि.
पच्चयसन्निस्सितसीलं
१८. यं पनेतं तदनन्तरं पच्चयसन्निस्सितसीलं वुत्तं, तत्थ पटिसङ्खा योनिसोति उपायेन पथेन पटिसङ्खाय ञत्वा, पच्चवेक्खित्वाति अत्थो ¶ . एत्थ च सीतस्स पटिघातायातिआदिना नयेन वुत्तपच्चवेक्खणमेव ‘‘योनिसो पटिसङ्खा’’ति वेदितब्बं. तत्थ चीवरन्ति अन्तरवासकादीसु यंकिञ्चि. पटिसेवतीति परिभुञ्जति, निवासेति वा पारुपति वा. यावदेवाति पयोजनावधिपरिच्छेदनियमवचनं, एत्तकमेव हि योगिनो चीवरपटिसेवने पयोजनं यदिदं सीतस्स पटिघातायातिआदि, न इतो भिय्यो. सीतस्साति अज्झत्तधातुक्खोभवसेन वा बहिद्धाउतुपरिणामनवसेन वा उप्पन्नस्स यस्स कस्सचि सीतस्स. पटिघातायाति पटिहननत्थं. यथा सरीरे आबाधं न उप्पादेति, एवं तस्स विनोदनत्थं. सीतब्भाहते हि सरीरे विक्खित्तचित्तो योनिसो पदहितुं न सक्कोति, तस्मा सीतस्स पटिघाताय चीवरं पटिसेवितब्बन्ति भगवा अनुञ्ञासि. एस नयो सब्बत्थ. केवलञ्हेत्थ उण्हस्साति अग्गिसन्तापस्स. तस्स वनदाहादीसु सम्भवो वेदितब्बो. डंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सानन्ति एत्थ पन डंसाति डंसनमक्खिका, अन्धमक्खिकातिपि वुच्चन्ति. मकसा मकसा एव. वाताति सरजअरजादिभेदा. आतपोति सूरियातपो. सरीसपाति ये केचि सरन्ता गच्छन्ति दीघजातिका सप्पादयो, तेसं दट्ठसम्फस्सो च फुट्ठसम्फस्सो चाति दुविधो सम्फस्सो, सोपि चीवरं पारुपित्वा निसिन्नं न बाधति, तस्मा तादिसेसु ठानेसु तेसं पटिघातत्थाय पटिसेवति. यावदेवाति पुन एतस्स वचनं नियतपयोजनावधिपरिच्छेददस्सनत्थं ¶ , हिरिकोपीनपटिच्छादनञ्हि नियतपयोजनं, इतरानि कदाचि कदाचि होन्ति. तत्थ हिरिकोपीनन्ति तं तं सम्बाधट्ठानं. यस्मिं यस्मिञ्हि अङ्गे विवरियमाने हिरी कुप्पति विनस्सति, तं तं हिरिं कोपनतो हिरिकोपीनन्ति वुच्चति. तस्स च हिरिकोपीनस्स पटिच्छादनत्थन्ति हिरिकोपीनपटिच्छादनत्थं. हिरिकोपीनं पटिच्छादनत्थन्तिपि पाठो.
पिण्डपातन्ति यंकिञ्चि आहारं. यो हि कोचि आहारो भिक्खुनो पिण्डोल्येन पत्ते पतितत्ता पिण्डपातोति वुच्चति. पिण्डानं वा पातो पिण्डपातो, तत्थ तत्थ लद्धानं भिक्खानं सन्निपातो समूहोति वुत्तं होति. नेव दवायाति न गामदारकादयो विय दवत्थं, कीळानिमित्तन्ति वुत्तं होति. न मदायाति न मुट्ठिकमल्लादयो विय मदत्थं, बलमदनिमित्तं पोरिसमदनिमित्तञ्चाति वुत्तं होति. न मण्डनायाति न अन्तेपुरिकवेसियादयो ¶ विय मण्डनत्थं, अङ्गपच्चङ्गानं पीणभावनिमित्तन्ति वुत्तं होति. न विभूसनायाति न नटनच्चकादयो विय विभूसनत्थं, पसन्नच्छविवण्णतानिमित्तन्ति वुत्तं होति. एत्थ च नेव दवायाति एतं मोहूपनिस्सयप्पहानत्थं वुत्तं. न मदायाति एतं दोसूपनिस्सयप्पहानत्थं. न मण्डनाय न विभूसनायाति एतं रागूपनिस्सयप्पहानत्थं. नेव दवाय न मदायाति चेतं अत्तनो संयोजनुप्पत्तिपटिसेधनत्थं. न मण्डनाय न विभूसनायाति एतं परस्सपि संयोजनुप्पत्तिपटिसेधनत्थं. चतूहिपि चेतेहि अयोनिसो पटिपत्तिया कामसुखल्लिकानुयोगस्स च पहानं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
यावदेवाति वुत्तत्थमेव. इमस्स कायस्साति एतस्स चतुमहाभूतिकस्स रूपकायस्स. ठितियाति पबन्धट्ठितत्थं. यापनायाति पवत्तिया अविच्छेदत्थं, चिरकालट्ठितत्थं वा. घरूपत्थम्भमिव हि जिण्णघरसामिको, अक्खब्भञ्जनमिव च साकटिको कायस्स ठितत्थं यापनत्थञ्चेस पिण्डपातं पटिसेवति, न दवमदमण्डनविभूसनत्थं. अपिच ठितीति जीवितिन्द्रियस्सेतं अधिवचनं, तस्मा इमस्स कायस्स ठितिया यापनायाति एत्तावता एतस्स कायस्स जीवितिन्द्रियपवत्तापनत्थन्तिपि वुत्तं होतीति वेदितब्बं. विहिंसूपरतियाति विहिंसा नाम जिघच्छा आबाधट्ठेन. तस्सा उपरमत्थम्पेस पिण्डपातं पटिसेवति, वणालेपनमिव उण्हसीतादीसु तप्पटिकारं विय च. ब्रह्मचरियानुग्गहायाति सकलसासनब्रह्मचरियस्स च मग्गब्रह्मचरियस्स च अनुग्गहत्थं. अयञ्हि पिण्डपातपटिसेवनपच्चया कायबलं निस्साय सिक्खत्तयानुयोगवसेन ¶ भवकन्तारनित्थरणत्थं पटिपज्जन्तो ब्रह्मचरियानुग्गहाय पटिसेवति, कन्तारनित्थरणत्थिका पुत्तमंसं (सं. नि. २.६३) विय, नदीनित्थरणत्थिका कुल्लं (म. नि. १.२४०) विय, समुद्दनित्थरणत्थिका नावमिव च.
इतिपुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामि नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामीति एतं इमिना पिण्डपातपटिसेवनेन पुराणञ्च जिघच्छावेदनं पटिहङ्खामि, नवञ्च वेदनं अपरिमितभोजनपच्चयं आहरहत्थकअलंसाटकतत्रवट्टककाकमासकभुत्तवमितकब्राह्मणानं अञ्ञतरो विय न उप्पादेस्सामीतिपि पटिसेवति, भेसज्जमिव गिलानो. अथ वा या अधुना असप्पायापरिमितभोजनं निस्साय पुराणकम्मपच्चयवसेन उप्पज्जनतो पुराणवेदनाति ¶ वुच्चति. सप्पायपरिमितभोजनेन तस्सा पच्चयं विनासेन्तो तं पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामि. या चायं अधुना कतं अयुत्तपरिभोगकम्मूपचयं निस्साय आयतिं उप्पज्जनतो नववेदनाति वुच्चति. युत्तपरिभोगवसेन तस्सा मूलं अनिब्बत्तेन्तो तं नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामीति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. एत्तावता युत्तपरिभोगसङ्गहो अत्तकिलमथानुयोगप्पहानं धम्मिकसुखापरिच्चागो च दीपितो होतीति वेदितब्बो.
यात्रा च मे भविस्सतीति परिमितपरिभोगेन जीवितिन्द्रियुपच्छेदकस्स इरियापथभञ्जकस्स वा परिस्सयस्स अभावतो चिरकालगमनसङ्खाता यात्रा च मे भविस्सति इमस्स पच्चयायत्तवुत्तिनो कायस्सातिपि पटिसेवति, याप्यरोगी विय तप्पच्चयं. अनवज्जता च फासुविहारो चाति अयुत्तपरियेसनपटिग्गहणपरिभोगपरिवज्जनेन अनवज्जता, परिमितपरिभोगेन फासुविहारो. असप्पायापरिमितपरिभोगपच्चया अरतितन्दीविजम्भिता. विञ्ञूगरहादिदोसाभावेन वा अनवज्जता, सप्पायपरिमितभोजनपच्चया कायबलसम्भवेन फासुविहारो. यावदत्थउदरावदेहकभोजनपरिवज्जनेन वा सेय्यसुखपस्ससुखमिद्धसुखानं पहानतो अनवज्जता, चतुपञ्चालोपमत्तऊनभोजनेन चतुइरियापथयोग्यभावपटिपादनतो फासुविहारो च मे भविस्सतीतिपि पटिसेवति. वुत्तम्पि हेतं –
‘‘चत्तारो पञ्च आलोपे, अभुत्वा उदकं पिवे;
अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’ति. (थेरगा. ९८३);
एत्तावता ¶ च पयोजनपरिग्गहो मज्झिमा च पटिपदा दीपिता होतीति वेदितब्बा.
सेनासनन्ति सेनञ्च आसनञ्च. यत्थ यत्थ हि सेति विहारे वा अड्ढयोगादिम्हि वा, तं सेनं. यत्थ यत्थ आसति निसीदति, तं आसनं. तं एकतो कत्वा सेनासनन्ति वुच्चति. उतुपरिस्सयविनोदनपटिसल्लानारामत्थन्ति परिसहनट्ठेन उतुयेव उतुपरिस्सयो. उतुपरिस्सयस्स ¶ विनोदनत्थञ्च पटिसल्लानारामत्थञ्च. यो सरीराबाधचित्तविक्खेपकरो असप्पायो उतु सेनासनपटिसेवनेन विनोदेतब्बो होति, तस्स विनोदनत्थं एकीभावसुखत्थञ्चाति वुत्तं होति. कामञ्च सीतपटिघातादिनाव उतुपरिस्सयविनोदनं वुत्तमेव. यथा पन चीवरपटिसेवने हिरिकोपीनपटिच्छादनं नियतपयोजनं, इतरानि कदाचि कदाचि भवन्तीति वुत्तं, एवमिधापि नियतं उतुपरिस्सयविनोदनं सन्धाय इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं. अथ वा अयं वुत्तप्पकारो उतु उतुयेव. परिस्सयो पन दुविधो पाकटपरिस्सयो च, पटिच्छन्नपरिस्सयो च (महानि. ५). तत्थ पाकटपरिस्सयो सीहब्यग्घादयो. पटिच्छन्नपरिस्सयो रागदोसादयो. ये यत्थ अपरिगुत्तिया च असप्पायरूपदस्सनादिना च आबाधं न करोन्ति, तं सेनासनं एवं जानित्वा पच्चवेक्खित्वा पटिसेवन्तो भिक्खु पटिसङ्खा योनिसो सेनासनं उतुपरिस्सयविनोदनत्थं पटिसेवतीति वेदितब्बो.
गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारन्ति एत्थ रोगस्स पटिअयनट्ठेन पच्चयो, पच्चनीकगमनट्ठेनाति अत्थो. यस्स कस्सचि सप्पायस्सेतं अधिवचनं. भिसक्कस्स कम्मं तेन अनुञ्ञातत्ताति भेसज्जं. गिलानपच्चयोव भेसज्जं गिलानपच्चयभेसज्जं, यंकिञ्चि गिलानस्स सप्पायं भिसक्ककम्मं तेलमधुफाणितादीति वुत्तं होति. परिक्खारोति पन ‘‘सत्तहि नगरपरिक्खारेहि सुपरिक्खतं होती’’ति (अ. नि. ७.६७) आदीसु परिवारो वुच्चति. ‘‘रथो सीलपरिक्खारो, झानक्खो चक्कवीरियो’’ति (सं. नि. ५.४) आदीसु अलङ्कारो. ‘‘ये च खो इमे पब्बजितेन जीवितपरिक्खारा समुदानेतब्बा’’ति (म. नि. १.१९१-१९२) आदीसु सम्भारो. इध पन सम्भारोपि परिवारोपि वट्टति. तञ्हि गिलानपच्चयभेसज्जं जीवितस्स परिवारोपि होति, जीवितनासकाबाधुप्पत्तिया अन्तरं अदत्वा रक्खणतो सम्भारोपि. यथा चिरं पवत्तति, एवमस्स कारणभावतो, तस्मा परिक्खारोति वुच्चति. एवं गिलानपच्चयभेसज्जञ्च तं परिक्खारो चाति गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारो. तं गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं. गिलानस्स यंकिञ्चि सप्पायं भिसक्कानुञ्ञातं तेलमधुफाणितादि ¶ जीवितपरिक्खारन्ति वुत्तं होति. उप्पन्नानन्ति ¶ जातानं भूतानं निब्बत्तानं. वेय्याबाधिकानन्ति एत्थ ब्याबाधोति धातुक्खोभो, तंसमुट्ठाना च कुट्ठगण्डपीळकादयो. ब्याबाधतो उप्पन्नत्ता वेय्याबाधिका. वेदनानन्ति दुक्खवेदना अकुसलविपाकवेदना. तासं वेय्याबाधिकानं वेदनानं. अब्याबज्झपरमतायाति निद्दुक्खपरमताय. याव तं दुक्खं सब्बं पहीनं होति तावाति अत्थो.
एवमिदं सङ्खेपतो पटिसङ्खा योनिसो पच्चयपरिभोगलक्खणं पच्चयसन्निस्सितसीलं वेदितब्बं. वचनत्थो पनेत्थ – चीवरादयो हि यस्मा ते पटिच्च निस्साय परिभुञ्जमाना पाणिनो अयन्ति पवत्तन्ति, तस्मा पच्चयाति वुच्चन्ति. ते पच्चये सन्निस्सितन्ति पच्चयसन्निस्सितं.
चतुपारिसुद्धिसम्पादनविधि
१९. एवमेतस्मिं चतुब्बिधे सीले सद्धाय पातिमोक्खसंवरो सम्पादेतब्बो. सद्धासाधनो हि सो, सावकविसयातीतत्ता सिक्खापदपञ्ञत्तिया. सिक्खापदपञ्ञत्तियाचनपटिक्खेपो चेत्थ निदस्सनं. तस्मा यथा पञ्ञत्तं सिक्खापदं अनवसेसं सद्धाय समादियित्वा जीवितेपि अपेक्खं अकरोन्तेन साधुकं सम्पादेतब्बं. वुत्तम्पि हेतं –
‘‘किकीव अण्डं चमरीव वालधिं,
पियंव पुत्तं नयनंव एककं;
तथेव सीलं अनुरक्खमानका,
सुपेसला होथ सदा सगारवा’’ति.
अपरम्पि वुत्तं – ‘‘एवमेव खो पहाराद यं मया सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तं मम सावका जीवितहेतुपि नातिक्कमन्ती’’ति (अ. नि. ८.१९). इमस्मिं च पनत्थे अटवियं चोरेहि बद्धथेरानं वत्थूनि वेदितब्बानि.
महावत्तनिअटवियं किर थेरं चोरा काळवल्लीहि बन्धित्वा निपज्जापेसुं. थेरो यथानिपन्नोव ¶ सत्तदिवसानि विपस्सनं वड्ढेत्वा अनागामिफलं पापुणित्वा तत्थेव कालं कत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्ति.
अपरम्पि ¶ थेरं तम्बपण्णिदीपे पूतिलताय बन्धित्वा निपज्जापेसुं. सो वनदाहे आगच्छन्ते वल्लिं अच्छिन्दित्वाव विपस्सनं पट्ठपेत्वा समसीसी हुत्वा परिनिब्बायि. दीघभाणकअभयत्थेरो पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं आगच्छन्तो दिस्वा थेरस्स सरीरं झापेत्वा चेतियं कारापेसि. तस्मा अञ्ञोपि सद्धो कुलपुत्तो –
पातिमोक्खं विसोधेन्तो, अप्पेव जीवितं जहे;
पञ्ञत्तं लोकनाथेन, न भिन्दे सीलसंवरं.
यथा च पातिमोक्खसंवरो सद्धाय, एवं सतिया इन्द्रियसंवरो सम्पादेतब्बो. सतिसाधनो हि सो, सतिया अधिट्ठितानं इन्द्रियानं अभिज्झादीहि अनन्वास्सवनीयतो. तस्मा ‘‘वरं, भिक्खवे, तत्ताय अयोसलाकाय आदित्ताय सम्पज्जलिताय सजोतिभूताय चक्खुन्द्रियं सम्पलिमट्ठं, न त्वेव चक्खुविञ्ञेय्येसु रूपेसु अनुब्यञ्जनसो निमित्तग्गाहो’’ति (सं. नि. ४.२३५) आदिना नयेन आदित्तपरियायं समनुस्सरित्वा रूपादीसु विसयेसु चक्खुद्वारादिपवत्तस्स विञ्ञाणस्स अभिज्झादीहि अन्वास्सवनीयं निमित्तादिग्गाहं असम्मुट्ठाय सतिया निसेधेन्तेन एस साधुकं सम्पादेतब्बो. एवं असम्पादिते हि एतस्मिं पातिमोक्खसंवरसीलम्पि अनद्धनियं होति अचिरट्ठितिकं, असंविहितसाखापरिवारमिव सस्सं. हञ्ञते चायं किलेसचोरेहि, विवटद्वारो विय गामो परस्स हारीहि. चित्तञ्चस्स रागो समतिविज्झति, दुच्छन्नमगारं वुट्ठि विय. वुत्तम्पि हेतं –
‘‘रूपेसु सद्देसु अथो रसेसु,
गन्धेसु फस्सेसु च रक्ख इन्द्रियं;
एते हि द्वारा विवटा अरक्खिता,
हनन्ति गामंव परस्स हारिनो’’.
‘‘यथा ¶ अगारं दुच्छन्नं, वुट्ठी समतिविज्झति;
एवं अभावितं चित्तं, रागो समतिविज्झती’’ति. (ध. प. १३);
सम्पादिते पन तस्मिं पातिमोक्खसंवरसीलम्पि अद्धनियं होति चिरट्ठितिकं, सुसंविहितसाखापरिवारमिव सस्सं. न हञ्ञते चायं किलेसचोरेहि ¶ , सुसंवुतद्वारो विय गामो परस्स हारीहि. न चस्स चित्तं रागो समतिविज्झति, सुच्छन्नमगारं वुट्ठि विय. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘रूपेसु सद्देसु अथो रसेसु,
गन्धेसु फस्सेसु च रक्ख इन्द्रियं;
एते हि द्वारा पिहिता सुसंवुता,
न हन्ति गामंव परस्स हारिनो’’.
‘‘यथा अगारं सुच्छन्नं, वुट्ठी न समतिविज्झति;
एवं सुभावितं चित्तं, रागो न समतिविज्झती’’ति. (ध. प. १४);
अयं पन अतिउक्कट्ठदेसना.
चित्तं नामेतं लहुपरिवत्तं, तस्मा उप्पन्नं रागं असुभमनसिकारेन विनोदेत्वा इन्द्रियसंवरो सम्पादेतब्बो, अधुनापब्बजितेन वङ्गीसत्थेरेन विय.
थेरस्स किर अधुनापब्बजितस्स पिण्डाय चरतो एकं इत्थिं दिस्वा रागो उप्पज्जति. ततो आनन्दत्थेरं आह –
‘‘कामरागेन डय्हामि, चित्तं मे परिडय्हति;
साधु निब्बापनं ब्रूहि, अनुकम्पाय गोतमा’’ति. (सं. नि. १.२१२; थेरगा. १२३२);
थेरो ¶ आह –
‘‘सञ्ञाय विपरियेसा, चित्तं ते परिडय्हति;
निमित्तं परिवज्जेहि, सुभं रागूपसञ्हितं;
असुभाय चित्तं भावेहि, एकग्गं सुसमाहितं. (सं. नि. १.२१२; थेरगा. १२३३-१२३४);
‘‘सङ्खारे परतो पस्स, दुक्खतो नो च अत्ततो;
निब्बापेहि महारागं, मा डय्हित्थो पुनप्पुन’’न्ति. (सं. नि. १.२१२);
थेरो रागं विनोदेत्वा पिण्डाय चरि. अपिच इन्द्रियसंवरपूरकेन भिक्खुना कुरण्डकमहालेणवासिना चित्तगुत्तत्थेरेन विय चोरकमहाविहारवासिना महामित्तत्थेरेन विय च भवितब्बं. कुरण्डकमहालेणे किर सत्तन्नं बुद्धानं अभिनिक्खमनचित्तकम्मं मनोरमं अहोसि, सम्बहुला भिक्खू सेनासनचारिकं आहिण्डन्ता चित्तकम्मं दिस्वा ‘‘मनोरमं, भन्ते ¶ , चित्तकम्म’’न्ति आहंसु. थेरो आह ‘‘अतिरेकसट्ठि मे, आवुसो, वस्सानि लेणे वसन्तस्स चित्तकम्मं अत्थीतिपि न जानामि, अज्ज दानि चक्खुमन्ते निस्साय ञात’’न्ति. थेरेन किर एत्तकं अद्धानं वसन्तेन चक्खुं उम्मीलेत्वा लेणं न उल्लोकितपुब्बं. लेणद्वारे चस्स महानागरुक्खोपि अहोसि. सोपि थेरेन उद्धं न उल्लोकितपुब्बो. अनुसंवच्छरं भूमियं केसरनिपातं दिस्वावस्स पुप्फितभावं जानाति.
राजा थेरस्स गुणसम्पत्तिं सुत्वा वन्दितुकामो तिक्खत्तुं पेसेत्वा अनागच्छन्ते थेरे तस्मिं गामे तरुणपुत्तानं इत्थीनं थने बन्धापेत्वा लञ्जापेसि ‘‘ताव दारका थञ्ञं मा लभिंसु, याव थेरो न आगच्छती’’ति. थेरो दारकानं अनुकम्पाय महागामं अगमासि. राजा सुत्वा ‘‘गच्छथ भणे, थेरं पवेसेथ सीलानि गण्हिस्सामी’’ति अन्तेपुरं अभिहरापेत्वा वन्दित्वा भोजेत्वा ‘‘अज्ज, भन्ते, ओकासो नत्थि, स्वे सीलानि गण्हिस्सामीति थेरस्स पत्तं गहेत्वा थोकं अनुगन्त्वा देविया सद्धिं वन्दित्वा निवत्ति. थेरो राजा वा वन्दतु देवी वा, ‘‘सुखी होतु, महाराजा’’ति वदति. एवं सत्तदिवसा गता. भिक्खू आहंसु ‘‘किं, भन्ते, तुम्हे रञ्ञेपि ¶ वन्दमाने देवियापि वन्दमानाय ‘‘सुखी होतु, महाराज’’इच्चेव वदथाति. थेरो ‘‘नाहं, आवुसो, राजाति वा देवीति वा ववत्थानं करोमी’’ति वत्वा सत्ताहातिक्कमेन ‘‘थेरस्स इध वासो दुक्खो’’ति रञ्ञा विस्सज्जितो कुरण्डकमहालेणं गन्त्वा रत्तिभागे चङ्कमं आरूहि. नागरुक्खे अधिवत्था देवता दण्डदीपिकं गहेत्वा अट्ठासि. अथस्स कम्मट्ठानं अतिपरिसुद्धं पाकटं अहोसि. थेरो ‘‘किं नु मे अज्ज कम्मट्ठानं अतिविय पकासती’’ति अत्तमनो मज्झिमयामसमनन्तरं सकलं पब्बतं उन्नादयन्तो अरहत्तं पापुणि. तस्मा अञ्ञोपि अत्तत्थकामो कुलपुत्तो –
मक्कटोव अरञ्ञम्हि, वने भन्तमिगो विय;
बालो विय च उत्रस्तो, न भवे लोललोचनो.
अधो खिपेय्य चक्खूनि, युगमत्तदसो सिया;
वनमक्कटलोलस्स, न चित्तस्स वसं वजे.
महामित्तत्थेरस्सापि ¶ मातु विसगण्डकरोगो उप्पज्जि, धीतापिस्सा भिक्खुनीसु पब्बजिता होति. सा तं आह – ‘‘गच्छ अय्ये, भातु सन्तिकं गन्त्वा मम अफासुकभावं आरोचेत्वा भेसज्जमाहरा’’ति. सा गन्त्वा आरोचेसि. थेरो आह – ‘‘नाहं मूलभेसज्जादीनि संहरित्वा भेसज्जं पचितुं जानामि, अपिच ते भेसज्जं आचिक्खिस्सं – ‘‘अहं यतो पब्बजितो, ततो पट्ठाय न मया लोभसहगतेन चित्तेन इन्द्रियानि भिन्दित्वा विसभागरूपं ओलोकितपुब्बं, इमिना सच्चवचनेन मातुया मे फासु होतु, गच्छ इदं वत्वा उपासिकाय सरीरं परिमज्जा’’ति. सा गन्त्वा इममत्थं आरोचेत्वा तथा अकासि. उपासिकाय तंखणंयेव गण्डो फेणपिण्डो विय विलीयित्वा अन्तरधायि, सा उट्ठहित्वा ‘‘सचे सम्मासम्बुद्धो धरेय्य, कस्मा मम पुत्तसदिसस्स भिक्खुनो जालविचित्रेन हत्थेन सीसं न परामसेय्या’’ति अत्तमनवाचं निच्छारेसि. तस्मा –
कुलपुत्तमानि अञ्ञोपि, पब्बजित्वान सासने;
मित्तत्थेरोव तिट्ठेय्य, वरे इन्द्रियसंवरे.
यथा ¶ पन इन्द्रियसंवरो सतिया, तथा वीरियेन आजीवपारिसुद्धि सम्पादेतब्बा. वीरियसाधना हि सा, सम्मारद्धवीरियस्स मिच्छाजीवप्पहानसम्भवतो. तस्मा अनेसनं अप्पतिरूपं पहाय वीरियेन पिण्डपातचरियादीहि सम्मा एसनाहि एसा सम्पादेतब्बा परिसुद्धुप्पादेयेव पच्चये पटिसेवमानेन अपरिसुद्धुप्पादे आसीविसे विय परिवज्जयता. तत्थ अपरिग्गहितधुतङ्गस्स सङ्घतो, गणतो, धम्मदेसनादीहि चस्स गुणेहि पसन्नानं गिहीनं सन्तिका उप्पन्ना पच्चया परिसुद्धुप्पादा नाम. पिण्डपातचरियादीहि पन अतिपरिसुद्धुप्पादायेव. परिग्गहितधुतङ्गस्स पिण्डपातचरियादीहि धुतगुणे चस्स पसन्नानं सन्तिका धुतङ्गनियमानुलोमेन उप्पन्ना परिसुद्धुप्पादा नाम. एकब्याधिवूपसमत्थञ्चस्स पूतिहरिटकीचतुमधुरेसु उप्पन्नेसु ‘‘चतुमधुरं अञ्ञेपि सब्रह्मचारिनो परिभुञ्जिस्सन्ती’’ति चिन्तेत्वा हरिटकीखण्डमेव परिभुञ्जमानस्स धुतङ्गसमादानं पतिरूपं होति. एस हि ‘‘उत्तमअरियवंसिको भिक्खू’’ति वुच्चति. ये पनेते चीवरादयो पच्चया, तेसु यस्स कस्सचि भिक्खुनो आजीवं परिसोधेन्तस्स ¶ चीवरे च पिण्डपाते च निमित्तोभासपरिकथाविञ्ञत्तियो न वट्टन्ति. सेनासने पन अपरिग्गहितधुतङ्गस्स निमित्तोभासपरिकथा वट्टन्ति. तत्थ निमित्तं नाम सेनासनत्थं भूमिपरिकम्मादीनि करोन्तस्स ‘‘किं, भन्ते, करियति, को कारापेती’’ति गिहीहि वुत्ते ‘‘न कोचि’’ति पटिवचनं, यं वा पनञ्ञम्पि एवरूपं निमित्तकम्मं. ओभासो नाम ‘‘उपासका तुम्हे कुहिं वसथा’’ति. पासादे, भन्तेति. ‘‘भिक्खूनं पन उपासका पासादो न वट्टती’’ति वचनं, यं वा पनञ्ञम्पि एवरूपं ओभासकम्मं. परिकथा नाम ‘‘भिक्खुसङ्घस्स सेनासनं सम्बाध’’न्ति वचनं, या वा पनञ्ञापि एवरूपा परियायकथा. भेसज्जे सब्बम्पि वट्टति. तथा उप्पन्नं पन भेसज्जं रोगे वूपसन्ते परिभुञ्जितुं वट्टति, न वट्टतीति.
तत्थ विनयधरा ‘‘भगवता द्वारं दिन्नं, तस्मा वट्टती’’ति वदन्ति. सुत्तन्तिका पन ‘‘किञ्चापि आपत्ति न होति, आजीवं पन कोपेति, तस्मा न वट्टति’’च्चेव वदन्ति.
यो पन भगवता अनुञ्ञातापि निमित्तोभासपरिकथाविञ्ञत्तियो अकरोन्तो अप्पिच्छतादिगुणेयेव निस्साय जीवितक्खयेपि पच्चुपट्ठिते अञ्ञत्रेव ओभासादीहि उप्पन्नपच्चये पटिसेवति, एस ‘‘परमसल्लेखवुत्ती’’ति वुच्चति, सेय्यथापि थेरो सारिपुत्तो.
सो किरायस्मा एकस्मिं समये पविवेकं ब्रूहयमानो महामोग्गल्लानत्थेरेन सद्धिं अञ्ञतरस्मिं ¶ अरञ्ञे विहरति, अथस्स एकस्मिं दिवसे उदरवाताबाधो उप्पज्जित्वा अतिदुक्खं जनेसि. महामोग्गल्लानत्थेरो सायन्हसमये तस्सायस्मतो उपट्ठानं गतो थेरं निपन्नं दिस्वा तं पवत्तिं पुच्छित्वा ‘‘पुब्बे ते, आवुसो, केन फासु होती’’ति पुच्छि. थेरो आह, ‘‘गिहिकाले मे, आवुसो, माता सप्पिमधुसक्करादीहि योजेत्वा असम्भिन्नखीरपायासं अदासि, तेन मे फासु अहोसी’’ति. सोपि आयस्मा ‘‘होतु, आवुसो, सचे मय्हं वा तुय्हं वा पुञ्ञं अत्थि, अप्पेव नाम स्वे लभिस्सामा’’ति आह.
इमं पन नेसं कथासल्लापं चङ्कमनकोटियं रुक्खे अधिवत्था देवता सुत्वा ‘‘स्वे अय्यस्स पायासं उप्पादेस्सामी’’ति तावदेव थेरस्स उपट्ठाककुलं ¶ गन्त्वा जेट्ठपुत्तस्स सरीरं आविसित्वा पीळं जनेसि. अथस्स तिकिच्छानिमित्तं सन्निपतिते ञातके आह – ‘‘सचे स्वे थेरस्स एवरूपं नाम पायासं पटियादेथ, तं मुञ्चिस्सामी’’ति. ते ‘‘तया अवुत्तेपि मयं थेरानं निबद्धं भिक्खं देमा’’ति वत्वा दुतियदिवसे तथारूपं पायासं पटियादियिंसु.
महामोग्गल्लानत्थेरो पातोव आगन्त्वा ‘‘आवुसो, याव अहं पिण्डाय चरित्वा आगच्छामि, ताव इधेव होही’’ति वत्वा गामं पाविसि. ते मनुस्सा पच्चुग्गन्त्वा थेरस्स पत्तं गहेत्वा वुत्तप्पकारस्स पायासस्स पूरेत्वा अदंसु. थेरो गमनाकारं दस्सेसि. ते ‘‘भुञ्जथ – भन्ते, तुम्हे, अपरम्पि दस्सामा’’ति थेरं भोजेत्वा पुन पत्तपूरं अदंसु. थेरो गन्त्वा ‘‘हन्दावुसो सारिपुत्त, परिभुञ्जा’’ति उपनामेसि. थेरोपि तं दिस्वा ‘‘अतिमनापो पायासो, कथं नु खो उप्पन्नो’’ति चिन्तेन्तो तस्स उप्पत्तिमूलं दिस्वा आह – ‘‘आवुसो मोग्गल्लान, अपरिभोगारहो पिण्डपातो’’ति. सोपायस्मा ‘‘मादिसेन नाम आभतं पिण्डपातं न परिभुञ्जती’’ति चित्तम्पि अनुप्पादेत्वा एकवचनेनेव पत्तं मुखवट्टियं गहेत्वा एकमन्ते निकुज्जेसि. पायासस्स सह भूमियं पतिट्ठाना थेरस्स आबाधो अन्तरधायि, ततो पट्ठाय पञ्चचत्तालीस वस्सानि न पुन उप्पज्जि. ततो महामोग्गल्लानं आह – ‘‘आवुसो, वचीविञ्ञत्तिं निस्साय उप्पन्नो पायासो अन्तेसु निक्खमित्वा भूमियं चरन्तेसुपि परिभुञ्जितुं अयुत्तरूपो’’ति. इमञ्च उदानं उदानेसि –
‘‘वचीविञ्ञत्तिविप्फारा, उप्पन्नं मधुपायसं;
सचे भुत्तो भवेय्याहं, साजीवो गरहितो मम.
‘‘यदिपि ¶ मे अन्तगुणं, निक्खमित्वा बहि चरे;
नेव भिन्देय्यं आजीवं, चजमानोपि जीवितं.
‘‘आराधेमि सकं चित्तं, विवज्जेमि अनेसनं;
नाहं बुद्धप्पटिकुट्ठं, काहामि च अनेसन’’न्ति.
चिरगुम्बवासिकअम्बखादकमहातिस्सत्थेरवत्थुपि चेत्थ कथेतब्बं. एवं सब्बथापि.
‘‘अनेसनाय ¶ चित्तम्पि, अजनेत्वा विचक्खणो;
आजीवं परिसोधेय्य, सद्धापब्बजितो यती’’ति.
यथा च वीरियेन आजीवपारिसुद्धि, तथा पच्चयसन्निस्सितसीलं पञ्ञाय सम्पादेतब्बं. पञ्ञासाधनं हि तं, पञ्ञवतो पच्चयेसु आदीनवानिसंसदस्सनसमत्थभावतो. तस्मा पहाय पच्चयगेधं धम्मेन समेन उप्पन्ने पच्चये यथावुत्तेन विधिना पञ्ञाय पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जन्तेन सम्पादेतब्बं.
तत्थ दुविधं पच्चवेक्खणं पच्चयानं पटिलाभकाले, परिभोगकाले च. पटिलाभकालेपि हि धातुवसेन वा पटिकूलवसेन वा पच्चवेक्खित्वा ठपितानि चीवरादीनि ततो उत्तरि परिभुञ्जन्तस्स अनवज्जोव परिभोगो, परिभोगकालेपि. तत्रायं सन्निट्ठानकरो विनिच्छयो –
चत्तारो हि परिभोगा थेय्यपरिभोगो, इणपरिभोगो, दायज्जपरिभोगो, सामिपरिभोगोति. तत्र सङ्घमज्झेपि निसीदित्वा परिभुञ्जन्तस्स दुस्सीलस्स परिभोगो थेय्यपरिभोगो नाम. सीलवतो अपच्चवेक्खित्वा परिभोगो इणपरिभोगो नाम. तस्मा चीवरं परिभोगे परिभोगे पच्चवेक्खितब्बं, पिण्डपातो आलोपे आलोपे, तथा असक्कोन्तेन पुरेभत्तपच्छाभत्तपुरिमयाममज्झिमयामपच्छिमयामेसु. सचस्स अपच्चवेक्खतोव अरुणं उग्गच्छति, इणपरिभोगट्ठाने तिट्ठति. सेनासनम्पि परिभोगे परिभोगे पच्चवेक्खितब्बं. भेसज्जस्स पटिग्गहणेपि परिभोगेपि सतिपच्चयताव वट्टति. एवं सन्तेपि पटिग्गहणे सतिं कत्वा ¶ परिभोगे अकरोन्तस्सेव आपत्ति, पटिग्गहणे पन सतिं अकत्वा परिभोगे करोन्तस्स अनापत्ति.
चतुब्बिधा हि सुद्धि देसनासुद्धि, संवरसुद्धि, परियेट्ठिसुद्धि, पच्चवेक्खणसुद्धीति. तत्थ देसनासुद्धि नाम पातिमोक्खसंवरसीलं. तञ्हि देसनाय सुज्झनतो देसनासुद्धीति वुच्चति. संवरसुद्धि नाम इन्द्रियसंवरसीलं. तञ्हि ‘‘न पुन एवं करिस्सामी’’ति चित्ताधिट्ठानसंवरेनेव सुज्झनतो संवरसुद्धीति वुच्चति. परियेट्ठिसुद्धि नाम आजीवपारिसुद्धिसीलं. तञ्हि अनेसनं पहाय धम्मेन समेन पच्चये उप्पादेन्तस्स परियेसनाय सुद्धत्ता परियेट्ठिसुद्धीति ¶ वुच्चति. पच्चवेक्खणसुद्धि नाम पच्चयसन्निस्सितसीलं. तञ्हि वुत्तप्पकारेन पच्चवेक्खणेन सुज्झनतो पच्चवेक्खणसुद्धीति वुच्चति. तेन वुत्तं ‘‘पटिग्गहणे पन सतिं अकत्वा परिभोगे करोन्तस्स अनापत्ती’’ति.
सत्तन्नं सेक्खानं पच्चयपरिभोगो दायज्जपरिभोगो नाम. ते हि भगवतो पुत्ता, तस्मा पितुसन्तकानं पच्चयानं दायादा हुत्वा ते पच्चये परिभुञ्जन्ति. किंपनेते भगवतो पच्चये परिभुञ्जन्ति, उदाहु गिहीनं पच्चये परिभुञ्जन्तीति. गिहीहि दिन्नापि भगवता अनुञ्ञातत्ता भगवतो सन्तका होन्ति, तस्मा भगवतो पच्चये परिभुञ्जन्तीति वेदितब्बा. धम्मदायादसुत्तञ्चेत्थ साधकं.
खीणासवानं परिभोगो सामिपरिभोगो नाम. ते हि तण्हाय दासब्यं अतीतत्ता सामिनो हुत्वा परिभुञ्जन्ति.
इमेसु परिभोगेसु सामिपरिभोगो च दायज्जपरिभोगो च सब्बेसं वट्टति. इणपरिभोगो न वट्टति. थेय्यपरिभोगे कथायेव नत्थि. यो पनायं सीलवतो पच्चवेक्खितपरिभोगो, सो इणपरिभोगस्स पच्चनीकत्ता आणण्यपरिभोगो वा होति, दायज्जपरिभोगेयेव वा सङ्गहं गच्छति. सीलवापि हि इमाय सिक्खाय समन्नागतत्ता सेक्खोत्वेव सङ्ख्यं गच्छति. इमेसु पन परिभोगेसु यस्मा सामिपरिभोगो अग्गो, तस्मा तं पत्थयमानेन भिक्खुना वुत्तप्पकाराय पच्चवेक्खणाय पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जन्तेन पच्चयसन्निस्सितसीलं सम्पादेतब्बं. एवं करोन्तो हि किच्चकारी होति. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘पिण्डं ¶ विहारं सयनासनञ्च,
आपञ्च सङ्घाटिरजूपवाहनं;
सुत्वान धम्मं सुगतेन देसितं,
सङ्खाय सेवे वरपञ्ञसावको.
‘‘तस्मा ¶ हि पिण्डे सयनासने च,
आपे च सङ्घाटिरजूपवाहने;
एतेसु धम्मेसु अनूपलित्तो,
भिक्खु यथा पोक्खरे वारिबिन्दु. (सु. नि. ३९३-३९४);
‘‘कालेन लद्धा परतो अनुग्गहा,
खज्जेसु भोज्जेसु च सायनेसु च;
मत्तं स जञ्ञा सततं उपट्ठितो,
वणस्स आलेपनरूहने यथा.
‘‘कन्तारे पुत्तमंसंव, अक्खस्सब्भञ्जनं यथा;
एवं आहारे आहारं, यापनत्थममुच्छितो’’ति.
इमस्स च पच्चयसन्निस्सितसीलस्स परिपूरकारिताय भागिनेय्यसङ्घरक्खितसामणेरस्स वत्थु कथेतब्बं. सो हि सम्मा पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जि. यथाह –
‘‘उपज्झायो मं भुञ्जमानं, सालिकूरं सुनिब्बुतं;
मा हेव त्वं सामणेर, जिव्हं झापेसि असञ्ञतो.
‘‘उपज्झायस्स वचो सुत्वा, संवेगमलभिं तदा;
एकासने निसीदित्वा, अरहत्तं अपापुणिं.
‘‘सोहं ¶ परिपुण्णसङ्कप्पो, चन्दो पन्नरसो यथा;
सब्बासवपरिक्खीणो, नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति.
‘‘तस्मा अञ्ञोपि दुक्खस्स, पत्थयन्तो परिक्खयं;
योनिसो पच्चवेक्खित्वा, पटिसेवेथ पच्चये’’ति.
एवं पातिमोक्खसंवरसीलादिवसेन चतुब्बिधं.
पठमसीलपञ्चकं
२०. पञ्चविधकोट्ठासस्स पठमपञ्चके अनुपसम्पन्नसीलादिवसेन अत्थो वेदितब्बो. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं –
‘‘कतमं ¶ परियन्तपारिसुद्धिसीलं? अनुपसम्पन्नानं परियन्तसिक्खापदानं, इदं परियन्तपारिसुद्धिसीलं. कतमं अपरियन्तपारिसुद्धिसीलं? उपसम्पन्नानं अपरियन्तसिक्खापदानं, इदं अपरियन्तपारिसुद्धिसीलं. कतमं परिपुण्णपारिसुद्धिसीलं? पुथुज्जनकल्याणकानं कुसलधम्मे युत्तानं सेक्खपरियन्ते परिपूरकारीनं काये च जीविते च अनपेक्खानं परिच्चत्तजीवितानं, इदं परिपुण्णपारिसुद्धिसीलं. कतमं अपरामट्ठपारिसुद्धिसीलं? सत्तन्नं सेक्खानं, इदं अपरामट्ठपारिसुद्धिसीलं. कतमं पटिप्पस्सद्धिपारिसुद्धिसीलं? तथागतसावकानं खीणासवानं पच्चेकबुद्धानं तथागतानं अरहन्तानं सम्मासम्बुद्धानं, इदं पटिप्पस्सद्धिपारिसुद्धिसील’’न्ति (पटि. म. १.३७).
तत्थ अनुपसम्पन्नानं सीलं गणनवसेन सपरियन्तत्ता परियन्तपारिसुद्धिसीलन्ति वेदितब्बं. उपसम्पन्नानं –
‘‘नव कोटिसहस्सानि, असीतिसतकोटियो;
पञ्ञाससतसहस्सानि, छत्तिंसा च पुनापरे.
‘‘एते ¶ संवरविनया, सम्बुद्धेन पकासिता;
पेय्यालमुखेन निद्दिट्ठा, सिक्खा विनयसंवरे’’ति. –
एवं गणनवसेन सपरियन्तम्पि अनवसेसवसेन समादानभावञ्च लाभयसञातिअङ्गजीवितवसेन अदिट्ठपरियन्तभावञ्च सन्धाय अपरियन्तपारिसुद्धिसीलन्ति वुत्तं, चिरगुम्बवासिकअम्बखादकमहातिस्सत्थेरस्स सीलमिव. तथा हि सो आयस्मा –
‘‘धनं चजे अङ्गवरस्स हेतु, अङ्गं चजे जीवितं रक्खमानो;
अङ्गं धनं जीवितञ्चापि सब्बं, चजे नरो धम्ममनुस्सरन्तो’’ति. –
इमं सप्पुरिसानुस्सतिं अविजहन्तो जीवितसंसयेपि सिक्खापदं अवीतिक्कम्म तदेव अपरियन्तपारिसुद्धिसीलं निस्साय उपासकस्स पिट्ठिगतोव अरहत्तं पापुणि. यथाह –
‘‘न पिता नपि ते माता, न ञाति नपि बन्धवो;
करोतेतादिसं किच्चं, सीलवन्तस्स कारणा.
संवेगं ¶ जनयित्वान, सम्मसित्वान योनिसो;
तस्स पिट्ठिगतो सन्तो, अरहत्तं अपापुणी’’ति.
पुथुज्जनकल्याणकानं सीलं उपसम्पदतो पट्ठाय सुधोतजातिमणि विय सुपरिकम्मकतसुवण्णं विय च अतिपरिसुद्धत्ता चित्तुप्पादमत्तकेनपि मलेन विरहितं अरहत्तस्सेव पदट्ठानं होति, तस्मा परिपुण्णपारिसुद्धीति वुच्चति, महासङ्घरक्खितभागिनेय्यसङ्घरक्खितत्थेरानं विय.
महासङ्घरक्खितत्थेरं किर अतिक्कन्तसट्ठिवस्सं मरणमञ्चे निपन्नं भिक्खुसङ्घो लोकुत्तराधिगमं पुच्छि. थेरो ‘‘नत्थि मे लोकुत्तरधम्मो’’ति आह. अथस्स उपट्ठाको दहरभिक्खु आह – ‘‘भन्ते, तुम्हे परिनिब्बुताति समन्ता द्वादसयोजना मनुस्सा सन्निपतिता, तुम्हाकं पुथुज्जनकालकिरियाय महाजनस्स विप्पटिसारो भविस्सती’’ति. आवुसो, अहं ‘‘मेत्तेय्यं भगवन्तं पस्सिस्सामी’’ति न विपस्सनं पट्ठपेसिं. तेन हि मं निसीदापेत्वा ¶ ओकासं करोहीति. सो थेरं निसीदापेत्वा बहि निक्खन्तो. थेरो तस्स सह निक्खमनाव अरहत्तं पत्वा अच्छरिकाय सञ्ञं अदासि. सङ्घो सन्निपतित्वा आह – ‘‘भन्ते, एवरूपे मरणकाले लोकुत्तरधम्मं निब्बत्तेन्ता दुक्करं करित्था’’ति. नावुसो एतं दुक्करं, अपिच वो दुक्करं आचिक्खिस्सामि – ‘‘अहं, आवुसो, पब्बजितकालतो पट्ठाय असतिया अञ्ञाणपकतं कम्मं नाम न पस्सामी’’ति. भागिनेय्योपिस्स पञ्ञासवस्सकाले एवमेव अरहत्तं पापुणीति.
‘‘अप्पस्सुतोपि चे होति, सीलेसु असमाहितो;
उभयेन नं गरहन्ति, सीलतो च सुतेन च.
‘‘अप्पस्सुतोपि चे होति, सीलेसु सुसमाहितो;
सीलतो नं पसंसन्ति, तस्स सम्पज्जते सुतं.
‘‘बहुस्सुतोपि चे होति, सीलेसु असमाहितो;
सीलतो नं गरहन्ति, नास्स सम्पज्जते सुतं.
‘‘बहुस्सुतोपि चे होति, सीलेसु सुसमाहितो;
उभयेन नं पसंसन्ति, सीलतो च सुतेन च.
‘‘बहुस्सुतं ¶ धम्मधरं, सप्पञ्ञं बुद्धसावकं;
नेक्खं जम्बोनदस्सेव, को तं निन्दितुमरहति;
देवापि नं पसंसन्ति, ब्रह्मुनापि पसंसितो’’ति. (अ. नि. ४.६);
सेक्खानं पन सीलं दिट्ठिवसेन अपरामट्ठत्ता, पुथुज्जनानं वा पन रागवसेन अपरामट्ठसीलं अपरामट्ठपारिसुद्धीति वेदितब्बं, कुटुम्बियपुत्ततिस्सत्थेरस्स सीलं विय. सो हि आयस्मा तथारूपं सीलं निस्साय अरहत्ते पतिट्ठातुकामो वेरिके आह –
‘‘उभो ¶ पादानि भिन्दित्वा, सञ्ञपेस्सामि वो अहं;
अट्टियामि हरायामि, सरागमरणं अह’’न्ति.
‘‘एवाहं चिन्तयित्वान, सम्मसित्वान योनिसो;
सम्पत्ते अरुणुग्गम्हि, अरहत्तं अपापुणि’’न्ति. (दी. नि. अट्ठ. २.३७३);
अञ्ञतरोपि महाथेरो बाळ्हगिलानो सहत्था आहारम्पि परिभुञ्जितुं असक्कोन्तो सके मुत्तकरीसे पलिपन्नो सम्परिवत्तति, तं दिस्वा अञ्ञतरो दहरो ‘‘अहो दुक्खा जीवितसङ्खारा’’ति आह. तमेनं महाथेरो आह – ‘‘अहं, आवुसो, इदानि मिय्यमानो सग्गसम्पत्तिं लभिस्सामि, नत्थि मे एत्थ संसयो, इमं पन सीलं भिन्दित्वा लद्धसम्पत्ति नाम सिक्खं पच्चक्खाय पटिलद्धगिहिभावसदिसी’’ति वत्वा ‘‘सीलेनेव सद्धिं मरिस्सामी’’ति तत्थेव निपन्नो तमेव रोगं सम्मसन्तो अरहत्तं पत्वा भिक्खुसङ्घस्स इमाहि गाथाहि ब्याकासि –
‘‘फुट्ठस्स मे अञ्ञतरेन ब्याधिना,
रोगेन बाळ्हं दुखितस्स रुप्पतो;
परिसुस्सति खिप्पमिदं कळेवरं,
पुप्फं यथा पंसुनि आतपे कतं.
‘‘अजञ्ञं जञ्ञसङ्खातं, असुचिं सुचिसम्मतं;
नानाकुणपपरिपूरं, जञ्ञरूपं अपस्सतो.
‘‘धिरत्थु ¶ मं आतुरं पूतिकायं, दुग्गन्धियं असुचि ब्याधिधम्मं;
यत्थप्पमत्ता अधिमुच्छिता पजा, हापेन्ति मग्गं सुगतूपपत्तिया’’ति.
अरहन्तादीनं पन सीलं सब्बदरथप्पटिप्पस्सद्धिया परिसुद्धत्ता पटिप्पस्सद्धिपारिसुद्धीति वेदितब्बं. एवं परियन्तपारिसुद्धिआदिवसेन पञ्चविधं.
दुतियसीलपञ्चकं
दुतियपञ्चके ¶ पाणातिपातादीनं पहानादिवसेन अत्थो वेदितब्बो. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं –
‘‘पञ्च सीलानि पाणातिपातस्स पहानं सीलं, वेरमणी सीलं, चेतना सीलं, संवरो सीलं, अवीतिक्कमो सीलं. अदिन्नादानस्स, कामेसुमिच्छाचारस्स, मुसावादस्स, पिसुणाय वाचाय, फरुसाय वाचाय, सम्फप्पलापस्स, अभिज्झाय, ब्यापादस्स, मिच्छादिट्ठिया, नेक्खम्मेन कामच्छन्दस्स, अब्यापादेन ब्यापादस्स, आलोकसञ्ञाय थिनमिद्धस्स, अविक्खेपेन उद्धच्चस्स, धम्मववत्थानेन विचिकिच्छाय, ञाणेन अविज्जाय, पामोज्जेन अरतिया, पठमेन झानेन नीवरणानं, दुतियेन झानेन वितक्कविचारानं, ततियेन झानेन पीतिया, चतुत्थेन झानेन सुखदुक्खानं, आकासानञ्चायतनसमापत्तिया रूपसञ्ञाय पटिघसञ्ञाय नानत्तसञ्ञाय, विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिया आकासानञ्चायतनसञ्ञाय, आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिया विञ्ञाणञ्चायतनसञ्ञाय, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिया आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञाय, अनिच्चानुपस्सनाय निच्चसञ्ञाय, दुक्खानुपस्सनाय सुखसञ्ञाय, अनत्तानुपस्सनाय अत्तसञ्ञाय, निब्बिदानुपस्सनाय नन्दिया, विरागानुपस्सनाय रागस्स, निरोधानुपस्सनाय समुदयस्स, पटिनिस्सग्गानुपस्सनाय आदानस्स, खयानुपस्सनाय घनसञ्ञाय, वयानुपस्सनाय आयूहनस्स, विपरिणामानुपस्सनाय धुवसञ्ञाय, अनिमित्तानुपस्सनाय निमित्तस्स, अप्पणिहितानुपस्सनाय पणिधिया, सुञ्ञतानुपस्सनाय अभिनिवेसस्स, अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनाय सारादानाभिनिवेसस्स, यथाभूतञाणदस्सनेन सम्मोहाभिनिवेसस्स, आदीनवानुपस्सनाय आलयाभिनिवेसस्स, पटिसङ्खानुपस्सनाय अप्पटिसङ्खाय, विवट्टनानुपस्सनाय सञ्ञोगाभिनिवेसस्स, सोतापत्तिमग्गेन दिट्ठेकट्ठानं ¶ किलेसानं, सकदागामिमग्गेन ओळारिकानं किलेसानं, अनागामिमग्गेन अणुसहगतानं किलेसानं, अरहत्तमग्गेन सब्बकिलेसानं पहानं सीलं, वेरमणी, चेतना, संवरो, अवीतिक्कमो सीलं. एवरूपानि सीलानि चित्तस्स अविप्पटिसाराय संवत्तन्ति, पामोज्जाय संवत्तन्ति, पीतिया संवत्तन्ति, पस्सद्धिया संवत्तन्ति, सोमनस्साय संवत्तन्ति, आसेवनाय संवत्तन्ति, भावनाय संवत्तन्ति, बहुलीकम्माय संवत्तन्ति, अलङ्काराय संवत्तन्ति, परिक्खाराय संवत्तन्ति, परिवाराय संवत्तन्ति, पारिपूरिया संवत्तन्ति, एकन्तनिब्बिदाय विरागाय ¶ निरोधाय उपसमाय अभिञ्ञाय सम्बोधाय निब्बानाय संवत्तन्ती’’ति (पटि. म. १.४१).
एत्थ च पहानन्ति कोचि धम्मो नाम नत्थि अञ्ञत्र वुत्तप्पकारानं पाणातिपातादीनं अनुप्पादमत्ततो. यस्मा पन तं तं पहानं तस्स तस्स कुसलधम्मस्स पतिट्ठानट्ठेन उपधारणं होति, विकम्पाभावकरणेन च समादानं. तस्मा पुब्बे वुत्तेनेव उपधारणसमाधानसङ्खातेन सीलनट्ठेन सीलन्ति वुत्तं. इतरे चत्तारो धम्मा ततो ततो वेरमणिवसेन, तस्स तस्स संवरवसेन, तदुभयसम्पयुत्तचेतनावसेन, तं तं अवीतिक्कमन्तस्स अवीतिक्कमनवसेन च चेतसो पवत्तिसब्भावं सन्धाय वुत्ता. सीलट्ठो पन तेसं पुब्बे पकासितोयेवाति. एवं पहानसीलादिवसेन पञ्चविधं.
एत्तावता च किं सीलं? केनट्ठेन सीलं? कानस्स लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानि? किमानिसंसं सीलं? कतिविधं चेतं सीलन्ति? इमेसं पञ्हानं विस्सज्जनं निट्ठितं.
सीलसंकिलेसवोदानं
२१. यं पन वुत्तं ‘‘को चस्स संकिलेसो, किं वोदान’’न्ति. तत्र वदाम – खण्डादिभावो सीलस्स संकिलेसो, अखण्डादिभावो वोदानं. सो पन खण्डादिभावो लाभयसादिहेतुकेन भेदेन च सत्तविधमेथुनसंयोगेन च सङ्गहितो.
तथा हि यस्स सत्तसु आपत्तिक्खन्धेसु आदिम्हि वा अन्ते वा सिक्खापदं भिन्नं होति, तस्स सीलं परियन्ते छिन्नसाटको विय खण्डं नाम ¶ होति. यस्स पन वेमज्झे भिन्नं, तस्स मज्झे छिद्दसाटको विय छिद्दं नाम होति. यस्स पटिपाटिया द्वे तीणि भिन्नानि, तस्स पिट्ठिया वा कुच्छिया वा उट्ठितेन विसभागवण्णेन काळरत्तादीनं अञ्ञतरसरीरवण्णा गावी विय सबलं नाम होति. यस्स अन्तरन्तरा भिन्नानि, तस्स अन्तरन्तरा विसभागवण्णबिन्दुविचित्रा गावी विय कम्मासं नाम होति. एवं ताव लाभादिहेतुकेन भेदेन खण्डादिभावो होति.
एवं ¶ सत्तविधमेथुनसंयोगवसेन. वुत्तञ्हि भगवता –
‘‘इध, ब्राह्मण, एकच्चो समणो वा ब्राह्मणो वा सम्मा ब्रह्मचारी पटिजानमानो न हेव खो मातुगामेन सद्धिं द्वयंद्वयसमापत्तिं समापज्जति, अपिच खो मातुगामस्स उच्छादनं परिमद्दनं न्हापनं सम्बाहनं सादियति, सो तदस्सादेति, तं निकामेति, तेन च वित्तिं आपज्जति, इदम्पि खो, ब्राह्मण, ब्रह्मचरियस्स खण्डम्पि छिद्दम्पि सबलम्पि कम्मासम्पि. अयं वुच्चति, ब्राह्मण, अपरिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरति संयुत्तो मेथुनेन संयोगेन, न परिमुच्चति जातिया. जराय मरणेन…पे… न परिमुच्चति दुक्खस्माति वदामि.
‘‘पुन चपरं, ब्राह्मण, इधेकच्चो समणो वा…पे… पटिजानमानो न हेव खो मातुगामेन सद्धिं द्वयं द्वयसमापत्तिं समापज्जति. नपि मातुगामस्स उच्छादनं…पे… सादियति. अपिच खो मातुगामेन सद्धिं सञ्जग्घति संकीळति संकेलायति, सो तदस्सादेति…पे… न परिमुच्चति दुक्खस्माति वदामि.
‘‘पुन चपरं, ब्राह्मण, इधेकच्चो समणो वा…पे… न हेव खो मातुगामेन सद्धिं द्वयं द्वयसमापत्तिं समापज्जति. नपि मातुगामस्स उच्छादनं…पे… सादियति. नपि मातुगामेन सद्धिं सञ्जग्घति संकीळति संकेलायति. अपिच खो मातुगामस्स चक्खुना चक्खुं उपनिज्झायति पेक्खति, सो तदस्सादेति…पे… न परिमुच्चति दुक्खस्माति वदामि.
‘‘पुन ¶ चपरं, ब्राह्मण, इधेकच्चो समणो वा…पे… न हेव खो मातुगामेन… नपि मातुगामस्स… नपि मातुगामेन… नपि मातुगामस्स…पे… पेक्खति. अपिच खो मातुगामस्स सद्दं सुणाति तिरोकुट्टा वा तिरोपाकारा वा हसन्तिया वा भणन्तिया वा गायन्तिया वा रोदन्तिया वा, सो तदस्सादेति…पे… दुक्खस्माति वदामि.
‘‘पुन चपरं, ब्राह्मण, इधेकच्चो समणो वा…पे… न हेव खो मातुगामेन… नपि मातुगामस्स… नपि मातुगामेन… नपि मातुगामस्स…पे… रोदन्तिया ¶ वा. अपिच खो यानिस्स तानि पुब्बे मातुगामेन सद्धिं हसितलपितकीळितानि, तानि अनुस्सरति, सो तदस्सादेति…पे… दुक्खस्माति वदामि.
‘‘पुन चपरं, ब्राह्मण, इधेकच्चो समणो वा…पे… न हेव खो मातुगामेन…पे… नपि मातुगामस्स…पे… नपि यानिस्स तानि पुब्बे मातुगामेन सद्धिं हसितलपितकीळितानि, तानि अनुस्सरति. अपिच खो पस्सति गहपतिं वा गहपतिपुत्तं वा पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितं समङ्गीभूतं परिचारयमानं, सो तदस्सादेति…पे… दुक्खस्माति वदामि.
‘‘पुन चपरं, ब्राह्मण, इधेकच्चो समणो वा…पे… न हेव खो मातुगामेन…पे… नपि पस्सति गहपतिं वा गहपतिपुत्तं वा…पे… परिचारयमानं. अपिच खो अञ्ञतरं देवनिकायं पणिधाय ब्रह्मचरियं चरति ‘इमिनाहं सीलेन वा वतेन वा तपेन वा ब्रह्मचरियेन वा देवो वा भविस्सामि देवञ्ञतरो वा’ति. सो तदस्सादेति, तं निकामेति, तेन च वित्तिं आपज्जति. इदम्पि खो, ब्राह्मण, ब्रह्मचरियस्स खण्डम्पि छिद्दम्पि सबलम्पि कम्मासम्पी’’ति (अ. नि. ७.५०).
एवं लाभादिहेतुकेन भेदेन च सत्तविधमेथुनसंयोगेन च खण्डादिभावो सङ्गहितोति वेदितब्बो.
अखण्डादिभावो पन सब्बसो सिक्खापदानं अभेदेन, भिन्नानञ्च सप्पटिकम्मानं पटिकम्मकरणेन, सत्तविधमेथुनसंयोगाभावेन च, अपराय ¶ च ‘‘कोधो उपनाहो मक्खो पळासो इस्सा मच्छरियं माया साथेय्यं थम्भो सारम्भो मानो अतिमानो मदो पमादो’’तिआदीनं पापधम्मानं अनुप्पत्तिया, अप्पिच्छतासन्तुट्ठितासल्लेखतादीनञ्च गुणानं उप्पत्तिया सङ्गहितो.
यानि हि सीलानि लाभादीनम्पि अत्थाय अभिन्नानि, पमाददोसेन वा भिन्नानिपि पटिकम्मकतानि ¶ , मेथुनसंयोगेहि वा कोधुपनाहादीहि वा पापधम्मेहि अनुपहतानि, तानि सब्बसो अखण्डानि अच्छिद्दानि असबलानि अकम्मासानीति वुच्चन्ति. तानियेव भुजिस्सभावकरणतो च भुजिस्सानि, विञ्ञूहि पसत्थत्ता विञ्ञुपसत्थानि, तण्हादिट्ठीहि अपरामट्ठत्ता अपरामट्ठानि, उपचारसमाधिं वा अप्पनासमाधिं वा संवत्तयन्तीति समाधिसंवत्तनिकानि च होन्ति. तस्मा नेसं एस ‘अखण्डादिभावो वोदान’न्ति वेदितब्बो.
तं पनेतं वोदानं द्वीहाकारेहि सम्पज्जति सीलविपत्तिया च आदीनवदस्सनेन, सीलसम्पत्तिया च आनिसंसदस्सनेन. तत्थ ‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, आदीनवा दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया’’ति (दी. नि. २.१४९; अ. नि. ५.२१३) एवमादिसुत्तनयेन सीलविपत्तिया आदीनवो दट्ठब्बो.
अपिच दुस्सीलो पुग्गलो दुस्सील्यहेतु अमनापो होति देवमनुस्सानं, अननुसासनीयो सब्रह्मचारीनं, दुक्खितो दुस्सील्यगरहासु, विप्पटिसारी सीलवतं पसंसासु, ताय च पन दुस्सील्यताय साणसाटको विय दुब्बण्णो होति. ये खो पनस्स दिट्ठानुगतिं आपज्जन्ति, तेसं दीघरत्तं अपायदुक्खावहनतो दुक्खसम्फस्सो. येसं देय्यधम्मं पटिग्गण्हाति, तेसं नमहप्फलकरणतो अप्पग्घो. अनेकवस्सगणिकगूथकूपो विय दुब्बिसोधनो. छवालातमिव उभतो परिबाहिरो. भिक्खुभावं पटिजानन्तोपि अभिक्खुयेव गोगणं अनुबन्धगद्रभो विय. सततुब्बिग्गो सब्बवेरिकपुरिसो विय. असंवासारहो मतकळेवरं विय. सुतादिगुणयुत्तोपि सब्रह्मचारीनं अपूजारहो सुसानग्गि विय ब्राह्मणानं. अभब्बो विसेसाधिगमे अन्धो विय रूपदस्सने. निरासो सद्धम्मे चण्डालकुमारको विय रज्जे. सुखितोस्मीति मञ्ञमानोपि दुक्खितोव अग्गिक्खन्धपरियाये वुत्तदुक्खभागिताय.
दुस्सीलानञ्हि ¶ पञ्चकामगुणपरिभोगवन्दनमाननादिसुखस्सादगधितचित्तानं तप्पच्चयं अनुस्सरणमत्तेनापि हदयसन्तापं जनयित्वा उण्हलोहितुग्गारप्पवत्तनसमत्थं अतिकटुकं दुक्खं दस्सेन्तो सब्बाकारेन पच्चक्खकम्मविपाको भगवा आह –
‘‘पस्सथ नो तुम्हे, भिक्खवे, अमुं महन्तं अग्गिक्खन्धं आदित्तं सम्पज्जलितं सजोतिभूत’न्ति? एवं, भन्तेति. तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, कतमं नु खो वरं यं अमुं ¶ महन्तं अग्गिक्खन्धं आदित्तं सम्पज्जलितं सजोतिभूतं आलिङ्गेत्वा उपनिसीदेय्य वा उपनिपज्जेय्य वा, यं खत्तियकञ्ञं वा ब्राह्मणकञ्ञं वा गहपतिकञ्ञं वा मुदुतलुनहत्थपादं आलिङ्गेत्वा उपनिसीदेय्य वा उपनिपज्जेय्य वाति. एतदेव, भन्ते, वरं यं खत्तियकञ्ञं वा…पे… उपनिपज्जेय्य वा. दुक्खं हेतं, भन्ते, यं अमुं महन्तं अग्गिक्खन्धं…पे… उपनिपज्जेय्य वाति. आरोचयामि वो, भिक्खवे, पटिवेदयामि वो, भिक्खवे, यथा एतदेव तस्स वरं दुस्सीलस्स पापधम्मस्स असुचिसङ्कस्सरसमाचारस्स पटिच्छन्नकम्मन्तस्स अस्समणस्स समणपटिञ्ञस्स अब्रह्मचारिस्स ब्रह्मचारिपटिञ्ञस्स अन्तोपूतिकस्स अवस्सुतस्स कसम्बुजातस्स यं अमुं महन्तं अग्गिक्खन्धं…पे… उपनिपज्जेय्य वा. तं किस्स हेतु? ततोनिदानं हि सो, भिक्खवे, मरणं वा निगच्छेय्य मरणमत्तं वा दुक्खं, न त्वेव तप्पच्चया कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जेय्या’’ति (अ. नि. ७.७२).
एवं अग्गिक्खन्धुपमाय इत्थिपटिबद्धपञ्चकामगुणपरिभोगपच्चयं दुक्खं दस्सेत्वा एतेनेव उपायेन –
‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, कतमं नु खो वरं यं बलवा पुरिसो दळ्हाय वाळरज्जुया उभो जङ्घा वेठेत्वा घंसेय्य, सा छविं छिन्देय्य, छविं छेत्वा चम्मं छिन्देय्य, चम्मं छेत्वा मंसं छिन्देय्य, मंसं छेत्वा न्हारुं छिन्देय्य, न्हारुं छेत्वा अट्ठिं छिन्देय्य, अट्ठिं छेत्वा अट्ठिमिञ्जं आहच्च तिट्ठेय्य, यं वा खत्तियमहासालानं ¶ वा ब्राह्मणमहासालानं वा गहपतिमहासालानं वा अभिवादनं सादियेय्या’’ति च.
‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, कतमं नु खो वरं यं बलवा पुरिसो तिण्हाय सत्तिया तेलधोताय पच्चोरस्मिं पहरेय्य, यं वा खत्तियमहासालानं वा ब्राह्मणमहासालानं वा गहपतिमहासालानं वा अञ्जलिकम्मं सादियेय्या’’ति च.
‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, कतमं नु खो वरं यं बलवा पुरिसो तत्तेन अयोपट्टेन आदित्तेन सम्पज्जलितेन सजोतिभूतेन कायं सम्पलिवेठेय्य, यं वा खत्तियमहासालानं ¶ वा ब्राह्मणमहासालानं वा गहपतिमहासालानं वा सद्धादेय्यं चीवरं परिभुञ्जेय्या’’ति च.
‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, कतमं नु खो वरं यं बलवा पुरिसो तत्तेन अयोसङ्कुना आदित्तेन सम्पज्जलितेन सजोतिभूतेन मुखं विवरित्वा तत्तं लोहगुळं आदित्तं सम्पज्जलितं सजोतिभूतं मुखे पक्खिपेय्य, तं तस्स ओट्ठम्पि डहेय्य, मुखम्पि, जिव्हम्पि, कण्ठम्पि, उदरम्पि डहेय्य, अन्तम्पि अन्तगुणम्पि आदाय अधोभागं निक्खमेय्य, यं वा खत्तिय… ब्राह्मण… गहपतिमहासालानं वा सद्धादेय्यं पिण्डपातं परिभुञ्जेय्या’’ति च.
‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, कतमं नु खो वरं यं बलवा पुरिसो सीसे वा गहेत्वा खन्धे वा गहेत्वा तत्तं अयोमञ्चं वा अयोपीठं वा आदित्तं सम्पज्जलितं सजोतिभूतं अभिनिसीदापेय्य वा अभिनिपज्जापेय्य वा, यं वा खत्तिय… ब्राह्मण… गहपतिमहासालानं वा सद्धादेय्यं मञ्चपीठं परिभुञ्जेय्या’’ति च.
‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, कतमं नु खो वरं यं बलवा पुरिसो उद्धंपादं अधोसिरं गहेत्वा तत्ताय अयोकुम्भिया पक्खिपेय्य आदित्ताय सम्पज्जलिताय सजोतिभूताय ¶ , सो तत्थ फेणुद्देहकं पच्चमानो सकिम्पि उद्धं गच्छेय्य, सकिम्पि अधो गच्छेय्य, सकिम्पि तिरियं गच्छेय्य, यं वा खत्तिय… ब्राह्मण… गहपतिमहासालानं वा सद्धादेय्यं विहारं परिभुञ्जेय्या’’ति चाति (अ. नि. ७.७२).
इमाहि वाळरज्जुतिण्हसत्तिअयोपट्टअयोगुळअयोमञ्चअयोपीठअयोकुम्भीउपमाहि अभिवादनअञ्जलिकम्मचीवरपिण्डपातमञ्चपीठविहारपरिभोगपच्चयं दुक्खं दस्सेसि. तस्मा –
अग्गिक्खन्धालिङ्गनदुक्खाधिकदुक्खकटुकफलं;
अविजहतो कामसुखं, सुखं कुतो भिन्नसीलस्स.
अभिवादनसादियने ¶ , किं नाम सुखं विपन्नसीलस्स;
दळ्हवाळरज्जुघंसनदुक्खाधिकदुक्खभागिस्स.
सद्धानमञ्जलिकम्मसादियने किं सुखं असीलस्स;
सत्तिप्पहारदुक्खाधिमत्तदुक्खस्स यंहेतु.
चीवरपरिभोगसुखं, किं नाम असंयतस्स;
येन चिरं अनुभवितब्बो, निरये जलितअयोपट्टसम्फस्सो.
मधुरोपि पिण्डपातो, हलाहलविसूपमो असीलस्स;
आदित्ता गिलितब्बा, अयोगुळा येन चिररत्तं.
सुखसम्मतोपि दुक्खो, असीलिनो मञ्चपीठपरिभोगो;
यं बाधिस्सन्ति चिरं, जलितअयोमञ्चपीठानि.
दुस्सीलस्स विहारे, सद्धादेय्यम्हि का निवास रति;
जलितेसु निवसितब्बं, येन अयोकुम्भिमज्झेसु.
सङ्कसरसमाचारो, कसम्बुजातो अवस्सुतो पापो;
अन्तोपूतीति च यं, निन्दन्तो आह लोकगरु.
धी जीवितं असञ्ञतस्स, तस्स समणजनवेसधारिस्स;
अस्समणस्स उपहतं, खतमत्तानं वहन्तस्स.
गूथं ¶ विय कुणपं विय, मण्डनकामा विवज्जयन्तीध;
यं नाम सीलवन्तो, सन्तो किं जीवितं तस्स.
सब्बभयेहि ¶ अमुत्तो, मुत्तो सब्बेहि अधिगमसुखेहि;
सुपिहितसग्गद्वारो, अपायमग्गं समारूळ्हो.
करुणाय वत्थुभूतो, कारुणिकजनस्स नाम को अञ्ञो;
दुस्सीलसमो दुस्सी, लताय इति बहुविधा दोसाति.
एवमादिना पच्चवेक्खणेन सीलविपत्तियं आदीनवदस्सनं वुत्तप्पकारविपरीततो सीलसम्पत्तिया आनिसंसदस्सनञ्च वेदितब्बं. अपिच –
तस्स पासादिकं होति, पत्तचीवरधारणं;
पब्बज्जा सफला तस्स, यस्स सीलं सुनिम्मलं.
अत्तानुवादादिभयं, सुद्धसीलस्स भिक्खुनो;
अन्धकारं विय रविं, हदयं नावगाहति.
सीलसम्पत्तिया भिक्खु, सोभमानो तपोवने;
पभासम्पत्तिया चन्दो, गगने विय सोभति.
कायगन्धोपि पामोज्जं, सीलवन्तस्स भिक्खुनो;
करोति अपि देवानं, सीलगन्धे कथाव का.
सब्बेसं गन्धजातानं, सम्पत्तिं अभिभुय्यति;
अविघाती दिसा सब्बा, सीलगन्धो पवायति.
अप्पकापि कता कारा, सीलवन्ते महप्फला;
होन्तीति सीलवा होति, पूजासक्कारभाजनं.
सीलवन्तं न बाधन्ति, आसवा दिट्ठधम्मिका;
सम्परायिकदुक्खानं, मूलं खनति सीलवा.
या मनुस्सेसु सम्पत्ति, या च देवेसु सम्पदा;
न सा सम्पन्नसीलस्स, इच्छतो होति दुल्लभा.
अच्चन्तसन्ता ¶ पन या, अयं निब्बानसम्पदा;
मनो सम्पन्नसीलस्स, तमेव अनुधावति.
सब्बसम्पत्तिमूलम्हि ¶ , सीलम्हि इति पण्डितो;
अनेकाकारवोकारं, आनिसंसं विभावयेति.
एवञ्हि विभावयतो सीलविपत्तितो उब्बिज्जित्वा सीलसम्पत्तिनिन्नं मानसं होति. तस्मा यथावुत्तं इमं सीलविपत्तिया आदीनवं इमञ्च सीलसम्पत्तिया आनिसंसं दिस्वा सब्बादरेन सीलं वोदापेतब्बन्ति.
एत्तावता च ‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो’’ति इमिस्सा गाथाय सीलसमाधिपञ्ञामुखेन देसिते विसुद्धिमग्गे सीलं ताव परिदीपितं होति.
इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
सीलनिद्देसो नाम पठमो परिच्छेदो.
२. धुतङ्गनिद्देसो
२२. इदानि ¶ ¶ येहि अप्पिच्छतासन्तुट्ठितादीहि गुणेहि वुत्तप्पकारस्स सीलस्स वोदानं होति, ते गुणे सम्पादेतुं यस्मा समादिन्नसीलेन योगिना धुतङ्गसमादानं कातब्बं. एवञ्हिस्स अप्पिच्छतासन्तुट्ठितासल्लेखपविवेकापचयवीरियारम्भसुभरतादिगुणसलिलविक्खालितमलं सीलञ्चेव सुपरिसुद्धं भविस्सति, वतानि च सम्पज्जिस्सन्ति. इति अनवज्जसीलब्बतगुणपरिसुद्धसब्बसमाचारो पोराणे अरियवंसत्तये पतिट्ठाय चतुत्थस्स भावनारामतासङ्खातस्स अरियवंसस्स अधिगमारहो भविस्सति. तस्मा धुतङ्गकथं आरभिस्साम.
भगवता हि परिच्चत्तलोकामिसानं काये च जीविते च अनपेक्खानं अनुलोमपटिपदंयेव आराधेतुकामानं कुलपुत्तानं तेरसधुतङ्गानि अनुञ्ञातानि. सेय्यथिदं – पंसुकूलिकङ्गं, तेचीवरिकङ्गं, पिण्डपातिकङ्गं, सपदानचारिकङ्गं, एकासनिकङ्गं, पत्तपिण्डिकङ्गं, खलुपच्छाभत्तिकङ्गं, आरञ्ञिकङ्गं, रुक्खमूलिकङ्गं, अब्भोकासिकङ्गं, सोसानिकङ्गं, यथासन्थतिकङ्गं, नेसज्जिकङ्गन्ति. तत्थ –
अत्थतो लक्खणादीहि, समादानविधानतो;
पभेदतो भेदतो च, तस्स तस्सानिसंसतो.
कुसलत्तिकतो चेव, धुतादीनं विभागतो;
समासब्यासतो चापि, विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
२३. तत्थ अत्थतोति ताव रथिकसुसानसङ्कारकूटादीनं यत्थ कत्थचि पंसूनं उपरि ठितत्ता अब्भुग्गतट्ठेन तेसु तेसु पंसुकूलमिवाति पंसुकूलं, अथ वा पंसु विय कुच्छितभावं उलतीति पंसुकूलं, कुच्छितभावं गच्छतीति वुत्तं होति. एवं लद्धनिब्बचनस्स पंसुकूलस्स धारणं पंसुकूलं ¶ , तं सीलमस्साति पंसुकूलिको. पंसुकूलिकस्स अङ्गं पंसुकूलिकङ्गं. अङ्गन्ति कारणं वुच्चति. तस्मा येन समादानेन सो पंसुकूलिको होति, तस्सेतं अधिवचनन्ति वेदितब्बं.
एतेनेव नयेन सङ्घाटिउत्तरासङ्गअन्तरवासकसङ्खातं तिचीवरं सीलमस्साति तेचीवरिको. तेचीवरिकस्स अङ्गं तेचीवरिकङ्गं.
भिक्खासङ्खातानं ¶ पन आमिसपिण्डानं पातोति पिण्डपातो, परेहि दिन्नानं पिण्डानं पत्ते निपतनन्ति वुत्तं होति. तं पिण्डपातं उञ्छति तं तं कुलं उपसङ्कमन्तो गवेसतीति पिण्डपातिको. पिण्डाय वा पतितुं वतमेतस्साति पिण्डपाती, पतितुन्ति चरितुं, पिण्डपाती एव पिण्डपातिको. पिण्डपातिकस्स अङ्गं पिण्डपातिकङ्गं.
दानं वुच्चति अवखण्डनं, अपेतं दानतोति अपदानं, अनवखण्डनन्ति अत्थो. सह अपदानेन सपदानं, अवखण्डनरहितं अनुघरन्ति वुत्तं होति. सपदानं चरितुं इदमस्स सीलन्ति सपदानचारी, सपदानचारी एव सपदानचारिको. तस्स अङ्गं सपदानचारिकङ्गं.
एकासने भोजनं एकासनं, तं सीलमस्साति एकासनिको. तस्स अङ्गं एकासनिकङ्गं.
दुतियभाजनस्स पटिक्खित्तत्ता केवलं एकस्मिंयेव पत्ते पिण्डो पत्तपिण्डो. इदानि पत्तपिण्डगहणे पत्तपिण्डसञ्ञं कत्वा पत्तपिण्डो सीलमस्साति पत्तपिण्डिको. तस्स अङ्गं पत्तपिण्डिकङ्गं.
खलूति पटिसेधनत्थे निपातो. पवारितेन सता पच्छा लद्धं भत्तं पच्छाभत्तं नाम, तस्स पच्छाभत्तस्स भोजनं पच्छाभत्तभोजनं, तस्मिं पच्छाभत्तभोजने पच्छाभत्तसञ्ञं कत्वा पच्छाभत्तं सीलमस्साति पच्छाभत्तिको. न पच्छाभत्तिको खलुपच्छाभत्तिको. समादानवसेन पटिक्खित्तातिरित्तभोजनस्सेतं नामं. अट्ठकथायं पन वुत्तं खलूति एको सकुणो. सो मुखेन फलं गहेत्वा तस्मिं पतिते पुन अञ्ञं न खादति. तादिसो अयन्ति खलुपच्छाभत्तिको. तस्स अङ्गं खलुपच्छाभत्तिकङ्गं.
अरञ्ञे ¶ निवासो सीलमस्साति आरञ्ञिको. तस्स अङ्गं आरञ्ञिकङ्गं.
रुक्खमूले निवासो रुक्खमूलं, तं सीलमस्साति रुक्खमूलिको. रुक्खमूलिकस्स अङ्गं रुक्खमूलिकङ्गं. अब्भोकासिकसोसानिकङ्गेसुपि एसेव नयो.
यदेव ¶ सन्थतं यथासन्थतं, इदं तुय्हं पापुणातीति एवं पठमं उद्दिट्ठसेनासनस्सेतं अधिवचनं. तस्मिं यथासन्थते विहरितुं सीलमस्साति यथासन्थतिको. तस्स अङ्गं यथासन्थतिकङ्गं.
सयनं पटिक्खिपित्वा निसज्जाय विहरितुं सीलमस्साति नेसज्जिको. तस्स अङ्गं नेसज्जिकङ्गं.
सब्बानेव पनेतानि तेन तेन समादानेन धुतकिलेसत्ता धुतस्स भिक्खुनो अङ्गानि, किलेसधुननतो वा धुतन्ति लद्धवोहारं ञाणं अङ्गं एतेसन्ति धुतङ्गानि. अथ वा धुतानि च तानि पटिपक्खनिद्धुननतो अङ्गानि च पटिपत्तियातिपि धुतङ्गानि. एवं तावेत्थ अत्थतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
सब्बानेव पनेतानि समादानचेतनालक्खणानि. वुत्तम्पि चेतं ‘‘यो समादियति, सो पुग्गलो. येन समादियति, चित्तचेतसिका एते धम्मा. या समादानचेतना, तं धुतङ्गं. यं पटिक्खिपति, तं वत्थू’’ति. सब्बानेव च लोलुप्पविद्धंसनरसानि, निल्लोलुप्पभावपच्चुपट्ठानानि अप्पिच्छतादिअरियधम्मपदट्ठानानि. एवमेत्थ लक्खणादीहि वेदितब्बो विनिच्छयो.
समादानविधानतोतिआदीसु पन पञ्चसु सब्बानेव धुतङ्गानि धरमाने भगवति भगवतोव सन्तिके समादातब्बानि. परिनिब्बुते महासावकस्स सन्तिके. तस्मिं असति खीणासवस्स, अनागामिस्स, सकदागामिस्स, सोतापन्नस्स, तिपिटकस्स, द्विपिटकस्स, एकपिटकस्स, एकसङ्गीतिकस्स, अट्ठकथाचरियस्स. तस्मिं असति धुतङ्गधरस्स, तस्मिम्पि असति चेतियङ्गणं सम्मज्जित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके वदन्तेन विय ¶ समादातब्बानि, अपिच सयम्पि समादातुं वट्टति एव. एत्थ च चेतियपब्बते द्वे भातिकत्थेरानं जेट्ठकभातु धुतङ्गप्पिच्छताय वत्थु कथेतब्बं. अयं ताव साधारणकथा.
१. पंसुकूलिकङ्गकथा
२४. इदानि एकेकस्स समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसे वण्णयिस्साम. पंसुकूलिकङ्गं ताव ‘‘गहपतिदानचीवरं पटिक्खिपामि, पंसुकूलिकङ्गं समादियामी’’ति ¶ इमेसु द्वीसु वचनेसु अञ्ञतरेन समादिन्नं होति. इदं तावेत्थ समादानं.
एवं समादिन्नधुतङ्गेन पन तेन सोसानिकं, पापणिकं, रथियचोळं, सङ्कारचोळं, सोत्थियं, न्हानचोळं, तित्थचोळं, गतपच्चागतं, अग्गिडड्ढं, गोखायितं, उपचिकाखायितं, उन्दूरखायितं, अन्तच्छिन्नं, दसाच्छिन्नं, धजाहटं, थूपचीवरं, समणचीवरं, आभिसेकिकं, इद्धिमयं, पन्थिकं, वाताहटं, देवदत्तियं, सामुद्दियन्तिएतेसु अञ्ञतरं चीवरं गहेत्वा फालेत्वा दुब्बलट्ठानं पहाय थिरट्ठानानि धोवित्वा चीवरं कत्वा पोराणं गहपतिचीवरं अपनेत्वा परिभुञ्जितब्बं.
तत्थ सोसानिकन्ति सुसाने पतितकं. पापणिकन्ति आपणद्वारे पतितकं. रथियचोळन्ति पुञ्ञत्थिकेहि वातपानन्तरेन रथिकाय छड्डितचोळकं. सङ्कारचोळन्ति सङ्कारट्ठाने छड्डितचोळकं. सोत्थियन्ति गब्भमलं पुञ्छित्वा छड्डितवत्थं. तिस्सामच्चमाता किर सतग्घनकेन वत्थेन गब्भमलं पुञ्छापेत्वा पंसुकूलिका गण्हिस्सन्तीति तालवेळिमग्गे छड्डापेसि. भिक्खू जिण्णकट्ठानत्थमेव गण्हन्ति. न्हानचोळन्ति यं भूतवेज्जेहि ससीसं न्हापिता काळकण्णिचोळन्ति छड्डेत्वा गच्छन्ति.
तित्थचोळन्ति न्हानतित्थे छड्डितपिलोतिका. गतपच्चागतन्ति यं मनुस्सा सुसानं गन्त्वा पच्चागता न्हत्वा छड्डेन्ति. अग्गिडड्ढन्ति अग्गिना डड्ढप्पदेसं. तञ्हि मनुस्सा छड्डेन्ति. गोखायितादीनि पाकटानेव. तादिसानिपि हि मनुस्सा छड्डेन्ति. धजाहटन्ति नावं आरोहन्ता धजं बन्धित्वा आरूहन्ति. तं तेसं दस्सनातिक्कमे गहेतुं वट्टति. यम्पि युद्धभूमियं धजं बन्धित्वा ठपितं, तं द्विन्नम्पि सेनानं गतकाले गहेतुं वट्टति.
थूपचीवरन्ति ¶ वम्मिकं परिक्खिपित्वा बलिकम्मं कतं. समणचीवरन्ति भिक्खुसन्तकं. आभिसेकिकन्ति रञ्ञो अभिसेकट्ठाने छड्डितचीवरं. इद्धिमयन्ति एहिभिक्खुचीवरं. पन्थिकन्ति अन्तरामग्गे पतितकं. यं पन सामिकानं सतिसम्मोसेन पतितं, तं थोकं रक्खित्वा गहेतब्बं. वाताहटन्ति वातेन पहरित्वा दूरे पातितं, तं पन सामिके अपस्सन्तेन ¶ गहेतुं वट्टति. देवदत्तियन्ति अनुरुद्धत्थेरस्स विय देवताहि दिन्नकं. सामुद्दियन्ति समुद्दवीचीहि थले उस्सारितं.
यं पन सङ्घस्स देमाति दिन्नं, चोळकभिक्खाय वा चरमानेहि लद्धं, न तं पंसुकूलं. भिक्खुदत्तियेपि यं वस्सग्गेन गाहेत्वा वा दीयति, सेनासनचीवरं वा होति, न तं पंसुकूलं. नो गाहापेत्वा दिन्नमेव पंसुकूलं. तत्रपि यं दायकेहि भिक्खुस्स पादमूले निक्खित्तं, तेन पन भिक्खुना पंसुकूलिकस्स हत्थे ठपेत्वा दिन्नं, तं एकतोसुद्धिकं नाम. यं भिक्खुनो हत्थे ठपेत्वा दिन्नं, तेन पन पादमूले ठपितं, तम्पि एकतोसुद्धिकं. यं भिक्खुनोपि पादमूले ठपितं, तेनापि तथेव दिन्नं, तं उभतोसुद्धिकं. यं हत्थे ठपेत्वा लद्धं, हत्थेयेव ठपितं, तं अनुक्कट्ठचीवरं नाम. इति इमं पंसुकूलभेदं ञत्वा पंसुकूलिकेन चीवरं परिभुञ्जितब्बन्ति इदमेत्थ विधानं.
अयं पन पभेदो, तयो पंसुकूलिका उक्कट्ठो मज्झिमो मुदूति. तत्थ सोसानिकंयेव गण्हन्तो उक्कट्ठो होति. पब्बजिता गण्हिस्सन्तीति ठपितकं गण्हन्तो मज्झिमो. पादमूले ठपेत्वा दिन्नकं गण्हन्तो मुदूति.
तेसु यस्स कस्सचि अत्तनो रुचिया गिहिदिन्नकं सादितक्खणे धुतङ्गं भिज्जति. अयमेत्थ भेदो.
अयं पनानिसंसो, ‘‘पंसुकूलचीवरं निस्साय पब्बज्जा’’ति (महाव. १२८) वचनतो निस्सयानुरूपपटिपत्तिसब्भावो, पठमे अरियवंसे पतिट्ठानं, आरक्खदुक्खाभावो, अपरायत्तवुत्तिता, चोरभयेन अभयता, परिभोगतण्हाय अभावो, समणसारुप्पपरिक्खारता, ‘‘अप्पानि चेव सुलभानि च तानि च अनवज्जानी’’ति (अ. नि. ४.२७; इतिवु. १०१) भगवता संवण्णितपच्चयता, पासादिकता, अप्पिच्छतादीनं फलनिप्फत्ति, सम्मापटिपत्तिया अनुब्रूहनं, पच्छिमाय जनताय दिट्ठानुगतिआपादनन्ति.
मारसेनविघाताय ¶ , पंसुकूलधरो यति;
सन्नद्धकवचो युद्धे, खत्तियो विय सोभति.
पहाय ¶ कासिकादीनि, वरवत्थानि धारितं;
यं लोकगरुना को तं, पंसुकूलं न धारये.
तस्मा हि अत्तनो भिक्खु, पटिञ्ञं समनुस्सरं;
योगाचारानुकूलम्हि, पंसुकूले रतो सियाति.
अयं ताव पंसुकूलिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
२. तेचीवरिकङ्गकथा
२५. तदनन्तरं पन तेचीवरिकङ्गं ‘‘चतुत्थकचीवरं पटिक्खिपामि, तेचीवरिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन पन तेचीवरिकेन चीवरदुस्सं लभित्वा याव अफासुकभावेन कातुं वा न सक्कोति, विचारकं वा न लभति, सूचिआदीसु वास्स किञ्चि न सम्पज्जति, ताव निक्खिपितब्बं. निक्खित्तपच्चया दोसो नत्थि. रजितकालतो पन पट्ठाय निक्खिपितुं न वट्टति, धुतङ्गचोरो नाम होति. इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठेन रजनकाले पठमं अन्तरवासकं वा उत्तरासङ्गं वा रजित्वा तं निवासेत्वा इतरं रजितब्बं. तं पारुपित्वा सङ्घाटि रजितब्बा. सङ्घाटिं पन निवासेतुं न वट्टति. इदमस्स गामन्तसेनासने वत्तं. आरञ्ञके पन द्वे एकतो धोवित्वा रजितुं वट्टति. यथा पन कञ्चि दिस्वा सक्कोति कासावं आकड्ढित्वा उपरिकातुं, एवं आसन्ने ठाने निसीदितब्बं. मज्झिमस्स रजनसालायं रजनकासावं नाम होति, तं निवासेत्वा वा पारुपित्वा वा रजनकम्मं कातुं वट्टति. मुदुकस्स सभागभिक्खूनं चीवरानि निवासेत्वा वा पारुपित्वा वा रजनकम्मं कातुं वट्टति. तत्रट्ठकपच्चत्थरणम्पि ¶ तस्स वट्टति. परिहरितुं पन न वट्टति. सभागभिक्खूनं चीवरम्पि अन्तरन्तरा परिभुञ्जितुं वट्टति. धुतङ्गतेचीवरिकस्स पन चतुत्थं वत्तमानं अंसकासावमेव वट्टति. तञ्च खो वित्थारतो विदत्थि, दीघतो तिहत्थमेव वट्टति.
इमेसं पन तिण्णम्पि चतुत्थकचीवरं सादितक्खणेयेव धुतङ्गं भिज्जति. अयमेत्थ भेदो.
अयं ¶ पनानिसंसो, तेचीवरिको भिक्खु सन्तुट्ठो होति कायपरिहारिकेन चीवरेन. तेनस्स पक्खिनो विय समादायेव गमनं, अप्पसमारम्भता, वत्थसन्निधिपरिवज्जनं, सल्लहुकवुत्तिता, अतिरेकचीवरलोलुप्पप्पहानं, कप्पिये मत्तकारिताय सल्लेखवुत्तिता, अप्पिच्छतादीनं फलनिप्फत्तीति एवमादयो गुणा सम्पज्जन्तीति.
अतिरेकवत्थतण्हं, पहाय सन्निधिविवज्जितो धीरो;
सन्तोससुखरसञ्ञू, तिचीवरधरो भवति योगी.
तस्मा सपत्तचरणो, पक्खीव सचीवरोव योगिवरो;
सुखमनुविचरितुकामो, चीवरनियमे रतिं कयिराति.
अयं तेचीवरिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
३. पिण्डपातिकङ्गकथा
२६. पिण्डपातिकङ्गम्पि ‘‘अतिरेकलाभं पटिक्खिपामि, पिण्डपातिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन पन पिण्डपातिकेन ‘‘सङ्घभत्तं, उद्देसभत्तं, निमन्तनभत्तं, सलाकभत्तं, पक्खिकं, उपोसथिकं, पाटिपदिकं, आगन्तुकभत्तं, गमिकभत्तं, गिलानभत्तं, गिलानुपट्ठाकभत्तं, विहारभत्तं, धुरभत्तं, वारकभत्त’’न्ति एतानि चुद्दस भत्तानि न सादितब्बानि. सचे पन ‘‘सङ्घभत्तं गण्हथा’’तिआदिना नयेन अवत्वा ‘‘अम्हाकं गेहे सङ्घो भिक्खं गण्हातु, तुम्हेपि भिक्खं ¶ गण्हथा’’ति वत्वा दिन्नानि होन्ति, तानि सादितुं वट्टन्ति. सङ्घतो निरामिससलाकापि विहारे पक्कभत्तम्पि वट्टतियेवाति इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठो पुरतोपि पच्छतोपि आहटभिक्खं गण्हति, पत्तद्वारे ठत्वा पत्तं गण्हन्तानम्पि देति, पटिक्कमनं आहरित्वा दिन्नभिक्खम्पि गण्हति, तं दिवसं पन निसीदित्वा भिक्खं न गण्हति. मज्झिमो तं दिवसं निसीदित्वापि गण्हति, स्वातनाय पन नाधिवासेति. मुदुकोस्वातनायपि पुनदिवसायपि भिक्खं अधिवासेति. ते उभोपि सेरिविहारसुखं न लभन्ति, उक्कट्ठोव लभति. एकस्मिं किर ¶ गामे अरियवंसो होति, उक्कट्ठो इतरे आह – ‘‘आयामावुसो, धम्मसवनाया’’ति. तेसु एको एकेनम्हि, भन्ते, मनुस्सेन निसीदापितोति आह. अपरो मया, भन्ते, स्वातनाय एकस्स भिक्खा अधिवासिताति. एवं ते उभो परिहीना. इतरो पातोव पिण्डाय चरित्वा गन्त्वा धम्मरसं पटिसंवेदेसि.
इमेसं पन तिण्णम्पि सङ्घभत्तादिअतिरेकलाभं सादितक्खणेव धुतङ्गं भिज्जति. अयमेत्थ भेदो.
अयं पनानिसंसो, ‘‘पिण्डियालोपभोजनं निस्साय पब्बज्जा’’ति (अ. नि. ४.२७; इतिवु. १०१) वचनतो निस्सयानुरूपपटिपत्तिसब्भावो, दुतिये अरियवंसे पतिट्ठानं, अपरायत्तवुत्तिता, ‘‘अप्पानि चेव सुलभानि च तानि च अनवज्जानी’’ति भगवता संवण्णितपच्चयता, कोसज्जनिम्मद्दनता, परिसुद्धाजीवता, सेखियपटिपत्तिपूरणं, अपरपोसिता, परानुग्गहकिरिया, मानप्पहानं, रसतण्हानिवारणं, गणभोजनपरम्परभोजनचारित्तसिक्खापदेहि अनापत्तिता, अप्पिच्छतादीनं अनुलोमवुत्तिता, सम्मापटिपत्तिब्रूहनं, पच्छिमजनतानुकम्पनन्ति.
पिण्डियालोपसन्तुट्ठो, अपरायत्तजीविको;
पहीनाहारलोलुप्पो, होति चातुद्दिसो यति.
विनोदयति ¶ कोसज्जं, आजीवस्स विसुज्झति;
तस्मा हि नातिमञ्ञेय्य, भिक्खाचरियाय सुमेधसो.
एवरूपस्स हि –
‘‘पिण्डपातिकस्स भिक्खुनो,
अत्तभरस्स अनञ्ञपोसिनो;
देवापि पिहयन्ति तादिनो,
नो चे लाभसिलोकनिस्सितो’’ति.
अयं पिण्डपातिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
४. सपदानचारिकङ्गकथा
२७. सपदानचारिकङ्गम्पि ¶ ‘‘लोलुप्पचारं पटिक्खिपामि, सपदानचारिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन पन सपदानचारिकेन गामद्वारे ठत्वा परिस्सयाभावो सल्लक्खेतब्बो. यस्सा रच्छाय वा गामे वा परिस्सयो होति, तं पहाय अञ्ञत्थ चरितुं वट्टति. यस्मिं घरद्वारे वा रच्छाय वा गामे वा किञ्चि न लभति, अगामसञ्ञं कत्वा गन्तब्बं. यत्थ किञ्चि लभति, तं पहाय गन्तुं न वट्टति. इमिना च भिक्खुना कालतरं पविसितब्बं, एवञ्हि अफासुकट्ठानं पहाय अञ्ञत्थ गन्तुं सक्खिस्सति. सचे पनस्स विहारे दानं देन्ता अन्तरामग्गे वा आगच्छन्ता मनुस्सा पत्तं गहेत्वा पिण्डपातं देन्ति वट्टति. इमिना च मग्गं गच्छन्तेनापि भिक्खाचारवेलायं सम्पत्तगामं अनतिक्कमित्वा चरितब्बमेव. तत्थ अलभित्वा वा थोकं लभित्वा वा गामपटिपाटिया चरितब्बन्ति इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठो पुरतो आहटभिक्खम्पि पच्छतो आहटभिक्खम्पि पटिक्कमनं आहरित्वा दिय्यमानम्पि न गण्हति, पत्तद्वारे पन पत्तं विस्सज्जेति ¶ . इमस्मिञ्हि धुतङ्गे महाकस्सपत्थेरेन सदिसो नाम नत्थि. तस्सपि पत्तविस्सट्ठट्ठानमेव पञ्ञायति. मज्झिमो पुरतो वा पच्छतो वा आहटम्पि पटिक्कमनं आहटम्पि गण्हति, पत्तद्वारेपि पत्तं विस्सज्जेति, न पन भिक्खं आगमयमानो निसीदति. एवं सो उक्कट्ठपिण्डपातिकस्स अनुलोमेति. मुदुको तं दिवसं निसीदित्वा आगमेति.
इमेसं पन तिण्णम्पि लोलुप्पचारे उप्पन्नमत्ते धुतङ्गं भिज्जति. अयमेत्थ भेदो.
अयं पनानिसंसो, कुलेसु निच्चनवकता, चन्दूपमता, कुलमच्छेरप्पहानं, समानुकम्पिता, कुलूपकादीनवाभावो, अव्हानानभिनन्दना, अभिहारेन अनत्थिकता, अप्पिच्छतादीनं अनुलोमवुत्तिताति.
चन्दूपमो ¶ निच्चनवो कुलेसु,
अमच्छरी सब्बसमानुकम्पो;
कुलूपकादीनवविप्पमुत्तो,
होतीध भिक्खु सपदानचारी.
लोलुप्पचारञ्च पहाय तस्मा,
ओक्खित्तचक्खु युगमत्तदस्सी;
आकङ्खमानो भुवि सेरिचारं,
चरेय्य धीरो सपदानचारन्ति.
अयं सपदानचारिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
५. एकासनिकङ्गकथा
२८. एकासनिकङ्गम्पि ‘‘नानासनभोजनं पटिक्खिपामि, एकासनिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन ¶ पन एकासनिकेन आसनसालायं निसीदन्तेन थेरासने अनिसीदित्वा ‘‘इदं मय्हं पापुणिस्सती’’ति पतिरूपं आसनं सल्लक्खेत्वा निसीदितब्बं. सचस्स विप्पकते भोजने आचरियो वा उपज्झायो वा आगच्छति, उट्ठाय वत्तं कातुं वट्टति. तिपिटकचूळाभयत्थेरो पनाह ‘‘आसनं वा रक्खेय्य भोजनं वा, अयञ्च विप्पकतभोजनो, तस्मा वत्तं करोतु, भोजनं पन मा भुञ्जतू’’ति. इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठो अप्पं वा होतु बहु वा, यम्हि भोजने हत्थं ओतारेति, ततो अञ्ञं गण्हितुं न लभति. सचेपि मनुस्सा ‘‘थेरेन न किञ्चि भुत्त’’न्ति सप्पिआदीनि आहरन्ति, भेसज्जत्थमेव वट्टन्ति, न आहारत्थं. मज्झिमो याव पत्ते भत्तं न खीयति, ताव अञ्ञं गण्हितुं लभति. अयञ्हि भोजनपरियन्तिको नाम होति. मुदुको याव आसना न वुट्ठाति ताव भुञ्जितुं लभति. सो हि उदकपरियन्तिको वा होति याव पत्तधोवनं न गण्हाति ताव भुञ्जनतो, आसनपरियन्तिको वा याव न वुट्ठाति ताव भुञ्जनतो.
इमेसं ¶ पन तिण्णम्पि नानासनभोजनं भुत्तक्खणे धुतङ्गं भिज्जति. अयमेत्थ भेदो.
अयं पनानिसंसो, अप्पाबाधता, अप्पातङ्कता, लहुट्ठानं, बलं, फासुविहारो, अनतिरित्तपच्चया अनापत्ति, रसतण्हाविनोदनं अप्पिच्छतादीनं अनुलोमवुत्तिताति.
एकासनभोजने रतं,
न यतिं भोजनपच्चया रुजा;
विसहन्ति रसे अलोलुपो,
परिहापेति न कम्ममत्तनो.
इति फासुविहारकारणे,
सुचिसल्लेखरतूपसेविते;
जनयेथ विसुद्धमानसो,
रतिमेकासनभोजने यतीति.
अयं एकासनिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
६. पत्तपिण्डिकङ्गकथा
२९. पत्तपिण्डिकङ्गम्पि ¶ ‘‘दुतियकभाजनं पटिक्खिपामि, पत्तपिण्डिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन पन पत्तपिण्डिकेन यागुपानकाले भाजने ठपेत्वा ब्यञ्जने लद्धे ब्यञ्जनं वा पठमं खादितब्बं, यागु वा पातब्बा. सचे पन यागुयं पक्खिपति, पूतिमच्छकादिम्हि ब्यञ्जने पक्खित्ते यागु पटिकूला होति, अप्पटिकूलमेव च कत्वा भुञ्जितुं वट्टति. तस्मा तथारूपं ब्यञ्जनं सन्धाय इदं वुत्तं. यं पन मधुसक्करादिकं अप्पटिकूलं होति, तं पक्खिपितब्बं. गण्हन्तेन च पमाणयुत्तमेव गण्हितब्बं. आमकसाकं हत्थेन गहेत्वा खादितुं वट्टति. तथा पन अकत्वा पत्तेयेव पक्खिपितब्बं. दुतियकभाजनस्स पन पटिक्खित्तत्ता अञ्ञं रुक्खपण्णम्पि न वट्टतीति इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठस्स अञ्ञत्र उच्छुखादनकाला कचवरम्पि छड्डेतुं न वट्टति. ओदनपिण्डमच्छमंसपूवेपि भिन्दित्वा ¶ खादितुं न वट्टति. मज्झिमस्स एकेन हत्थेन भिन्दित्वा खादितुं वट्टति, हत्थयोगी नामेस. मुदुको पन पत्तयोगी नाम होति, तस्स यं सक्का होति पत्ते पक्खिपितुं, तं सब्बं हत्थेन वा दन्तेहि वा भिन्दित्वा खादितुं वट्टति.
इमेसं पन तिण्णम्पि दुतियकभाजनं सादितक्खणे धुतङ्गं भिज्जति. अयमेत्थ भेदो.
अयं पनानिसंसो, नानारसतण्हाविनोदनं. अत्रिच्छताय पहानं, आहारे पयोजनमत्तदस्सिता, थालकादिपरिहरणखेदाभावो, अविक्खित्तभोजिता, अप्पिच्छतादीनं अनुलोमवुत्तिताति.
नानाभाजनविक्खेपं, हित्वा ओक्खित्तलोचनो;
खणन्तो विय मूलानि, रसतण्हाय सुब्बतो.
सरूपं ¶ विय सन्तुट्ठिं, धारयन्तो सुमानसो;
परिभुञ्जेय्य आहारं, को अञ्ञो पत्तपिण्डिकोति.
अयं पत्तपिण्डिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
७. खलुपच्छाभत्तिकङ्गकथा
३०. खलुपच्छाभत्तिकङ्गम्पि ‘‘अतिरित्तभोजनं पटिक्खिपामि, खलुपच्छाभत्तिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन पन खलुपच्छाभत्तिकेन पवारेत्वा पुन भोजनं कप्पियं कारेत्वा न भुञ्जितब्बं. इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठो यस्मा पठमपिण्डे पवारणा नाम नत्थि, तस्मिं पन अज्झोहरियमाने अञ्ञं पटिक्खिपतो होति, तस्मा एवं पवारितो पठमपिण्डं अज्झोहरित्वा दुतियपिण्डं न भुञ्जति. मज्झिमो यस्मिं भोजने पवारितो, तदेव भुञ्जति. मुदुको पन याव आसना न वुट्ठाति ताव भुञ्जति.
इमेसं पन तिण्णम्पि पवारितानं कप्पियं कारापेत्वा भुत्तक्खणे धुतङ्गं भिज्जति. अयमेत्थ भेदो.
अयं ¶ पनानिसंसो, अनतिरित्तभोजनापत्तिया दूरभावो, ओदरिकत्ताभावो, निरामिससन्निधिता, पुन परियेसनाय अभावो, अप्पिच्छतादीनं अनुलोमवुत्तिताति.
परियेसनाय खेदं, न याति न करोति सन्निधिं धीरो;
ओदरिकत्तं पजहति, खलुपच्छाभत्तिको योगी.
तस्मा ¶ सुगतपसत्थं, सन्तोसगुणादिवुड्ढिसञ्जननं;
दोसे विधुनितुकामो, भजेय्य योगी धुतङ्गमिदन्ति.
अयं खलुपच्छाभत्तिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
८. आरञ्ञिकङ्गकथा
३१. आरञ्ञिकङ्गम्पि ‘‘गामन्तसेनासनं पटिक्खिपामि, आरञ्ञिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन पन आरञ्ञिकेन गामन्तसेनासनं पहाय अरञ्ञे अरुणं उट्ठापेतब्बं. तत्थ सद्धिं उपचारेन गामोयेव गामन्तसेनासनं.
गामो नाम यो कोचि एककुटिको वा अनेककुटिको वा परिक्खित्तो वा अपरिक्खित्तो वा समनुस्सो वा अमनुस्सो वा अन्तमसो अतिरेकचातुमासनिविट्ठो यो कोचि सत्थोपि.
गामूपचारो नाम परिक्खित्तस्स गामस्स सचे अनुराधपुरस्सेव द्वे इन्दखीला होन्ति, अब्भन्तरिमे इन्दखीले ठितस्स थाममज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो. तस्स लक्खणं यथा तरुणमनुस्सा अत्तनो बलं दस्सेन्ता बाहं पसारेत्वा लेड्डुं खिपन्ति, एवं खित्तस्स लेड्डुस्स पतनट्ठानब्भन्तरन्ति विनयधरा. सुत्तन्तिका पन काकनिवारणनियमेन खित्तस्साति वदन्ति. अपरिक्खित्तगामे यं सब्बपच्चन्तिमस्स घरस्स द्वारे ठितो मातुगामो भाजनेन उदकं छड्डेति, तस्स पतनट्ठानं घरूपचारो. ततो वुत्तनयेन एको लेड्डुपातो गामो, दुतियो गामूपचारो.
अरञ्ञं पन विनयपरियाये ताव ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्च सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (पारा. ९२) वुत्तं. अभिधम्मपरियाये ‘‘निक्खमित्वा बहि इन्दखीला, सब्बमेतं ¶ अरञ्ञ’’न्ति (विभ. ५२९) वुत्तं. इमस्मिं पन सुत्तन्तिकपरियाये ‘‘आरञ्ञकं नाम सेनासनं पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति इदं लक्खणं. तं आरोपितेन आचरियधनुना परिक्खित्तस्स गामस्स ¶ इन्दखीलतो अपरिक्खित्तस्स पठमलेड्डुपाततो पट्ठाय याव विहारपरिक्खेपा मिनित्वा ववत्थपेतब्बं.
सचे पन विहारो अपरिक्खित्तो होति, यं सब्बपठमं सेनासनं वा भत्तसाला वा धुवसन्निपातट्ठानं वा बोधि वा चेतियं वा दूरे चेपि सेनासनतो होति, तं परिच्छेदं कत्वा मिनितब्बन्ति विनयट्ठकथासु वुत्तं. मज्झिमट्ठकथायं पन विहारस्सपि गामस्सेव उपचारं नीहरित्वा उभिन्नं लेड्डुपातानं अन्तरा मिनितब्बन्ति वुत्तं. इदमेत्थ पमाणं.
सचेपि आसन्ने गामो होति, विहारे ठितेहि मानुसकानं सद्दो सुय्यति, पब्बतनदीआदीहि पन अन्तरितत्ता न सक्का उजुं गन्तुं. यो तस्स पकतिमग्गो होति, सचेपि नावाय सञ्चरितब्बो, तेन मग्गेन पञ्चधनुसतिकं गहेतब्बं. यो पन आसन्नगामस्स अङ्गसम्पादनत्थं ततो ततो मग्गं पिदहति, अयं धुतङ्गचोरो होति.
सचे पन आरञ्ञिकस्स भिक्खुनो उपज्झायो वा आचरियो वा गिलानो होति, तेन अरञ्ञे सप्पायं अलभन्तेन गामन्तसेनासनं नेत्वा उपट्ठातब्बो. कालस्सेव पन निक्खमित्वा अङ्गयुत्तट्ठाने अरुणं उट्ठापेतब्बं. सचे अरुणुट्ठानवेलायं तेसं आबाधो वड्ढति, तेसंयेव किच्चं कातब्बं. न धुतङ्गसुद्धिकेन भवितब्बन्ति इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठेन सब्बकालं अरञ्ञे अरुणं उट्ठापेतब्बं. मज्झिमो चत्तारो वस्सिके मासे गामन्ते वसितुं लभति. मुदुको हेमन्तिकेपि.
इमेसं पन तिण्णम्पि यथा परिच्छिन्ने काले अरञ्ञतो आगन्त्वा गामन्तसेनासने धम्मस्सवनं सुणन्तानं अरुणे उट्ठितेपि धुतङ्गं न भिज्जति. सुत्वा गच्छन्तानं अन्तरामग्गे उट्ठितेपि न भिज्जति. सचे पन उट्ठितेपि धम्मकथिके मुहुत्तं निपज्जित्वा गमिस्सामाति निद्दायन्तानं अरुणं उट्ठहति, अत्तनो वा रुचिया गामन्तसेनासने अरुणं उट्ठपेन्ति, धुतङ्गं भिज्जतीति अयमेत्थ भेदो.
अयं ¶ पनानिसंसो, आरञ्ञिको भिक्खु अरञ्ञसञ्ञं मनसिकरोन्तो भब्बो अलद्धं वा ¶ समाधिं पटिलद्धुं लद्धं वा रक्खितुं, सत्थापिस्स अत्तमनो होति. यथाह – ‘‘तेनाहं, नागित, तस्स भिक्खुनो अत्तमनो होमि अरञ्ञविहारेना’’ति (अ. नि. ६.४२; ८.८६). पन्तसेनासनवासिनो चस्स असप्पायरूपादयो चित्तं न विक्खिपन्ति, विगतसन्तासो होति, जीवितनिकन्तिं जहति, पविवेकसुखरसं अस्सादेति, पंसुकूलिकादिभावोपि चस्स पतिरूपो होतीति.
पविवित्तो असंसट्ठो, पन्तसेनासने रतो;
आराधयन्तो नाथस्स, वनवासेन मानसं.
एको अरञ्ञे निवसं, यं सुखं लभते यति;
रसं तस्स न विन्दन्ति, अपि देवा सइन्दका.
पंसुकूलञ्च एसोव, कवचं विय धारयं;
अरञ्ञसङ्गामगतो, अवसेसधुतायुधो.
समत्थो नचिरस्सेव, जेतुं मारं सवाहिनिं;
तस्मा अरञ्ञवासम्हि, रतिं कयिराथ पण्डितोति.
अयं आरञ्ञिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
९. रुक्खमूलिकङ्गकथा
३२. रुक्खमूलिकङ्गम्पि ‘‘छन्नं पटिक्खिपामि, रुक्खमूलिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन पन रुक्खमूलिकेन सीमन्तरिकरुक्खं, चेतियरुक्खं, निय्यासरुक्खं, फलरुक्खं, वग्गुलिरुक्खं, सुसिररुक्खं, विहारमज्झे ठितरुक्खन्ति इमे रुक्खे विवज्जेत्वा विहारपच्चन्ते ठितरुक्खो गहेतब्बोति इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठो यथारुचितं रुक्खं गहेत्वा पटिजग्गापेतुं न लभति. पादेन पण्णसटं अपनेत्वा वसितब्बं. मज्झिमो तं ठानं सम्पत्तेहियेव पटिजग्गापेतुं लभति. मुदुकेन आरामिकसमणुद्देसे पक्कोसित्वा सोधापेत्वा समं कारापेत्वा ¶ वालुकं ओकिरापेत्वा पाकारपरिक्खेपं कारापेत्वा द्वारं ¶ योजापेत्वा वसितब्बं. महदिवसे पन रुक्खमूलिकेन तत्थ अनिसीदित्वा अञ्ञत्थ पटिच्छन्ने ठाने निसीदितब्बं.
इमेसं पन तिण्णम्पि छन्ने वासं कप्पितक्खणे धुतङ्गं भिज्जति. जानित्वा छन्ने अरुणं उट्ठापितमत्तेति अङ्गुत्तरभाणका. अयमेत्थ भेदो.
अयं पनानिसंसो, रुक्खमूलसेनासनं निस्साय पब्बज्जाति (महाव. १२८) वचनतो निस्सयानुरूपपटिपत्तिसब्भावो, अप्पानि चेव सुलभानि च तानि च अनवज्जानीति (अ. नि. ४.२७; इतिवु. १०१) भगवता संवण्णितपच्चयता, अभिण्हं तरुपण्णविकारदस्सनेन अनिच्चसञ्ञासमुट्ठापनता, सेनासनमच्छेरकम्मारामतानं अभावो, देवताहि सहवासिता, अप्पिच्छतादीनं अनुलोमवुत्तिताति.
वण्णितो बुद्धसेट्ठेन, निस्सयोति च भासितो;
निवासो पविवित्तस्स, रुक्खमूलसमो कुतो.
आवासमच्छेरहरे, देवता परिपालिते;
पविवित्ते वसन्तो हि, रुक्खमूलम्हि सुब्बतो.
अभिरत्तानि नीलानि, पण्डूनि पतितानि च;
पस्सन्तो तरुपण्णानि, निच्चसञ्ञं पनूदति.
तस्मा हि बुद्धदायज्जं, भावनाभिरतालयं;
विवित्तं नातिमञ्ञेय्य, रुक्खमूलं विचक्खणोति.
अयं रुक्खमूलिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
१०. अब्भोकासिकङ्गकथा
३३. अब्भोकासिकङ्गम्पि ¶ ‘‘छन्नञ्च रुक्खमूलञ्च पटिक्खिपामि, अब्भोकासिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तस्स पन अब्भोकासिकस्स धम्मस्सवनाय वा उपोसथत्थाय वा उपोसथागारं पविसितुं वट्टति. सचे पविट्ठस्स देवो वस्सति, देवे वस्समाने अनिक्खमित्वा वस्सूपरमे निक्खमितब्बं. भोजनसालं वा अग्गिसालं वा पविसित्वा वत्तं कातुं, भोजनसालाय थेरे भिक्खू भत्तेन आपुच्छितुं, उद्दिसन्तेन वा उद्दिसापेन्तेन वा छन्नं पविसितुं, बहि दुन्निक्खित्तानि मञ्चपीठादीनि अन्तो पवेसेतुञ्च वट्टति. सचे मग्गं गच्छन्तेन वुड्ढतरानं ¶ परिक्खारो गहितो होति, देवे वस्सन्ते मग्गमज्झे ठितं सालं पविसितुं वट्टति. सचे न किञ्चि गहितं होति, सालाय ठस्सामीति वेगेन गन्तुं न वट्टति. पकतिगतिया गन्त्वा पविट्ठेन पन याव वस्सूपरमा ठत्वा गन्तब्बन्ति इदमस्स विधानं. रुक्खमूलिकस्सापि एसेव नयो.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठस्स रुक्खं वा पब्बतं वा गेहं वा उपनिस्साय वसितुं न वट्टति. अब्भोकासेयेव चीवरकुटिं कत्वा वसितब्बं. मज्झिमस्स रुक्खपब्बतगेहानि उपनिस्साय अन्तो अप्पविसित्वा वसितुं वट्टति. मुदुकस्स अच्छन्नमरियादं पब्भारम्पि साखामण्डपोपि पीठपटोपि खेत्तरक्खकादीहि छड्डिता तत्रट्ठककुटिकापि वट्टतीति.
इमेसं पन तिण्णम्पि वासत्थाय छन्नं वा रुक्खमूलं वा पविट्ठक्खणे धुतङ्गं भिज्जति. जानित्वा तत्थ अरुणं उट्ठापितमत्तेति अङ्गुत्तरभाणका. अयमेत्थ भेदो.
अयं पनानिसंसो, आवासपलिबोधुपच्छेदो, थिनमिद्धपनूदनं, ‘‘मिगा विय असङ्गचारिनो, अनिकेता विहरन्ति भिक्खवो’’ति (सं. नि. १.२२४) पसंसाय अनुरूपता, निस्सङ्गता, चातुद्दिसता, अप्पिच्छतादीनं अनुलोमवुत्तिताति.
अनगारियभावस्स ¶ , अनुरूपे अदुल्लभे;
तारामणिवितानम्हि, चन्ददीपप्पभासिते.
अब्भोकासे वसं भिक्खु, मिगभूतेन चेतसा;
थिनमिद्धं विनोदेत्वा, भावनारामतं सितो.
पविवेकरसस्सादं, नचिरस्सेव विन्दति;
यस्मा तस्मा हि सप्पञ्ञो, अब्भोकासरतो सियाति.
अयं अब्भोकासिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
११. सोसानिकङ्गकथा
३४. सोसानिकङ्गम्पि ¶ ‘‘न सुसानं पटिक्खिपामि, सोसानिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन पन सोसानिकेन यं मनुस्सा गामं निवेसन्ता ‘‘इदं सुसान’’न्ति ववत्थपेन्ति, न तत्थ वसितब्बं. न हि मतसरीरे अज्झापिते तं सुसानं नाम होति, झापितकालतो पन पट्ठाय सचेपि द्वादसवस्सानि छड्डितं, तं सुसानमेव.
तस्मिं पन वसन्तेन चङ्कममण्डपादीनि कारेत्वा मञ्चपीठं पञ्ञपेत्वा पानीयपरिभोजनीयं उपट्ठापेत्वा धम्मं वाचेन्तेन न वसितब्बं. गरुकं हि इदं धुतङ्गं, तस्मा उप्पन्नपरिस्सयविघातत्थाय सङ्घत्थेरं वा राजयुत्तकं वा जानापेत्वा अप्पमत्तेन वसितब्बं. चङ्कमन्तेन अद्धक्खिकेन आळाहनं ओलोकेन्तेन चङ्कमितब्बं.
सुसानं गच्छन्तेनापि महापथा उक्कम्म उप्पथमग्गेन गन्तब्बं. दिवायेव आरम्मणं ववत्थपेतब्बं. एवञ्हिस्स तं रत्तिं भयानकं न भविस्सति, अमनुस्सा रत्तिं विरवित्वा विरवित्वा आहिण्डन्तापि न केनचि पहरितब्बा. एकदिवसम्पि सुसानं अगन्तुं न वट्टति. मज्झिमयामं ¶ सुसाने खेपेत्वा पच्छिमयामे पटिक्कमितुं वट्टतीति अङ्गुत्तरभाणका. अमनुस्सानं पियं तिलपिट्ठमासभत्तमच्छमंसखीरतेलगुळादिखज्जभोज्जं न सेवितब्बं. कुलगेहं न पविसितब्बन्ति इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठेन यत्थ धुवडाहधुवकुणपधुवरोदनानि अत्थि, तत्थेव वसितब्बं. मज्झिमस्स तीसु एकस्मिम्पि सति वट्टति. मुदुकस्स वुत्तनयेन सुसानलक्खणं पत्तमत्ते वट्टति.
इमेसं पन तिण्णम्पि न सुसानम्हि वासं कप्पनेन धुतङ्गं भिज्जति. सुसानं अगतदिवसेति अङ्गुत्तरभाणका. अयमेत्थ भेदो.
अयं पनानिसंसो मरणस्सतिपटिलाभो, अप्पमादविहारिता, असुभनिमित्ताधिगमो, कामरागविनोदनं, अभिण्हं कायसभावदस्सनं, संवेगबहुलता ¶ आरोग्यमदादिप्पहानं, भयभेरवसहनता, अमनुस्सानं गरुभावनीयता, अप्पिच्छतादीनं अनुलोमवुत्तिताति.
सोसानिकञ्हि मरणानुसतिप्पभावा,
निद्दागतम्पि न फुसन्ति पमाददोसा;
सम्पस्सतो च कुणपानि बहूनि तस्स,
कामानुभाववसगम्पि न होति चित्तं.
संवेगमेति विपुलं न मदं उपेति,
सम्मा अथो घटति निब्बुतिमेसमानो;
सोसानिकङ्गमितिनेकगुणावहत्ता,
निब्बाननिन्नहदयेन निसेवितब्बन्ति.
अयं सोसानिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
१२. यथासन्थतिकङ्गकथा
३५. यथासन्थतिकङ्गम्पि ¶ ‘‘सेनासनलोलुप्पं पटिक्खिपामि, यथासन्थतिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन पन यथासन्थतिकेन यदस्स सेनासनं ‘‘इदं तुय्हं पापुणाती’’ति गाहितं होति, तेनेव तुट्ठब्बं, न अञ्ञो उट्ठापेतब्बो. इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठो अत्तनो पत्तसेनासनं दूरेति वा अच्चासन्नेति वा अमनुस्सदीघजातिकादीहि उपद्दुतन्ति वा उण्हन्ति वा सीतलन्ति वा पुच्छितुं न लभति. मज्झिमो पुच्छितुं लभति. गन्त्वा पन ओलोकेतुं न लभति. मुदुको गन्त्वा ओलोकेत्वा सचस्स तं न रुच्चति, अञ्ञं गहेतुं लभति.
इमेसं पन तिण्णम्पि सेनासनलोलुप्पे उप्पन्नमत्ते धुतङ्गं भिज्जतीति अयमेत्थ भेदो.
अयं पनानिसंसो, ‘‘यं लद्धं तेन तुट्ठब्ब’’न्ति (जा. १.१.१३६; पाचि. ७९३) वुत्तोवादकरणं, सब्रह्मचारीनं हितेसिता, हीनपणीतविकप्पपरिच्चागो, अनुरोधविरोधप्पहानं, अत्रिच्छताय द्वारपिदहनं, अप्पिच्छतादीनं अनुलोमवुत्तिताति.
यं ¶ लद्धं तेन सन्तुट्ठो, यथासन्थतिको यति;
निब्बिकप्पो सुखं सेति, तिणसन्थरकेसुपि.
न सो रज्जति सेट्ठम्हि, हीनं लद्धा न कुप्पति;
सब्रह्मचारिनवके, हितेन अनुकम्पति.
तस्मा अरियसताचिण्णं, मुनिपुङ्गववण्णितं;
अनुयुञ्जेथ मेधावी, यथासन्थतरामतन्ति.
अयं यथासन्थतिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.
१३. नेसज्जिकङ्गकथा
३६. नेसज्जिकङ्गम्पि ¶ ‘‘सेय्यं पटिक्खिपामि, नेसज्जिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन पन नेसज्जिकेन रत्तिया तीसु यामेसु एकं यामं उट्ठाय चङ्कमितब्बं. इरियापथेसु हि निपज्जितुमेव न वट्टति. इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठस्स नेव अपस्सेनं, न दुस्सपल्लत्थिका, न आयोगपट्टो वट्टति. मज्झिमस्स इमेसु तीसु यंकिञ्चि वट्टति. मुदुकस्स अपस्सेनम्पि दुस्सपल्लत्थिकापि आयोगपट्टोपि बिब्बोहनम्पि पञ्चङ्गोपि सत्तङ्गोपि वट्टति. पञ्चङ्गो पन पिट्ठिअपस्सयेन सद्धिं कतो. सत्तङ्गो नाम पिट्ठिअपस्सयेन च उभतोपस्सेसु अपस्सयेहि च सद्धिं कतो. तं किर मिळाभयत्थेरस्स अकंसु. थेरो अनागामी हुत्वा परिनिब्बायि.
इमेसं पन तिण्णम्पि सेय्यं कप्पितमत्ते धुतङ्गं भिज्जति. अयमेत्थ भेदो.
अयं पनानिसंसो, ‘‘सेय्यसुखं पस्ससुखं मिद्धसुखं अनुयुत्तो विहरती’’ति (दी. नि. ३.३२०; म. नि. १.१८६) वुत्तस्स चेतसो विनिबन्धस्स उपच्छेदनं, सब्बकम्मट्ठानानुयोगसप्पायता, पासादिकइरियापथता, वीरियारम्भानुकूलता, सम्मापटिपत्तिया अनुब्रूहनन्ति.
आभुजित्वान पल्लङ्कं, पणिधाय उजुं तनुं;
निसीदन्तो विकम्पेति, मारस्स हदयं यति.
सेय्यसुखं ¶ मिद्धसुखं, हित्वा आरद्धवीरियो;
निसज्जाभिरतो भिक्खु, सोभयन्तो तपोवनं.
निरामिसं पीतिसुखं, यस्मा समधिगच्छति;
तस्मा समनुयुञ्जेय्य, धीरो नेसज्जिकं वतन्ति.
अयं नेसज्जिकङ्गे समादान विधानप्पभेद भेदानिसंसवण्णना.
धुतङ्गपकिण्णककथा
३७. इदानि ¶ –
कुसलत्तिकतो चेव, धुतादीनं विभागतो;
समासब्यासतो चापि, विञ्ञातब्बो विनिच्छयोति. –
इमिस्सा गाथाय वसेन वण्णना होति.
तत्थ कुसलत्तिकतोति सब्बानेव हि धुतङ्गानि सेक्खपुथुज्जनखीणासवानं वसेन सिया कुसलानि, सिया अब्याकतानि, नत्थि धुतङ्गं अकुसलन्ति.
यो पन वदेय्य ‘‘पापिच्छो इच्छापकतो आरञ्ञिको होतीति आदिवचनतो (अ. नि. ५.१८१; परि. ३२५) अकुसलम्पि धुतङ्ग’’न्ति. सो वत्तब्बो – न मयं ‘‘अकुसलचित्तेन अरञ्ञे न वसती’’ति वदाम. यस्स हि अरञ्ञे निवासो, सो आरञ्ञिको. सो च पापिच्छो वा भवेय्य अप्पिच्छो वा. इमानि पन तेन तेन समादानेन धुतकिलेसत्ता धुतस्स भिक्खुनो अङ्गानि, किलेसधुननतो वा धुतन्ति लद्धवोहारं ञाणं अङ्गमेतेसन्ति धुतङ्गानि. अथ वा धुतानि च तानि पटिपक्खनिद्धुननतो अङ्गानि च पटिपत्तियातिपि धुतङ्गानीति वुत्तं. न च अकुसलेन कोचि धुतो नाम होति, यस्सेतानि अङ्गानि भवेय्युं, न च अकुसलं किञ्चि धुनाति, येसं तं अङ्गन्तिकत्वा धुतङ्गानीति वुच्चेय्युं. नापि अकुसलं चीवरलोलुप्पादीनि चेव निद्धुनाति पटिपत्तिया च अङ्गं होति. तस्मा सुवुत्तमिदं ‘‘नत्थि अकुसलं धुतङ्ग’’न्ति.
‘‘येसम्पि ¶ कुसलत्तिकविनिमुत्तं धुतङ्गं, तेसं अत्थतो धुतङ्गमेव नत्थि. असन्तं कस्स धुननतो धुतङ्गं नाम भविस्सति. धुतगुणे समादाय वत्ततीति वचनविरोधोपि च नेसं आपज्जति, तस्मा तं न गहेतब्ब’’न्ति अयं ताव कुसलत्तिकतो वण्णना.
धुतादीनं ¶ विभागतोति धुतो वेदितब्बो. धुतवादो वेदितब्बो. धुतधम्मा वेदितब्बा. धुतङ्गानि वेदितब्बानि. कस्स धुतङ्गसेवना सप्पायाति वेदितब्बं.
तत्थ धुतोति धुतकिलेसो वा पुग्गलो किलेसधुननो वा धम्मो.
धुतवादोति एत्थ पन अत्थि धुतो न धुतवादो, अत्थि न धुतो धुतवादो, अत्थि नेव धुतो न धुतवादो, अत्थि धुतो चेव धुतवादो च.
तत्थ यो धुतङ्गेन अत्तनो किलेसे धुनि, परं पन धुतङ्गेन न ओवदति, नानुसासति बाकुलत्थेरो विय, अयं धुतो न धुतवादो. यथाह, ‘‘तयिदं आयस्मा बाकुलो धुतो न धुतवादो’’ति. यो पन न धुतङ्गेन अत्तनो किलेसे धुनि, केवलं अञ्ञे धुतङ्गेन ओवदति अनुसासति उपनन्दत्थेरो विय, अयं न धुतो धुतवादो. यथाह, ‘‘तयिदं आयस्मा उपनन्दो सक्यपुत्तो न धुतो धुतवादो’’ति. यो उभयविपन्नो लाळुदायी विय, अयं नेव धुतो न धुतवादो. यथाह, ‘‘तयिदं आयस्मा लाळुदायी नेव धुतो न धुतवादो’’ति. यो पन उभयसम्पन्नो धम्मसेनापति विय, अयं धुतो चेव धुतवादो च. यथाह, ‘‘तयिदं आयस्मा सारिपुत्तो धुतो चेव धुतवादो चाति.
धुतधम्मा वेदितब्बाति अप्पिच्छता, सन्तुट्ठिता, सल्लेखता, पविवेकता, इदमत्थिताति इमे धुतङ्गचेतनाय परिवारका पञ्च धम्मा ‘‘अप्पिच्छतंयेव निस्साया’’तिआदिवचनतो (अ. नि. ५.१८१; परि. ३२५) धुतधम्मा नाम, तत्थ अप्पिच्छता च सन्तुट्ठिता च अलोभो. सल्लेखता च पविवेकता च द्वीसु धम्मेसु अनुपतन्ति अलोभे च अमोहे च. इदमत्थिता ञाणमेव. तत्थ ¶ च अलोभेन पटिक्खेपवत्थूसु लोभं, अमोहेन तेस्वेव आदीनवपटिच्छादकं मोहं धुनाति. अलोभेन च अनुञ्ञातानं पटिसेवनमुखेन पवत्तं कामसुखानुयोगं, अमोहेन धुतङ्गेसु अतिसल्लेखमुखेन पवत्तं अत्तकिलमथानुयोगं धुनाति. तस्मा इमे धम्मा धुतधम्माति वेदितब्बा.
धुतङ्गानि वेदितब्बानीति तेरस धुतङ्गानि वेदितब्बानि पंसुकूलिकङ्गं…पे… नेसज्जिकङ्गन्ति. तानि अत्थतो लक्खणादीहि च वुत्तानेव.
कस्स ¶ धुतङ्गसेवना सप्पायाति रागचरितस्स चेव मोहचरितस्स च. कस्मा? धुतङ्गसेवना हि दुक्खापटिपदा चेव सल्लेखविहारो च. दुक्खापटिपदञ्च निस्साय रागो वूपसम्मति. सल्लेखं निस्साय अप्पमत्तस्स मोहो पहीयति. आरञ्ञिकङ्गरुक्खमूलिकङ्गपटिसेवना वा एत्थ दोसचरितस्सापि सप्पाया. तत्थ हिस्स असङ्घट्टियमानस्स विहरतो दोसोपि वूपसम्मतीति अयं धुतादीनं विभागतो वण्णना.
समासब्यासतोति इमानि पन धुतङ्गानि समासतो तीणि सीसङ्गानि, पञ्च असम्भिन्नङ्गानीति अट्ठेव होन्ति. तत्थ सपदानचारिकङ्गं, एकासनिकङ्गं, अब्भोकासिकङ्गन्ति इमानि तीणि सीसङ्गानि. सपदानचारिकङ्गञ्हि रक्खन्तो पिण्डपातिकङ्गम्पि रक्खिस्सति. एकासनिकङ्गञ्च रक्खतो पत्तपिण्डिकङ्गखलुपच्छाभत्तिकङ्गानिपि सुरक्खनीयानि भविस्सन्ति. अब्भोकासिकङ्गं रक्खन्तस्स किं अत्थि रुक्खमूलिकङ्गयथासन्थतिकङ्गेसु रक्खितब्बं नाम. इति इमानि तीणि सीसङ्गानि, आरञ्ञिकङ्गं, पंसुकूलिकङ्गं, तेचीवरिकङ्गं, नेसज्जिकङ्गं, सोसानिकङ्गन्ति इमानि पञ्च असम्भिन्नङ्गानि चाति अट्ठेव होन्ति.
पुन द्वे चीवरपटिसंयुत्तानि, पञ्च पिण्डपातपटिसंयुत्तानि, पञ्च सेनासनपटिसंयुत्तानि, एकं वीरियपटिसंयुत्तन्ति एवं चत्तारोव होन्ति. तत्थ नेसज्जिकङ्गं वीरियपटिसंयुत्तं. इतरानि पाकटानेव.
पुन सब्बानेव निस्सयवसेन द्वे होन्ति पच्चयनिस्सितानि द्वादस, वीरियनिस्सितं एकन्ति. सेवितब्बासेवितब्बवसेनपि द्वेयेव होन्ति. यस्स हि धुतङ्गं सेवन्तस्स कम्मट्ठानं वड्ढति, तेन सेवितब्बानि. यस्स सेवतो हायति, तेन न सेवितब्बानि. यस्स पन सेवतोपि असेवतोपि वड्ढतेव, न हायति, तेनापि पच्छिमं जनतं अनुकम्पन्तेन सेवितब्बानि. यस्सापि ¶ सेवतोपि असेवतोपि न वड्ढति, तेनापि सेवितब्बानियेव आयतिं वासनत्थायाति.
एवं सेवितब्बासेवितब्बवसेन दुविधानिपि सब्बानेव चेतनावसेन एकविधानि होन्ति. एकमेव हि धुतङ्गं समादानचेतनाति. अट्ठकथायम्पि वुत्तं ‘‘या चेतना, तं धुतङ्गन्ति वदन्ती’’ति.
ब्यासतो ¶ पन भिक्खूनं तेरस, भिक्खुनीनं अट्ठ, सामणेरानं द्वादस, सिक्खमानसामणेरीनं सत्त, उपासकउपासिकानं द्वेति द्वाचत्तालीस होन्ति. सचे पन अब्भोकासे आरञ्ञिकङ्गसम्पन्नं सुसानं होति, एकोपि भिक्खु एकप्पहारेन सब्बधुतङ्गानि परिभुञ्जितुं सक्कोति. भिक्खुनीनं पन आरञ्ञिकङ्गं खलुपच्छाभत्तिकङ्गञ्च द्वेपि सिक्खापदेनेव पटिक्खित्तानि, अब्भोकासिकङ्गं, रुक्खमूलिकङ्गं, सोसानिकङ्गन्ति इमानि तीणि दुप्परिहारानि. भिक्खुनिया हि दुतियिकं विना वसितुं न वट्टति. एवरूपे च ठाने समानच्छन्दा दुतियिका दुल्लभा. सचेपि लभेय्य संसट्ठविहारतो न मुच्चेय्य. एवं सति यस्सत्थाय धुतङ्गं सेवेय्य, स्वेवस्सा अत्थो न सम्पज्जेय्य. एवं परिभुञ्जितुं असक्कुणेय्यताय पञ्च हापेत्वा भिक्खुनीनं अट्ठेव होन्तीति वेदितब्बानि. यथावुत्तेसु पन ठपेत्वा तेचीवरिकङ्गं सेसानि द्वादस सामणेरानं, सत्त सिक्खमानसामणेरीनं वेदितब्बानि. उपासकउपासिकानं पन एकासनिकङ्गं, पत्तपिण्डिकङ्गन्ति इमानि द्वे पतिरूपानि चेव सक्का च परिभुञ्जितुन्ति द्वे धुतङ्गानीति एवं ब्यासतो द्वेचत्तालीस होन्तीति अयं समासब्यासतो वण्णना.
एत्तावता च ‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो’’ति इमिस्सा गाथाय सीलसमाधिपञ्ञामुखेन देसिते विसुद्धिमग्गे येहि अप्पिच्छतासन्तुट्ठितादीहि गुणेहि वुत्तप्पकारस्स सीलस्स वोदानं होति, तेसं सम्पादनत्थं समादातब्बधुतङ्गकथा भासिता होति.
इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
धुतङ्गनिद्देसो नाम दुतियो परिच्छेदो.
३. कम्मट्ठानग्गहणनिद्देसो
३८. इदानि ¶ ¶ यस्मा एवं धुतङ्गपरिहरणसम्पादितेहि अप्पिच्छतादीहि गुणेहि परियोदाते इमस्मिं सीले पतिट्ठितेन ‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो, चित्तं पञ्ञञ्च भावय’’न्ति वचनतो चित्तसीसेन निद्दिट्ठो समाधि भावेतब्बो. सो च अतिसङ्खेपदेसितत्ता विञ्ञातुम्पि ताव न सुकरो, पगेव भावेतुं, तस्मा तस्स वित्थारञ्च भावनानयञ्च दस्सेतुं इदं पञ्हाकम्मं होति.
को समाधि? केनट्ठेन समाधि? कानस्स लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानि? कतिविधो समाधि? को चस्स संकिलेसो? किं वोदानं? कथं भावेतब्बो? समाधिभावनाय को आनिसंसोति?
तत्रिदं विस्सज्जनं. को समाधीति समाधि बहुविधो नानप्पकारको. तं सब्बं विभावयितुं आरब्भमानं विस्सज्जनं अधिप्पेतञ्चेव अत्थं न साधेय्य, उत्तरि च विक्खेपाय संवत्तेय्य, तस्मा इधाधिप्पेतमेव सन्धाय वदाम, कुसलचित्तेकग्गता समाधि.
केनट्ठेन समाधीति समाधानट्ठेन समाधि. किमिदं समाधानं नाम? एकारम्मणे चित्तचेतसिकानं समं सम्मा च आधानं, ठपनन्ति वुत्तं होति. तस्मा यस्स धम्मस्सानुभावेन एकारम्मणे चित्तचेतसिका समं सम्मा च अविक्खिपमाना अविप्पकिण्णा च हुत्वा तिट्ठन्ति, इदं समाधानन्ति वेदितब्बं.
कानस्स लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानीति एत्थ पन अविक्खेपलक्खणो समाधि, विक्खेपविद्धंसनरसो, अविकम्पनपच्चुपट्ठानो. ‘‘सुखिनो चित्तं समाधियती’’ति वचनतो पन सुखमस्स पदट्ठानं.
३९. कतिविधो ¶ समाधीति अविक्खेपलक्खणेन ताव एकविधो. उपचारअप्पनावसेन दुविधो, तथा लोकियलोकुत्तरवसेन सप्पीतिकनिप्पीतिकवसेन सुखसहगतउपेक्खासहगतवसेन च. तिविधो हीनमज्झिमपणीतवसेन ¶ , तथा सवितक्कसविचारादिवसेन पीतिसहगतादिवसेन परित्तमहग्गतप्पमाणवसेन च. चतुब्बिधो दुक्खापटिपदादन्धाभिञ्ञादिवसेन, तथा परित्तपरित्तारम्मणादिवसेन चतुझानङ्गवसेन हानभागियादिवसेन कामावचरादिवसेन अधिपतिवसेन च. पञ्चविधो पञ्चकनये पञ्चझानङ्गवसेनाति.
समाधिएककदुकवण्णना
तत्थ एकविधकोट्ठासो उत्तानत्थोयेव. दुविधकोट्ठासे छन्नं अनुस्सतिट्ठानानं मरणस्सतिया उपसमानुस्सतिया आहारे पटिकूलसञ्ञाय चतुधातुववत्थानस्साति इमेसं वसेन लद्धचित्तेकग्गता, या च अप्पनासमाधीनं पुब्बभागे एकग्गता, अयं उपचारसमाधि. ‘‘पठमस्स झानस्स परिकम्मं पठमस्स झानस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति आदिवचनतो पन या परिकम्मानन्तरा एकग्गता, अयं अप्पनासमाधीति एवं उपचारप्पनावसेन दुविधो.
दुतियदुके तीसु भूमीसु कुसलचित्तेकग्गता लोकियो समाधि. अरियमग्गसम्पयुत्ता एकग्गता लोकुत्तरो समाधीति एवं लोकियलोकुत्तरवसेन दुविधो.
ततियदुके चतुक्कनये द्वीसु पञ्चकनये तीसु झानेसु एकग्गता सप्पीतिको समाधि. अवसेसेसु द्वीसु झानेसु एकग्गता निप्पीतिको समाधि. उपचारसमाधि पन सिया सप्पीतिको, सिया निप्पीतिकोति एवं सप्पीतिकनिप्पीतिकवसेन दुविधो.
चतुत्थदुके चतुक्कनये तीसु पञ्चकनये चतूसु झानेसु एकग्गता सुखसहगतो समाधि. अवसेसस्मिं उपेक्खासहगतो समाधि. उपचारसमाधि पन सिया सुखसहगतो, सिया उपेक्खासहगतोति एवं सुखसहगतउपेक्खासहगतवसेन दुविधो.
समाधितिकवण्णना
तिकेसु ¶ पठमत्तिके पटिलद्धमत्तो हीनो, नातिसुभावितो मज्झिमो, सुभावितो वसिप्पत्तो पणीतोति एवं हीनमज्झिमपणीतवसेन तिविधो.
दुतियत्तिके ¶ पठमज्झानसमाधि सद्धिं उपचारसमाधिना सवितक्कसविचारो. पञ्चकनये दुतियज्झानसमाधि अवितक्कविचारमत्तो. यो हि वितक्कमत्तेयेव आदीनवं दिस्वा विचारे अदिस्वा केवलं वितक्कप्पहानमत्तं आकङ्खमानो पठमज्झानं अतिक्कमति, सो अवितक्कविचारमत्तं समाधिं पटिलभति. तं सन्धायेतं वुत्तं. चतुक्कनये पन दुतियादीसु पञ्चकनये ततियादीसु तीसु झानेसु एकग्गता अवितक्काविचारो समाधीति एवं सवितक्कसविचारादिवसेन तिविधो.
ततियत्तिके चतुक्कनये आदितो द्वीसु पञ्चकनये च तीसु झानेसु एकग्गता पीतिसहगतो समाधि. तेस्वेव ततिये च चतुत्थे च झाने एकग्गता सुखसहगतो समाधि. अवसाने उपेक्खासहगतो. उपचारसमाधि पन पीतिसुखसहगतो वा होति उपेक्खासहगतो वाति एवं पीतिसहगतादिवसेन तिविधो.
चतुत्थत्तिके उपचारभूमियं एकग्गता परित्तो समाधि. रूपावचरारूपावचरकुसले एकग्गता महग्गतो समाधि. अरियमग्गसम्पयुत्ता एकग्गता अप्पमाणो समाधीति एवं परित्तमहग्गतप्पमाणवसेन तिविधो.
समाधिचतुक्कवण्णना
चतुक्केसु पठमचतुक्के अत्थि समाधि दुक्खापटिपदो दन्धाभिञ्ञो, अत्थि दुक्खापटिपदो खिप्पाभिञ्ञो, अत्थि सुखापटिपदो दन्धाभिञ्ञो, अत्थि सुखापटिपदो खिप्पाभिञ्ञोति.
तत्थ पठमसमन्नाहारतो पट्ठाय याव तस्स तस्स झानस्स उपचारं उप्पज्जति, ताव पवत्ता समाधिभावना पटिपदाति वुच्चति. उपचारतो पन पट्ठाय याव अप्पना, ताव पवत्ता ¶ पञ्ञा अभिञ्ञाति वुच्चति. सा पनेसा पटिपदा एकच्चस्स दुक्खा होति, नीवरणादिपच्चनीकधम्मसमुदाचारगहणताय किच्छा असुखासेवनाति अत्थो. एकच्चस्स तदभावेन सुखा. अभिञ्ञापि एकच्चस्स दन्धा होति मन्दा असीघप्पवत्ति. एकच्चस्स खिप्पा अमन्दा सीघप्पवत्ति.
तत्थ यानि परतो सप्पायासप्पायानि च पलिबोधुपच्छेदादीनि पुब्बकिच्चानि च अप्पनाकोसल्लानि च वण्णयिस्साम, तेसु यो असप्पायसेवी ¶ होति, तस्स दुक्खा पटिपदा दन्धा च अभिञ्ञा होति. सप्पायसेविनो सुखा पटिपदा खिप्पा च अभिञ्ञा. यो पन पुब्बभागे असप्पायं सेवित्वा अपरभागे सप्पायसेवी होति, पुब्बभागे वा सप्पायं सेवित्वा अपरभागे असप्पायसेवी, तस्स वोमिस्सकता वेदितब्बा. तथा पलिबोधुपच्छेदादिकं पुब्बकिच्चं असम्पादेत्वा भावनमनुयुत्तस्स दुक्खा पटिपदा होति. विपरियायेन सुखा. अप्पनाकोसल्लानि पन असम्पादेन्तस्स दन्धा अभिञ्ञा होति. सम्पादेन्तस्स खिप्पा.
अपिच तण्हाअविज्जावसेन समथविपस्सनाधिकारवसेन चापि एतासं पभेदो वेदितब्बो. तण्हाभिभूतस्स हि दुक्खा पटिपदा होति. अनभिभूतस्स सुखा. अविज्जाभिभूतस्स च दन्धा अभिञ्ञा होति. अनभिभूतस्स खिप्पा. यो च समथे अकताधिकारो, तस्स दुक्खा पटिपदा होति. कताधिकारस्स सुखा. यो पन विपस्सनाय अकताधिकारो होति, तस्स दन्धा अभिञ्ञा होति, कताधिकारस्स खिप्पा. किलेसिन्द्रियवसेन चापि एतासं पभेदो वेदितब्बो. तिब्बकिलेसस्स हि मुदिन्द्रियस्स दुक्खा पटिपदा होति दन्धा च अभिञ्ञा, तिक्खिन्द्रियस्स पन खिप्पा अभिञ्ञा. मन्दकिलेसस्स च मुदिन्द्रियस्स सुखा पटिपदा होति दन्धा च अभिञ्ञा. तिक्खिन्द्रियस्स पन खिप्पा अभिञ्ञाति.
इति इमासु पटिपदाअभिञ्ञासु यो पुग्गलो दुक्खाय पटिपदाय दन्धाय च अभिञ्ञाय समाधिं पापुणाति, तस्स सो समाधि दुक्खापटिपदो दन्धाभिञ्ञोति वुच्चति. एस नयो सेसत्तयेपीति एवं दुक्खापटिपदादन्धाभिञ्ञादिवसेन चतुब्बिधो.
दुतियचतुक्के अत्थि समाधि परित्तो परित्तारम्मणो, अत्थि परित्तो अप्पमाणारम्मणो, अत्थि अप्पमाणो परित्तारम्मणो, अत्थि अप्पमाणो अप्पमाणारम्मणोति. तत्थ यो समाधि अप्पगुणो ¶ उपरिझानस्स पच्चयो भवितुं न सक्कोति, अयं परित्तो. यो पन अवड्ढिते आरम्मणे पवत्तो, अयं परित्तारम्मणो. यो पगुणो सुभावितो, उपरिझानस्स पच्चयो भवितुं सक्कोति, अयं अप्पमाणो. यो च वड्ढिते आरम्मणे पवत्तो, अयं अप्पमाणारम्मणो. वुत्तलक्खणवोमिस्सताय पन वोमिस्सकनयो वेदितब्बो. एवं परित्तपरित्तारम्मणादिवसेन चतुब्बिधो.
ततियचतुक्के ¶ विक्खम्भितनीवरणानं वितक्कविचारपीतिसुखसमाधीनं वसेन पञ्चङ्गिकं पठमं झानं, ततो वूपसन्तवितक्कविचारं तिवङ्गिकं दुतियं, ततो विरत्तपीतिकं दुवङ्गिकं ततियं, ततो पहीनसुखं उपेक्खावेदनासहितस्स समाधिनो वसेन दुवङ्गिकं चतुत्थं. इति इमेसं चतुन्नं झानानं अङ्गभूता चत्तारो समाधी होन्ति. एवं चतुझानङ्गवसेन चतुब्बिधो.
चतुत्थचतुक्के अत्थि समाधि हानभागियो, अत्थि ठितिभागियो, अत्थि विसेसभागियो, अत्थि निब्बेधभागियो. तत्थ पच्चनीकसमुदाचारवसेन हानभागियता, तदनुधम्मताय सतिया सण्ठानवसेन ठितिभागियता, उपरिविसेसाधिगमवसेन विसेसभागियता, निब्बिदासहगतसञ्ञामनसिकारसमुदाचारवसेन निब्बेधभागियता च वेदितब्बा. यथाह, ‘‘पठमस्स झानस्स लाभिं कामसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. अवितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा’’ति (विभ. ७९९). ताय पन पञ्ञाय सम्पयुत्ता समाधीपि चत्तारो होन्तीति. एवं हानभागियादिवसेन चतुब्बिधो.
पञ्चमचतुक्के कामावचरो समाधि, रूपावचरो समाधि, अरूपावचरो समाधि, अपरियापन्नो समाधीति एवं चत्तारो समाधी. तत्थ सब्बापि उपचारेकग्गता कामावचरो समाधि. तथा रूपावचरादिकुसलचित्तेकग्गता इतरे तयोति एवं कामावचरादिवसेन चतुब्बिधो.
छट्ठचतुक्के ‘‘छन्दं चे भिक्खु अधिपतिं करित्वा लभति समाधिं, लभति चित्तस्सेकग्गतं, अयं वुच्चति छन्दसमाधि…पे… वीरियं चे भिक्खु…पे… चित्तं चे भिक्खु…पे… वीमंसं चे भिक्खु अधिपतिं करित्वा लभति समाधिं, लभति चित्तस्सेकग्गतं ¶ , अयं वुच्चति वीमंसासमाधी’’ति (विभ. ४३२; सं. नि. ३.८२५) एवं अधिपतिवसेन चतुब्बिधो.
पञ्चके ¶ यं चतुक्कभेदे वुत्तं दुतियं झानं, तं वितक्कमत्तातिक्कमेन दुतियं, वितक्कविचारातिक्कमेन ततियन्ति एवं द्विधा भिन्दित्वा पञ्च झानानि वेदितब्बानि. तेसं अङ्गभूता च पञ्च समाधीति एवं पञ्चझानङ्गवसेन पञ्चविधता वेदितब्बा.
४०. को चस्स संकिलेसो किं वोदानन्ति एत्थ पन विस्सज्जनं विभङ्गे वुत्तमेव. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘संकिलेसन्ति हानभागियो धम्मो. वोदानन्ति विसेसभागियो धम्मो’’ति (विभ. ८२८). तत्थ ‘‘पठमस्स झानस्स लाभिं कामसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा’’ति (विभ. ७९९) इमिना नयेन हानभागियधम्मो वेदितब्बो. ‘‘अवितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा’’ति (विभ. ७९९) इमिना नयेन विसेसभागियधम्मो वेदितब्बो.
दसपलिबोधवण्णना
४१. कथं भावेतब्बोति एत्थ पन यो ताव अयं लोकियलोकुत्तरवसेन दुविधोतिआदीसु अरियमग्गसम्पयुत्तो समाधि वुत्तो, तस्स भावनानयो पञ्ञाभावनानयेनेव सङ्गहितो. पञ्ञाय हि भाविताय सो भावितो होति. तस्मा तं सन्धाय एवं भावेतब्बोति न किञ्चि विसुं वदाम.
यो पनायं लोकियो, सो वुत्तनयेन सीलानि विसोधेत्वा सुपरिसुद्धे सीले पतिट्ठितेन य्वास्स दससु पलिबोधेसु पलिबोधो अत्थि, तं उपच्छिन्दित्वा कम्मट्ठानदायकं कल्याणमित्तं उपसङ्कमित्वा अत्तनो चरियानुकूलं चत्तालीसाय कम्मट्ठानेसु अञ्ञतरं कम्मट्ठानं गहेत्वा समाधिभावनाय अननुरूपं विहारं पहाय अनुरूपे विहारे विहरन्तेन खुद्दकपलिबोधुपच्छेदं कत्वा सब्बं भावनाविधानं अपरिहापेन्तेन भावेतब्बोति अयमेत्थ सङ्खेपो.
अयं ¶ पन वित्थारो, यं ताव वुत्तं ‘‘य्वास्स दससु पलिबोधेसु पलिबोधो अत्थि, तं उपच्छिन्दित्वा’’ति, एत्थ –
आवासो च कुलं लाभो, गणो कम्मञ्च पञ्चमं;
अद्धानं ञाति आबाधो, गन्थो इद्धीति ते दसाति. –
इमे ¶ दस पलिबोधा नाम. तत्थ आवासोयेव आवासपलिबोधो. एस नयो कुलादीसु.
तत्थ आवासोति एकोपि ओवरको वुच्चति एकम्पि परिवेणं सकलोपि सङ्घारामो. स्वायं न सब्बस्सेव पलिबोधो होति. यो पनेत्थ नवकम्मादीसु उस्सुक्कं वा आपज्जति, बहुभण्डसन्निचयो वा होति, येन केनचि वा कारणेन अपेक्खवा पटिबद्धचित्तो, तस्सेव पलिबोधो होति, न इतरस्स.
तत्रिदं वत्थु – द्वे किर कुलपुत्ता अनुराधपुरा निक्खमित्वा अनुपुब्बेन थूपारामे पब्बजिंसु. तेसु एको द्वे मातिका पगुणा कत्वा पञ्चवस्सिको हुत्वा पवारेत्वा पाचिनखण्डराजिं नाम गतो. एको तत्थेव वसति. पाचिनखण्डराजिगतो तत्थ चिरं वसित्वा थेरो हुत्वा चिन्तेसि ‘‘पटिसल्लानसारुप्पमिदं ठानं, हन्द नं सहायकस्सापि आरोचेमी’’ति. ततो निक्खमित्वा अनुपुब्बेन थूपारामं पाविसि. पविसन्तंयेव च नं दिस्वा समानवस्सिकत्थेरो पच्चुग्गन्त्वा पत्तचीवरं पटिग्गहेत्वा वत्तं अकासि. आगन्तुकत्थेरो सेनासनं पविसित्वा चिन्तेसि ‘‘इदानि मे सहायो सप्पिं वा फाणितं वा पानकं वा पेसेस्सति. अयञ्हि इमस्मिं नगरे चिरनिवासी’’ति. सो रत्तिं अलद्धा पातो चिन्तेसि ‘‘इदानि उपट्ठाकेहि गहितं यागुखज्जकं पेसेस्सती’’ति. तम्पि अदिस्वा ‘‘पहिणन्ता नत्थि, पविट्ठस्स मञ्ञे दस्सती’’ति पातोव तेन सद्धिं गामं पाविसि. ते द्वे एकं वीथिं चरित्वा उळुङ्कमत्तं यागुं लभित्वा आसनसालायं निसीदित्वा पिविंसु. ततो आगन्तुको चिन्तेसि ‘‘निबद्धयागु मञ्ञे नत्थि, भत्तकाले इदानि मनुस्सा पणीतं भत्तं दस्सन्ती’’ति, ततो भत्तकालेपि पिण्डाय चरित्वा लद्धमेव भुञ्जित्वा इतरो आह – ‘‘किं, भन्ते, सब्बकालं एवं यापेथा’’ति? आमावुसोति. भन्ते, पाचिनखण्डराजि फासुका, तत्थ गच्छामाति. थेरो नगरतो ¶ दक्खिणद्वारेन निक्खमन्तो कुम्भकारगाममग्गं पटिपज्जि. इतरो आह – ‘‘किं पन, भन्ते, इमं मग्गं पटिपन्नत्था’’ति? ननु त्वमावुसो, पाचिनखण्डराजिया वण्णं अभासीति? किं पन, भन्ते, तुम्हाकं एत्तकं कालं वसितट्ठाने न कोचि अतिरेकपरिक्खारो अत्थीति? आमावुसो मञ्चपीठं सङ्घिकं, तं पटिसामितमेव, अञ्ञं किञ्चि नत्थीति. मय्हं पन, भन्ते ¶ , कत्तरदण्डो तेलनाळि उपाहनत्थविका च तत्थेवाति. तयावुसो, एकदिवसं वसित्वा एत्तकं ठपितन्ति? आम, भन्ते. सो पसन्नचित्तो थेरं वन्दित्वा ‘‘तुम्हादिसानं, भन्ते, सब्बत्थ अरञ्ञवासोयेव. थूपारामो चतुन्नं बुद्धानं धातुनिधानट्ठानं, लोहपासादे सप्पायं धम्मस्सवनं महाचेतियदस्सनं थेरदस्सनञ्च लब्भति, बुद्धकालो विय पवत्तति. इधेव तुम्हे वसथा’’ति दुतियदिवसे पत्तचीवरं गहेत्वा सयमेव अगमासीति. ईदिसस्स आवासो न पलिबोधो होति.
कुलन्ति ञातिकुलं वा उपट्ठाककुलं वा. एकच्चस्स हि उपट्ठाककुलम्पि ‘‘सुखितेसु सुखितो’’तिआदिना (विभ. ८८८; सं. नि. ४.२४१) नयेन संसट्ठस्स विहरतो पलिबोधो होति, सो कुलमानुसकेहि विना धम्मस्सवनाय सामन्तविहारम्पि न गच्छति. एकच्चस्स मातापितरोपि पलिबोधा न होन्ति, कोरण्डकविहारवासित्थेरस्स भागिनेय्यदहरभिक्खुनो विय.
सो किर उद्देसत्थं रोहणं अगमासि. थेरभगिनीपि उपासिका सदा थेरं तस्स पवत्तिं पुच्छति. थेरो एकदिवसं दहरं आनेस्सामीति रोहणाभिमुखो पायासि. दहरोपि ‘‘चिरं मे इध वुत्थं, उपज्झायं दानि पस्सित्वा उपासिकाय च पवत्तिं ञत्वा आगमिस्सामी’’ति रोहणतो निक्खमि. ते उभोपि गङ्गातीरे समागच्छिंसु. सो अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले थेरस्स वत्तं कत्वा ‘‘कुहिं यासी’’ति पुच्छितो तमत्थं आरोचेसि. थेरो सुट्ठु ते कतं, उपासिकापि सदा पुच्छति, अहम्पि एतदत्थमेव आगतो, गच्छ त्वं, अहं पन इधेव इमं वस्सं वसिस्सामीति तं उय्योजेसि. सो वस्सूपनायिकदिवसेयेव तं विहारं पत्तो. सेनासनम्पिस्स पितरा कारितमेव पत्तं.
अथस्स पिता दुतियदिवसे आगन्त्वा ‘‘कस्स, भन्ते, अम्हाकं सेनासनं पत्त’’न्ति पुच्छन्तो ‘‘आगन्तुकस्स दहरस्सा’’ति सुत्वा तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा आह – ‘‘भन्ते, अम्हाकं ¶ सेनासने वस्सं उपगतस्स वत्तं अत्थी’’ति. किं उपासकाति? तेमासं अम्हाकंयेव घरे भिक्खं गहेत्वा पवारेत्वा गमनकाले आपुच्छितब्बन्ति. सो तुण्हिभावेन अधिवासेसि. उपासकोपि घरं गन्त्वा ‘‘अम्हाकं आवासे एको ¶ आगन्तुको अय्यो उपगतो सक्कच्चं उपट्ठातब्बो’’ति आह. उपासिका ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादेसि. दहरोपि भत्तकाले ञातिघरं अगमासि. न नं कोचि सञ्जानि.
सो तेमासम्पि तत्थ पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा वस्संवुत्थो ‘‘अहं गच्छामी’’ति आपुच्छि. अथस्स ञातका ‘‘स्वे, भन्ते, गच्छथा’’ति दुतियदिवसे घरेयेव भोजेत्वा तेलनाळिं पूरेत्वा एकं गुळपिण्डं नवहत्थञ्च साटकं दत्वा ‘‘गच्छथ, भन्ते’’ति आहंसु. सो अनुमोदनं कत्वा रोहणाभिमुखो पायासि.
उपज्झायोपिस्स पवारेत्वा पटिपथं आगच्छन्तो पुब्बे दिट्ठट्ठानेयेव तं अद्दस. सो अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले थेरस्स वत्तं अकासि. अथ नं थेरो पुच्छि ‘‘किं, भद्दमुख, दिट्ठा ते उपासिका’’ति? सो ‘‘आम, भन्ते’’ति सब्बं पवत्तिं आरोचेत्वा तेन तेलेन थेरस्स पादे मक्खेत्वा गुळेन पानकं कत्वा तम्पि साटकं थेरस्सेव दत्वा थेरं वन्दित्वा ‘‘मय्हं, भन्ते, रोहणंयेव सप्पाय’’न्ति अगमासि. थेरोपि विहारं आगन्त्वा दुतियदिवसे कोरण्डकगामं पाविसि.
उपासिकापि ‘‘मय्हं भाता मम पुत्तं गहेत्वा इदानि आगच्छती’’ति सदा मग्गं ओलोकयमानाव तिट्ठति. सा तं एककमेव आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘मतो मे मञ्ञे पुत्तो, अयं थेरो एककोव आगच्छती’’ति थेरस्स पादमूले निपतित्वा परिदेवमाना रोदि. थेरो ‘‘नून दहरो अप्पिच्छताय अत्तानं अजानापेत्वाव गतो’’ति तं समस्सासेत्वा सब्बं पवत्तिं आरोचेत्वा पत्तत्थविकतो तं साटकं नीहरित्वा दस्सेति.
उपासिका पसीदित्वा पुत्तेन गतदिसाभिमुखा उरेन निपज्जित्वा नमस्समाना आह – ‘‘मय्हं पुत्तसदिसं वत मञ्ञे भिक्खुं कायसक्खिं कत्वा भगवा रथविनीतपटिपदं (म. नि. १.२५२ आदयो), नालकपटिपदं (सु. नि. ६८४ आदयो), तुवट्टकपटिपदं (सु. नि. ९२१ आदयो), चतुपच्चयसन्तोसभावनारामतादीपकं महाअरियवंसपटिपदञ्च (अ. नि. ४.२८; दी. नि. ३.३०९) देसेसि ¶ . विजातमातुया नाम गेहे तेमासं भुञ्जमानोपि ‘अहं ¶ पुत्तो त्वं माता’ति न वक्खति, अहो अच्छरियमनुस्सो’’ति. एवरूपस्स मातापितरोपि पलिबोधा न होन्ति, पगेव अञ्ञं उपट्ठाककुल’’न्ति.
लाभोति चत्तारो पच्चया. ते कथं पलिबोधा होन्ति? पुञ्ञवन्तस्स हि भिक्खुनो गतगतट्ठाने मनुस्सा महापरिवारे पच्चये देन्ति. सो तेसं अनुमोदेन्तो धम्मं देसेन्तो समणधम्मं कातुं न ओकासं लभति. अरुणुग्गमनतो याव पठमयामो, ताव मनुस्ससंसग्गो न उपच्छिज्जति. पुन बलवपच्चूसेयेव बाहुल्लिकपिण्डपातिका आगन्त्वा ‘‘भन्ते, असुको उपासको उपासिका अमच्चो अमच्चधीता तुम्हाकं दस्सनकामा’’ति वदन्ति, सो गण्हावुसो, पत्तचीवरन्ति गमनसज्जोव होतीति निच्चब्यावटो, तस्सेव ते पच्चया पलिबोधा होन्ति. तेन गणं पहाय यत्थ नं न जानन्ति, तत्थ एककेन चरितब्बं. एवं सो पलिबोधो उपच्छिज्जतीति.
गणोति सुत्तन्तिकगणो वा आभिधम्मिकगणो वा, यो तस्स उद्देसं वा परिपुच्छं वा देन्तो समणधम्मस्स ओकासं न लभति, तस्सेव गणो पलिबोधो होति, तेन सो एवं उपच्छिन्दितब्बो. सचे तेसं भिक्खूनं बहु गहितं होति, अप्पं अवसिट्ठं, तं निट्ठपेत्वा अरञ्ञं पविसितब्बं. सचे अप्पं गहितं, बहु अवसिट्ठं, योजनतो परं अगन्त्वा अन्तोयोजनपरिच्छेदे अञ्ञं गणवाचकं उपसङ्कमित्वा ‘‘इमे आयस्मा उद्देसादीहि सङ्गण्हतू’’ति वत्तब्बं. एवं अलभमानेन ‘‘मय्हमावुसो, एकं किच्चं अत्थि, तुम्हे यथाफासुकट्ठानानि गच्छथा’’ति गणं पहाय अत्तनो कम्मं कत्तब्बन्ति.
कम्मन्ति नवकम्मं. तं करोन्तेन वड्ढकीआदीहि लद्धालद्धं जानितब्बं, कताकते उस्सुक्कं आपज्जितब्बन्ति सब्बदा पलिबोधो होति. सोपि एवं उपच्छिन्दितब्बो, सचे अप्पं अवसिट्ठं होति निट्ठपेतब्बं. सचे बहु, सङ्घिकञ्चे नवकम्मं, सङ्घस्स वा सङ्घभारहारकभिक्खूनं वा निय्यादेतब्बं. अत्तनो सन्तकञ्चे, अत्तनो भारहारकानं निय्यादेतब्बं. तादिसे अलभन्तेन सङ्घस्स परिच्चजित्वा गन्तब्बन्ति.
अद्धानन्ति ¶ मग्गगमनं. यस्स हि कत्थचि पब्बज्जापेक्खो वा होति, पच्चयजातं वा ¶ किञ्चि लद्धब्बं होति. सचे तं अलभन्तो न सक्कोति अधिवासेतुं, अरञ्ञं पविसित्वा समणधम्मं करोन्तस्सपि गमिकचित्तं नाम दुप्पटिविनोदनीयं होति, तस्मा गन्त्वा तं किच्चं तीरेत्वाव समणधम्मे उस्सुक्कं कातब्बन्ति.
ञातीति विहारे आचरियुपज्झायसद्धिविहारिकअन्तेवासिकसमानुपज्झायकसमानाचरियका, घरे माता पिता भाताति एवमादिका. ते गिलाना इमस्स पलिबोधा होन्ति, तस्मा सो पलिबोधो उपट्ठहित्वा तेसं पाकतिककरणेन उपच्छिन्दितब्बो.
तत्थ उपज्झायो ताव गिलानो सचे लहुं न वुट्ठाति, यावजीवम्पि पटिजग्गितब्बो. तथा पब्बज्जाचरियो उपसम्पदाचरियो सद्धिविहारिको उपसम्पादितपब्बाजितअन्तेवासिकसमानुपज्झायका च. निस्सयाचरियउद्देसाचरियनिस्सयन्तेवासिकउद्देसन्तेवासिकसमानाचरियका पन याव निस्सयउद्देसा अनुपच्छिन्ना, ताव पटिजग्गितब्बा. पहोन्तेन ततो उद्धम्पि पटिजग्गितब्बा एव. मातापितूसु उपज्झाये विय पटिपज्जितब्बं. सचेपि हि ते रज्जे ठिता होन्ति, पुत्ततो च उपट्ठानं पच्चासीसन्ति, कातब्बमेव. अथ तेसं भेसज्जं नत्थि, अत्तनो सन्तकं दातब्बं. असति भिक्खाचरियाय परियेसित्वापि दातब्बमेव. भातुभगिनीनं पन तेसं सन्तकमेव योजेत्वा दातब्बं. सचे नत्थि अत्तनो सन्तकं तावकालिकं दत्वा पच्छा लभन्तेन गण्हितब्बं. अलभन्तेन न चोदेतब्बा. अञ्ञातकस्स भगिनिसामिकस्स भेसज्जं नेव कातुं न दातुं वट्टति. ‘‘तुय्हं सामिकस्स देही’’ति वत्वा पन भगिनिया दातब्बं. भातुजायायपि एसेव नयो. तेसं पन पुत्ता इमस्स ञातका एवाति तेसं कातुं वट्टतीति.
आबाधोति योकोचि रोगो. सो बाधयमानो पलिबोधो होति, तस्मा भेसज्जकरणेन उपच्छिन्दितब्बो. सचे पन कतिपाहं भेसज्जं करोन्तस्सपि न वूपसम्मति, नाहं तुय्हं दासो, न भटको, तंयेव ¶ हि पोसेन्तो अनमतग्गे संसारवट्टे दुक्खं पत्तोति अत्तभावं गरहित्वा समणधम्मो कातब्बोति.
गन्थोति ¶ परियत्तिहरणं. तं सज्झायादीहि निच्चब्यावटस्स पलिबोधो होति, न इतरस्स. तत्रिमानि वत्थूनि –
मज्झिमभाणकदेवत्थेरो किर मलयवासिदेवत्थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा कम्मट्ठानं याचि. थेरो कीदिसोसि, आवुसो, परियत्तियन्ति पुच्छि. मज्झिमो मे, भन्ते, पगुणोति. आवुसो, मज्झिमो नामेसो दुप्परिहारो, मूलपण्णासं सज्झायन्तस्स मज्झिमपण्णासको आगच्छति, तं सज्झायन्तस्स उपरिपण्णासको. कुतो तुय्हं कम्मट्ठानन्ति? भन्ते, तुम्हाकं सन्तिके कम्मट्ठानं लभित्वा पुन न ओलोकेस्सामीति कम्मट्ठानं गहेत्वा एकूनवीसतिवस्सानि सज्झायं अकत्वा वीसतिमे वस्से अरहत्तं पत्वा सज्झायत्थाय आगतानं भिक्खूनं ‘‘वीसति मे, आवुसो, वस्सानि परियत्तिं अनोलोकेन्तस्स, अपिच खो कतपरिचयो अहमेत्थ आरभथा’’ति वत्वा आदितो पट्ठाय याव परियोसाना एकब्यञ्जनेपिस्स कङ्खा नाहोसि.
करुळियगिरिवासीनागत्थेरोपि अट्ठारसवस्सानि परियत्तिं छड्डेत्वा भिक्खूनं धातुकथं उद्दिसि. तेसं गामवासिकत्थेरेहि सद्धिं संसन्देन्तानं एकपञ्होपि उप्पटिपाटिया आगतो नाहोसि.
महाविहारेपि तिपिटकचूळाभयत्थेरो नाम अट्ठकथं अनुग्गहेत्वाव पञ्चनिकायमण्डले तीणि पिटकानि परिवत्तेस्सामीति सुवण्णभेरिं पहरापेसि. भिक्खुसङ्घो कतमाचरियानं उग्गहो, अत्तनो आचरियुग्गहञ्ञेव वदतु, इतरथा वत्तुं न देमाति आह. उपज्झायोपि नं अत्तनो उपट्ठानमागतं पुच्छि ‘‘त्वमावुसो, भेरिं पहरापेसी’’ति? आम, भन्ते. किं कारणाति? परियत्तिं, भन्ते, परिवत्तेस्सामीति. आवुसो अभय, आचरिया इदं पदं कथं वदन्तीति? एवं वदन्ति, भन्तेति. थेरो हुन्ति पटिबाहि. पुन सो अञ्ञेन अञ्ञेन परियायेन एवं वदन्ति भन्तेति तिक्खत्तुं आह. थेरो सब्बं हुन्ति पटिबाहित्वा ‘‘आवुसो, तया ¶ पठमं कथितो एव आचरियमग्गो, आचरियमुखतो पन अनुग्गहितत्ता ‘एवं आचरिया वदन्ती’ति सण्ठातुं नासक्खि. गच्छ अत्तनो आचरियानं सन्तिके सुणाही’’ति. कुहिं, भन्ते, गच्छामीति? गङ्गाय परतो रोहणजनपदे तुलाधारपब्बतविहारे सब्बपरियत्तिको महाधम्मरक्खितत्थेरो नाम वसति, तस्स सन्तिकं गच्छाति. साधु, भन्तेति थेरं वन्दित्वा पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा निसीदि. थेरो कस्मा आगतोसीति ¶ पुच्छि. धम्मं सोतुं, भन्तेति. आवुसो अभय, दीघमज्झिमेसु मं कालेन कालं पुच्छन्ति. अवसेसं पन मे तिंसमत्तानि वस्सानि न ओलोकितपुब्बं. अपिच त्वं रत्तिं मम सन्तिके परिवत्तेहि. अहं ते दिवा कथयिस्सामीति. सो साधु, भन्तेति तथा अकासि. परिवेणद्वारे महामण्डपं कारेत्वा गामवासिनो दिवसे दिवसे धम्मस्सवनत्थाय आगच्छन्ति. थेरो रत्तिं परिवत्ति. तं दिवा कथयन्तो अनुपुब्बेन देसनं निट्ठपेत्वा अभयत्थेरस्स सन्तिके तट्टिकाय निसीदित्वा ‘‘आवुसो, मय्हं कम्मट्ठानं कथेही’’ति आह. भन्ते, किं भणथ, ननु मया तुम्हाकमेव सन्तिके सुतं? किमहं तुम्हेहि अञ्ञातं कथेस्सामीति? ततो नं थेरो अञ्ञो एस, आवुसो, गतकस्स मग्गो नामाति आह. अभयथेरो किर तदा सोतापन्नो होति. अथस्स सो कम्मट्ठानं दत्वा आगन्त्वा लोहपासादे धम्मं परिवत्तेन्तो थेरो परिनिब्बुतोति अस्सोसि. सुत्वा ‘‘आहरथावुसो, चीवर’’न्ति चीवरं पारुपित्वा ‘‘अनुच्छविको, आवुसो, अम्हाकं आचरियस्स अरहत्तमग्गो. आचरियो नो, आवुसो, उजु आजानीयो. सो अत्तनो धम्मन्तेवासिकस्स सन्तिके तट्टिकाय निसीदित्वा ‘मय्हं कम्मट्ठानं कथेही’ति आह. अनुच्छविको, आवुसो, थेरस्स अरहत्तमग्गो’’ति. एवरूपानं गन्थो पलिबोधो न होतीति.
इद्धीति पोथुज्जनिका इद्धि. सा हि उत्तानसेय्यकदारको विय तरुणसस्सं विय च दुप्परिहारा होति. अप्पमत्तकेनेव भिज्जति. सा पन विपस्सनाय पलिबोधो होति, न समाधिस्स, समाधिं पत्वा पत्तब्बतो. तस्मा विपस्सनत्थिकेन इद्धिपलिबोधो उपच्छिन्दितब्बो, इतरेन अवसेसाति अयं ताव पलिबोधकथाय वित्थारो.
कम्मट्ठानदायकवण्णना
४२. कम्मट्ठानदायकं ¶ कल्याणमित्तं उपसङ्कमित्वाति एत्थ पन दुविधं कम्मट्ठानं सब्बत्थककम्मट्ठानं पारिहारियकम्मट्ठानञ्च. तत्थ सब्बत्थककम्मट्ठानं नाम भिक्खुसङ्घादीसु मेत्ता मरणस्सति च. असुभसञ्ञातिपि एके.
कम्मट्ठानिकेन हि भिक्खुना पठमं ताव परिच्छिन्दित्वा सीमट्ठकभिक्खुसङ्घे सुखिता होन्तु अब्यापज्जाति मेत्ता भावेतब्बा. ततो सीमट्ठकदेवतासु. ततो गोचरगामम्हि इस्सरजने. ततो ¶ तत्थ मनुस्से उपादाय सब्बसत्तेसु. सो हि भिक्खुसङ्घे मेत्ताय सहवासीनं मुदुचित्ततं जनेति. अथस्स ते सुखसंवासा होन्ति. सीमट्ठकदेवतासु मेत्ताय मुदुकतचित्ताहि देवताहि धम्मिकाय रक्खाय सुसंविहितरक्खो होति. गोचरगामम्हि इस्सरजने मेत्ताय मुदुकतचित्तसन्तानेहि इस्सरेहि धम्मिकाय रक्खाय सुरक्खितपरिक्खारो होति. तत्थ मनुस्सेसु मेत्ताय पसादितचित्तेहि तेहि अपरिभूतो हुत्वा विचरति. सब्बसत्तेसु मेत्ताय सब्बत्थ अप्पटिहतचारो होति. मरणस्सतिया पन अवस्सं मया मरितब्बन्ति चिन्तेन्तो अनेसनं पहाय उपरूपरि वड्ढमानसंवेगो अनोलीनवुत्तिको होति. असुभसञ्ञापरिचितचित्तस्स पनस्स दिब्बानिपि आरम्मणानि लोभवसेन चित्तं न परियादियन्ति.
एवं बहूपकारत्ता सब्बत्थ अत्थयितब्बं इच्छितब्बन्ति च अधिप्पेतस्स योगानुयोगकम्मस्स ठानञ्चाति सब्बत्थककम्मट्ठानन्ति वुच्चति.
चत्तालीसाय पन कम्मट्ठानेसु यं यस्स चरियानुकूलं, तं तस्स निच्चं परिहरितब्बत्ता उपरिमस्स च उपरिमस्स भावनाकम्मस्स पदट्ठानत्ता पारिहारियकम्मट्ठानन्ति वुच्चति. इति इमं दुविधम्पि कम्मट्ठानं यो देति, अयं कम्मट्ठानदायको नाम. तं कम्मट्ठानदायकं.
कल्याणमित्तन्ति –
पियो गरु भावनीयो, वत्ता च वचनक्खमो;
गम्भीरञ्च कथं कत्ता, नो चट्ठाने नियोजकोति. (अ. नि. ७.३७);
एवमादिगुणसमन्नागतं एकन्तेन हितेसिं वुद्धिपक्खे ठितं कल्याणमित्तं.
‘‘ममं ¶ हि, आनन्द, कल्याणमित्तं आगम्म जातिधम्मा सत्ता जातिया परिमुच्चन्ती’’ति (सं. नि. १.१२९; ५.२) आदिवचनतो पन सम्मासम्बुद्धोयेव सब्बाकारसम्पन्नो कल्याणमित्तो. तस्मा तस्मिं सति तस्सेव भगवतो सन्तिके गहितकम्मट्ठानं सुगहितं होति. परिनिब्बुते पन तस्मिं असीतिया महासावकेसु यो धरति, तस्स ¶ सन्तिके गहेतुं वट्टति. तस्मिं असति यं कम्मट्ठानं गहेतुकामो होति, तस्सेव वसेन चतुक्कपञ्चकज्झानानि निब्बत्तेत्वा झानपदट्ठानं विपस्सनं वड्ढेत्वा आसवक्खयप्पत्तस्स खीणासवस्स सन्तिके गहेतब्बं.
किं पन खीणासवो अहं खीणासवोति अत्तानं पकासेतीति? किं वत्तब्बं, कारकभावं हि जानित्वा पकासेति. ननु अस्सगुत्तत्थेरो आरद्धकम्मट्ठानस्स भिक्खुनो ‘‘कम्मट्ठानकारको अय’’न्ति जानित्वा आकासे चम्मखण्डं पञ्ञापेत्वा तत्थ पल्लङ्केन निसिन्नो कम्मट्ठानं कथेसीति.
तस्मा सचे खीणासवं लभति, इच्चेतं कुसलं, नो चे लभति, अनागामिसकदागामिसोतापन्नझानलाभीपुथुज्जनतिपिटकधरद्विपिटकधरएकपिटकधरेसु पुरिमस्स पुरिमस्स सन्तिके. एकपिटकधरेपि असति यस्स एकसङ्गीतिपि अट्ठकथाय सद्धिं पगुणा, अयञ्च लज्जी होति, तस्स सन्तिके गहेतब्बं. एवरूपो हि तन्तिधरो वंसानुरक्खको पवेणीपालको आचरियो आचरियमतिकोव होति, न अत्तनोमतिको होति. तेनेव पोराणकत्थेरा ‘‘लज्जी रक्खिस्सति लज्जी रक्खिस्सती’’ति तिक्खत्तुं आहंसु.
पुब्बे वुत्तखीणासवादयो चेत्थ अत्तना अधिगतमग्गमेव आचिक्खन्ति. बहुस्सुतो पन तं तं आचरियं उपसङ्कमित्वा उग्गहपरिपुच्छानं विसोधितत्ता इतो चितो च सुत्तञ्च कारणञ्च सल्लक्खेत्वा सप्पायासप्पायं योजेत्वा गहनट्ठाने गच्छन्तो महाहत्थी विय महामग्गं दस्सेन्तो कम्मट्ठानं कथेस्सति. तस्मा एवरूपं कम्मट्ठानदायकं कल्याणमित्तं उपसङ्कमित्वा तस्स वत्तपटिपत्तिं कत्वा कम्मट्ठानं गहेतब्बं.
सचे ¶ पनेतं एकविहारेयेव लभति, इच्चेतं कुसलं, नो चे लभति, यत्थ सो वसति, तत्थ गन्तब्बं. गच्छन्तेन च न धोतमक्खितेहि पादेहि उपाहना आरूहित्वा छत्तं गहेत्वा तेलनाळिमधुफाणितादीनि गाहापेत्वा अन्तेवासिकपरिवुतेन गन्तब्बं. गमिकवत्तं पन पूरेत्वा अत्तनो पत्तचीवरं सयमेव गहेत्वा अन्तरामग्गे यं यं विहारं पविसति सब्बत्थ वत्तपटिपत्तिं कुरुमानेन सल्लहुकपरिक्खारेन परमसल्लेखवुत्तिना हुत्वा गन्तब्बं.
तं ¶ विहारं पविसन्तेन अन्तरामग्गेयेव दन्तकट्ठं कप्पियं कारापेत्वा गहेत्वा पविसितब्बं, न च ‘‘मुहुत्तं विस्समेत्वा पादधोवनमक्खनादीनि कत्वा आचरियस्स सन्तिकं गमिस्सामी’’ति अञ्ञं परिवेणं पविसितब्बं. कस्मा? सचे हिस्स तत्र आचरियस्स विसभागा भिक्खू भवेय्युं, ते आगमनकारणं पुच्छित्वा आचरियस्स अवण्णं पकासेत्वा ‘‘नट्ठोसि, सचे तस्स सन्तिकं आगतो’’ति विप्पटिसारं उप्पादेय्युं, येन ततोव पटिनिवत्तेय्य, तस्मा आचरियस्स वसनट्ठानं पुच्छित्वा उजुकं तत्थेव गन्तब्बं.
सचे आचरियो दहरतरो होति, पत्तचीवरपटिग्गहणादीनि न सादितब्बानि. सचे वुड्ढतरो होति, गन्त्वा आचरियं वन्दित्वा ठातब्बं. ‘‘निक्खिपावुसो, पत्तचीवर’’न्ति वुत्तेन निक्खिपितब्बं. ‘‘पानीयं पिवा’’ति वुत्तेन सचे इच्छति पातब्बं. ‘‘पादे धोवाही’’ति वुत्तेन न ताव पादा धोवितब्बा. सचे हि आचरियेन आभतं उदकं भवेय्य, न सारुप्पं सिया. ‘‘धोवाहावुसो, न मया आभतं, अञ्ञेहि आभत’’न्ति वुत्तेन पन यत्थ आचरियो न पस्सति, एवरूपे पटिच्छन्ने वा ओकासे, अब्भोकासे विहारस्सापि वा एकमन्ते निसीदित्वा पादा धोवितब्बा.
सचे आचरियो तेलनाळिं आहरति उट्ठहित्वा उभोहि हत्थेहि सक्कच्चं गहेतब्बा. सचे हि न गण्हेय्य, ‘‘अयं भिक्खु इतो एव पट्ठाय सम्भोगं कोपेती’’ति आचरियस्स अञ्ञथत्तं भवेय्य. गहेत्वा पन न आदितोव पादा मक्खेतब्बा. सचे हि तं आचरियस्स गत्तब्भञ्जनतेलं भवेय्य, न सारुप्पं सिया. तस्मा सीसं मक्खेत्वा ¶ खन्धादीनि मक्खेतब्बानि. ‘‘सब्बपारिहारियतेलमिदं, आवुसो, पादेपि मक्खेही’’ति वुत्तेन पन थोकं सीसे कत्वा पादे मक्खेत्वा ‘‘इमं तेलनाळिं ठपेमि, भन्ते’’ति वत्वा आचरिये गण्हन्ते दातब्बा.
आगतदिवसतो पट्ठाय कम्मट्ठानं मे, भन्ते, कथेथ इच्चेवं न वत्तब्बं. दुतियदिवसतो पन पट्ठाय सचे आचरियस्स पकतिउपट्ठाको अत्थि, तं याचित्वा वत्तं कातब्बं. सचे याचितोपि न देति, ओकासे लद्धेयेव कातब्बं. करोन्तेन खुद्दकमज्झिममहन्तानि तीणि दन्तकट्ठानि उपनामेतब्बानि. सीतं उण्हन्ति दुविधं मुखधोवनउदकञ्च न्हानोदकञ्च पटियादेतब्बं. ततो यं आचरियो तीणि दिवसानि परिभुञ्जति, तादिसमेव निच्चं उपनामेतब्बं. नियमं अकत्वा यं वा तं वा परिभुञ्जन्तस्स यथालद्धं उपनामेतब्बं. किं बहुना ¶ वुत्तेन? यं तं भगवता ‘‘अन्तेवासिकेन, भिक्खवे, आचरियम्हि सम्मा वत्तितब्बं. तत्रायं सम्मा वत्तना, कालस्सेव उट्ठाय उपाहना ओमुञ्चित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा दन्तकट्ठं दातब्बं, मुखोदकं दातब्बं, आसनं पञ्ञपेतब्बं. सचे यागु होति, भाजनं धोवित्वा यागु उपनामेतब्बा’’ति (महाव. ७८) आदिकं खन्धके सम्मावत्तं पञ्ञत्तं, तं सब्बम्पि कातब्बं.
एवं वत्तसम्पत्तिया गरुं आराधयमानेन सायं वन्दित्वा याहीति विस्सज्जितेन गन्तब्बं, यदा सो किस्सागतोसीति पुच्छति, तदा आगमनकारणं कथेतब्बं. सचे सो नेव पुच्छति, वत्तं पन सादियति, दसाहे वा पक्खे वा वीतिवत्ते एकदिवसं विस्सज्जितेनापि अगन्त्वा ओकासं कारेत्वा आगमनकारणं आरोचेतब्बं. अकाले वा गन्त्वा किमत्थमागतोसीति पुट्ठेन आरोचेतब्बं. सचे सो पातोव आगच्छाति वदति, पातोव गन्तब्बं.
सचे पनस्स ताय वेलाय पित्ताबाधेन वा कुच्छि परिडय्हति, अग्गिमन्दताय वा भत्तं न जीरति, अञ्ञो वा कोचि रोगो बाधति, तं यथाभूतं आविकत्वा अत्तनो सप्पायवेलं आरोचेत्वा ताय वेलाय उपसङ्कमितब्बं. असप्पायवेलाय हि वुच्चमानम्पि कम्मट्ठानं न सक्का होति मनसिकातुन्ति. अयं कम्मट्ठानदायकं कल्याणमित्तं उपसङ्कमित्वाति एत्थ वित्थारो.
चरियावण्णना
४३. इदानि ¶ अत्तनो चरियानुकूलन्ति एत्थ चरियाति छ चरिया रागचरिया, दोसचरिया, मोहचरिया, सद्धाचरिया, बुद्धिचरिया, वितक्कचरियाति. केचि पन रागादीनं संसग्गसन्निपातवसेन अपरापि चतस्सो, तथा सद्धादीनन्ति इमाहि अट्ठहि सद्धिं चुद्दस इच्छन्ति. एवं पन भेदे वुच्चमाने रागादीनं सद्धादीहिपि संसग्गं कत्वा अनेका चरिया होन्ति, तस्मा सङ्खेपेन छळेव चरिया वेदितब्बा. चरिया, पकति, उस्सन्नताति अत्थतो एकं. तासं वसेन छळेव पुग्गला होन्ति रागचरितो, दोसचरितो, मोहचरितो, सद्धाचरितो, बुद्धिचरितो, वितक्कचरितोति.
तत्थ ¶ यस्मा रागचरितस्स कुसलप्पवत्तिसमये सद्धा बलवती होति, रागस्स आसन्नगुणत्ता. यथा हि अकुसलपक्खे रागो सिनिद्धो नातिलूखो, एवं कुसलपक्खे सद्धा. यथा रागो वत्थुकामे परियेसति, एवं सद्धा सीलादिगुणे. यथा रागो अहितं न परिच्चजति, एवं सद्धा हितं न परिच्चजति, तस्मा रागचरितस्स सद्धाचरितो सभागो.
यस्मा पन दोसचरितस्स कुसलप्पवत्तिसमये पञ्ञा बलवती होति, दोसस्स आसन्नगुणत्ता. यथा हि अकुसलपक्खे दोसो निस्सिनेहो न आरम्मणं अल्लीयति, एवं कुसलपक्खे पञ्ञा. यथा च दोसो अभूतम्पि दोसमेव परियेसति, एवं पञ्ञा भूतं दोसमेव. यथा दोसो सत्तपरिवज्जनाकारेन पवत्तति, एवं पञ्ञा सङ्खारपरिवज्जनाकारेन, तस्मा दोसचरितस्स बुद्धिचरितो सभागो.
यस्मा पन मोहचरितस्स अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय वायममानस्स येभुय्येन अन्तरायकरा वितक्का उप्पज्जन्ति, मोहस्स आसन्नलक्खणत्ता. यथा हि मोहो परिब्याकुलताय अनवट्ठितो, एवं वितक्को नानप्पकारवितक्कनताय. यथा च मोहो अपरियोगाहणताय चञ्चलो. तथा वितक्को लहुपरिकप्पनताय, तस्मा मोहचरितस्स वितक्कचरितो सभागोति.
अपरे तण्हामानदिट्ठिवसेन अपरापि तिस्सो चरिया वदन्ति. तत्थ तण्हा रागोयेव, मानो च तंसम्पयुत्तोति तदुभयं रागचरियं नातिवत्तति ¶ . मोहनिदानत्ता च दिट्ठिया दिट्ठिचरिया मोहचरियमेव अनुपतति.
४४. ता पनेता चरिया किन्निदाना? कथञ्च जानितब्बं ‘‘अयं पुग्गलो रागचरितो, अयं पुग्गलो दोसादीसु अञ्ञतरचरितो’’ति? किं चरितस्स पुग्गलस्स किं सप्पायन्ति?
तत्र पुरिमा ताव तिस्सो चरिया पुब्बाचिण्णनिदाना, धातुदोसनिदाना चाति एकच्चे वदन्ति. पुब्बे किर इट्ठप्पयोगसुभकम्मबहुलो रागचरितो होति, सग्गा वा चवित्वा इधूपपन्नो. पुब्बे छेदनवधबन्धनवेरकम्मबहुलो दोसचरितो होति, निरयनागयोनीहि वा चवित्वा इधूपपन्नो. पुब्बे मज्जपानबहुलो सुतपरिपुच्छाविहीनो च मोहचरितो होति, तिरच्छानयोनिया ¶ वा चवित्वा इधूपपन्नोति एवं पुब्बाचिण्णनिदानाति वदन्ति. द्विन्नं पन धातूनं उस्सन्नत्ता पुग्गलो मोहचरितो होति पथवीधातुया च आपोधातुया च. इतरासं द्विन्नं उस्सन्नत्ता दोसचरितो. सब्बासं समत्ता पन रागचरितोति. दोसेसु च सेम्हाधिको रागचरितो होति. वाताधिको मोहचरितो. सेम्हाधिको वा मोहचरितो. वाताधिको रागचरितोति एवं धातुदोसनिदानाति वदन्ति.
तत्थ यस्मा पुब्बे इट्ठप्पयोगसुभकम्मबहुलापि सग्गा चवित्वा इधूपपन्नापि च न सब्बे रागचरितायेव होन्ति, न इतरे वा दोसमोहचरिता. एवं धातूनञ्च यथावुत्तेनेव नयेन उस्सदनियमो नाम नत्थि. दोसनियमे च रागमोहद्वयमेव वुत्तं, तम्पि च पुब्बापरविरुद्धमेव. सद्धाचरियादीसु च एकिस्सापि निदानं न वुत्तमेव. तस्मा सब्बमेतं अपरिच्छिन्नवचनं.
अयं पनेत्थ अट्ठकथाचरियानं मतानुसारेन विनिच्छयो, वुत्तञ्हेतं उस्सदकित्तने (ध. स. अट्ठ. ४९८) ‘‘इमे सत्ता पुब्बहेतुनियामेन लोभुस्सदा दोसुस्सदा मोहुस्सदा अलोभुस्सदा अदोसुस्सदा अमोहुस्सदा च होन्ति.
यस्स ¶ हि कम्मायूहनक्खणे लोभो बलवा होति अलोभो मन्दो, अदोसामोहा बलवन्तो दोसमोहा मन्दा, तस्स मन्दो अलोभो लोभं परियादातुं न सक्कोति. अदोसामोहा पन बलवन्तो दोसमोहे परियादातुं सक्कोति. तस्मा सो तेन कम्मेन दिन्नपटिसन्धिवसेन निब्बत्तो लुद्धो होति सुखसीलो अक्कोधनो पञ्ञवा वजिरूपमञाणो.
यस्स पन कम्मायूहनक्खणे लोभदोसा बलवन्तो होन्ति अलोभादोसा मन्दा, अमोहो बलवा मोहो मन्दो, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दुट्ठो च. पञ्ञवा पन होति वजिरूपमञाणो दत्ताभयत्थेरो विय.
यस्स कम्मायूहनक्खणे लोभादोसमोहा बलवन्तो होन्ति इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दन्धो च, सीलको पन होति अक्कोधनो (बाकुलत्थेरो विय).
तथा ¶ यस्स कम्मायूहनक्खणे तयोपि लोभदोसमोहा बलवन्तो होन्ति अलोभादयो मन्दा, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दुट्ठो च मूळ्हो च.
यस्स पन कम्मायूहनक्खणे अलोभदोसमोहा बलवन्तो होन्ति इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव अलुद्धो अप्पकिलेसो होति दिब्बारम्मणम्पि दिस्वा निच्चलो, दुट्ठो पन होति दन्धपञ्ञो च.
यस्स पन कम्मायूहनक्खणे अलोभादोसमोहा बलवन्तो होन्ति इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव अलुद्धो चेव होति अदुट्ठो सीलको च, दन्धो पन होति.
तथा यस्स कम्मायूहनक्खणे अलोभदोसामोहा बलवन्तो होन्ति इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव अलुद्धो चेव होति पञ्ञवा च, दुट्ठो च पन होति कोधनो.
यस्स ¶ पन कम्मायूहनक्खणे तयोपि अलोभादोसामोहा बलवन्तो होन्ति लोभादयो मन्दा, सो पुरिमनयेनेव महासङ्घरक्खितत्थेरो विय अलुद्धो अदुट्ठो पञ्ञवा च होती’’ति.
एत्थ च यो लुद्धोति वुत्तो, अयं रागचरितो. दुट्ठदन्धा दोसमोहचरिता. पञ्ञवा बुद्धिचरितो. अलुद्धअदुट्ठा पसन्नपकतिताय सद्धाचरिता. यथा वा अमोहपरिवारेन कम्मुना निब्बत्तो बुद्धिचरितो, एवं बलवसद्धापरिवारेन कम्मुना निब्बत्तो सद्धाचरितो. कामवितक्कादिपरिवारेन कम्मुना निब्बत्तो वितक्कचरितो. लोभादिना वोमिस्सपरिवारेन कम्मुना निब्बत्तो वोमिस्सचरितोति. एवं लोभादीसु अञ्ञतरञ्ञतरपरिवारं पटिसन्धिजनकं कम्मं चरियानं निदानन्ति वेदितब्बं.
४५. यं पन वुत्तं कथञ्च जानितब्बं अयं पुग्गलो रागचरितोतिआदि. तत्रायं नयो.
इरियापथतो किच्चा, भोजना दस्सनादितो;
धम्मप्पवत्तितो चेव, चरियायो विभावयेति.
तत्थ ¶ इरियापथतोति रागचरितो हि पकतिगमनेन गच्छन्तो चातुरियेन गच्छति, सणिकं पादं निक्खिपति, समं निक्खिपति, समं उद्धरति, उक्कुटिकञ्चस्स पदं होति. दोसचरितो पादग्गेहि खणन्तो विय गच्छति, सहसा पादं निक्खिपति, सहसा उद्धरति, अनुकड्ढितञ्चस्स पदं होति. मोहचरितो परिब्याकुलाय गतिया गच्छति, छम्भितो विय पदं निक्खिपति, छम्भितो विय उद्धरति, सहसानुपीळितञ्चस्स पदं होति. वुत्तम्पि चेतं मागण्डियसुत्तुप्पत्तियं –
‘‘रत्तस्स हि उक्कुटिकं पदं भवे,
दुट्ठस्स होति अनुकड्ढितं पदं;
मूळ्हस्स होति सहसानुपीळितं,
विवट्टच्छदस्स इदमीदिसं पद’’न्ति.
ठानम्पि ¶ रागचरितस्स पासादिकं होति मधुराकारं, दोसचरितस्स थद्धाकारं, मोहचरितस्स आकुलाकारं. निसज्जायपि एसेव नयो. रागचरितो च अतरमानो समं सेय्यं पञ्ञपेत्वा सणिकं निपज्जित्वा अङ्गपच्चङ्गानि समोधाय पासादिकेन आकारेन सयति, वुट्ठापियमानो च सीघं अवुट्ठाय सङ्कितो विय सणिकं पटिवचनं देति. दोसचरितो तरमानो यथा वा तथा वा सेय्यं पञ्ञपेत्वा पक्खित्तकायो भाकुटिं कत्वा सयति, वुट्ठापियमानो च सीघं वुट्ठाय कुपितो विय पटिवचनं देति. मोहचरितो दुस्सण्ठानं सेय्यं पञ्ञपेत्वा विक्खित्तकायो बहुलं अधोमुखो सयति, वुट्ठापियमानो च हुङ्कारं करोन्तो दन्धं वुट्ठाति. सद्धाचरितादयो पन यस्मा रागचरितादीनं सभागा, तस्मा तेसम्पि तादिसोव इरियापथो होतीति. एवं ताव इरियापथतो चरियायो विभावये.
किच्चाति सम्मज्जनादीसु च किच्चेसु रागचरितो साधुकं सम्मज्जनिं गहेत्वा अतरमानो वालिकं अविप्पकिरन्तो सिन्दुवारकुसुमसन्थरमिव सन्थरन्तो सुद्धं समं सम्मज्जति. दोसचरितो गाळ्हं सम्मज्जनिं गहेत्वा तरमानरूपो उभतो वालिकं उस्सारेन्तो खरेन सद्देन असुद्धं विसमं सम्मज्जति. मोहचरितो सिथिलं सम्मज्जनिं गहेत्वा सम्परिवत्तकं आळोलयमानो असुद्धं विसमं सम्मज्जति.
यथा सम्मज्जने, एवं चीवरधोवनरजनादीसुपि सब्बकिच्चेसु निपुणमधुरसमसक्कच्चकारी ¶ रागचरितो. गाळ्हथद्धविसमकारी दोसचरितो. अनिपुणब्याकुलविसमापरिच्छिन्नकारी मोहचरितो. चीवरधारणम्पि च रागचरितस्स नातिगाळ्हं नातिसिथिलं होति पासादिकं परिमण्डलं. दोसचरितस्स अतिगाळ्हं अपरिमण्डलं. मोहचरितस्स सिथिलं परिब्याकुलं. सद्धाचरितादयो तेसंयेवानुसारेन वेदितब्बा, तं सभागत्ताति. एवं किच्चतो चरियायो विभावये.
भोजनाति रागचरितो सिनिद्धमधुरभोजनप्पियो होति, भुञ्जमानो च नातिमहन्तं परिमण्डलं आलोपं कत्वा रसपटिसंवेदी अतरमानो भुञ्जति, किञ्चिदेव च सादुं लभित्वा सोमनस्सं आपज्जति ¶ . दोसचरितो लूखअम्बिलभोजनप्पियो होति, भुञ्जमानो च मुखपूरकं आलोपं कत्वा अरसपटिसंवेदी तरमानो भुञ्जति, किञ्चिदेव च असादुं लभित्वा दोमनस्सं आपज्जति. मोहचरितो अनियतरुचिको होति, भुञ्जमानो च अपरिमण्डलं परित्तं आलोपं कत्वा भाजने छड्डेन्तो मुखं मक्खेन्तो विक्खित्तचित्तो तं तं वितक्केन्तो भुञ्जति. सद्धाचरितादयोपि तेसंयेवानुसारेन वेदितब्बा, तंसभागत्ताति. एवं भोजनतो चरियायो विभावये.
दस्सनादितोति रागचरितो ईसकम्पि मनोरमं रूपं दिस्वा विम्हयजातो विय चिरं ओलोकेति, परित्तेपि गुणे सज्जति, भूतम्पि दोसं न गण्हाति, पक्कमन्तोपि अमुञ्चितुकामोव हुत्वा सापेक्खो पक्कमति. दोसचरितो ईसकम्पि अमनोरमं रूपं दिस्वा किलन्तरूपो विय न चिरं ओलोकेति, परित्तेपि दोसे पटिहञ्ञति, भूतम्पि गुणं न गण्हाति, पक्कमन्तोपि मुञ्चितुकामोव हुत्वा अनपेक्खो पक्कमति. मोहचरितो यंकिञ्चि रूपं दिस्वा परपच्चयिको होति, परं निन्दन्तं सुत्वा निन्दति, पसंसन्तं सुत्वा पसंसति, सयं पन अञ्ञाणुपेक्खाय उपेक्खकोव होति. एस नयो सद्दसवनादीसुपि. सद्धाचरितादयो पन तेसंयेवानुसारेन वेदितब्बा, तंसभागत्ताति. एवं दस्सनादितो चरियायो विभावये.
धम्मप्पवत्तितो चेवाति रागचरितस्स च माया, साठेय्यं, मानो, पापिच्छता, महिच्छता, असन्तुट्ठिता, सिङ्गं, चापल्यन्ति एवमादयो धम्मा बहुलं पवत्तन्ति. दोसचरितस्स कोधो, उपनाहो, मक्खो, पळासो, इस्सा, मच्छरियन्ति एवमादयो. मोहचरितस्स थिनं, मिद्धं, उद्धच्चं, कुक्कुच्चं, विचिकिच्छा, आधानग्गाहिता, दुप्पटिनिस्सग्गिताति एवमादयो. सद्धाचरितस्स ¶ मुत्तचागता, अरियानं दस्सनकामता, सद्धम्मं सोतुकामता, पामोज्जबहुलता, असठता, अमायाविता, पसादनीयेसु ठानेसु पसादोति एवमादयो. बुद्धिचरितस्स सोवचस्सता, कल्याणमित्तता, भोजनेमत्तञ्ञुता, सतिसम्पजञ्ञं, जागरियानुयोगो, संवेजनीयेसु ठानेसु संवेगो, संविग्गस्स च योनिसो पधानन्ति एवमादयो. वितक्कचरितस्स भस्सबहुलता, गणारामता, कुसलानुयोगे अरति, अनवट्ठितकिच्चता, रत्तिं धूमायना ¶ , दिवा पज्जलना, हुराहुरं धावनाति एवमादयो धम्मा बहुलं पवत्तन्तीति. एवं धम्मप्पवत्तितो चरियायो विभावये.
यस्मा पन इदं चरियाविभावनविधानं सब्बाकारेन नेव पाळियं न अट्ठकथायं आगतं, केवलं आचरियमतानुसारेन वुत्तं, तस्मा न सारतो पच्चेतब्बं. रागचरितस्स हि वुत्तानि इरियापथादीनि दोसचरितादयोपि अप्पमादविहारिनो कातुं सक्कोन्ति. संसट्ठचरितस्स च पुग्गलस्स एकस्सेव भिन्नलक्खणा इरियापथादयो न उपपज्जन्ति. यं पनेतं अट्ठकथासु चरियाविभावनविधानं वुत्तं, तदेव सारतो पच्चेतब्बं. वुत्तञ्हेतं ‘‘चेतोपरियञाणस्स लाभी आचरियो चरियं ञत्वा कम्मट्ठानं कथेस्सति, इतरेन अन्तेवासिको पुच्छितब्बो’’ति. तस्मा चेतोपरियञाणेन वा तं वा पुग्गलं पुच्छित्वा जानितब्बं. अयं पुग्गलो रागचरितो, अयं दोसादीसु अञ्ञतरचरितोति.
४६. किं चरितस्स पुग्गलस्स किं सप्पायन्ति एत्थ पन सेनासनं ताव रागचरितस्स अधोतवेदिकं भूमट्ठकं अकतपब्भारकं तिणकुटिकं पण्णसालादीनं अञ्ञतरं रजोकिण्णं जतुकाभरितं ओलुग्गविलुग्गं अतिउच्चं वा अतिनीचं वा उज्जङ्गलं सासङ्कं असुचिविसममग्गं, यत्थ मञ्चपीठम्पि मङ्कुणभरितं दुरूपं दुब्बण्णं, यं ओलोकेन्तस्सेव जिगुच्छा उप्पज्जति, तादिसं सप्पायं. निवासनपारुपनं अन्तच्छिन्नं ओलम्बविलम्बसुत्तकाकिण्णं जालपूवसदिसं साणि विय खरसम्फस्सं किलिट्ठं भारिकं किच्छपरिहरणं सप्पायं. पत्तोपि दुब्बण्णो मत्तिकापत्तो वा आणिगण्ठिकाहतो अयोपत्तो वा गरुको दुस्सण्ठानो सीसकपालमिव जेगुच्छो वट्टति. भिक्खाचारमग्गोपि अमनापो अनासन्नगामो विसमो वट्टति. भिक्खाचारगामोपि यत्थ मनुस्सा अपस्सन्ता विय चरन्ति, यत्थ एककुलेपि भिक्खं अलभित्वा निक्खमन्तं ‘‘एहि, भन्ते’’ति आसनसालं पवेसेत्वा यागुभत्तं दत्वा गच्छन्ता गावी विय वजे पवेसेत्वा अनपलोकेन्ता गच्छन्ति, तादिसो वट्टति ¶ . परिविसकमनुस्सापि दासा वा कम्मकरा वा दुब्बण्णा दुद्दसिका किलिट्ठवसना दुग्गन्धा जेगुच्छा, ये अचित्तीकारेन यागुभत्तं छड्डेन्ता विय परिविसन्ति, तादिसा सप्पाया. यागुभत्तखज्जकम्पि लूखं दुब्बण्णं सामाककुद्रूसककणाजकादिमयं ¶ पूतितक्कं बिलङ्गं जिण्णसाकसूपेय्यं यंकिञ्चिदेव केवलं उदरपूरमत्तं वट्टति. इरियापथोपिस्स ठानं वा चङ्कमो वा वट्टति. आरम्मणं नीलादीसु वण्णकसिणेसु यंकिञ्चि अपरिसुद्धवण्णन्ति इदं रागचरितस्स सप्पायं.
दोसचरितस्स सेनासनं नातिउच्चं नातिनीचं छायूदकसम्पन्नं सुविभत्तभित्तिथम्भसोपानं सुपरिनिट्ठितमालाकम्मलताकम्मनानाविधचित्तकम्मसमुज्जलसमसिनिद्धमुदुभूमितलं ब्रह्मविमानमिव कुसुमदामविचित्रवण्णचेलवितानसमलङ्कतं सुपञ्ञत्तसुचिमनोरमत्थरणमञ्चपीठं तत्थ तत्थ वासत्थाय निक्खित्तकुसुमवासगन्धसुगन्धं यं दस्सनमत्तेनेव पीतिपामोज्जं जनयति, एवरूपं सप्पायं. तस्स पन सेनासनस्स मग्गोपि सब्बपरिस्सयविमुत्तो सुचिसमतलो अलङ्कतपटियत्तोव वट्टति. सेनासनपरिक्खारोपेत्थ कीटमङ्कुणदीघजातिमूसिकानं निस्सयपरिच्छिन्दनत्थं नातिबहुको, एकमञ्चपीठमत्तमेव वट्टति. निवासनपारुपनम्पिस्स चीनपट्टसोमारपट्टकोसेय्यकप्पासिकसुखुमखोमादीनं यं यं पणीतं, तेन तेन एकपट्टं वा दुपट्टं वा सल्लहुकं समणसारुप्पेन सुरत्तं सुद्धवण्णं वट्टति. पत्तो उदकपुप्फुळमिव सुसण्ठानो मणि विय सुमट्ठो निम्मलो समणसारुप्पेन सुपरिसुद्धवण्णो अयोमयो वट्टति. भिक्खाचारमग्गो परिस्सयविमुत्तो समो मनापो नातिदूरनाच्चासन्नगामो वट्टति. भिक्खाचारगामोपि यत्थ मनुस्सा ‘‘इदानि अय्यो आगमिस्सती’’ति सित्तसम्मट्ठे पदेसे आसनं पञ्ञापेत्वा पच्चुग्गन्त्वा पत्तं आदाय घरं पवेसेत्वा पञ्ञत्तासने निसीदापेत्वा सक्कच्चं सहत्था परिविसन्ति, तादिसो वट्टति. परिवेसका पनस्स ये होन्ति अभिरूपा पासादिका सुन्हाता सुविलित्ता धूपवासकुसुमगन्धसुरभिनो नानाविरागसुचिमनुञ्ञवत्थाभरणपटिमण्डिता सक्कच्चकारिनो, तादिसा सप्पाया. यागुभत्तखज्जकम्पि वण्णगन्धरससम्पन्नं ओजवन्तं मनोरमं सब्बाकारपणीतं यावदत्थं वट्टति. इरियापथोपिस्स सेय्या वा निसज्जा वा वट्टति, आरम्मणं नीलादीसु वण्णकसिणेसु यंकिञ्चि सुपरिसुद्धवण्णन्ति इदं दोसचरितस्स सप्पायं.
मोहचरितस्स ¶ सेनासनं दिसामुखं असम्बाधं वट्टति, यत्थ निसिन्नस्स विवटा दिसा खायन्ति ¶ , इरियापथेसु चङ्कमो वट्टति. आरम्मणं पनस्स परित्तं सुप्पमत्तं सरावमत्तं वा (खुद्दकं) न वट्टति. सम्बाधस्मिञ्हि ओकासे चित्तं भिय्यो सम्मोहमापज्जति, तस्मा विपुलं महाकसिणं वट्टति. सेसं दोसचरितस्स वुत्तसदिसमेवाति इदं मोहचरितस्स सप्पायं.
सद्धाचरितस्स सब्बम्पि दोसचरितम्हि वुत्तविधानं सप्पायं. आरम्मणेसु चस्स अनुस्सतिट्ठानम्पि वट्टति.
बुद्धिचरितस्स सेनासनादीसु इदं नाम असप्पायन्ति नत्थि.
वितक्कचरितस्स सेनासनं विवटं दिसामुखं यत्थ निसिन्नस्स आरामवनपोक्खरणीरामणेय्यकानि गामनिगमजनपदपटिपाटियो नीलोभासा च पब्बता पञ्ञायन्ति, तं न वट्टति, तञ्हि वितक्कविधावनस्सेव पच्चयो होति, तस्मा गम्भीरे दरीमुखे वनप्पटिच्छन्ने हत्थिकुच्छिपब्भारमहिन्दगुहासदिसे सेनासने वसितब्बं. आरम्मणम्पिस्स विपुलं न वट्टति. तादिसञ्हि वितक्कवसेन सन्धावनस्स पच्चयो होति. परित्तं पन वट्टति.
सेसं रागचरितस्स वुत्तसदिसमेवाति इदं वितक्कचरितस्स सप्पायं. अयं अत्तनो चरियानुकूलन्ति एत्थ आगतचरियानं पभेदनिदानविभावनसप्पायपरिच्छेदतो वित्थारो. न च ताव चरियानुकूलं कम्मट्ठानं सब्बाकारेन आविकतं. तञ्हि अनन्तरस्स मातिकापदस्स वित्थारे सयमेव आविभविस्सति.
चत्तालीसकम्मट्ठानवण्णना
४७. तस्मा यं वुत्तं चत्तालीसाय कम्मट्ठानेसु अञ्ञतरं कम्मट्ठानं गहेत्वाति एत्थ सङ्खातनिद्देसतो, उपचारप्पनावहतो, झानप्पभेदतो, समतिक्कमतो, वड्ढनावड्ढनतो, आरम्मणतो, भूमितो, गहणतो, पच्चयतो, चरियानुकूलतोति इमेहि ताव दसहाकारेहि कम्मट्ठानविनिच्छयो वेदितब्बो.
तत्थ ¶ सङ्खातनिद्देसतोति चत्तालीसाय कम्मट्ठानेसूति हि वुत्तं, तत्रिमानि चत्तालीस कम्मट्ठानानि ¶ दस कसिणा, दस असुभा, दस अनुस्सतियो, चत्तारो ब्रह्मविहारा, चत्तारो आरुप्पा, एका सञ्ञा, एकं ववत्थानन्ति.
तत्थ पथवीकसिणं, आपोकसिणं, तेजोकसिणं, वायोकसिणं, नीलकसिणं, पीतकसिणं, लोहितकसिणं, ओदातकसिणं, आलोककसिणं, परिच्छिन्नाकासकसिणन्ति इमे दस कसिणा.
उद्धुमातकं, विनीलकं, विपुब्बकं, विच्छिद्दकं, विक्खायितकं, विक्खित्तकं, हतविक्खित्तकं, लोहितकं, पुळुवकं, अट्ठिकन्ति इमे दस असुभा.
बुद्धानुस्सति, धम्मानुस्सति, सङ्घानुस्सति, सीलानुस्सति, चागानुस्सति, देवतानुस्सति, मरणानुस्सति, कायगतासति, आनापानस्सति, उपसमानुस्सतीति इमा दस अनुस्सतियो.
मेत्ता, करुणा, मुदिता, उपेक्खाति इमे चत्तारो ब्रह्मविहारा.
आकासानञ्चायतनं, विञ्ञाणञ्चायतनं, आकिञ्चञ्ञायतनं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति इमे चत्तारो आरुप्पा. आहारे पटिकूलसञ्ञा एका सञ्ञा. चतुधातुववत्थानं एकं ववत्थानन्ति एवं सङ्खातनिद्देसतो विनिच्छयो वेदितब्बो.
उपचारप्पनावहतोति ठपेत्वा कायगतासतिञ्च आनापानस्सतिञ्च अवसेसा अट्ठ अनुस्सतियो, आहारे पटिकूलसञ्ञा, चतुधातुववत्थानन्ति इमानेव हेत्थ दसकम्मट्ठानानि उपचारवहानि. सेसानि अप्पनावहानि. एवं उपचारप्पनावहतो.
झानप्पभेदतोति अप्पनावहेसु चेत्थ आनापानस्सतिया सद्धिं दस कसिणा चतुक्कज्झानिका होन्ति. कायगतासतिया सद्धिं दस असुभा पठमज्झानिका. पुरिमा तयो ब्रह्मविहारा तिकज्झानिका. चतुत्थब्रह्मविहारो चत्तारो च आरुप्पा चतुत्थज्झानिकाति एवं झानप्पभेदतो.
समतिक्कमतोति द्वे समतिक्कमा अङ्गसमतिक्कमो च आरम्मणसमतिक्कमो च. तत्थ सब्बेसुपि ¶ तिकचतुक्कज्झानिकेसु कम्मट्ठानेसु अङ्गसमतिक्कमो ¶ होति वितक्कविचारादीनि झानङ्गानि समतिक्कमित्वा तेस्वेवारम्मणेसु दुतियज्झानादीनं पत्तब्बतो. तथा चतुत्थब्रह्मविहारे. सोपि हि मेत्तादीनंयेव आरम्मणे सोमनस्सं समतिक्कमित्वा पत्तब्बोति. चतूसु पन आरुप्पेसु आरम्मणसमतिक्कमो होति. पुरिमेसु हि नवसु कसिणेसु अञ्ञतरं समतिक्कमित्वा आकासानञ्चायतनं पत्तब्बं. आकासादीनि च समतिक्कमित्वा विञ्ञाणञ्चायतनादीनि. सेसेसु समतिक्कमो नत्थीति एवं समतिक्कमतो.
वड्ढनावड्ढनतोति इमेसु चत्तालीसाय कम्मट्ठानेसु दस कसिणानेव वड्ढेतब्बानि. यत्तकञ्हि ओकासं कसिणेन फरति, तदब्भन्तरे दिब्बाय सोतधातुया सद्दं सोतुं दिब्बेन चक्खुना रूपानि पस्सितुं परसत्तानञ्च चेतसा चित्तमञ्ञातुं समत्थो होति. कायगतासति पन असुभानि च न वड्ढेतब्बानि. कस्मा? ओकासेन परिच्छिन्नत्ता आनिसंसाभावा च. सा च नेसं ओकासेन परिच्छिन्नता भावनानये आविभविस्सति. तेसु पन वड्ढितेसु कुणपरासियेव वड्ढति, न कोचि आनिसंसो अत्थि. वुत्तम्पि चेतं सोपाकपञ्हाब्याकरणे, ‘‘विभूता भगवा रूपसञ्ञा अविभूता अट्ठिकसञ्ञा’’ति. तत्र हि निमित्तवड्ढनवसेन रूपसञ्ञा विभूताति वुत्ता. अट्ठिकसञ्ञा अवड्ढनवसेन अविभूताति वुत्ता.
यं पनेतं ‘‘केवलं अट्ठिसञ्ञाय, अफरी पथविं इम’’न्ति (थेरगा. १८) वुत्तं, तं लाभिस्स सतो उपट्ठानाकारवसेन वुत्तं. यथेव हि धम्मासोककाले करवीकसकुणो समन्ता आदासभित्तीसु अत्तनो छायं दिस्वा सब्बदिसासु करवीकसञ्ञी हुत्वा मधुरं गिरं निच्छारेसि, एवं थेरोपि अट्ठिकसञ्ञाय लाभित्ता सब्बदिसासु उपट्ठितं निमित्तं पस्सन्तो केवलापि पथवी अट्ठिकभरिताति चिन्तेसीति.
यदि एवं या असुभज्झानानं अप्पमाणारम्मणता वुत्ता, सा विरुज्झतीति. सा च न विरुज्झति. एकच्चो हि उद्धुमातके वा अट्ठिके वा महन्ते निमित्तं गण्हाति. एकच्चो अप्पके. इमिना परियायेन एकच्चस्स परित्तारम्मणं झानं होति. एकच्चस्स अप्पमाणारम्मणन्ति. यो वा एतं वड्ढने आदीनवं अपस्सन्तो वड्ढेति. तं सन्धाय ‘‘अप्पमाणारम्मण’’न्ति वुत्तं. आनिसंसाभावा पन न वड्ढेतब्बानीति.
यथा ¶ ¶ च एतानि, एवं सेसानिपि न वड्ढेतब्बानि. कस्मा? तेसु हि आनापाननिमित्तं ताव वड्ढयतो वातरासियेव वड्ढति, ओकासेन च परिच्छिन्नं. इति सादीनवत्ता ओकासेन च परिच्छिन्नत्ता न वड्ढेतब्बं. ब्रह्मविहारा सत्तारम्मणा, तेसं निमित्तं वड्ढयतो सत्तरासियेव वड्ढेय्य, न च तेन अत्थो अत्थि, तस्मा तम्पि न वड्ढेतब्बं. यं पन वुत्तं ‘‘मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा’’ति (दी. नि. १.५५६) आदि, तं परिग्गहवसेनेव वुत्तं. एकावासद्विआवासादिना हि अनुक्कमेन एकिस्सा दिसाय सत्ते परिग्गहेत्वा भावेन्तो एकं दिसं फरित्वाति वुत्तो. न निमित्तं वड्ढेन्तो. पटिभागनिमित्तमेव चेत्थ नत्थि. यदयं वड्ढेय्य, परित्तअप्पमाणारम्मणतापेत्थ परिग्गहवसेनेव वेदितब्बा. आरुप्पारम्मणेसुपि आकासं कसिणुग्घाटिमत्ता. तञ्हि कसिणापगमवसेनेव मनसि कातब्बं. ततो परं वड्ढयतोपि न किञ्चि होति. विञ्ञाणं सभावधम्मत्ता. न हि सक्का सभावधम्मं वड्ढेतुं. विञ्ञाणापगमो विञ्ञाणस्स अभावमत्तत्ता. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनारम्मणं सभावधम्मत्तायेव न वड्ढेतब्बं. सेसानि अनिमित्तत्ता. पटिभागनिमित्तञ्हि वड्ढेतब्बं नाम भवेय्य. बुद्धानुस्सतिआदीनञ्च नेव पटिभागनिमित्तं आरम्मणं होति, तस्मा तं न वड्ढेतब्बन्ति एवं वड्ढनावड्ढनतो.
आरम्मणतोति इमेसु च चत्तालीसाय कम्मट्ठानेसु दसकसिणा, दसअसुभा, आनापानस्सति, कायगतासतीति इमानि द्वावीसतिपटिभागनिमित्तारम्मणानि. सेसानि न पटिभागनिमित्तारम्मणानि. तथा दससु अनुस्सतीसु ठपेत्वा आनापानस्सतिञ्च कायगतासतिञ्च अवसेसा अट्ठ अनुस्सतियो, आहारे पटिकूलसञ्ञा, चतुधातुववत्थानं, विञ्ञाणञ्चायतनं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति इमानि द्वादस सभावधम्मारम्मणानि. दस कसिणा, दस असुभा, आनापानस्सति, कायगतासतीति इमानि द्वावीसति निमित्तारम्मणानि. सेसानि छ न वत्तब्बारम्मणानि. तथा विपुब्बकं, लोहितकं, पुळुवकं, आनापानस्सति, आपोकसिणं, तेजोकसिणं, वायोकसिणं, यञ्च आलोककसिणे सूरियादीनं ओभासमण्डलारम्मणन्ति इमानि अट्ठ चलितारम्मणानि, तानि च खो पुब्बभागे, पटिभागं पन सन्निसिन्नमेव होति. सेसानि न चलितारम्मणानीति एवं आरम्मणतो.
भूमितोति ¶ एत्थ च दस असुभा, कायगतासति, आहारे पटिकूलसञ्ञाति इमानि द्वादस देवेसु नप्पवत्तन्ति. तानि द्वादस, आनापानस्सति चाति इमानि तेरस ब्रह्मलोके नप्पवत्तन्ति ¶ . अरूपभवे पन ठपेत्वा चत्तारो आरुप्पे अञ्ञं नप्पवत्तति. मनुस्सेसु सब्बानिपि पवत्तन्तीति एवं भूमितो.
गहणतोति दिट्ठफुट्ठसुतग्गहणतोपेत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो. तत्र ठपेत्वा वायोकसिणं सेसा नव कसिणा, दस असुभाति इमानि एकूनवीसति दिट्ठेन गहेतब्बानि. पुब्बभागे चक्खुना ओलोकेत्वा निमित्तं नेसं गहेतब्बन्ति अत्थो. कायगतासतियं तचपञ्चकं दिट्ठेन, सेसं सुतेनाति एवं तस्सा आरम्मणं दिट्ठसुतेन गहेतब्बं. आनापानस्सति फुट्ठेन, वायोकसिणं दिट्ठफुट्ठेन, सेसानि अट्ठारस सुतेन गहेतब्बानि. उपेक्खाब्रह्मविहारो, चत्तारो आरुप्पाति इमानि चेत्थ न आदिकम्मिकेन गहेतब्बानि. सेसानि पञ्चतिंस गहेतब्बानीति एवं गहणतो.
पच्चयतोति इमेसु पन कम्मट्ठानेसु ठपेत्वा आकासकसिणं सेसा नव कसिणा आरुप्पानं पच्चया होन्ति, दस कसिणा अभिञ्ञानं, तयो ब्रह्मविहारा चतुत्थब्रह्मविहारस्स, हेट्ठिमं हेट्ठिमं आरुप्पं उपरिमस्स उपरिमस्स, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं निरोधसमापत्तिया, सब्बानिपि सुखविहारविपस्सनाभवसम्पत्तीनन्ति एवं पच्चयतो.
चरियानुकूलतोति चरियानं अनुकूलतोपेत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो. सेय्यथिदं – रागचरितस्स ताव एत्थ दस असुभा, कायगतासतीति एकादस कम्मट्ठानानि अनुकूलानि. दोसचरितस्स चत्तारो ब्रह्मविहारा, चत्तारि वण्णकसिणानीति अट्ठ. मोहचरितस्स, वितक्कचरितस्स च एकं आनापानस्सति कम्मट्ठानमेव. सद्धाचरितस्स पुरिमा छ अनुस्सतियो. बुद्धिचरितस्स मरणस्सति, उपसमानुस्सति, चतुधातुववत्थानं, आहारे पटिकूलसञ्ञाति चत्तारि. सेसकसिणानि, चत्तारो च आरुप्पा सब्बचरितानं अनुकूलानि. कसिणेसु च यंकिञ्चि परित्तं वितक्कचरितस्स, अप्पमाणं मोहचरितस्साति.
एवमेत्थ ¶ चरियानुकूलतो विनिच्छयो वेदितब्बोति सब्बञ्चेतं उजुविपच्चनीकवसेन च अतिसप्पायवसेन च वुत्तं. रागादीनं पन अविक्खम्भिका सद्धादीनं वा अनुपकारा कुसलभावना नाम नत्थि. वुत्तम्पि चेतं मेघियसुत्ते –
‘‘चत्तारो धम्मा उत्तरि भावेतब्बा. असुभा भावेतब्बा रागस्स पहानाय. मेत्ता भावेतब्बा ब्यापादस्स ¶ पहानाय. आनापानस्सति भावेतब्बा वितक्कुपच्छेदाय. अनिच्चसञ्ञा भावेतब्बा अस्मिमानसमुग्घाताया’’ति.
राहुलसुत्तेपि ‘‘मेत्तं, राहुल, भावनं भावेही’’तिआदिना (म. नि. २.१२०) नयेन एकस्सेव सत्त कम्मट्ठानानि वुत्तानि. तस्मा वचनमत्ते अभिनिवेसं अकत्वा सब्बत्थ अधिप्पायो परियेसितब्बोति अयं कम्मट्ठानं गहेत्वाति एत्थ कम्मट्ठानकथा विनिच्छयो.
४८. गहेत्वाति इमस्स पन पदस्स अयमत्थदीपना. ‘‘तेन योगिना कम्मट्ठानदायकं कल्याणमित्तं उपसङ्कमित्वा’’ति एत्थ वुत्तनयेनेव वुत्तप्पकारं कल्याणमित्तं उपसङ्कमित्वा बुद्धस्स वा भगवतो आचरियस्स वा अत्तानं निय्यातेत्वा सम्पन्नज्झासयेन सम्पन्नाधिमुत्तिना च हुत्वा कम्मट्ठानं याचितब्बं.
तत्र ‘‘इमाहं भगवा अत्तभावं तुम्हाकं परिच्चजामी’’ति एवं बुद्धस्स भगवतो अत्ता निय्यातेतब्बो. एवञ्हि अनिय्यातेत्वा पन्तेसु सेनासनेसु विहरन्तो भेरवारम्मणे आपाथमागते सन्थम्भितुं असक्कोन्तो गामन्तं ओसरित्वा गिहीहि संसट्ठो हुत्वा अनेसनं आपज्जित्वा अनयब्यसनं पापुणेय्य. निय्यातितत्तभावस्स पनस्स भेरवारम्मणे आपाथमागतेपि भयं न उप्पज्जति. ‘‘ननु तया, पण्डित, पुरिममेव अत्ता बुद्धानं निय्यातितो’’ति पच्चवेक्खतो पनस्स सोमनस्समेव उप्पज्जति. यथा हि पुरिसस्स उत्तमं कासिकवत्थं भवेय्य, तस्स तस्मिं मूसिकाय वा कीटेहि वा खादिते उप्पज्जेय्य दोमनस्सं ¶ . सचे पन तं अचीवरकस्स भिक्खुनो ददेय्य, अथस्स तं तेन भिक्खुना खण्डाखण्डं करियमानं दिस्वापि सोमनस्समेव उप्पज्जेय्य. एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं.
आचरियस्स निय्यातेन्तेनापि ‘‘इमाहं, भन्ते, अत्तभावं तुम्हाकं परिच्चजामी’’ति वत्तब्बं. एवं अनिय्यातितत्तभावो हि अतज्जनीयो वा होति, दुब्बचो वा अनोवादकरो, येनकामंगमो वा आचरियं अनापुच्छाव यत्थिच्छति, तत्थ गन्ता, तमेनं आचरियो आमिसेन वा धम्मेन वा न सङ्गण्हाति, गूळ्हं गन्थं न सिक्खापेति. सो इमं दुविधं सङ्गहं अलभन्तो सासने पतिट्ठं न लभति, नचिरस्सेव दुस्सील्यं वा गिहिभावं वा पापुणाति. निय्यातितत्तभावो पन नेव अतज्जनीयो होति, न येनकामंगमो, सुवचो आचरियायत्तवुत्तियेव ¶ होति. सो आचरियतो दुविधं सङ्गहं लभन्तो सासने वुड्ढिं विरूळ्हिं वेपुल्लं पापुणाति चूळपिण्डपातिकतिस्सत्थेरस्स अन्तेवासिका विय.
थेरस्स किर सन्तिकं तयो भिक्खू आगमंसु. तेसु एको ‘‘अहं, भन्ते, तुम्हाकमत्थाया’’ति वुत्ते सतपोरिसे पपाते पतितुं उस्सहेय्यन्ति आह. दुतियो ‘‘अहं, भन्ते, तुम्हाकमत्थाया’’ति वुत्ते इमं अत्तभावं पण्हितो पट्ठाय पासाणपिट्ठे घंसेन्तो निरवसेसं खेपेतुं उस्सहेय्यन्ति आह. ततियो ‘‘अहं, भन्ते, तुम्हाकमत्थाया’’ति वुत्ते अस्सासपस्सासे उपरुन्धित्वा कालकिरियं कातुं उस्सहेय्यन्ति आह. थेरो भब्बावतिमे भिक्खूति कम्मट्ठानं कथेसि. ते तस्स ओवादे ठत्वा तयोपि अरहत्तं पापुणिंसूति अयमानिसंसो अत्तनिय्यातने. तेन वुत्तं ‘‘बुद्धस्स वा भगवतो आचरियस्स वा अत्तानं निय्यातेत्वा’’ति.
४९. सम्पन्नज्झासयेन सम्पन्नाधिमुत्तिना च हुत्वाति एत्थ पन तेन योगिना अलोभादीनं वसेन छहाकारेहि सम्पन्नज्झासयेन भवितब्बं. एवं सम्पन्नज्झासयो हि तिस्सन्नं बोधीनं अञ्ञतरं पापुणाति. यथाह, ‘‘छ अज्झासया बोधिसत्तानं बोधिपरिपाकाय संवत्तन्ति, अलोभज्झासया च बोधिसत्ता लोभे दोसदस्साविनो, अदोसज्झासया ¶ च बोधिसत्ता दोसे दोसदस्साविनो, अमोहज्झासया च बोधिसत्ता मोहे दोसदस्साविनो, नेक्खम्मज्झासया च बोधिसत्ता घरावासे दोसदस्साविनो, पविवेकज्झासया च बोधिसत्ता सङ्गणिकाय दोसदस्साविनो, निस्सरणज्झासया च बोधिसत्ता सब्बभवगतीसु दोसदस्साविनो’’ति. ये हि केचि अतीतानागतपच्चुप्पन्ना सोतापन्नसकदागामिअनागामिखीणासवपच्चेकबुद्धसम्मासम्बुद्धा, सब्बे ते इमेहेव छहाकारेहि अत्तना अत्तना पत्तब्बं विसेसं पत्ता. तस्मा इमेहि छहाकारेहि सम्पन्नज्झासयेन भवितब्बं. तदधिमुत्तताय पन अधिमुत्तिसम्पन्नेन भवितब्बं. समाधाधिमुत्तेन समाधिगरुकेन समाधिपब्भारेन, निब्बानाधिमुत्तेन निब्बानगरुकेन निब्बानपब्भारेन च भवितब्बन्ति अत्थो.
५०. एवं सम्पन्नज्झासयाधिमुत्तिनो पनस्स कम्मट्ठानं याचतो चेतोपरियञाणलाभिना आचरियेन चित्ताचारं ओलोकेत्वा चरिया जानितब्बा. इतरेन किं चरितोसि? के वा ते धम्मा बहुलं समुदाचरन्ति? किं वा ते मनसिकरोतो फासु होति? कतरस्मिं वा ते कम्मट्ठाने ¶ चित्तं नमतीति एवमादीहि नयेहि पुच्छित्वा जानितब्बा. एवं ञत्वा चरियानुकूलं कम्मट्ठानं कथेतब्बं.
कथेन्तेन च तिविधेन कथेतब्बं. पकतिया उग्गहितकम्मट्ठानस्स एकं द्वे निसज्जानि सज्झायं कारेत्वा दातब्बं. सन्तिके वसन्तस्स आगतागतक्खणे कथेतब्बं. उग्गहेत्वा अञ्ञत्र गन्तुकामस्स नातिसंखित्तं नातिवित्थारिकं कत्वा कथेतब्बं.
तत्थ पथवीकसिणं ताव कथेन्तेन चत्तारो कसिणदोसा, कसिणकरणं, कतस्स भावनानयो, दुविधं निमित्तं, दुविधो समाधि, सत्तविधं सप्पायासप्पायं, दसविधं अप्पनाकोसल्लं, वीरियसमता, अप्पनाविधानन्ति इमे नव आकारा कथेतब्बा. सेसकम्मट्ठानेसुपि तस्स तस्स अनुरूपं कथेतब्बं. तं सब्बं तेसं भावनाविधाने आविभविस्सति.
एवं कथियमाने पन कम्मट्ठाने तेन योगिना निमित्तं गहेत्वा सोतब्बं. निमित्तं गहेत्वाति इदं हेट्ठिमपदं, इदं उपरिमपदं, अयमस्स अत्थो ¶ , अयमधिप्पायो, इदमोपम्मन्ति एवं तं तं आकारं उपनिबन्धित्वाति अत्थो. एवं निमित्तं गहेत्वा सक्कच्चं सुणन्तेन हि कम्मट्ठानं सुग्गहितं होति. अथस्स तं निस्साय विसेसाधिगमो सम्पज्जति, न इतरस्साति अयं गहेत्वाति इमस्स पदस्स अत्थपरिदीपना.
एत्तावता कल्याणमित्तं उपसङ्कमित्वा अत्तनो चरियानुकूलं चत्तालीसाय कम्मट्ठानेसु अञ्ञतरं कम्मट्ठानं गहेत्वाति इमानि पदानि सब्बाकारेन वित्थारितानि होन्तीति.
इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
समाधिभावनाधिकारे
कम्मट्ठानग्गहणनिद्देसो नाम
ततियो परिच्छेदो.
४. पथवीकसिणनिद्देसो
५१. इदानि ¶ ¶ यं वुत्तं ‘‘समाधिभावनाय अननुरूपं विहारं पहाय अनुरूपे विहारे विहरन्तेना’’ति एत्थ यस्स तावाचरियेन सद्धिं एकविहारे वसतो फासु होति, तेन तत्थेव कम्मट्ठानं परिसोधेन्तेन वसितब्बं. सचे तत्थ फासु न होति, यो अञ्ञो गावुते वा अड्ढयोजने वा योजनमत्तेपि वा सप्पायो विहारो होति, तत्थ वसितब्बं. एवञ्हि सति कम्मट्ठानस्स किस्मिञ्चिदेव ठाने सन्देहे वा सतिसम्मोसे वा जाते कालस्सेव विहारे वत्तं कत्वा अन्तरामग्गे पिण्डाय चरित्वा भत्तकिच्चपरियोसानेयेव आचरियस्स वसनट्ठानं गन्त्वा तंदिवसमाचरियस्स सन्तिके कम्मट्ठानं सोधेत्वा दुतियदिवसे आचरियं वन्दित्वा निक्खमित्वा अन्तरामग्गे पिण्डाय चरित्वा अकिलमन्तोयेव अत्तनो वसनट्ठानं आगन्तुं सक्खिस्सति. यो पन योजनप्पमाणेपि फासुकट्ठानं न लभति, तेन कम्मट्ठाने सब्बं गण्ठिट्ठानं छिन्दित्वा सुविसुद्धं आवज्जनपटिबद्धं कम्मट्ठानं कत्वा दूरम्पि गन्त्वा समाधिभावनाय अननुरूपं विहारं पहाय अनुरूपे विहारे विहातब्बं.
अननुरूपविहारो
५२. तत्थ अननुरूपो नाम अट्ठारसन्नं दोसानं अञ्ञतरेन समन्नागतो. तत्रिमे अट्ठारस दोसा – महत्तं, नवत्तं, जिण्णत्तं, पन्थनिस्सितत्तं, सोण्डी, पण्णं, पुप्फं, फलं, पत्थनीयता, नगरसन्निस्सितता, दारुसन्निस्सितता, खेत्तसन्निस्सितता, विसभागानं पुग्गलानं अत्थिता, पट्टनसन्निस्सितता, पच्चन्तसन्निस्सितता, रज्जसीमसन्निस्सितता, असप्पायता, कल्याणमित्तानं अलाभोति इमेसं अट्ठारसन्नं दोसानं अञ्ञतरेन दोसेन समन्नागतो अननुरूपो नाम. न तत्थ विहातब्बं.
कस्मा? महाविहारे ताव बहू नानाछन्दा सन्निपतन्ति, ते अञ्ञमञ्ञं पटिविरुद्धताय वत्तं ¶ न करोन्ति. बोधियङ्गणादीनि असम्मट्ठानेव होन्ति. अनुपट्ठापितं पानीयं परिभोजनीयं. तत्रायं गोचरगामे पिण्डाय ¶ चरिस्सामीति पत्तचीवरमादाय निक्खन्तो सचे पस्सति वत्तं वा अकतं पानीयघटं वा रित्तं, अथानेन वत्तं कातब्बं होति, पानीयं उपट्ठापेतब्बं. अकरोन्तो वत्तभेदे दुक्कटं आपज्जति. करोन्तस्स कालो अतिक्कमति, अतिदिवा पविट्ठो निट्ठिताय भिक्खाय किञ्चि न लभति. पटिसल्लानगतोपि सामणेरदहरभिक्खूनं उच्चासद्देन सङ्घकम्मेहि च विक्खिपति. यत्थ पन सब्बं वत्तं कतमेव होति, अवसेसापि च सङ्घट्टना नत्थि. एवरूपे महाविहारेपि विहातब्बं.
नवविहारे बहु नवकम्मं होति, अकरोन्तं उज्झायन्ति. यत्थ पन भिक्खू एवं वदन्ति ‘‘आयस्मा यथासुखं समणधम्मं करोतु, मयं नवकम्मं करिस्सामा’’ति एवरूपे विहातब्बं.
जिण्णविहारे पन बहु पटिजग्गितब्बं होति, अन्तमसो अत्तनो सेनासनमत्तम्पि अप्पटिजग्गन्तं उज्झायन्ति, पटिजग्गन्तस्स कम्मट्ठानं परिहायति.
पन्थनिस्सिते महापथविहारे रत्तिन्दिवं आगन्तुका सन्निपतन्ति. विकाले आगतानं अत्तनो सेनासनं दत्वा रुक्खमूले वा पासाणपिट्ठे वा वसितब्बं होति. पुनदिवसेपि एवमेवाति कम्मट्ठानस्स ओकासो न होति. यत्थ पन एवरूपो आगन्तुकसम्बाधो न होति, तत्थ विहातब्बं.
सोण्डी नाम पासाणपोक्खरणी होति, तत्थ पानीयत्थं महाजनो समोसरति, नगरवासीनं राजकुलूपकत्थेरानं अन्तेवासिका रजनकम्मत्थाय आगच्छन्ति, तेसं भाजनदारुदोणिकादीनि पुच्छन्तानं असुके च असुके च ठानेति दस्सेतब्बानि होन्ति, एवं सब्बकालम्पि निच्चब्यावटो होति.
यत्थ नानाविधं साकपण्णं होति, तत्थस्स कम्मट्ठानं गहेत्वा दिवाविहारं निसिन्नस्सापि सन्तिके साकहारिका गायमाना पण्णं उच्चिनन्तियो विसभागसद्दसङ्घट्टनेन कम्मट्ठानन्तरायं करोन्ति.
यत्थ ¶ पन नानाविधा मालागच्छा सुपुप्फिता होन्ति, तत्रापि तादिसोयेव उपद्दवो.
यत्थ ¶ नानाविधं अम्बजम्बुपनसादिफलं होति, तत्थ फलत्थिका आगन्त्वा याचन्ति, अदेन्तस्स कुज्झन्ति, बलक्कारेन वा गण्हन्ति, सायन्हसमये विहारमज्झे चङ्कमन्तेन ते दिस्वा ‘‘किं उपासका एवं करोथा’’ति वुत्ता यथारुचि अक्कोसन्ति. अवासायपिस्स परक्कमन्ति.
पत्थनीये पन लेणसम्मते दक्खिणगिरिहत्थिकुच्छिचेतियगिरिचित्तलपब्बतसदिसे विहारे विहरन्तं अयमरहाति सम्भावेत्वा वन्दितुकामा मनुस्सा समन्ता ओसरन्ति, तेनस्स न फासु होति, यस्स पन तं सप्पायं होति, तेन दिवा अञ्ञत्र गन्त्वा रत्तिं वसितब्बं.
नगरसन्निस्सिते विसभागारम्मणानि आपाथमागच्छन्ति, कुम्भदासियोपि घटेहि निघंसन्तियो गच्छन्ति, ओक्कमित्वा मग्गं न देन्ति, इस्सरमनुस्सापि विहारमज्झे साणिं परिक्खिपित्वा निसीदन्ति.
दारुसन्निस्सये पन यत्थ कट्ठानि च दब्बुपकरणरुक्खा च सन्ति, तत्थ कट्ठहारिका पुब्बे वुत्तसाकपुप्फहारिका विय अफासुं करोन्ति, विहारे रुक्खा सन्ति, ते छिन्दित्वा घरानि करिस्सामाति मनुस्सा आगन्त्वा छिन्दन्ति. सचे सायन्हसमयं पधानघरा निक्खमित्वा विहारमज्झे चङ्कमन्तो ते दिस्वा ‘‘किं उपासका एवं करोथा’’ति वदति, यथारुचि अक्कोसन्ति, अवासायपिस्स परक्कमन्ति.
यो पन खेत्तसन्निस्सितो होति समन्ता खेत्तेहि परिवारितो, तत्थ मनुस्सा विहारमज्झेयेव खलं कत्वा धञ्ञं मद्दन्ति, पमुखेसु सयन्ति, अञ्ञम्पि बहुं अफासुं करोन्ति. यत्रापि महासङ्घभोगो होति, आरामिका कुलानं गावो रुन्धन्ति, उदकवारं पटिसेधेन्ति, मनुस्सा वीहिसीसं गहेत्वा ‘‘पस्सथ तुम्हाकं आरामिकानं कम्म’’न्ति सङ्घस्स दस्सेन्ति. तेन तेन कारणेन राजराजमहामत्तानं घरद्वारं गन्तब्बं होति, अयम्पि खेत्तसन्निस्सितेनेव सङ्गहितो.
विसभागानं पुग्गलानं अत्थिताति यत्थ अञ्ञमञ्ञं विसभागवेरी भिक्खू विहरन्ति, ये कलहं ¶ करोन्ता मा, भन्ते, एवं करोथाति वारियमाना एतस्स पंसुकूलिकस्स आगतकालतो पट्ठाय नट्ठाम्हाति वत्तारो भवन्ति.
योपि ¶ उदकपट्टनं वा थलपट्टनं वा निस्सितो होति, तत्थ अभिण्हं नावाहि च सत्थेहि च आगतमनुस्सा ओकासं देथ, पानीयं देथ, लोणं देथाति घट्टयन्ता अफासुं करोन्ति.
पच्चन्तसन्निस्सिते पन मनुस्सा बुद्धादीसु अप्पसन्ना होन्ति.
रज्जसीमसन्निस्सिते राजभयं होति. तञ्हि पदेसं एको राजा न मय्हं वसे वत्ततीति पहरति, इतरोपि न मय्हं वसे वत्ततीति. तत्रायं भिक्खु कदाचि इमस्स रञ्ञो विजिते विचरति, कदाचि एतस्स. अथ नं ‘‘चरपुरिसो अय’’न्ति मञ्ञमाना अनयब्यसनं पापेन्ति.
असप्पायताति विसभागरूपादिआरम्मणसमोसरणेन वा अमनुस्सपरिग्गहितताय वा असप्पायता. तत्रिदं वत्थु. एको किर थेरो अरञ्ञे वसति. अथस्स एका यक्खिनी पण्णसालद्वारे ठत्वा गायि. सो निक्खमित्वा द्वारे अट्ठासि, सा गन्त्वा चङ्कमनसीसे गायि. थेरो चङ्कमनसीसं अगमासि. सा सतपोरिसे पपाते ठत्वा गायि. थेरो पटिनिवत्ति. अथ नं सा वेगेनागन्त्वा गहेत्वा ‘‘मया, भन्ते, न एको न द्वे तुम्हादिसा खादिता’’ति आह.
कल्याणमित्तानं अलाभोति यत्थ न सक्का होति आचरियं वा आचरियसमं वा उपज्झायं वा उपज्झायसमं वा कल्याणमित्तं लद्धुं. तत्थ सो कल्याणमित्तानं अलाभो महादोसोयेवाति इमेसं अट्ठारसन्नं दोसानं अञ्ञतरेन समन्नागतो अननुरूपोति वेदितब्बो. वुत्तम्पि चेतं अट्ठकथासु –
महावासं नवावासं, जरावासञ्च पन्थनिं;
सोण्डिं पण्णञ्च पुप्फञ्च, फलं पत्थितमेव च.
नगरं दारुना खेत्तं, विसभागेन पट्टनं;
पच्चन्तसीमासप्पायं, यत्थ मित्तो न लब्भति.
अट्ठारसेतानि ¶ ठानानि, इति विञ्ञाय पण्डितो;
आरका परिवज्जेय्य, मग्गं सप्पटिभयं यथाति.
अनुरूपविहारो
५३. यो ¶ पन गोचरगामतो नातिदूरनाच्चासन्नतादीहि पञ्चहङ्गेहि समन्नागतो, अयं अनुरूपो नाम. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘कथञ्च, भिक्खवे, सेनासनं पञ्चङ्गसमन्नागतं होति? इध, भिक्खवे, सेनासनं नातिदूरं होति नाच्चासन्नं गमनागमनसम्पन्नं, दिवा अप्पाकिण्णं रत्तिं अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसं, अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सं, तस्मिं खो पन सेनासने विहरन्तस्स अप्पकसिरेनेव उप्पज्जन्ति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारा. तस्मिं खो पन सेनासने थेरा भिक्खू विहरन्ति बहुस्सुता आगतागमा धम्मधरा विनयधरा मातिकाधरा, ते कालेन कालं उपसङ्कमित्वा परिपुच्छति परिपञ्हति ‘इदं, भन्ते, कथं इमस्स को अत्थो’ति, तस्स ते आयस्मन्तो अविवटञ्चेव विवरन्ति, अनुत्तानीकतञ्च उत्तानीकरोन्ति, अनेकविहितेसु च कङ्खट्ठानियेसु धम्मेसु कङ्खं पटिविनोदेन्ति. एवं खो, भिक्खवे, सेनासनं पञ्चङ्गसमन्नागतं होती’’ति (अ. नि. १०.११).
अयं ‘‘समाधिभावनाय अननुरूपं विहारं पहाय अनुरूपे विहारे विहरन्तेना’’ति एत्थ वित्थारो.
खुद्दकपलिबोधा
५४. खुद्दकपलिबोधुपच्छेदं कत्वाति एवं पतिरूपे विहारे विहरन्तेन येपिस्स ते होन्ति खुद्दकपलिबोधा, तेपि उपच्छिन्दितब्बा. सेय्यथिदं, दीघानि केसनखलोमानि छिन्दितब्बानि. जिण्णचीवरेसु दळ्हीकम्मं वा तुन्नकम्मं वा कातब्बं. किलिट्ठानि वा रजितब्बानि. सचे पत्ते मलं होति, पत्तो पचितब्बो. मञ्चपीठादीनि सोधेतब्बानीति. ‘‘अयं खुद्दकपलिबोधुपच्छेदं कत्वा’’ति एत्थ वित्थारो.
भावनाविधानं
५५. इदानि ¶ सब्बं भावनाविधानं अपरिहापेन्तेन भावेतब्बोति एत्थ अयं पथवीकसिणं आदिं कत्वा सब्बकम्मट्ठानवसेन वित्थारकथा होति.
एवं ¶ उपच्छिन्नखुद्दकपलिबोधेन हि भिक्खुना पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तेन भत्तसम्मदं पटिविनोदेत्वा पविवित्ते ओकासे सुखनिसिन्नेन कताय वा अकताय वा पथविया निमित्तं गण्हितब्बं. वुत्तञ्हेतं –
‘‘पथवीकसिणं उग्गण्हन्तो पथवियं निमित्तं गण्हाति कते वा अकते वा सान्तके, नो अनन्तके, सकोटिये, नो अकोटिये, सवट्टुमे, नो अवट्टुमे, सपरियन्ते, नो अपरियन्ते, सुप्पमत्ते वा सरावमत्ते वा. सो तं निमित्तं सुग्गहितं करोति, सूपधारितं उपधारेति, सुववत्थितं ववत्थपेति. सो तं निमित्तं सुग्गहितं कत्वा सूपधारितं उपधारेत्वा सुववत्थितं ववत्थपेत्वा आनिसंसदस्सावी रतनसञ्ञी हुत्वा चित्तीकारं उपट्ठपेत्वा सम्पियायमानो तस्मिं आरम्मणे चित्तं उपनिबन्धति ‘अद्धा इमाय पटिपदाय जरामरणम्हा मुच्चिस्सामी’ति. सो विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति.
तत्थ येन अतीतभवेपि सासने वा इसिपब्बज्जाय वा पब्बजित्वा पथवीकसिणे चतुक्कपञ्चकज्झानानि निब्बत्तितपुब्बानि, एवरूपस्स पुञ्ञवतो उपनिस्सयसम्पन्नस्स अकताय पथविया कसितट्ठाने वा खलमण्डले वा निमित्तं उप्पज्जति, मल्लकत्थेरस्स विय. तस्स किरायस्मतो कसितट्ठानं ओलोकेन्तस्स तंठानप्पमाणमेव निमित्तं उदपादि. सो तं वड्ढेत्वा पञ्चकज्झानानि निब्बत्तेत्वा झानपदट्ठानं विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पापुणि.
यो पनेवं अकताधिकारो होति, तेन आचरियसन्तिके उग्गहितकम्मट्ठानविधानं अविराधेत्वा चत्तारो कसिणदोसे परिहरन्तेन कसिणं कातब्बं. नीलपीतलोहितओदातसम्भेदवसेन हि चत्तारो पथवीकसिणदोसा. तस्मा नीलादिवण्णं मत्तिकं अग्गहेत्वा गङ्गावहे मत्तिकासदिसाय अरुणवण्णाय मत्तिकाय कसिणं कातब्बं. तञ्च खो विहारमज्झे सामणेरादीनं ¶ सञ्चरणट्ठाने न कातब्बं. विहारपच्चन्ते पन पटिच्छन्नट्ठाने पब्भारे वा पण्णसालाय वा संहारिमं वा तत्रट्ठकं वा कातब्बं. तत्र संहारिमं चतूसु दण्डकेसु पिलोतिकं ¶ वा चम्मं वा कटसारकं वा बन्धित्वा तत्थ अपनीततिणमूलसक्खरकथलिकाय सुमद्दिताय मत्तिकाय वुत्तप्पमाणं वट्टं लिम्पेत्वा कातब्बं. तं परिकम्मकाले भूमियं अत्थरित्वा ओलोकेतब्बं. तत्रट्ठकं भूमियं पदुमकण्णिकाकारेन खाणुके आकोटेत्वा वल्लीहि विनन्धित्वा कातब्बं. यदि सा मत्तिका नप्पहोति, अधो अञ्ञं पक्खिपित्वा उपरिभागे सुपरिसोधिताय अरुणवण्णाय मत्तिकाय विदत्थिचतुरङ्गुलवित्थारं वट्टं कातब्बं. एतदेव हि पमाणं सन्धाय ‘‘सुप्पमत्तं वा सरावमत्तं वा’’ति वुत्तं. ‘‘सान्तके नो अनन्तके’’तिआदि पनस्स परिच्छेदत्थाय वुत्तं.
५६. तस्मा एवं वुत्तप्पमाणपरिच्छेदं कत्वा रुक्खपाणिका विसभागवण्णं समुट्ठपेति. तस्मा तं अग्गहेत्वा पासाणपाणिकाय घंसेत्वा समं भेरीतलसदिसं कत्वा तं ठानं सम्मज्जित्वा न्हत्वा आगन्त्वा कसिणमण्डलतो अड्ढतेय्यहत्थन्तरे पदेसे पञ्ञत्ते विदत्थिचतुरङ्गुलपादके सुअत्थते पीठे निसीदितब्बं. ततो दूरतरे निसिन्नस्स हि कसिणं न उपट्ठाति, आसन्नतरे कसिणदोसा पञ्ञायन्ति. उच्चतरे निसिन्नेन गीवं ओनमित्वा ओलोकेतब्बं होति, नीचतरे जण्णुकानि रुजन्ति. तस्मा वुत्तनयेनेव निसीदित्वा ‘‘अप्पस्सादा कामा’’तिआदिना नयेन कामेसु आदीनवं पच्चवेक्खित्वा कामनिस्सरणे सब्बदुक्खसमतिक्कमुपायभूते नेक्खम्मे जाताभिलासेन बुद्धधम्मसङ्घगुणानुस्सरणेन पीतिपामोज्जं जनयित्वा ‘‘अयं दानि सा सब्बबुद्ध पच्चेकबुद्ध अरियसावकेहि पटिपन्ना नेक्खम्मपटिपदा’’ति पटिपत्तिया सञ्जातगारवेन ‘‘अद्धा इमाय पटिपदाय पविवेकसुखरसस्स भागी भविस्सामी’’ति उस्साहं जनयित्वा समेन आकारेन चक्खूनि उम्मीलेत्वा निमित्तं गण्हन्तेन भावेतब्बं.
अतिउम्मीलयतो हि चक्खु किलमति, मण्डलञ्च अतिविभूतं होति, तेनस्स निमित्तं नुप्पज्जति. अतिमन्दं उम्मीलयतो मण्डलमविभूतं होति, चित्तञ्च लीनं होति, एवम्पि निमित्तं नुप्पज्जति. तस्मा आदासतले मुखनिमित्तदस्सिना विय समेनाकारेन चक्खूनि उम्मीलेत्वा निमित्तं गण्हन्तेन भावेतब्बं, न वण्णो पच्चवेक्खितब्बो, न लक्खणं मनसिकातब्बं. अपिच वण्णं ¶ अमुञ्चित्वा निस्सयसवण्णं कत्वा उस्सदवसेन पण्णत्तिधम्मे चित्तं ¶ पट्ठपेत्वा मनसि कातब्बं. पथवी मही, मेदिनी, भूमि, वसुधा, वसुन्धरातिआदीसु पथवीनामेसु यमिच्छति, यदस्स सञ्ञानुकूलं होति, तं वत्तब्बं. अपिच पथवीति एतदेव नामं पाकटं, तस्मा पाकटवसेनेव पथवी पथवीति भावेतब्बं. कालेन उम्मीलेत्वा कालेन निमीलेत्वा आवज्जितब्बं. याव उग्गहनिमित्तं नुप्पज्जति, ताव कालसतम्पि कालसहस्सम्पि ततो भिय्योपि एतेनेव नयेन भावेतब्बं.
५७. तस्सेवं भावयतो यदा निमीलेत्वा आवज्जन्तस्स उम्मीलितकाले विय आपाथमागच्छति, तदा उग्गहनिमित्तं जातं नाम होति. तस्स जातकालतो पट्ठाय न तस्मिं ठाने निसीदितब्बं. अत्तनो वसनट्ठानं पविसित्वा तत्थ निसिन्नेन भावेतब्बं. पादधोवनपपञ्चपरिहारत्थं पनस्स एकपटलिकुपाहना च कत्तरदण्डो च इच्छितब्बो. अथानेन सचे तरुणो समाधि केनचिदेव असप्पायकारणेन नस्सति, उपाहना आरुय्ह कत्तरदण्डं गहेत्वा तं ठानं गन्त्वा निमित्तं आदाय आगन्त्वा सुखनिसिन्नेन भावेतब्बं, पुनप्पुनं समन्नाहरितब्बं, तक्काहतं वितक्काहतं कातब्बं. तस्सेवं करोन्तस्स अनुक्कमेन नीवरणानि विक्खम्भन्ति, किलेसा सन्निसीदन्ति, उपचारसमाधिना चित्तं समाधियति, पटिभागनिमित्तं उप्पज्जति.
तत्रायं पुरिमस्स च उग्गहनिमित्तस्स इमस्स च विसेसो, उग्गहनिमित्ते कसिणदोसो पञ्ञायति, पटिभागनिमित्तं थविकतो निहतादासमण्डलं विय सुधोतसङ्खथालं विय वलाहकन्तरा निक्खन्तचन्दमण्डलं विय मेघमुखे बलाका विय उग्गहनिमित्तं पदालेत्वा निक्खन्तमिव ततो सतगुणं सहस्सगुणं सुपरिसुद्धं हुत्वा उपट्ठाति. तञ्च खो नेव वण्णवन्तं, न सण्ठानवन्तं. यदि हि तं ईदिसं भवेय्य, चक्खुविञ्ञेय्यं सिया ओळारिकं सम्मसनुपगं तिलक्खणब्भाहतं, न पनेतं तादिसं. केवलञ्हि समाधिलाभिनो उपट्ठानाकारमत्तं सञ्ञजमेतन्ति.
५८. उप्पन्नकालतो च पनस्स पट्ठाय नीवरणानि विक्खम्भितानेव होन्ति, किलेसा सन्निसिन्नाव, उपचारसमाधिना चित्तं समाहितमेवाति.
दुविधो ¶ हि समाधि उपचारसमाधि च अप्पनासमाधि च. द्वीहाकारेहि चित्तं समाधियति ¶ उपचारभूमियं वा पटिलाभभूमियं वा. तत्थ उपचारभूमियं नीवरणप्पहानेन चित्तं समाहितं होति. पटिलाभभूमियं अङ्गपातुभावेन.
द्विन्नं पन समाधीनं इदं नानाकारणं, उपचारे अङ्गानि न थामजातानि होन्ति, अङ्गानं अथामजातत्ता, यथा नाम दहरो कुमारको उक्खिपित्वा ठपियमानो पुनप्पुनं भूमियं पतति, एवमेव उपचारे उप्पन्ने चित्तं कालेन निमित्तमारम्मणं करोति, कालेन भवङ्गमोतरति. अप्पनायं पन अङ्गानि थामजातानि होन्ति, तेसं थामजातत्ता, यथा नाम बलवा पुरिसो आसना वुट्ठाय दिवसम्पि तिट्ठेय्य, एवमेव अप्पनासमाधिम्हि उप्पन्ने चित्तं सकिं भवङ्गवारं छिन्दित्वा केवलम्पि रत्तिं केवलम्पि दिवसं तिट्ठति, कुसलजवनपटिपाटिवसेनेव पवत्ततीति.
तत्र यदेतं उपचारसमाधिना सद्धिं पटिभागनिमित्तं उप्पन्नं, तस्स उप्पादनं नाम अतिदुक्करं. तस्मा सचे तेनेव पल्लङ्केन तं निमित्तं वड्ढेत्वा अप्पनं अधिगन्तुं सक्कोति, सुन्दरं. नो चे सक्कोति, अथानेन तं निमित्तं अप्पमत्तेन चक्कवत्तिगब्भो विय रक्खितब्बं. एवञ्हि –
निमित्तं रक्खतो लद्ध-परिहानि न विज्जति;
आरक्खम्हि असन्तम्हि, लद्धं लद्धं विनस्सति.
सत्तसप्पाया
आवासो गोचरो भस्सं, पुग्गलो भोजनं उतु;
इरियापथोति सत्तेते, असप्पाये विवज्जये.
सप्पाये सत्त सेवेथ, एवञ्हि पटिपज्जतो;
नचिरेनेव कालेन, होति कस्सचि अप्पना.
तत्रस्स ¶ यस्मिं आवासे वसन्तस्स अनुप्पन्नं वा निमित्तं नुप्पज्जति, उप्पन्नं वा विनस्सति, अनुपट्ठिता च सति न उपट्ठाति, असमाहितञ्च चित्तं न समाधियति, अयं असप्पायो. यत्थ निमित्तं उप्पज्जति चेव थावरञ्च होति ¶ , सति उपट्ठाति, चित्तं समाधियति नागपब्बतवासीपधानियतिस्सत्थेरस्स विय, अयं सप्पायो. तस्मा यस्मिं विहारे बहू आवासा होन्ति, तत्थ एकमेकस्मिं तीणि तीणि दिवसानि वसित्वा यत्थस्स चित्तं एकग्गं होति, तत्थ वसितब्बं. आवाससप्पायताय हि तम्बपण्णिदीपम्हि चूळनागलेणे वसन्ता तत्थेव कम्मट्ठानं गहेत्वा पञ्चसता भिक्खू अरहत्तं पापुणिंसु. सोतापन्नादीनं पन अञ्ञत्थ अरियभूमिं पत्वा तत्थ अरहत्तप्पत्तानञ्च गणना नत्थि. एवमञ्ञेसुपि चित्तलपब्बतविहारादीसु.
गोचरगामो पन यो सेनासनतो उत्तरेन वा दक्खिणेन वा नातिदूरे दियड्ढकोसब्भन्तरे होति सुलभसम्पन्नभिक्खो, सो सप्पायो. विपरीतो असप्पायो.
भस्सन्ति द्वत्तिंसतिरच्छानकथापरियापन्नं असप्पायं, तञ्हिस्स निमित्तन्तरधानाय संवत्तति. दसकथावत्थुनिस्सितं सप्पायं, तम्पि मत्ताय भासितब्बं.
पुग्गलोपि अतिरच्छानकथिको सीलादिगुणसम्पन्नो, यं निस्साय असमाहितं वा चित्तं समाधियति, समाहितं वा चित्तं थिरतरं होति, एवरूपो सप्पायो. कायदळ्हीबहुलो पन तिरच्छानकथिको असप्पायो. सो हि तं कद्दमोदकमिव अच्छं उदकं मलीनमेव करोति, तादिसञ्च आगम्म कोटपब्बतवासीदहरस्सेव समापत्तिपि नस्सति, पगेव निमित्तं.
भोजनं पन कस्सचि मधुरं, कस्सचि अम्बिलं सप्पायं होति. उतुपि कस्सचि सीतो, कस्सचि उण्हो सप्पायो होति. तस्मा यं भोजनं वा उतुं वा सेवन्तस्स फासु होति, असमाहितं वा चित्तं समाधियति, समाहितं वा थिरतरं होति, तं भोजनं सो च उतु सप्पायो. इतरं भोजनं इतरो च उतु असप्पायो.
इरियापथेसुपि कस्सचि चङ्कमो सप्पायो होति, कस्सचि सयनट्ठाननिसज्जानं अञ्ञतरो. तस्मा तं आवासं विय तीणि दिवसानि उपपरिक्खित्वा यस्मिं इरियापथे असमाहितं ¶ वा चित्तं समाधियति, समाहितं वा थिरतरं होति, सो सप्पायो. इतरो असप्पायोति वेदितब्बो.
इति ¶ इमं सत्तविधं असप्पायं वज्जेत्वा सप्पायं सेवितब्बं. एवं पटिपन्नस्स हि निमित्तासेवनबहुलस्स नचिरेनेव कालेन होति कस्सचि अप्पना.
दसविधअप्पनाकोसल्लं
६०. यस्स पन एवम्पि पटिपज्जतो न होति, तेन दसविधं अप्पनाकोसल्लं सम्पादेतब्बं. तत्रायं नयो, दसाहाकारेहि अप्पनाकोसल्लं इच्छितब्बं, वत्थुविसदकिरियतो, इन्द्रियसमत्तपटिपादनतो, निमित्तकुसलतो, यस्मिं समये चित्तं पग्गहेतब्बं तस्मिं समये चित्तं पग्गण्हाति, यस्मिं समये चित्तं निग्गहेतब्बं तस्मिं समये चित्तं निग्गण्हाति, यस्मिं समये चित्तं सम्पहंसितब्बं तस्मिं समये चित्तं सम्पहंसेति, यस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खितब्बं तस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खति, असमाहितपुग्गलपरिवज्जनतो, समाहितपुग्गलसेवनतो, तदधिमुत्ततोति.
६१. तत्थ वत्थुविसदकिरिया नाम अज्झत्तिकबाहिरानं वत्थूनं विसदभावकरणं. यदा हिस्स केसनखलोमानि दीघानि होन्ति, सरीरं वा सेदमलग्गहितं, तदा अज्झत्तिकवत्थु अविसदं होति अपरिसुद्धं. यदा पनस्स चीवरं जिण्णं किलिट्ठं दुग्गन्धं होति, सेनासनं वा उक्लापं होति, तदा बाहिरवत्थु अविसदं होति अपरिसुद्धं. अज्झत्तिकबाहिरे च वत्थुम्हि अविसदे उप्पन्नेसु चित्तचेतसिकेसु ञाणम्पि अपरिसुद्धं होति, अपरिसुद्धानि दीपकपल्लिकवट्टितेलानि निस्साय उप्पन्नदीपसिखाय ओभासो विय. अपरिसुद्धेन ञाणेन सङ्खारे सम्मसतो सङ्खारापि अविभूता होन्ति, कम्मट्ठानमनुयुञ्जतो कम्मट्ठानम्पि वुड्ढिं विरुळ्हिं वेपुल्लं न गच्छति. विसदे पन अज्झत्तिकबाहिरे वत्थुम्हि उप्पन्नेसु चित्तचेतसिकेसु ञाणम्पि विसदं होति परिसुद्धं, परिसुद्धानि दीपकपल्लिकवट्टितेलानि निस्साय उप्पन्नदीपसिखाय ओभासो विय. परिसुद्धेन च ञाणेन सङ्खारे सम्मसतो सङ्खारापि विभूता होन्ति, कम्मट्ठानमनुयुञ्जतो कम्मट्ठानम्पि वुड्ढिं विरूळ्हिं वेपुल्लं गच्छति.
६२. इन्द्रियसमत्तपटिपादनं ¶ नाम सद्धादीनं इन्द्रियानं समभावकरणं. सचे हिस्स सद्धिन्द्रियं बलवं होति इतरानि मन्दानि, ततो वीरियिन्द्रियं पग्गहकिच्चं ¶ , सतिन्द्रियं उपट्ठानकिच्चं, समाधिन्द्रियं अविक्खेपकिच्चं, पञ्ञिन्द्रियं दस्सनकिच्चं कातुं न सक्कोति, तस्मा तं धम्मसभावपच्चवेक्खणेन वा यथा वा मनसिकरोतो बलवं जातं, तथा अमनसिकारेन हापेतब्बं. वक्कलित्थेरवत्थु चेत्थ निदस्सनं. सचे पन वीरियिन्द्रियं बलवं होति, अथ नेव सद्धिन्द्रियं अधिमोक्खकिच्चं कातुं सक्कोति, न इतरानि इतरकिच्चभेदं, तस्मा तं पस्सद्धादिभावनाय हापेतब्बं. तत्रापि सोणत्थेरवत्थु दस्सेतब्बं. एवं सेसेसुपि एकस्स बलवभावे सति इतरेसं अत्तनो किच्चेसु असमत्थता वेदितब्बा. विसेसतो पनेत्थ सद्धापञ्ञानं समाधिवीरियानञ्च समतं पसंसन्ति. बलवसद्धो हि मन्दपञ्ञो मुद्धप्पसन्नो होति, अवत्थुस्मिं पसीदति. बलवपञ्ञो मन्दसद्धो केराटिकपक्खं भजति, भेसज्जसमुट्ठितो विय रोगो अतेकिच्छो होति. उभिन्नं समताय वत्थुस्मिंयेव पसीदति. बलवसमाधिं पन मन्दवीरियं समाधिस्स कोसज्जपक्खत्ता कोसज्जं अभिभवति. बलववीरियं मन्दसमाधिं वीरियस्स उद्धच्चपक्खत्ता उद्धच्चं अभिभवति. समाधि पन वीरियेन संयोजितो कोसज्जे पतितुं न लभति. वीरियं समाधिना संयोजितं उद्धच्चे पतितुं न लभति, तस्मा तदुभयं समं कातब्बं. उभयसमताय हि अप्पना होति. अपिच समाधिकम्मिकस्स बलवतीपि सद्धा वट्टति. एवं सद्दहन्तो ओकप्पेन्तो अप्पनं पापुणिस्सति. समाधिपञ्ञासु पन समाधिकम्मिकस्स एकग्गता बलवती वट्टति. एवञ्हि सो अप्पनं पापुणाति. विपस्सनाकम्मिकस्स पञ्ञा बलवती वट्टति. एवञ्हि सो लक्खणपटिवेधं पापुणाति. उभिन्नं पन समतायपि अप्पना होतियेव. सति पन सब्बत्थ बलवती वट्टति. सति हि चित्तं उद्धच्चपक्खिकानं सद्धावीरियपञ्ञानं वसेन उद्धच्चपाततो कोसज्जपक्खेन च समाधिना कोसज्जपाततो रक्खति, तस्मा सा लोणधूपनं विय सब्बब्यञ्जनेसु, सब्बकम्मिकअमच्चो विय च सब्बराजकिच्चेसु सब्बत्थ इच्छितब्बा. तेनाह – ‘‘सति च पन सब्बत्थिका वुत्ता भगवता. किं कारणा? चित्तञ्हि सतिपटिसरणं, आरक्खपच्चुपट्ठाना च सति, न विना सतिया चित्तस्स पग्गहनिग्गहो होती’’ति.
६३. निमित्तकोसल्लं नाम पथवीकसिणादिकस्स चित्तेकग्गतानिमित्तस्स अकतस्स करणकोसल्लं, कतस्स च भावनाकोसल्लं, भावनाय लद्धस्स रक्खणकोसल्लञ्च, तं इध अधिप्पेतं.
६४. कथञ्च ¶ ¶ यस्मिं समये चित्तं पग्गहेतब्बं, तस्मिं समये चित्तं पग्गण्हाति? यदास्स अतिसिथिलवीरियतादीहि लीनं चित्तं होति, तदा पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादयो तयो अभावेत्वा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादयो भावेति. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो परित्तं अग्गिं उज्जालेतुकामो अस्स, सो तत्थ अल्लानि चेव तिणानि पक्खिपेय्य, अल्लानि च गोमयानि पक्खिपेय्य, अल्लानि च कट्ठानि पक्खिपेय्य, उदकवातञ्च ददेय्य, पंसुकेन च ओकिरेय्य, भब्बो नु खो सो, भिक्खवे, पुरिसो परित्तं अग्गिं उज्जालेतुन्ति? नो हेतं, भन्ते. एवमेव खो, भिक्खवे, यस्मिं समये लीनं चित्तं होति, अकालो तस्मिं समये पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, अकालो समाधि…पे… अकालो उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स भावनाय. तं किस्स हेतु? लीनं, भिक्खवे, चित्तं, तं एतेहि धम्मेहि दुसमुट्ठापयं होति. यस्मिं च खो, भिक्खवे, लीनं चित्तं होति, कालो तस्मिं समये धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो वीरियसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो पीतिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय. तं किस्स हेतु? लीनं, भिक्खवे, चित्तं, तं एतेहि धम्मेहि सुसमुट्ठापयं होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो परित्तं अग्गिं उज्जालेतुकामो अस्स, सो तत्थ सुक्खानि चेव तिणानि पक्खिपेय्य, सुक्खानि च गोमयानि पक्खिपेय्य, सुक्खानि च कट्ठानि पक्खिपेय्य, मुखवातञ्च ददेय्य, न च पंसुकेन ओकिरेय्य, भब्बो नु खो सो, भिक्खवे, पुरिसो परित्तं अग्गिं उज्जालेतुन्ति? एवं भन्ते’’ति (सं. नि. ५.२३४).
एत्थ च यथासकमाहारवसेन धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादीनं भावना वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं –
‘‘अत्थि, भिक्खवे, कुसलाकुसला धम्मा सावज्जानवज्जा धम्मा हीनप्पणीता धम्मा कण्हसुक्कसप्पटिभागा धम्मा. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स ¶ भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तथा ¶ ‘‘अत्थि, भिक्खवे, आरम्भधातु निक्कमधातु परक्कमधातु. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा वीरियसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा वीरियसम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तथा ‘‘अत्थि, भिक्खवे, पीतिसम्बोज्झङ्गट्ठानिया धम्मा. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा पीतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा पीतिसम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तत्थ सभावसामञ्ञलक्खणपटिवेधवसेन पवत्तमनसिकारो कुसलादीसु योनिसो मनसिकारो नाम. आरम्भधातुआदीनं उप्पादनवसेन पवत्तमनसिकारो आरम्भधातुआदीसु योनिसो मनसिकारो नाम. तत्थ आरम्भधातूति पठमवीरियं वुच्चति. निक्कमधातूति कोसज्जतो निक्खन्तत्ता ततो बलवतरं. परक्कमधातूति परं परं ठानं अक्कमनतो ततोपि बलवतरं. पीतिसम्बोज्झङ्गट्ठानिया धम्माति पन पीतिया एव एतं नामं. तस्सापि उप्पादकमनसिकारोव योनिसो मनसिकारो नाम.
अपिच सत्त धम्मा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति परिपुच्छकता, वत्थुविसदकिरिया, इन्द्रियसमत्तपटिपादना, दुप्पञ्ञपुग्गलपरिवज्जना, पञ्ञवन्तपुग्गलसेवना, गम्भीरञाणचरियपच्चवेक्खणा, तदधिमुत्तताति.
एकादसधम्मा वीरियसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति अपायादिभयपच्चवेक्खणता, वीरियायत्तलोकियलोकुत्तरविसेसाधिगमानिसंसदस्सिता, ‘‘बुद्धपच्चेकबुद्धमहासावकेहि गतमग्गो मया गन्तब्बो, सो च न सक्का कुसीतेन गन्तु’’न्ति एवं गमनवीथिपच्चवेक्खणता, दायकानं महप्फलभावकरणेन पिण्डापचायनता, ‘‘वीरियारम्भस्स वण्णवादी मे सत्था, सो च अनतिक्कमनीयसासनो अम्हाकञ्च बहूपकारो पटिपत्तिया च पूजियमानो पूजितो होति न इतरथा’’ति एवं सत्थु ¶ महत्तपच्चवेक्खणता, ‘‘सद्धम्मसङ्खातं मे महादायज्जं गहेतब्बं, तञ्च न सक्का कुसीतेन गहेतु’’न्ति एवं दायज्जमहत्तपच्चवेक्खणता, आलोकसञ्ञामनसिकारइरियापथपरिवत्तनअब्भोकाससेवनादीहि ¶ थिनमिद्धविनोदनता, कुसीतपुग्गलपरिवज्जनता, आरद्धवीरियपुग्गलसेवनता, सम्मप्पधानपच्चवेक्खणता, तदधिमुत्तताति.
एकादसधम्मा पीतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति बुद्धानुस्सति, धम्म… सङ्घ… सील… चाग… देवतानुस्सति, उपसमानुस्सति, लूखपुग्गलपरिवज्जनता, सिनिद्धपुग्गलसेवनता, पसादनियसुत्तन्तपच्चवेक्खणता, तदधिमुत्तताति. इति इमेहि आकारेहि एते धम्मे उप्पादेन्तो धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादयो भावेति नाम. एवं यस्मिं समये चित्तं पग्गहेतब्बं, तस्मिं समये चित्तं पग्गण्हाति.
६५. कथं यस्मिं समये चित्तं निग्गहेतब्बं, तस्मिं समये चित्तं निग्गण्हाति? यदास्स अच्चारद्धवीरियतादीहि उद्धतं चित्तं होति, तदा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादयो तयो अभावेत्वा पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादयो भावेति. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेतुकामो अस्स, सो तत्थ सुक्खानि चेव तिणानि पक्खिपेय्य…पे… न च पंसुकेन ओकिरेय्य, भब्बो नु खो सो, भिक्खवे, पुरिसो महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेतुन्ति? नो हेतं, भन्ते. एवमेव खो, भिक्खवे, यस्मिं समये उद्धतं चित्तं होति, अकालो तस्मिं समये धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, अकालो वीरिय…पे… अकालो पीतिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय. तं किस्स हेतु? उद्धतं, भिक्खवे, चित्तं, तं एतेहि धम्मेहि दुवूपसमयं होति. यस्मिं च खो, भिक्खवे, समये उद्धतं चित्तं होति, कालो तस्मिं समये पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो समाधिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स भावनाय. तं किस्स हेतु? उद्धतं, भिक्खवे, चित्तं, तं एतेहि धम्मेहि सुवूपसमयं होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेतुकामो अस्स, सो तत्थ अल्लानि चेव तिणानि पक्खिपेय्य…पे… पंसुकेन ¶ च ओकिरेय्य, भब्बो नु खो सो, भिक्खवे, पुरिसो महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेतुन्ति? एवं, भन्ते’’ति (सं. नि. ५.२३४).
एत्थापि ¶ यथासकं आहारवसेन पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादीनं भावना वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘अत्थि, भिक्खवे, कायपस्सद्धि चित्तपस्सद्धि. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तथा ‘‘अत्थि, भिक्खवे, समथनिमित्तं अब्यग्गनिमित्तं. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा समाधिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा समाधिसम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तथा ‘‘अत्थि, भिक्खवे, उपेक्खासम्बोज्झङ्गट्ठानिया धम्मा. तत्थ योनिसो मनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय उप्पन्नस्स वा उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तती’’ति (सं. नि. ५.२३२).
तत्थ यथास्स पस्सद्धिआदयो उप्पन्नपुब्बा, तं आकारं सल्लक्खेत्वा तेसं उप्पादनवसेन पवत्तमनसिकारोव तीसुपि पदेसु योनिसो मनसिकारो नाम. समथनिमित्तन्ति च समथस्सेवेतमधिवचनं. अविक्खेपट्ठेन च तस्सेव अब्यग्गनिमित्तन्ति.
अपिच सत्त धम्मा पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति पणीतभोजनसेवनता, उतुसुखसेवनता, इरियापथसुखसेवनता, मज्झत्तपयोगता, सारद्धकायपुग्गलपरिवज्जनता, पस्सद्धकायपुग्गलसेवनता, तदधिमुत्तताति.
एकादस ¶ धम्मा समाधिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति वत्थुविसदता, निमित्तकुसलता, इन्द्रियसमत्तपटिपादनता, समये चित्तस्स निग्गहणता, समये चित्तस्स पग्गहणता ¶ , निरस्सादस्स चित्तस्स सद्धासंवेगवसेन सम्पहंसनता, सम्मापवत्तस्स अज्झुपेक्खनता, असमाहितपुग्गलपरिवज्जनता, समाहितपुग्गलसेवनता, झानविमोक्खपच्चवेक्खणता, तदधिमुत्तताति.
पञ्च धम्मा उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति सत्तमज्झत्तता, सङ्खारमज्झत्तता, सत्तसङ्खारकेलायनपुग्गलपरिवज्जनता, सत्तसङ्खारमज्झत्तपुग्गलसेवनता, तदधिमुत्तताति. इति इमेहाकारेहि एते धम्मे उप्पादेन्तो पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादयो भावेति नाम. एवं यस्मिं समये चित्तं निग्गहेतब्बं तस्मिं समये चित्तं निग्गण्हाति.
६६. कथं यस्मिं समये चित्तं सम्पहंसितब्बं, तस्मिं समये चित्तं सम्पहंसेति? यदास्स पञ्ञापयोगमन्दताय वा उपसमसुखानधिगमेन वा निरस्सादं चित्तं होति, तदा नं अट्ठसंवेगवत्थुपच्चवेक्खणेन संवेजेति. अट्ठ संवेगवत्थूनि नाम जातिजराब्याधिमरणानि चत्तारि, अपायदुक्खं पञ्चमं, अतीते वट्टमूलकं दुक्खं, अनागते वट्टमूलकं दुक्खं, पच्चुप्पन्ने आहारपरियेट्ठिमूलकं दुक्खन्ति. बुद्धधम्मसङ्घगुणानुस्सरणेन चस्स पसादं जनेति. एवं यस्मिं समये चित्तं सम्पहंसितब्बं, तस्मिं समये चित्तं सम्पहंसेति.
कथं यस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खितब्बं, तस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खति? यदास्स एवं पटिपज्जतो अलीनं अनुद्धतं अनिरस्सादं आरम्मणे समप्पवत्तं समथवीथिपटिपन्नं चित्तं होति, तदास्स पग्गहनिग्गहसम्पहंसनेसु न ब्यापारं आपज्जति, सारथि विय समप्पवत्तेसु अस्सेसु. एवं यस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खितब्बं, तस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खति.
असमाहितपुग्गलपरिवज्जनता नाम नेक्खम्मपटिपदं अनारुळ्हपुब्बानं अनेककिच्चपसुतानं विक्खित्तहदयानं पुग्गलानं आरका परिच्चागो.
समाहितपुग्गलसेवनता नाम नेक्खम्मपटिपदं पटिपन्नानं समाधिलाभीनं पुग्गलानं कालेन कालं उपसङ्कमनं.
तदधिमुत्तता ¶ नाम समाधिअधिमुत्तता समाधिगरुसमाधिनिन्नसमाधिपोणसमाधिपब्भारताति अत्थो.
एवमेतं ¶ दसविधं अप्पनाकोसल्लं सम्पादेतब्बं.
एवञ्हि सम्पादयतो, अप्पनाकोसल्लं इमं;
पटिलद्धे निमित्तस्मिं, अप्पना सम्पवत्तति.
एवञ्हि पटिपन्नस्स, सचे सा नप्पवत्तति;
तथापि न जहे योगं, वायमेथेव पण्डितो.
हित्वा हि सम्मावायामं, विसेसं नाम माणवो;
अधिगच्छे परित्तम्पि, ठानमेतं न विज्जति.
चित्तप्पवत्तिआकारं, तस्मा सल्लक्खयं बुधो;
समतं वीरियस्सेव, योजयेथ पुनप्पुनं.
ईसकम्पि लयं यन्तं, पग्गण्हेथेव मानसं;
अच्चारद्धं निसेधेत्वा, सममेव पवत्तये.
रेणुम्हि उप्पलदले, सुत्ते नावाय नाळिया;
यथा मधुकरादीनं, पवत्ति सम्मवण्णिता.
लीनउद्धतभावेहि, मोचयित्वान सब्बसो;
एवं निमित्ताभिमुखं, मानसं पटिपादयेति.
निमित्ताभिमुखपटिपादनं
६८. तत्रायमत्थदीपना – यथा हि अछेको मधुकरो असुकस्मिं रुक्खे पुप्फं पुप्फितन्ति ञत्वा तिक्खेन वेगेन पक्खन्दो तं अतिक्कमित्वा पटिनिवत्तेन्तो खीणे रेणुम्हि सम्पापुणाति. अपरो अछेको मन्देन जवेन पक्खन्दो खीणेयेव सम्पापुणाति. छेको पन समेन जवेन पक्खन्दो सुखेन पुप्फरासिं सम्पत्वा यावदिच्छकं रेणुं आदाय मधुं सम्पादेत्वा मधुरसमनुभवति.
यथा ¶ ¶ च सल्लकत्तअन्तेवासिकेसु उदकथालगते उप्पलपत्ते सत्थकम्मं सिक्खन्तेसु एको अछेको वेगेन सत्थं पातेन्तो उप्पलपत्तं द्विधा वा छिन्दति, उदके वा पवेसेति. अपरो अछेको छिज्जनपवेसनभया सत्थकेन फुसितुम्पि न विसहति. छेको पन समेन पयोगेन तत्थ सत्थपहारं दस्सेत्वा परियोदातसिप्पो हुत्वा तथारूपेसु ठानेसु कम्मं कत्वा लाभं लभति.
यथा च यो चतुब्यामप्पमाणं मक्कटसुत्तमाहरति, सो चत्तारि सहस्सानि लभतीति रञ्ञा वुत्ते एको अछेकपुरिसो वेगेन मक्कटसुत्तमाकड्ढन्तो तहिं तहिं छिन्दतियेव. अपरो अछेको छेदनभया हत्थेन फुसितुम्पि न विसहति. छेको पन कोटितो पट्ठाय समेन पयोगेन दण्डके वेधेत्वा आहरित्वा लाभं लभति.
यथा च अछेको नियामको बलववाते लङ्कारं पूरेन्तो नावं विदेसं पक्खन्दापेति. अपरो अछेको मन्दवाते लङ्कारं ओरोपेन्तो नावं तत्थेव ठपेति. छेको पन मन्दवाते लङ्कारं पूरेत्वा बलववाते अड्ढलङ्कारं कत्वा सोत्थिना इच्छितट्ठानं पापुणाति.
यथा च यो तेलेन अछड्डेन्तो नाळिं पूरेति, सो लाभं लभतीति आचरियेन अन्तेवासिकानं वुत्ते एको अछेको लाभलुद्धो वेगेन पूरेन्तो तेलं छड्डेति. अपरो अछेको तेलछड्डनभया आसिञ्चितुम्पि न विसहति. छेको पन समेन पयोगेन पूरेत्वा लाभं लभति.
एवमेव एको भिक्खु उप्पन्ने निमित्ते सीघमेव अप्पनं पापुणिस्सामीति गाळ्हं वीरियं करोति, तस्स चित्तं अच्चारद्धवीरियत्ता उद्धच्चे पतति, सो न सक्कोति अप्पनं पापुणितुं. एको अच्चारद्धवीरियताय दोसं दिस्वा किं दानिमे अप्पनायाति वीरियं हापेति, तस्स चित्तं अतिलीनवीरियत्ता कोसज्जे पतति, सोपि न सक्कोति अप्पनं पापुणितुं. यो पन ईसकम्पि लीनं लीनभावतो उद्धतं उद्धच्चतो मोचेत्वा समेन पयोगेन ¶ निमित्ताभिमुखं पवत्तेति, सो अप्पनं पापुणाति, तादिसेन भवितब्बं. इममत्थं सन्धाय एतं वुत्तं –
रेणुम्हि उप्पलदले, सुत्ते नावाय नाळिया;
यथा मधुकरादीनं, पवत्ति सम्मवण्णिता.
लीनउद्धतभावेहि ¶ , मोचयित्वान सब्बसो;
एवं निमित्ताभिमुखं, मानसं पटिपादयेति.
पठमज्झानकथा
६९. इति एवं निमित्ताभिमुखं मानसं पटिपादयतो पनस्स इदानि अप्पना इज्झिस्सतीति भवङ्गं उपच्छिन्दित्वा पथवी पथवीति अनुयोगवसेन उपट्ठितं तदेव पथवीकसिणं आरम्मणं कत्वा मनोद्वारावज्जनमुप्पज्जति. ततो तस्मिंयेवारम्मणे चत्तारि पञ्च वा जवनानि जवन्ति. तेसु अवसाने एकं रूपावचरं, सेसानि कामावचरानि. पकतिचित्तेहि बलवतरवितक्कविचारपीतिसुखचित्तेकग्गतानि यानि अप्पनाय परिकम्मत्ता परिकम्मानीतिपि, यथा गामादीनं आसन्नपदेसो गामूपचारो नगरूपचारोति वुच्चति, एवं अप्पनाय आसन्नत्ता समीपचारत्ता वा उपचारानीतिपि, इतो पुब्बे परिकम्मानं, उपरि अप्पनाय च अनुलोमतो अनुलोमानीतिपि वुच्चन्ति. यञ्चेत्थ सब्बन्तिमं, तं परित्तगोत्ताभिभवनतो, महग्गतगोत्तभावनतो च गोत्रभूतिपि वुच्चति. अगहितग्गहणेन पनेत्थ पठमं परिकम्मं, दुतियं उपचारं, ततियं अनुलोमं, चतुत्थं गोत्रभु. पठमं वा उपचारं, दुतियं अनुलोमं, ततियं गोत्रभु, चतुत्थं पञ्चमं वा अप्पनाचित्तं. चतुत्थमेव हि पञ्चमं वा अप्पेति, तञ्च खो खिप्पाभिञ्ञदन्धाभिञ्ञवसेन. ततो परं जवनं पतति. भवङ्गस्स वारो होति.
आभिधम्मिकगोदत्तत्थेरो पन ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं कुसलानं धम्मानं आसेवनपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१२) इमं सुत्तं वत्वा आसेवनपच्चयेन पच्छिमो पच्छिमो धम्मो बलवा होति, तस्मा छट्ठेपि सत्तमेपि अप्पना होतीति आह, तं अट्ठकथासु ‘‘अत्तनो मतिमत्तं थेरस्सेत’’न्ति वत्वा पटिक्खित्तं. चतुत्थपञ्चमेसुयेव पन अप्पना होति. परतो जवनं पतितं नाम होति, भवङ्गस्स आसन्नत्ताति वुत्तं ¶ . तमेव विचारेत्वा वुत्तत्ता न सक्का पटिक्खिपितुं. यथा हि पुरिसो छिन्नपपाताभिमुखो धावन्तो ठातुकामोपि परियन्ते पादं कत्वा ठातुं न सक्कोति पपाते एव पतति, एवं छट्ठे वा सत्तमे वा अप्पेतुं न सक्कोति, भवङ्गस्स आसन्नत्ता. तस्मा चतुत्थपञ्चमेसुयेव अप्पना होतीति वेदितब्बा.
सा ¶ च पन एकचित्तक्खणिकायेव. सत्तसु हि ठानेसु अद्धानपरिच्छेदो नाम नत्थि पठमप्पनायं, लोकियाभिञ्ञासु, चतूसु मग्गेसु, मग्गानन्तरफले, रूपारूपभवेसु भवङ्गज्झाने, निरोधस्स पच्चये नेवसञ्ञानासञ्ञायतने, निरोधा वुट्ठहन्तस्स फलसमापत्तियन्ति. एत्थ मग्गानन्तरफलं तिण्णं उपरि न होति. निरोधस्स पच्चयो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं द्विन्नमुपरि न होति. रूपारूपेसु भवङ्गस्स परिमाणं नत्थि, सेसट्ठानेसु एकमेव चित्तन्ति. इति एकचित्तक्खणिकायेव अप्पना. ततो भवङ्गपातो. अथ भवङ्गं वोच्छिन्दित्वा झानपच्चवेक्खणत्थाय आवज्जनं, ततो झानपच्चवेक्खणन्ति.
एत्तावता च पनेस विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति (ध. स. १६०; दी. नि. १.२२६). एवमनेन पञ्चङ्गविप्पहीनं पञ्चङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नं पठमं झानं अधिगतं होति पथवीकसिणं.
७०. तत्थ विविच्चेव कामेहीति कामेहि विविच्चित्वा विना हुत्वा अपक्कमित्वा. यो पनायमेत्थ एवकारो, सो नियमत्थोति वेदितब्बो. यस्मा च नियमत्थो, तस्मा तस्मिं पठमज्झानं उपसम्पज्ज विहरणसमये अविज्जमानानम्पि कामानं तस्स पठमज्झानस्स पटिपक्खभावं कामपरिच्चागेनेव चस्स अधिगमं दीपेति.
कथं? ‘‘विविच्चेव कामेही’’ति एवञ्हि नियमे करियमाने इदं पञ्ञायति, नून झानस्स कामा पटिपक्खभूता येसु सति इदं नप्पवत्तति, अन्धकारे सति पदीपोभासो विय. तेसं परिच्चागेनेव चस्स ¶ अधिगमो होति, ओरिमतीरपरिच्चागेन पारिमतीरस्सेव. तस्मा नियमं करोतीति.
तत्थ सिया, कस्मा पनेस पुब्बपदेयेव वुत्तो, न उत्तरपदे, किं अकुसलेहि धम्मेहि अविविच्चापि झानं उपसम्पज्ज विहरेय्याति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं. तंनिस्सरणतो हि पुब्बपदे एस वुत्तो. कामधातुसमतिक्कमनतो हि कामरागपटिपक्खतो च इदं झानं कामानमेव निस्सरणं. यथाह, ‘‘कामानमेतं निस्सरणं यदिदं नेक्खम्म’’न्ति (दी. नि. ३.३५३). उत्तरपदेपि पन यथा ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो, इध दुतियो समणो’’ति (म. नि. १.१३९; अ. नि. ४.२४१) एत्थ ¶ एवकारो आनेत्वा वुच्चति, एवं वत्तब्बो. न हि सक्का इतो अञ्ञेहिपि नीवरणसङ्खातेहि अकुसलधम्मेहि अविविच्च झानं उपसम्पज्ज विहरितुं. तस्मा ‘‘विविच्चेव कामेहि विविच्चेव अकुसलेहि धम्मेही’’ति एवं पदद्वयेपि एस दट्ठब्बो. पदद्वयेपि च किञ्चापि विविच्चाति इमिना साधारणवचनेन तदङ्गविवेकादयो, कायविवेकादयो च सब्बेपि विवेका सङ्गहं गच्छन्ति, तथापि कायविवेको चित्तविवेको विक्खम्भनविवेकोति तयो एव इध दट्ठब्बा.
कामेहीति इमिना पन पदेन ये च निद्देसे ‘‘कतमे वत्थुकामा, मनापिया रूपा’’तिआदिना (महानि. १) नयेन वत्थुकामा वुत्ता, ये च तत्थेव विभङ्गे च ‘‘छन्दो कामो, रागो कामो, छन्दरागो कामो, सङ्कप्पो कामो, रागो कामो, सङ्कप्परागो कामो, इमे वुच्चन्ति कामा’’ति (महानि. १; विभ. ५६४) एवं किलेसकामा वुत्ता, ते सब्बेपि सङ्गहिताइच्चेव दट्ठब्बा. एवञ्हि सति विविच्चेव कामेहीति वत्थुकामेहिपि विविच्चेवाति अत्थो युज्जति, तेन कायविवेको वुत्तो होति. विविच्च अकुसलेहि धम्मेहीति किलेसकामेहि सब्बाकुसलेहि वा विविच्चाति अत्थो युज्जति, तेन चित्तविवेको वुत्तो होति. पुरिमेन चेत्थ वत्थुकामेहि विवेकवचनतो एव कामसुखपरिच्चागो, दुतियेन किलेसकामेहि विवेकवचनतो नेक्खम्मसुखपरिग्गहो विभावितो होति. एवं वत्थुकामकिलेसकामविवेकवचनतोयेव च एतेसं पठमेन संकिलेसवत्थुप्पहानं, दुतियेन संकिलेसप्पहानं. पठमेन लोलभावस्स हेतुपरिच्चागो, दुतियेन बालभावस्स. पठमेन च पयोगसुद्धि ¶ , दुतियेन आसयपोसनं विभावितं होतीति विञ्ञातब्बं. एस ताव नयो कामेहीति एत्थ वुत्तकामेसु वत्थुकामपक्खे.
किलेसकामपक्खे पन छन्दोति च रागोति च एवमादीहि अनेकभेदो कामच्छन्दोयेव कामोति अधिप्पेतो. सो च अकुसलपरियापन्नोपि समानो ‘‘तत्थ कतमो कामो छन्दो कामो’’तिआदिना (विभ. ५६४) नयेन विभङ्गे झानपटिपक्खतो विसुं वुत्तो. किलेसकामत्ता वा पुरिमपदे वुत्तो, अकुसलपरियापन्नत्ता दुतियपदे. अनेकभेदतो चस्स कामतोति अवत्वा कामेहीति वुत्तं.
अञ्ञेसम्पि च धम्मानं अकुसलभावे विज्जमाने ‘‘तत्थ कतमे अकुसला धम्मा, कामच्छन्दो’’तिआदिना ¶ नयेन विभङ्गे उपरि झानङ्गानं पच्चनीकपटिपक्खभावदस्सनतो नीवरणानेव वुत्तानि. नीवरणानि हि झानङ्गपच्चनीकानि, तेसं झानङ्गानेव पटिपक्खानि विद्धंसकानि विघातकानीति वुत्तं होति. तथा हि समाधि कामच्छन्दस्स पटिपक्खो, पीति ब्यापादस्स, वितक्को थिनमिद्धस्स, सुखं उद्धच्चकुक्कुच्चस्स, विचारो विचिकिच्छायाति पेटके वुत्तं.
एवमेत्थ विविच्चेव कामेहीति इमिना कामच्छन्दस्स विक्खम्भनविवेको वुत्तो होति. विविच्च अकुसलेहि धम्मेहीति इमिना पञ्चन्नम्पि नीवरणानं, अगहितग्गहणेन पन पठमेन कामच्छन्दस्स, दुतियेन सेसनीवरणानं. तथा पठमेन तीसु अकुसलमूलेसु पञ्चकामगुणभेदविसयस्स लोभस्स, दुतियेन आघातवत्थुभेदादिविसयानं दोसमोहानं. ओघादीसु वा धम्मेसु पठमेन कामोघकामयोगकामासवकामुपादानअभिज्झाकायगन्थकामरागसंयोजनानं, दुतियेन अवसेसओघयोगासवउपादानगन्थसंयोजनानं. पठमेन च तण्हाय तंसम्पयुत्तकानञ्च, दुतियेन अविज्जाय तंसम्पयुत्तकानञ्च. अपिच पठमेन लोभसम्पयुत्तानं अट्ठन्नं चित्तुप्पादानं, दुतियेन सेसानं चतुन्नं अकुसलचित्तुप्पादानं विक्खम्भनविवेको वुत्तो होतीति वेदितब्बो. अयं ताव विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहीति एत्थ अत्थप्पकासना.
७१. एत्तावता ¶ च पठमस्स झानस्स पहानङ्गं दस्सेत्वा इदानि सम्पयोगङ्गं दस्सेतुं सवितक्कं सविचारन्तिआदि वुत्तं. तत्थ वितक्कनं वितक्को, ऊहनन्ति वुत्तं होति. स्वायं आरम्मणे चित्तस्स अभिनिरोपनलक्खणो, आहननपरियाहननरसो. तथा हि तेन योगावचरो आरम्मणं वितक्काहतं वितक्कपरियाहतं करोतीति वुच्चति. आरम्मणे चित्तस्स आनयनपच्चुपट्ठानो.
विचरणं विचारो, अनुसञ्चरणन्ति वुत्तं होति. स्वायं आरम्मणानुमज्जनलक्खणो, तत्थ सहजातानुयोजनरसो, चित्तस्स अनुप्पबन्धनपच्चुपट्ठानो.
सन्तेपि च नेसं कत्थचि अविप्पयोगे ओळारिकट्ठेन पुब्बङ्गमट्ठेन च घण्डाभिघातो विय चेतसो पठमाभिनिपातो वितक्को. सुखुमट्ठेन अनुमज्जनसभावेन च घण्डानुरवो विय ¶ अनुप्पबन्धो विचारो. विप्फारवा चेत्थ वितक्को पठमुप्पत्तिकाले परिप्फन्दनभूतो चित्तस्स आकासे उप्पतितुकामस्स पक्खिनो पक्खविक्खेपो विय पदुमाभिमुखपातो विय च गन्धानुबन्धचेतसो भमरस्स. सन्तवुत्ति विचारो नातिपरिप्फन्दनभावो चित्तस्स आकासे उप्पतितस्स पक्खिनो पक्खप्पसारणं विय, परिब्भमनं विय च पदुमाभिमुखपतितस्स भमरस्स पदुमस्स उपरिभागे. दुकनिपातट्ठकथायं पन ‘‘आकासे गच्छतो महासकुणस्स उभोहि पक्खेहि वातं गहेत्वा पक्खे सन्निसीदापेत्वा गमनं विय आरम्मणे चेतसो अभिनिरोपनभावेन पवत्तो वितक्को. वातग्गहणत्थं पक्खे फन्दापयमानस्स गमनं विय अनुमज्जनभावेन पवत्तो विचारो’’ति वुत्तं, तं अनुप्पबन्धेन पवत्तियं युज्जति. सो पन नेसं विसेसो पठमदुतियज्झानेसु पाकटो होति.
अपिच मलग्गहितं कंसभाजनं एकेन हत्थेन दळ्हं गहेत्वा इतरेन हत्थेन चुण्णतेलवालण्डुपकेन परिमज्जन्तस्स दळ्हगहणहत्थो विय वितक्को, परिमज्जनहत्थो विय विचारो. तथा कुम्भकारस्स दण्डप्पहारेन चक्कं भमयित्वा भाजनं करोन्तस्स उप्पीळनहत्थो विय वितक्को, इतो चितो च सञ्चरणहत्थो विय विचारो. तथा मण्डलं करोन्तस्स मज्झे ¶ सन्निरुम्भित्वा ठितकण्टको विय अभिनिरोपनो वितक्को, बहि परिब्भमनकण्टको विय अनुमज्जनो विचारो. इति इमिना च वितक्केन इमिना च विचारेन सह वत्तति रुक्खो विय पुप्फेन फलेन चाति इदं झानं ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्ति वुच्चति. विभङ्गे पन ‘‘इमिना च वितक्केन इमिना च विचारेन उपेतो होति समुपेतो’’तिआदिना (विभ. ५६५) नयेन पुग्गलाधिट्ठाना देसना कता. अत्थो पन तत्रापि एवमेव दट्ठब्बो.
विवेकजन्ति एत्थ विवित्ति विवेको, नीवरणविगमोति अत्थो. विवित्तोति वा विवेको, नीवरणविवित्तो झानसम्पयुत्तधम्मरासीति अत्थो. तस्मा विवेका, तस्मिं वा विवेके जातन्ति विवेकजं.
७२. पीतिसुखन्ति एत्थ पीणयतीति पीति. सा सम्पियायनलक्खणा, कायचित्तपीननरसा, फरणरसा वा, ओदग्यपच्चुपट्ठाना. सा पनेसा खुद्दिका पीति, खणिकापीति, ओक्कन्तिकापीति, उब्बेगापीति, फरणापीतीति पञ्चविधा होति. तत्थ खुद्दिकापीति सरीरे लोमहंसमत्तमेव कातुं सक्कोति. खणिकापीति खणे खणे विज्जुप्पादसदिसा ¶ होति. ओक्कन्तिकापीति समुद्दतीरं वीचि विय कायं ओक्कमित्वा ओक्कमित्वा भिज्जति. उब्बेगापीति बलवती होति कायं उद्धग्गं कत्वा आकासे लङ्घापनप्पमाणप्पत्ता. तथा हि पुण्णवल्लिकवासी महातिस्सत्थेरो पुण्णमदिवसे सायं चेतियङ्गणं गन्त्वा चन्दालोकं दिस्वा महाचेतियाभिमुखो हुत्वा ‘‘इमाय वत वेलाय चतस्सो परिसा महाचेतियं वन्दन्ती’’ति पकतिया दिट्ठारम्मणवसेन बुद्धारम्मणं उब्बेगापीतिं उप्पादेत्वा सुधातले पहटचित्रगेण्डुको विय आकासे उप्पतित्वा महाचेतियङ्गणेयेव पतिट्ठासि. तथा गिरिकण्डकविहारस्स उपनिस्सये वत्तकालकगामे एका कुलधीतापि बलवबुद्धारम्मणाय उब्बेगापीतिया आकासे लङ्घेसि.
तस्सा किर मातापितरो सायं धम्मस्सवनत्थाय विहारं गच्छन्ता ‘‘अम्म त्वं गरुभारा अकाले विचरितुं न सक्कोसि, मयं तुय्हं पत्तिं कत्वा धम्मं सोस्सामा’’ति अगमंसु. सा गन्तुकामापि तेसं वचनं पटिबाहितुं ¶ असक्कोन्ती घरे ओहीयित्वा घराजिरे ठत्वा चन्दालोकेन गिरिकण्डके आकासचेतियङ्गणं ओलोकेन्ती चेतियस्स दीपपूजं अद्दस, चतस्सो च परिसा मालागन्धादीहि चेतियपूजं कत्वा पदक्खिणं करोन्तियो भिक्खुसङ्घस्स च गणसज्झायसद्दं अस्सोसि. अथस्सा ‘‘धञ्ञावतिमे, ये विहारं गन्त्वा एवरूपे चेतियङ्गणे अनुसञ्चरितुं, एवरूपञ्च मधुरधम्मकथं सोतुं लभन्ती’’ति मुत्तरासिसदिसं चेतियं पस्सन्तिया एव उब्बेगापीति उदपादि. सा आकासे लङ्घित्वा मातापितूनं पुरिमतरंयेव आकासतो चेतियङ्गणे ओरुय्ह चेतियं वन्दित्वा धम्मं सुणमाना अट्ठासि. अथ नं मातापितरो आगन्त्वा ‘‘अम्म त्वं कतरेन मग्गेन आगतासी’’ति पुच्छिंसु. सा ‘‘आकासेन आगताम्हि, न मग्गेना’’ति वत्वा ‘‘अम्म आकासेन नाम खीणासवा सञ्चरन्ति, त्वं कथं आगता’’ति वुत्ता आह – ‘‘मय्हं चन्दालोकेन चेतियं आलोकेन्तिया ठिताय बुद्धारम्मणा बलवपीति उप्पज्जि. अथाहं नेव अत्तनो ठितभावं, न निसिन्नभावं अञ्ञासिं, गहितनिमित्तेनेव पन आकासे लङ्घित्वा चेतियङ्गणे पतिट्ठिताम्ही’’ति.
एवं उब्बेगापीति आकासे लङ्घापनप्पमाणा होति. फरणापीतिया पन उप्पन्नाय सकलसरीरं धमित्वा पूरितवत्थि विय महता उदकोघेन पक्खन्दपब्बतकुच्छि विय च अनुपरिप्फुटं होति.
सा ¶ पनेसा पञ्चविधा पीति गब्भं गण्हन्ती परिपाकं गच्छन्ती दुविधं पस्सद्धिं परिपूरेति कायपस्सद्धिञ्च चित्तपस्सद्धिञ्च. पस्सद्धि गब्भं गण्हन्ती परिपाकं गच्छन्ती दुविधम्पि सुखं परिपूरेति कायिकञ्च चेतसिकञ्च. सुखं गब्भं गण्हन्तं परिपाकं गच्छन्तं तिविधं समाधिं परिपूरेति खणिकसमाधिं उपचारसमाधिं अप्पना समाधिन्ति. तासु या अप्पनासमाधिस्स मूलं हुत्वा वड्ढमाना समाधिसम्पयोगं गता फरणापीति, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता पीतीति.
७३. इतरं पन सुखनं सुखं, सुट्ठु वा खादति, खनति च कायचित्ताबाधन्ति सुखं, तं सातलक्खणं, सम्पयुत्तानं उपब्रूहनरसं, अनुग्गहपच्चुपट्ठानं. सतिपि च नेसं कत्थचि अविप्पयोगे इट्ठारम्मणपटिलाभतुट्ठि पीति. पटिलद्धरसानुभवनं सुखं. यत्थ पीति, तत्थ सुखं. यत्थ सुखं, तत्थ न नियमतो पीति. सङ्खारक्खन्धसङ्गहिता पीति. वेदनाक्खन्धसङ्गहितं सुखं. कन्तारखिन्नस्स ¶ वनन्तुदकदस्सनसवनेसु विय पीति. वनच्छायापवेसनउदकपरिभोगेसु विय सुखं. तस्मिं तस्मिं समये पाकटभावतो चेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं. इति अयञ्च पीति इदञ्च सुखं अस्स झानस्स, अस्मिं वा झाने अत्थीति इदं झानं पीतिसुखन्ति वुच्चति.
अथ वा पीति च सुखञ्च पीतिसुखं, धम्मविनयादयो विय. विवेकजं पीतिसुखमस्स झानस्स, अस्मिं वा झाने अत्थीति एवम्पि विवेकजंपीतिसुखं. यथेव हि झानं, एवं पीतिसुखम्पेत्थ विवेकजमेव होति, तञ्चस्स अत्थि, तस्मा एकपदेनेव ‘‘विवेकजंपीतिसुख’’न्तिपि वत्तुं युज्जति. विभङ्गे पन ‘‘इदं सुखं इमाय पीतिया सहगत’’न्तिआदिना (विभ. ५६७) नयेन वुत्तं. अत्थो पन तत्थापि एवमेव दट्ठब्बो.
पठमं झानन्ति इदं परतो आविभविस्सति. उपसम्पज्जाति उपगन्त्वा, पापुणित्वाति वुत्तं होति. उपसम्पादयित्वा वा, निप्फादेत्वाति वुत्तं होति. विभङ्गे पन ‘‘उपसम्पज्जाति पठमस्स झानस्स लाभो पटिलाभो पत्ति सम्पत्ति फुसना सच्छिकिरिया उपसम्पदा’’ति वुत्तं. तस्सापि एवमेवत्थो दट्ठब्बो. विहरतीति तदनुरूपेन इरियापथविहारेन इतिवुत्तप्पकारझानसमङ्गी हुत्वा अत्तभावस्स इरियं वुत्तिं पालनं यपनं यापनं चारं विहारं अभिनिप्फादेति ¶ . वुत्तञ्हेतं विभङ्गे ‘‘विहरतीति इरियति वत्तति पालेति यपेति यापेति चरति विहरति, तेन वुच्चति विहरती’’ति (विभ. ५४०).
पञ्चङ्गविप्पहीनादि
७४. यं पन वुत्तं ‘‘पञ्चङ्गविप्पहीनं पञ्चङ्गसमन्नागत’’न्ति, तत्थ कामच्छन्दो, ब्यापादो, थिनमिद्धं, उद्धच्चकुक्कुच्चं, विचिकिच्छाति इमेसं पञ्चन्नं नीवरणानं पहानवसेन पञ्चङ्गविप्पहीनता वेदितब्बा. न हि एतेसु अप्पहीनेसु झानं उप्पज्जति. तेनस्सेतानि पहानङ्गानीति वुच्चन्ति. किञ्चापि हि झानक्खणे अञ्ञेपि अकुसला धम्मा पहीयन्ति, तथापि एतानेव विसेसेन झानन्तरायकरानि. कामच्छन्देन हि नानाविसयप्पलोभितं चित्तं न एकत्तारम्मणे समाधियति. कामच्छन्दाभिभूतं वा तं न कामधातुप्पहानाय पटिपदं पटिपज्जति. ब्यापादेन चारम्मणे पटिहञ्ञमानं न निरन्तरं पवत्तति ¶ . थिनमिद्धाभिभूतं अकम्मञ्ञं होति. उद्धच्चकुक्कुच्चपरेतं अवूपसन्तमेव हुत्वा परिब्भमति. विचिकिच्छाय उपहतं झानाधिगमसाधिकं पटिपदं नारोहति. इति विसेसेन झानन्तरायकरत्ता एतानेव पहानङ्गानीति वुत्तानीति.
यस्मा पन वितक्को आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति, विचारो अनुप्पबन्धति, तेहि अविक्खेपाय सम्पादितप्पयोगस्स चेतसो पयोगसम्पत्तिसम्भवा पीति पीणनं, सुखञ्च उपब्रूहनं करोति. अथ नं ससेससम्पयुत्तधम्मं एतेहि अभिनिरोपनानुप्पबन्धनपीणनउपब्रूहनेहि अनुग्गहिता एकग्गता एकत्तारम्मणे समं सम्मा च आधियति, तस्मा वितक्को विचारो पीति सुखं चित्तेकग्गताति इमेसं पञ्चन्नं उप्पत्तिवसेन पञ्चङ्गसमन्नागतता वेदितब्बा. उप्पन्नेसु हि एतेसु पञ्चसु झानं उप्पन्नं नाम होति. तेनस्स एतानि पञ्च समन्नागतङ्गानीति वुच्चन्ति. तस्मा न एतेहि समन्नागतं अञ्ञदेव झानं नाम अत्थीति गहेतब्बं. यथा पन अङ्गमत्तवसेनेव चतुरङ्गिनी सेना, पञ्चङ्गिकं तूरियं, अट्ठङ्गिको च मग्गोति वुच्चति, एवमिदम्पि अङ्गमत्तवसेनेव पञ्चङ्गिकन्ति वा पञ्चङ्गसमन्नागतन्ति वा वुच्चतीति वेदितब्बं.
एतानि च पञ्चङ्गानि किञ्चापि उपचारक्खणेपि अत्थि, अथ खो उपचारे पकतिचित्ततो ¶ बलवतरानि. इध पन उपचारतोपि बलवतरानि रूपावचरलक्खणप्पत्तानि. एत्थ हि वितक्को सुविसदेन आकारेन आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपयमानो उप्पज्जति. विचारो अतिविय आरम्मणं अनुमज्जमानो. पीतिसुखं सब्बावन्तम्पि कायं फरमानं. तेनेवाह – ‘‘नास्स किञ्चि सब्बावतो कायस्स विवेकजेन पीतिसुखेन अप्फुटं होती’’ति (दी. नि. १.२२८). चित्तेकग्गतापि हेट्ठिमम्हि समुग्गपटले उपरिमं समुग्गपटलं विय आरम्मणेसु फुसिता हुत्वा उप्पज्जति, अयमेतेसं इतरेहि विसेसो. तत्थ चित्तेकग्गता किञ्चापि सवितक्कं सविचारन्ति इमस्मिं पाठे न निद्दिट्ठा, तथापि विभङ्गे ‘‘झानन्ति वितक्को विचारो पीति सुखं चित्तस्सेकग्गता’’ति (विभ. ५६९) एवं वुत्तत्ता अङ्गमेव. येन हि अधिप्पायेन भगवता उद्देसो कतो, सोयेव तेन विभङ्गे पकासितोति.
तिविधकल्याणं
७५. तिविधकल्याणं ¶ दसलक्खणसम्पन्नन्ति एत्थ पन आदिमज्झपरियोसानवसेन तिविधकल्याणता. तेसंयेव च आदिमज्झपरियोसानानं लक्खणवसेन दसलक्खणसम्पन्नता वेदितब्बा.
तत्रायं पाळि –
‘‘पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, उपेक्खानुब्रूहना मज्झे, सम्पहंसना परियोसानं, पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, आदिस्स कति लक्खणानि? आदिस्स तीणि लक्खणानि, यो तस्स परिबन्धो, ततो चित्तं विसुज्झति, विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, पटिपन्नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति. यञ्च परिबन्धतो चित्तं विसुज्झति, यञ्च विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, यञ्च पटिपन्नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति. पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, आदिस्स इमानि तीणि लक्खणानि. तेन वुच्चति पठमं झानं आदिकल्याणञ्चेव होति तिलक्खणसम्पन्नञ्च.
‘‘पठमस्स झानस्स उपेक्खानुब्रूहना मज्झे, मज्झस्स कति लक्खणानि? मज्झस्स ¶ तीणि लक्खणानि, विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति, समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति, एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति. यञ्च विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति, यञ्च समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति, यञ्च एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति. पठमस्स झानस्स उपेक्खानुब्रूहना मज्झे, मज्झस्स इमानि तीणि लक्खणानि. तेन वुच्चति पठमं झानं मज्झेकल्याणञ्चेव होति तिलक्खणसम्पन्नञ्च.
‘‘पठमस्स झानस्स सम्पहंसना परियोसानं, परियोसानस्स कति लक्खणानि? परियोसानस्स चत्तारि लक्खणानि, तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन सम्पहंसना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन सम्पहंसना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन सम्पहंसना, आसेवनट्ठेन सम्पहंसना. पठमस्स झानस्स सम्पहंसना परियोसानं, परियोसानस्स इमानि चत्तारि लक्खणानि. तेन वुच्चति पठमं झानं परियोसानकल्याणञ्चेव होति चतुलक्खणसम्पन्नञ्चा’’ति (पटि. म. १.१५८).
तत्र ¶ पटिपदाविसुद्धि नाम ससम्भारिको उपचारो. उपेक्खानुब्रूहना नाम अप्पना. सम्पहंसना नाम पच्चवेक्खणाति एवमेके वण्णयन्ति. यस्मा पन ‘‘एकत्तगतं चित्तं पटिपदाविसुद्धिपक्खन्दञ्चेव होति उपेक्खानुब्रूहितञ्च ञाणेन च सम्पहंसित’’न्ति (पटि. म. १.१५८) पाळियं वुत्तं, तस्मा अन्तोअप्पनायमेव आगमनवसेन पटिपदाविसुद्धि, तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चवसेन उपेक्खानुब्रूहना, धम्मानं अनतिवत्तनादिभावसाधनेन परियोदापकस्स ञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेन सम्पहंसना च वेदितब्बा.
कथं? यस्मिञ्हि वारे अप्पना उप्पज्जति, तस्मिं यो नीवरणसङ्खातो किलेसगणो तस्स झानस्स परिबन्धो, ततो चित्तं विसुज्झति. विसुद्धत्ता आवरणविरहितं हुत्वा मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति. मज्झिमं समथनिमित्तं नाम समप्पवत्तो अप्पनासमाधियेव. तदनन्तरं पन पुरिमचित्तं एकसन्ततिपरिणामनयेन तथत्तमुपगच्छमानं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति नाम, एवं पटिपन्नत्ता तथत्तुपगमनेन तत्थ पक्खन्दति नाम. एवं ताव पुरिमचित्ते विज्जमानाकारनिप्फादिका पठमस्स झानस्स उप्पादक्खणेयेव आगमनवसेन पटिपदाविसुद्धि वेदितब्बा.
एवं ¶ विसुद्धस्स पन तस्स पुन विसोधेतब्बाभावतो विसोधने ब्यापारं अकरोन्तो विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति नाम. समथभावुपगमनेन समथपटिपन्नस्स पुन समाधाने ब्यापारं अकरोन्तो समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति नाम. समथपटिपन्नभावतो एव चस्स किलेससंसग्गं पहाय एकत्तेन उपट्ठितस्स पुन एकत्तुपट्ठाने ब्यापारं अकरोन्तो एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति नाम. एवं तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चवसेन उपेक्खानुब्रूहना वेदितब्बा.
ये पनेते एवं उपेक्खानुब्रूहिते तत्थ जाता समाधिपञ्ञासङ्खाता युगनद्धधम्मा अञ्ञमञ्ञं अनतिवत्तमाना हुत्वा पवत्ता, यानि च सद्धादीनि इन्द्रियानि नानाकिलेसेहि विमुत्तत्ता विमुत्तिरसेन एकरसानि हुत्वा पवत्तानि, यञ्चेस तदुपगं तेसं अनतिवत्तनएकरसभावानं अनुच्छविकं वीरियं वाहयति, या चस्स तस्मिं खणे पवत्ता आसेवना, सब्बेपि ते आकारा यस्मा ञाणेन संकिलेसवोदानेसु तं तं आदीनवञ्च आनिसंसञ्च ¶ दिस्वा तथा तथा सम्पहंसितत्ता विसोधितत्ता परियोदापितत्ता निप्फन्नाव, तस्मा ‘‘धम्मानं अनतिवत्तनादिभावसाधनेन परियोदापकस्स ञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेन सम्पहंसना वेदितब्बा’’ति वुत्तं.
तत्थ यस्मा उपेक्खावसेन ञाणं पाकटं होति. यथाह – ‘‘तथापग्गहितं चित्तं साधुकं अज्झुपेक्खति, उपेक्खावसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति, उपेक्खावसेन नानत्तकिलेसेहि चित्तं विमुच्चति, विमोक्खवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. विमुत्तत्ता ते धम्मा एकरसा होन्ति. एकरसट्ठेन भावना’’ति (पटि. म. १.२०१). तस्मा ञाणकिच्चभूता सम्पहंसना परियोसानन्ति वुत्ता.
इदानि पठमं झानं अधिगतं होति पथवीकसिणन्ति एत्थ गणनानुपुब्बता पठमं, पठमं उप्पन्नन्तिपि पठमं. आरम्मणूपनिज्झानतो पच्चनीकझापनतो वा झानं. पथवीमण्डलं पन सकलट्ठेन पथवीकसिणन्ति वुच्चति, तं निस्साय पटिलद्धनिमित्तम्पि, पथवीकसिणनिमित्ते पटिलद्धझानम्पि. तत्र इमस्मिं अत्थे झानं पथवीकसिणन्ति वेदितब्बं. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘पठमं झानं अधिगतं होति पथवीकसिण’’न्ति.
चिरट्ठितिसम्पादनं
७६. एवमधिगते ¶ पन एतस्मिं तेन योगिना वालवेधिना विय, सूदेन विय च आकारा परिग्गहेतब्बा. यथा हि सुकुसलो धनुग्गहो वालवेधाय कम्मं कुरुमानो यस्मिं वारे वालं विज्झति, तस्मिं वारे अक्कन्तपदानञ्च धनुदण्डस्स च जियाय च सरस्स च आकारं परिग्गण्हेय्य. ‘‘एवं मे ठितेन एवं धनुदण्डं एवं जियं एवं सरं गहेत्वा वालो विद्धो’’ति. सो ततो पट्ठाय तथेव ते आकारे सम्पादेन्तो अविराधेत्वा वालं विज्झेय्य. एवमेव योगिनापि ‘‘इमं नाम मे भोजनं भुञ्जित्वा एवरूपं पुग्गलं सेवमानेन एवरूपे सेनासने इमिना नाम इरियापथेन इमस्मिं काले इदं अधिगत’’न्ति एते भोजनसप्पायादयो आकारा परिग्गहेतब्बा. एवञ्हि सो नट्ठे ¶ वा तस्मिं ते आकारे सम्पादेत्वा पुन उप्पादेतुं, अप्पगुणं वा पगुणं करोन्तो पुनप्पुनं अप्पेतुं सक्खिस्सति.
यथा च कुसलो सूदो भत्तारं परिविसन्तो तस्स यं यं रुचिया भुञ्जति, तं तं सल्लक्खेत्वा ततो पट्ठाय तादिसमेव उपनामेन्तो लाभस्स भागी होति, एवमयम्पि अधिगतक्खणे भोजनादयो आकारे गहेत्वा ते सम्पादेन्तो नट्ठे नट्ठे पुनप्पुनं अप्पनाय लाभी होति. तस्मा तेन वालवेधिना विय सूदेन विय च आकारा परिग्गहेतब्बा. वुत्तम्पि चेतं भगवता –
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, पण्डितो ब्यत्तो कुसलो सूदो राजानं वा राजमहामत्तं वा नानच्चयेहि सूपेहि पच्चुपट्ठितो अस्स अम्बिलग्गेहिपि तित्तकग्गेहिपि कटुकग्गेहिपि मधुरग्गेहिपि खारिकेहिपि अखारिकेहिपि लोणिकेहिपि अलोणिकेहिपि. स खो सो, भिक्खवे, पण्डितो ब्यत्तो कुसलो सूदो सकस्स भत्तु निमित्तं उग्गण्हाति ‘इदं वा मे अज्ज भत्तु सूपेय्यं रुच्चति, इमस्स वा अभिहरति, इमस्स वा बहुं गण्हाति, इमस्स वा वण्णं भासति, अम्बिलग्गं वा मे अज्ज भत्तु सूपेय्यं रुच्चति, अम्बिलग्गस्स वा अभिहरति, अम्बिलग्गस्स वा बहुं गण्हाति, अम्बिलग्गस्स वा वण्णं भासति…पे… अलोणिकस्स वा वण्णं भासती’ति. स खो सो, भिक्खवे, पण्डितो ब्यत्तो कुसलो सूदो लाभी चेव होति अच्छादनस्स, लाभी वेतनस्स, लाभी अभिहारानं. तं किस्स हेतु? तथा हि सो, भिक्खवे, पण्डितो ¶ ब्यत्तो कुसलो सूदो सकस्स भत्तु निमित्तं उग्गण्हाति. एवमेव खो, भिक्खवे, इधेकच्चो पण्डितो ब्यत्तो कुसलो भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति…पे… वेदनासु वेदना… चित्ते चित्ता… धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं. तस्स धम्मेसु धम्मानुपस्सिनो विहरतो चित्तं समाधियति, उपक्किलेसा पहीयन्ति, सो तं निमित्तं उग्गण्हाति. स खो सो, भिक्खवे, पण्डितो ब्यत्तो कुसलो भिक्खु लाभी चेव होति दिट्ठधम्मसुखविहारानं, लाभी सतिसम्पजञ्ञस्स. तं किस्स हेतु? तथा ¶ हि सो, भिक्खवे, पण्डितो ब्यत्तो कुसलो भिक्खु सकस्स चित्तस्स निमित्तं उग्गण्हाती’’ति (सं. नि. ५.३७४).
निमित्तग्गहणेन चस्स पुन ते आकारे सम्पादयतो अप्पनामत्तमेव इज्झति, न चिरट्ठानं. चिरट्ठानं पन समाधिपरिबन्धानं धम्मानं सुविसोधितत्ता होति. यो हि भिक्खु कामादीनवपच्चवेक्खणादीहि कामच्छन्दं न सुट्ठु विक्खम्भेत्वा, कायपस्सद्धिवसेन कायदुट्ठुल्लं न सुप्पटिपस्सद्धं कत्वा, आरम्भधातुमनसिकारादिवसेन थिनमिद्धं न सुट्ठु पटिविनोदेत्वा, समथनिमित्तमनसिकारादिवसेन उद्धच्चकुक्कुच्चं न सुसमूहतं कत्वा, अञ्ञेपि समाधिपरिबन्धे धम्मे न सुट्ठु विसोधेत्वा झानं समापज्जति, सो अविसोधितं आसयं पविट्ठभमरो विय अविसुद्धं उय्यानं पविट्ठराजा विय च खिप्पमेव निक्खमति. यो पन समाधिपरिबन्धे धम्मे सुट्ठु विसोधेत्वा झानं समापज्जति, सो सुविसोधितं आसयं पविट्ठभमरो विय सुपरिसुद्धं उय्यानं पविट्ठराजा विय च सकलम्पि दिवसभागं अन्तोसमापत्तियंयेव होति. तेनाहु पोराणा –
‘‘कामेसु छन्दं पटिघं विनोदये,
उद्धच्चमिद्धं विचिकिच्छपञ्चमं;
विवेकपामोज्जकरेन चेतसा,
राजाव सुद्धन्तगतो तहिं रमे’’ति.
तस्मा चिरट्ठितिकामेन परिबन्धकधम्मे विसोधेत्वा झानं समापज्जितब्बं. चित्तभावनावेपुल्लत्थञ्च यथालद्धं पटिभागनिमित्तं वड्ढेतब्बं. तस्स द्वे वड्ढनाभूमियो उपचारं वा ¶ अप्पनं वा. उपचारं पत्वापि हि तं वड्ढेतुं वट्टति अप्पनं पत्वापि. एकस्मिं पन ठाने अवस्सं वड्ढेतब्बं. तेन वुत्तं ‘‘यथालद्धं पटिभागनिमित्तं वड्ढेतब्ब’’न्ति.
निमित्तवड्ढननयो
७७. तत्रायं वड्ढननयो, तेन योगिना तं निमित्तं पत्तवड्ढनपूववड्ढनभत्तवड्ढनलतावड्ढनदुस्सवड्ढनयोगेन अवड्ढेत्वा यथा नाम कस्सको कसितब्बट्ठानं ¶ नङ्गलेन परिच्छिन्दित्वा परिच्छेदब्भन्तरे कसति, यथा वा पन भिक्खू सीमं बन्धन्ता पठमं निमित्तानि सल्लक्खेत्वा पच्छा बन्धन्ति, एवमेव तस्स यथालद्धस्स निमित्तस्स अनुक्कमेन एकङ्गुलद्वङ्गुलतिवङ्गुलचतुरङ्गुलमत्तं मनसा परिच्छिन्दित्वा यथापरिच्छेदं वड्ढेतब्बं. अपरिच्छिन्दित्वा पन न वड्ढेतब्बं. ततो विदत्थिरतनपमुखपरिवेणविहारसीमानं गामनिगमजनपदरज्जसमुद्दसीमानञ्च परिच्छेदवसेन वड्ढयन्तेन चक्कवाळपरिच्छेदेन वा ततो वापि उत्तरि परिच्छिन्दित्वा वड्ढेतब्बं.
यथा हि हंसपोतका पक्खानं उट्ठितकालतो पट्ठाय परित्तं परित्तं पदेसं उप्पतन्ता परिचयं कत्वा अनुक्कमेन चन्दिमसूरियसन्तिकं गच्छन्ति, एवमेव भिक्खु वुत्तनयेन निमित्तं परिच्छिन्दित्वा वड्ढेन्तो याव चक्कवाळपरिच्छेदा ततो वा उत्तरि वड्ढेति. अथस्स तं निमित्तं वड्ढितवड्ढितट्ठाने पथविया उक्कूलविकूलनदीविदुग्गपब्बतविसमेसु सङ्कुसतसमब्भाहतं उसभचम्मं विय होति.
तस्मिं पन निमित्ते पत्तपठमज्झानेन आदिकम्मिकेन समापज्जनबहुलेन भवितब्बं, न पच्चवेक्खणबहुलेन. पच्चवेक्खणबहुलस्स हि झानङ्गानि थूलानि दुब्बलानि हुत्वा उपट्ठहन्ति. अथस्स तानि एवं उपट्ठितत्ता उपरि उस्सुक्कनाय पच्चयतं आपज्जन्ति. सो अप्पगुणे झाने उस्सुक्कमानो पत्तपठमज्झाना च परिहायति, न च सक्कोति दुतियं पापुणितुं. तेनाह भगवा –
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, गावी पब्बतेय्या बाला अब्यत्ता अखेत्तञ्ञू अकुसला विसमे पब्बते चरितुं. तस्सा एवमस्स ‘यंनूनाहं अगतपुब्बञ्चेव दिसं गच्छेय्यं, अखादितपुब्बानि च तिणानि खादेय्यं, अपीतपुब्बानि च पानीयानि पिवेय्य’न्ति. सा ¶ पुरिमं पादं न सुपतिट्ठितं पतिट्ठापेत्वा पच्छिमं पादं उद्धरेय्य, सा न चेव अगतपुब्बं दिसं गच्छेय्य, न च अखादितपुब्बानि तिणानि खादेय्य, न च अपीतपुब्बानि पानीयानि पिवेय्य. यस्मिञ्चस्सा पदेसे ठिताय एवमस्स ‘यंनूनाहं अगतपुब्बञ्चेव…पे… पिवेय्य’न्ति. तञ्च पदेसं न सोत्थिना पच्चागच्छेय्य. तं किस्स हेतु ¶ ? तथा हि सा, भिक्खवे, गावी पब्बतेय्या बाला अब्यत्ता अखेत्तञ्ञू अकुसला विसमे पब्बते चरितुं, एवमेव खो, भिक्खवे, इधेकच्चो भिक्खु बालो अब्यत्तो अखेत्तञ्ञू अकुसलो विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरितुं. सो तं निमित्तं नासेवति, न भावेति, न बहुलीकरोति, न स्वाधिट्ठितं अधिट्ठाति, तस्स एवं होति ‘यंनूनाहं वितक्कविचारानं वूपसमा…पे… दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरेय्य’न्ति. सो न सक्कोति वितक्कविचारानं वूपसमा…पे… दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरितुं. तस्सेवं होति ‘यंनूनाहं विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरेय्य’न्ति. सो न सक्कोति विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरितुं. अयं वुच्चति, भिक्खवे, भिक्खु उभतो भट्ठो उभतो परिहीनो, सेय्यथापि सा गावी पब्बतेय्या बाला अब्यत्ता अखेत्तञ्ञू अकुसला विसमे पब्बते चरितु’’न्ति (अ. नि. ९.३५).
तस्मानेन तस्मिंयेव ताव पठमज्झाने पञ्चहाकारेहि चिण्णवसिना भवितब्बं.
पञ्चवसीकथा
७८. तत्रिमा पञ्च वसियो आवज्जनवसी, समापज्जनवसी, अधिट्ठानवसी, वुट्ठानवसी, पच्चवेक्खणवसीति. पठमं झानं यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावदिच्छकं आवज्जेति, आवज्जनाय दन्धायितत्तं नत्थीति आवज्जनवसी. पठमं झानं यत्थिच्छकं…पे… समापज्जति, समापज्जनाय दन्धायितत्तं नत्थीति समापज्जनवसी. एवं सेसापि वित्थारेतब्बा.
अयं पनेत्थ अत्थप्पकासना, पठमज्झानतो वुट्ठाय पठमं वितक्कं आवज्जयतो भवङ्गं उपच्छिन्दित्वा उप्पन्नावज्जनानन्तरं वितक्कारम्मणानेव चत्तारि पञ्च वा जवनानि जवन्ति. ततो द्वे भवङ्गानि, ततो पुन विचारारम्मणं आवज्जनं, वुत्तनयानेव जवनानीति एवं पञ्चसु ¶ झानङ्गेसु यदा निरन्तरं चित्तं पेसेतुं सक्कोति, अथस्स आवज्जनवसी सिद्धा होति. अयं पन मत्थकप्पत्ता वसी भगवतो यमकपाटिहारिये लब्भति ¶ , अञ्ञेसं वा एवरूपे काले. इतो परं सीघतरा आवज्जनवसी नाम नत्थि.
आयस्मतो पन महामोग्गल्लानस्स नन्दोपनन्दनागराजदमने विय सीघं समापज्जनसमत्थता समापज्जनवसी नाम.
अच्छरामत्तं वा दसच्छरामत्तं वा खणं ठपेतुं समत्थता अधिट्ठानवसी नाम. तथेव लहुं वुट्ठातुं समत्थता वुट्ठानवसी नाम. तदुभयदस्सनत्थं बुद्धरक्खितत्थेरस्स वत्थुं कथेतुं वट्टति.
सो हायस्मा उपसम्पदाय अट्ठवस्सिको हुत्वा थेरम्बत्थले महारोहणगुत्तत्थेरस्स गिलानुपट्ठानं आगतानं तिंसमत्तानं इद्धिमन्तसहस्सानं मज्झे निसिन्नो थेरस्स यागुं पटिग्गाहयमानं उपट्ठाकनागराजानं गहेस्सामीति आकासतो पक्खन्दन्तं सुपण्णराजानं दिस्वा तावदेव पब्बतं निम्मिनित्वा नागराजानं बाहायं गहेत्वा तत्थ पाविसि. सुपण्णराजा पब्बते पहारं दत्वा पलायि. महाथेरो आह – ‘‘सचे, आवुसो, बुद्धरक्खितो नाभविस्स, सब्बेव गारय्हा अस्सामा’’ति.
पच्चवेक्खणवसी पन आवज्जनवसिया एव वुत्ता. पच्चवेक्खणजवनानेव हि तत्थ आवज्जनानन्तरानीति.
दुतियज्झानकथा
७९. इमासु पन पञ्चसु वसीसु चिण्णवसिना पगुणपठमज्झानतो वुट्ठाय ‘‘अयं समापत्ति आसन्ननीवरणपच्चत्थिका, वितक्कविचारानं ओळारिकत्ता अङ्गदुब्बला’’ति च तत्थ दोसं दिस्वा दुतियज्झानं सन्ततो मनसिकत्वा पठमज्झाने निकन्तिं परियादाय दुतियाधिगमाय योगो कातब्बो. अथस्स यदा पठमज्झाना वुट्ठाय सतस्स सम्पजानस्स झानङ्गानि पच्चवेक्खतो वितक्कविचारा ओळारिकतो उपट्ठहन्ति, पीतिसुखञ्चेव चित्तेकग्गता च सन्ततो उपट्ठाति, तदास्स ओळारिकङ्गं पहानाय सन्तअङ्गपटिलाभाय च तदेव ¶ निमित्तं ‘‘पथवी पथवी’’ति पुनप्पुनं मनसिकरोतो ‘‘इदानि दुतियज्झानं उप्पज्जिस्सती’’ति भवङ्गं उपच्छिन्दित्वा तदेव पथवीकसिणं आरम्मणं कत्वा मनोद्वारावज्जनं उप्पज्जति ¶ . ततो तस्मिंयेवारम्मणे चत्तारि पञ्च वा जवनानि जवन्ति, येसमवसाने एकं रूपावचरं दुतियज्झानिकं. सेसानि वुत्तप्पकारानेव कामावचरानीति.
एत्तावता चेस वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचारं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरति. एवमनेन द्वङ्गविप्पहीनं तिवङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नं दुतियं झानं अधिगतं होति पथवीकसिणं.
८०. तत्थ वितक्कविचारानं वूपसमाति वितक्कस्स च विचारस्स चाति इमेसं द्विन्नं वूपसमा समतिक्कमा, दुतियज्झानक्खणे अपातुभावाति वुत्तं होति. तत्थ किञ्चापि दुतियज्झाने सब्बेपि पठमज्झानधम्मा न सन्ति. अञ्ञेयेव हि पठमज्झाने फस्सादयो, अञ्ञे इध. ओळारिकस्स पन ओळारिकस्स अङ्गस्स समतिक्कमा पठमज्झानतो परेसं दुतियज्झानादीनं अधिगमो होतीति दीपनत्थं ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा’’ति एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
अज्झत्तन्ति इध नियकज्झत्तमधिप्पेतं. विभङ्गे पन ‘‘अज्झत्तं पच्चत्त’’न्ति एत्तकमेव वुत्तं. यस्मा च नियकज्झत्तमधिप्पेतं, तस्मा अत्तनि जातं अत्तनो सन्ताने निब्बत्तन्ति अयमेत्थ अत्थो. सम्पसादनन्ति सम्पसादनं वुच्चति सद्धा. सम्पसादनयोगतो झानम्पि सम्पसादनं. नीलवण्णयोगतो नीलवत्थं विय. यस्मा वा तं झानं सम्पसादनसमन्नागतत्ता वितक्कविचारक्खोभवूपसमनेन च चेतसो सम्पसादयति, तस्मापि सम्पसादनन्ति वुत्तं. इमस्मिञ्च अत्थविकप्पे सम्पसादनं चेतसोति एवं पदसम्बन्धो वेदितब्बो. पुरिमस्मिं पन अत्थविकप्पे चेतसोति एतं एकोदिभावेन सद्धिं योजेतब्बं.
तत्रायमत्थयोजना, एको उदेतीति एकोदि, वितक्कविचारेहि अनज्झारूळ्हत्ता अग्गो सेट्ठो हुत्वा उदेतीति अत्थो. सेट्ठोपि हि लोके एकोति वुच्चति. वितक्कविचारविरहतो वा एको असहायो हुत्वा इतिपि वत्तुं वट्टति. अथ वा सम्पयुत्तधम्मे उदायतीति उदि, उट्ठापेतीति ¶ अत्थो. सेट्ठट्ठेन एको च सो उदि चाति एकोदि, समाधिस्सेतं ¶ अधिवचनं. इति इमं एकोदिं भावेति वड्ढेतीति इदं दुतियज्झानं एकोदिभावं. सो पनायं एकोदि यस्मा चेतसो, न सत्तस्स, न जीवस्स, तस्मा एतं चेतसो एकोदिभावन्ति वुत्तं.
ननु चायं सद्धा पठमज्झानेपि अत्थि, अयञ्च एकोदिनामको समाधि, अथ कस्मा इदमेव ‘‘सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावञ्चा’’ति वुत्तन्ति. वुच्चते, अदुञ्हि पठमज्झानं वितक्कविचारक्खोभेन वीचितरङ्गसमाकुलमिव जलं न सुप्पसन्नं होति, तस्मा सतियापि सद्धाय ‘‘सम्पसादन’’न्ति न वुत्तं. न सुप्पसन्नत्तायेव चेत्थ समाधिपि न सुट्ठु पाकटो, तस्मा ‘‘एकोदिभाव’’न्तिपि न वुत्तं. इमस्मिं पन झाने वितक्कविचारपलिबोधाभावेन लद्धोकासा बलवती सद्धा, बलवसद्धासहायपटिलाभेनेव च समाधिपि पाकटो, तस्मा इदमेव एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. विभङ्गे पन ‘‘सम्पसादनन्ति या सद्धा सद्दहना ओकप्पना अभिप्पसादो. चेतसो एकोदिभावन्ति या चित्तस्स ठिति…पे… सम्मासमाधी’’ति एत्तकमेव वुत्तं. एवं वुत्तेन पन तेन सद्धिं अयमत्थवण्णना यथा न विरुज्झति, अञ्ञदत्थु संसन्दति चेव समेति च, एवं वेदितब्बा.
८१. अवितक्कं अविचारन्ति भावनाय पहीनत्ता एतस्मिं, एतस्स वा वितक्को नत्थीति अवितक्कं. इमिनाव नयेन अविचारं. विभङ्गेपि वुत्तं ‘‘इति अयञ्च वितक्को अयञ्च विचारो सन्ता होन्ति समिता वूपसन्ता अत्थङ्गता अब्भत्थङ्गता अप्पिता ब्यप्पिता सोसिता विसोसिता ब्यन्तिकता, तेन वुच्चति अवितक्कं अविचार’’न्ति (विभ. ५७६).
एत्थाह ‘‘ननु च ‘वितक्कविचारानं वूपसमा’ति इमिनापि अयमत्थो सिद्धो, अथ कस्मा पुन वुत्तं ‘अवितक्कं अविचार’न्ति’’. वुच्चते, एवमेतं सिद्धोवायमत्थो, न पनेतं तदत्थदीपकं. ननु अवोचुम्ह ‘‘ओळारिकस्स पन ओळारिकस्स अङ्गस्स समतिक्कमा पठमज्झानतो परेसं दुतियज्झानादीनं समधिगमो होतीति दस्सनत्थं वितक्कविचारानं वूपसमाति एवं वुत्त’’न्ति.
अपिच वितक्कविचारानं वूपसमा इदं सम्पसादनं, न किलेसकालुस्सियस्स. वितक्कविचारानञ्च वूपसमा एकोदिभावं, न उपचारज्झानमिव नीवरणप्पहाना ¶ , पठमज्झानमिव ¶ च न अङ्गपातुभावाति एवं सम्पसादनएकोदिभावानं हेतुपरिदीपकमिदं वचनं. तथा वितक्कविचारानं वूपसमा इदं अवितक्कं अविचारं, न ततियचतुत्थज्झानानि विय चक्खुविञ्ञाणादीनि विय च अभावाति एवं अवितक्कअविचारभावस्स हेतुपरिदीपकञ्च, न वितक्कविचाराभावमत्तपरिदीपकं. वितक्कविचाराभावमत्तपरिदीपकमेव पन ‘‘अवितक्कं अविचार’’न्ति इदं वचनं. तस्मा पुरिमं वत्वापि वत्तब्बमेवाति.
समाधिजन्ति पठमज्झानसमाधितो सम्पयुत्तसमाधितो वा जातन्ति अत्थो. तत्थ किञ्चापि पठमम्पि सम्पयुत्तसमाधितो जातं, अथ खो अयमेव समाधि ‘‘समाधी’’ति वत्तब्बतं अरहति वितक्कविचारक्खोभविरहेन अतिविय अचलत्ता, सुप्पसन्नत्ता च, तस्मा इमस्स वण्णभणनत्थं इदमेव ‘‘समाधिज’’न्ति वुत्तं. पीतिसुखन्ति इदं वुत्तनयमेव.
दुतियन्ति गणनानुपुब्बता दुतियं. इदं दुतियं समापज्जतीतिपि दुतियं. यं पन वुत्तं ‘‘द्वङ्गविप्पहीनं तिवङ्गसमन्नागत’’न्ति, तत्थ वितक्कविचारानं पहानवसेन द्वङ्गविप्पहीनता वेदितब्बा. यथा च पठमज्झानस्स उपचारक्खणे नीवरणानि पहीयन्ति, न तथा इमस्स वितक्कविचारा. अप्पनाक्खणेयेव च पनेतं विना तेहि उप्पज्जति. तेनस्स ते ‘‘पहानङ्ग’’न्ति वुच्चन्ति. पीति सुखं चित्तेकग्गताति इमेसं पन तिण्णं उप्पत्तिवसेन तिवङ्गसमन्नागतता वेदितब्बा. तस्मा यं विभङ्गे ‘‘झानन्ति सम्पसादो पीति सुखं चित्तस्स एकग्गता’’ति (विभ. ५८०) वुत्तं, तं सपरिक्खारं झानं दस्सेतुं परियायेन वुत्तं. ठपेत्वा पन सम्पसादनं निप्परियायेन उपनिज्झानलक्खणप्पत्तानं अङ्गानं वसेन तिवङ्गिकमेव एतं होति. यथाह – ‘‘कतमं तस्मिं समये तिवङ्गिकं झानं होति, पीति सुखं चित्तस्स एकग्गता’’ति (ध. स. १६१; विभ. ६२८). सेसं पठमज्झाने वुत्तनयमेव.
ततियज्झानकथा
८२. एवमधिगते पन तस्मिम्पि वुत्तनयेनेव पञ्चहाकारेहि चिण्णवसिना हुत्वा पगुणदुतियज्झानतो वुट्ठाय ‘‘अयं समापत्ति आसन्नवितक्कविचारपच्चत्थिका, ‘यदेव तत्थ पीतिगतं चेतसो उप्पिलावितं, एतेनेतं ¶ ओळारिकं अक्खायती’ति (दी. नि. १.९६) वुत्ताय पीतिया ओळारिकत्ता अङ्गदुब्बला’’ति च तत्थ दोसं दिस्वा ततियज्झानं सन्ततो मनसिकरित्वा ¶ दुतियज्झाने निकन्तिं परियादाय ततियाधिगमाय योगो कातब्बो. अथस्स यदा दुतियज्झानतो वुट्ठाय सतस्स सम्पजानस्स झानङ्गानि पच्चवेक्खतो पीति ओळारिकतो उपट्ठाति, सुखञ्चेव एकग्गता च सन्ततो उपट्ठाति. तदास्स ओळारिकङ्गप्पहानाय सन्तअङ्गपटिलाभाय च तदेव निमित्तं ‘‘पथवी पथवी’’ति पुनप्पुनं मनसिकरोतो ‘‘इदानि ततियज्झानं उप्पज्जिस्सती’’ति भवङ्गं उपच्छिन्दित्वा तदेव पथवीकसिणं आरम्मणं कत्वा मनोद्वारावज्जनं उप्पज्जति. ततो तस्मिंयेवारम्मणे चत्तारि पञ्च वा जवनानि जवन्ति, येसं अवसाने एकं रूपावचरं ततियज्झानिकं, सेसानि वुत्तनयेनेव कामावचरानीति. एत्तावता च पनेस पीतिया च विरागा उपेक्खको च विहरति सतो च सम्पजानो, सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेति, यं तं अरिया आचिक्खन्ति उपेक्खको सतिमा सुखविहारीति, ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरतीति (दी. नि. १.२३०; ध. स. १६३). एवमनेन एकङ्गविप्पहीनं दुवङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नं ततियं झानं अधिगतं होति पथवीकसिणं.
८३. तत्थ पीतिया च विरागाति विरागो नाम वुत्तप्पकाराय पीतिया जिगुच्छनं वा समतिक्कमो वा. उभिन्नं पन अन्तरा चसद्दो सम्पिण्डनत्थो, सो वूपसमं वा सम्पिण्डेति वितक्कविचारानं वूपसमं वा. तत्थ यदा वूपसममेव सम्पिण्डेति, तदा ‘‘पीतिया च विरागा किञ्च भिय्यो वूपसमा चा’’ति एवं योजना वेदितब्बा. इमिस्सा च योजनाय विरागो जिगुच्छनत्थो होति, तस्मा ‘‘पीतिया जिगुच्छना च वूपसमा चा’’ति अयमत्थो दट्ठब्बो. यदा पन वितक्कविचारवूपसमं सम्पिण्डेति, तदा ‘‘पीतिया च विरागा, किञ्च भिय्यो वितक्कविचारानञ्च वूपसमा’’ति एवं योजना वेदितब्बा. इमिस्सा च योजनाय विरागो समतिक्कमनत्थो होति, तस्मा ‘‘पीतिया च समतिक्कमा वितक्कविचारानञ्च वूपसमा’’ति अयमत्थो दट्ठब्बो.
कामञ्चेते वितक्कविचारा दुतियज्झानेयेव वूपसन्ता, इमस्स पन झानस्स मग्गपरिदीपनत्थं वण्णभणनत्थञ्चेतं वुत्तं. वितक्कविचारानञ्च वूपसमाति हि वुत्ते इदं पञ्ञायति, नून वितक्कविचारवूपसमो मग्गो इमस्स ¶ झानस्साति. यथा च ततिये अरियमग्गे अप्पहीनानम्पि सक्कायदिट्ठादीनं ‘‘पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं पहाना’’ति (दी. नि. १.३७३; म. नि. २.१३३; सं. नि. ५.१८४; अ. नि. ३.८८) एवं ¶ पहानं वुच्चमानं वण्णभणनं होति, तदधिगमाय उस्सुक्कानं उस्साहजनकं, एवमेव इध अवूपसन्तानम्पि वितक्कविचारानं वूपसमो वुच्चमानो वण्णभणनं होति. तेनायमत्थो वुत्तो ‘‘पीतिया च समतिक्कमा वितक्कविचारानञ्च वूपसमा’’ति.
८४. उपेक्खको च विहरतीति एत्थ उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा. समं पस्सति, अपक्खपतिता हुत्वा पस्सतीति अत्थो. ताय विसदाय विपुलाय थामगताय समन्नागतत्ता ततियज्झानसमङ्गी उपेक्खकोति वुच्चति.
उपेक्खा पन दसविधा होति छळङ्गुपेक्खा, ब्रह्मविहारुपेक्खा, बोज्झङ्गुपेक्खा, वीरियुपेक्खा, सङ्खारुपेक्खा, वेदनुपेक्खा, विपस्सनुपेक्खा, तत्रमज्झत्तुपेक्खा, झानुपेक्खा, पारिसुद्धुपेक्खाति.
तत्थ या ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु चक्खुना रूपं दिस्वा नेव सुमनो होति, न दुम्मनो, उपेक्खको च विहरति सतो सम्पजानो’’ति (अ. नि. ६.१) एवमागता खीणासवस्स छसु द्वारेसु इट्ठानिट्ठछळारम्मणापाथे परिसुद्धपकतिभावाविजहनाकारभूता उपेक्खा, अयं छळङ्गुपेक्खा नाम.
या पन ‘‘उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरती’’ति (दी. नि. १.५५६; म. नि. १.७७) एवमागता सत्तेसु मज्झत्ताकारभूता उपेक्खा, अयं ब्रह्मविहारुपेक्खा नाम.
या ‘‘उपेक्खासम्बोज्झङ्गं भावेति विवेकनिस्सित’’न्ति (म. नि. १.२७) एवमागता सहजातधम्मानं मज्झत्ताकारभूता उपेक्खा, अयं बोज्झङ्गुपेक्खा नाम.
या ¶ पन ‘‘कालेनकालं उपेक्खानिमित्तं मनसिकरोती’’ति (अ. नि. ३.१०३) एवमागता अनच्चारद्धनातिसिथिलवीरियसङ्खाता उपेक्खा, अयं वीरियुपेक्खा नाम.
या ‘‘कति सङ्खारुपेक्खा समथवसेन उप्पज्जन्ति, कति सङ्खारुपेक्खा विपस्सनावसेन उप्पज्जन्ति ¶ . अट्ठ सङ्खारुपेक्खा समथवसेन उप्पज्जन्ति. दस सङ्खारुपेक्खा विपस्सनावसेन उप्पज्जन्ती’’ति (पटि. म. १.५७) एवमागता नीवरणादिपटिसङ्खासन्तिट्ठना गहणे मज्झत्तभूता उपेक्खा, अयं सङ्खारुपेक्खा नाम.
या पन ‘‘यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति उपेक्खासहगत’’न्ति (ध. स. १५०) एवमागता अदुक्खमसुखसञ्ञिता उपेक्खा, अयं वेदनुपेक्खा नाम.
या ‘‘यदत्थि यं भूतं, तं पजहति, उपेक्खं पटिलभती’’ति (म. नि. ३.७१; अ. नि. ७.५५) एवमागता विचिनने मज्झत्तभूता उपेक्खा, अयं विपस्सनुपेक्खा नाम.
या पन छन्दादीसु येवापनकेसु आगता सहजातानं समवाहितभूता उपेक्खा, अयं तत्रमज्झत्तुपेक्खा नाम.
या ‘‘उपेक्खको च विहरती’’ति (दी. नि. १.२३०; ध. स. १६३) एवमागता अग्गसुखेपि तस्मिं अपक्खपातजननी उपेक्खा, अयं झानुपेक्खा नाम.
या पन ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झान’’न्ति (दी. नि. १.२३२; ध. स. १६५) एवमागता सब्बपच्चनीकपरिसुद्धा पच्चनीकवूपसमनेपि अब्यापारभूता उपेक्खा, अयं पारिसुद्धुपेक्खा नाम.
तत्र छळङ्गुपेक्खा च ब्रह्मविहारुपेक्खा च बोज्झङ्गुपेक्खा च तत्रमज्झत्तुपेक्खा च झानुपेक्खा च पारिसुद्धुपेक्खा च अत्थतो एका, तत्रमज्झत्तुपेक्खाव होति. तेन तेन अवत्थाभेदेन पनस्सा अयं भेदो. एकस्सापि सतो सत्तस्स कुमारयुवथेरसेनापतिराजादिवसेन भेदो विय. तस्मा तासु यत्थ छळङ्गुपेक्खा, न तत्थ बोज्झङ्गुपेक्खादयो. यत्थ वा पन बोज्झङ्गुपेक्खा, न तत्थ छळङ्गुपेक्खादयो होन्तीति वेदितब्बा.
यथा ¶ चेतासमत्थतो एकीभावो, एवं सङ्खारुपेक्खा विपस्सनुपेक्खानम्पि. पञ्ञा एव हि सा किच्चवसेन द्विधा भिन्ना. यथा हि पुरिसस्स सायं गेहं पविट्ठं सप्पं अजपददण्डं गहेत्वा ¶ परियेसमानस्स तं थुसकोट्ठके निपन्नं दिस्वा ‘‘सप्पो नु खो, नो’’ति अवलोकेन्तस्स सोवत्तिकत्तयं दिस्वा निब्बेमतिकस्स ‘‘सप्पो, न सप्पो’’ति विचिनने मज्झत्तता होति, एवमेव या आरद्धविपस्सकस्स विपस्सनाञाणेन लक्खणत्तये दिट्ठे सङ्खारानं अनिच्चभावादिविचिनने मज्झत्तता उप्पज्जति, अयं विपस्सनुपेक्खा नाम. यथा पन तस्स पुरिसस्स अजपददण्डेन गाळ्हं सप्पं गहेत्वा ‘‘किं ताहं इमं सप्पं अविहेठेन्तो अत्तानञ्च इमिना अडंसापेन्तो मुञ्चेय्य’’न्ति मुञ्चनाकारमेव परियेसतो गहणे मज्झत्तता होति. एवमेव या लक्खणत्तयस्स दिट्ठत्ता आदित्ते विय तयो भवे पस्सतो सङ्खारग्गहणे मज्झत्तता, अयं सङ्खारुपेक्खा नाम. इति विपस्सनुपेक्खाय सिद्धाय सङ्खारुपेक्खापि सिद्धाव होति. इमिना पनेसा विचिननग्गहणेसु मज्झत्तसङ्खातेन किच्चेन द्विधा भिन्नाति. वीरियुपेक्खा पन वेदनुपेक्खा च अञ्ञमञ्ञञ्च अवसेसाहि च अत्थतो भिन्ना एवाति.
इति इमासु उपेक्खासु झानुपेक्खा इधाधिप्पेता. सा मज्झत्तलक्खणा, अनाभोगरसा, अब्यापारपच्चुपट्ठाना, पीतिविरागपदट्ठानाति. एत्थाह, ननु चायमत्थतो तत्रमज्झत्तुपेक्खाव होति, सा च पठमदुतियज्झानेसुपि अत्थि. तस्मा तत्रापि उपेक्खको च विहरतीति एवमयं वत्तब्बा सिया, सा कस्मा न वुत्ताति. अपरिब्यत्तकिच्चतो. अपरिब्यत्तञ्हि तस्सा तत्थ किच्चं वितक्कादीहि अभिभूतत्ता. इध पनायं वितक्कविचारपीतीहि अनभिभूतत्ता उक्खित्तसिरा विय हुत्वा परिब्यत्तकिच्चा जाता, तस्मा वुत्ताति.
निट्ठिता उपेक्खको च विहरतीति एतस्स
सब्बसो अत्थवण्णना.
८५. इदानि सतो च सम्पजानोति एत्थ सरतीति सतो. सम्पजानातीति सम्पजानो. पुग्गलेन सति च सम्पजञ्ञञ्च वुत्तं. तत्थ सरणलक्खणा सति, असम्मुस्सनरसा, आरक्खपच्चुपट्ठाना. असम्मोहलक्खणं सम्पजञ्ञं, तीरणरसं, पविचयपच्चुपट्ठानं.
तत्थ ¶ किञ्चापि इदं सतिसम्पजञ्ञं पुरिमज्झानेसुपि अत्थि. मुट्ठसतिस्स हि असम्पजानस्स उपचारमत्तम्पि न सम्पज्जति, पगेव अप्पना. ओळारिकत्ता पन तेसं झानानं भूमियं विय पुरिसस्स चित्तस्स गति सुखा होति, अब्यत्तं तत्थ सतिसम्पजञ्ञकिच्चं. ओळारिकङ्गप्पहानेन पन सुखुमत्ता इमस्स झानस्स पुरिसस्स खुरधारायं विय सतिसम्पजञ्ञकिच्चपरिग्गहिता ¶ एव चित्तस्स गति इच्छितब्बाति इधेव वुत्तं. किञ्च भिय्यो, यथा धेनुपगो वच्छो धेनुतो अपनीतो अरक्खियमानो पुनदेव धेनुं उपगच्छति, एवमिदं ततियज्झानसुखं पीतितो अपनीतं, तं सतिसम्पजञ्ञारक्खेन अरक्खियमानं पुनदेव पीतिं उपगच्छेय्य, पीतिसम्पयुत्तमेव सिया. सुखे वापि सत्ता सारज्जन्ति, इदञ्च अतिमधुरं सुखं, ततो परं सुखाभावा. सतिसम्पजञ्ञानुभावेन पनेत्थ सुखे असारज्जना होति, नो अञ्ञथाति इमम्पि अत्थविसेसं दस्सेतुं इदमिधेव वुत्तन्ति वेदितब्बं.
इदानि सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेतीति एत्थ किञ्चापि ततियज्झानसमङ्गिनो सुखपटिसंवेदनाभोगो नत्थि. एवं सन्तेपि यस्मा तस्स नामकायेन सम्पयुत्तं सुखं. यं वा तं नामकायसम्पयुत्तं सुखं, तंसमुट्ठानेनस्स यस्मा अतिपणीतेन रूपेन रूपकायो फुटो, यस्स फुटत्ता झाना वुट्ठितोपि सुखं पटिसंवेदेय्य. तस्मा एतमत्थं दस्सेन्तो सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेतीति आह.
८६. इदानि यं तं अरिया आचिक्खन्ति उपेक्खको सतिमा सुखविहारीति एत्थ यंझानहेतु यंझानकारणा तं ततियज्झानसमङ्गिपुग्गलं बुद्धादयो अरिया आचिक्खन्ति देसेन्ति पञ्ञपेन्ति पट्ठपेन्ति विवरन्ति विभजन्ति उत्तानीकरोन्ति पकासेन्ति, पसंसन्तीति अधिप्पायो. किन्ति? उपेक्खको सतिमा सुखविहारीति. तं ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरतीति एवमेत्थ योजना वेदितब्बा.
कस्मा पन तं ते एवं पसंसन्तीति? पसंसारहतो. अयञ्हि यस्मा अतिमधुरसुखे सुखपारमिप्पत्तेपि ततियज्झाने उपेक्खको, न तत्थ सुखाभिसङ्गेन आकड्ढियति. यथा च पीति न उप्पज्जति, एवं उपट्ठितसतिताय सतिमा. यस्मा च अरियकन्तं अरियजनसेवितमेव च असंकिलिट्ठं सुखं नामकायेन पटिसंवेदेति, तस्मा पसंसारहो होति ¶ . इति पसंसारहतो नं अरिया ते एवं पसंसाहेतुभूते गुणे पकासेन्तो ‘‘उपेक्खको सतिमा सुखविहारी’’ति एवं पसंसन्तीति वेदितब्बं.
ततियन्ति गणनानुपुब्बता ततियं, इदं ततियं समापज्जतीतिपि ततियं. यं पन वुत्तं ‘‘एकङ्गविप्पहीनं दुवङ्गसमन्नागत’’न्ति, एत्थ पीतिया पहानवसेन एकङ्गविप्पहीनता वेदितब्बा ¶ . सा पनेसा दुतियज्झानस्स वितक्कविचारा विय अप्पनाक्खणेयेव पहीयति. तेन नस्स सा पहानङ्गन्ति वुच्चति. सुखं चित्तेकग्गताति इमेसं पन द्विन्नं उप्पत्तिवसेन दुवङ्गसमन्नागतता वेदितब्बा. तस्मा यं विभङ्गे ‘‘झानन्ति उपेक्खा सति सम्पजञ्ञं सुखं चित्तस्सेकग्गता’’ति (विभ. ५९१) वुत्तं, तं सपरिक्खारं झानं दस्सेतुं परियायेन वुत्तं. ठपेत्वा पन उपेक्खासतिसम्पजञ्ञानि निप्परियायेन उपनिज्झानलक्खणप्पत्तानं अङ्गानं वसेन दुवङ्गिकमेवेतं होति. यथाह – ‘‘कतमं तस्मिं समये दुवङ्गिकं झानं होति, सुखं चित्तस्सेकग्गता’’ति (ध. स. १६३; विभ. ६२४). सेसं पठमज्झाने वुत्तनयमेव.
चतुत्थज्झानकथा
८७. एवमधिगते पन तस्मिंपि वुत्तनयेनेव पञ्चहाकारेहि चिण्णवसिना हुत्वा पगुणततियज्झानतो वुट्ठाय ‘‘अयं समापत्ति आसन्नपीतिपच्चत्थिका, ‘यदेव तत्थ सुखमिति चेतसो आभोगो, एतेनेतं ओळारिकं अक्खायती’ति (दी. नि. १.९६) एवं वुत्तस्स सुखस्स ओळारिकत्ता अङ्गदुब्बला’’ति च तत्थ दोसं दिस्वा चतुत्थं झानं सन्ततो मनसिकत्वा ततियज्झाने निकन्तिं परियादाय चतुत्थाधिगमाय योगो कातब्बो. अथस्स यदा ततियज्झानतो वुट्ठाय सतस्स सम्पजानस्स झानङ्गानि पच्चवेक्खतो चेतसिकसोमनस्ससङ्खातं सुखं ओळारिकतो उपट्ठाति, उपेक्खावेदना चेव चित्तेकग्गता च सन्ततो उपट्ठाति, तदास्स ओळारिकङ्गप्पहानाय सन्तअङ्गपटिलाभाय च तदेव निमित्तं ‘‘पथवी पथवी’’ति पुनप्पुनं मनसिकरोतो ‘‘इदानि चतुत्थं झानं उप्पज्जिस्सती’’ति भवङ्गं उपच्छिन्दित्वा तदेव पथवीकसिणं आरम्मणं कत्वा मनोद्वारावज्जनं उप्पज्जति. ततो तस्मिंयेवारम्मणे चत्तारि पञ्च वा जवनानि उप्पज्जन्ति ¶ , येसं अवसाने एकं रूपावचरं चतुत्थज्झानिकं, सेसानि वुत्तप्पकारानेव कामावचरानि. अयं पन विसेसो, यस्मा सुखवेदना अदुक्खमसुखाय वेदनाय आसेवनपच्चयेन पच्चयो न होति, चतुत्थज्झाने च अदुक्खमसुखाय वेदनाय उप्पज्जितब्बं, तस्मा तानि उपेक्खावेदनासम्पयुत्तानि होन्ति. उपेक्खासम्पयुत्तत्तायेव चेत्थ पीतिपि परिहायतीति. एत्तावता चेस सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना पुब्बेव सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमा अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति (दी. नि. १.२३२; ध. स. १६५). एवमनेन एकङ्गविप्पहीनं दुवङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नं चतुत्थं झानं अधिगतं होति पथवीकसिणं.
८८. तत्थ ¶ सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहानाति कायिकसुखस्स च कायिकदुक्खस्स च पहाना. पुब्बेवाति तञ्च खो पुब्बेव, न चतुत्थज्झानक्खणे. सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमाति चेतसिकसुखस्स च चेतसिकदुक्खस्स चाति इमेसम्पि द्विन्नं पुब्बेव अत्थङ्गमा, पहाना इच्चेव वुत्तं होति.
कदा पन नेसं पहानं होतीति. चतुन्नं झानानं उपचारक्खणे. सोमनस्सञ्हि चतुत्थज्झानस्स उपचारक्खणेयेव पहीयति. दुक्खदोमनस्ससुखानि पठमदुतियततियज्झानानं उपचारक्खणेसु. एवमेतेसं पहानक्कमेन अवुत्तानम्पि इन्द्रियविभङ्गे पन इन्द्रियानं उद्देसक्कमेनेव इधापि वुत्तानं सुखदुक्खसोमनस्सदोमनस्सानं पहानं वेदितब्बं.
यदि पनेतानि तस्स तस्स झानस्स उपचारक्खणेयेव पहीयन्ति, अथ कस्मा ‘‘कत्थ चुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति, इध, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहिपि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति. एत्थ चुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति. कत्थ चुप्पन्नं दोमनस्सिन्द्रियं सुखिन्द्रियं सोमनस्सिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति, इध, भिक्खवे, भिक्खु सुखस्स च पहाना…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति, एत्थ चुप्पन्नं सोमनस्सिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’ति (सं. नि. ५.५१०) एवं झानेस्वेव निरोधो वुत्तोति? अतिसयनिरोधत्ता. अतिसयनिरोधो हि नेसं पठमज्झानादीसु, न निरोधोयेव. निरोधोयेव पन उपचारक्खणे, नातिसयनिरोधो.
तथा ¶ हि नानावज्जने पठमज्झानुपचारे निरुद्धस्सापि दुक्खिन्द्रियस्स डंसमकसादिसम्फस्सेन वा विसमासनुपतापेन वा सिया उप्पत्ति, न त्वेव अन्तोअप्पनायं. उपचारे वा निरुद्धम्पेतं न सुट्ठु निरुद्धं होति, पटिपक्खेन अविहतत्ता. अन्तोअप्पनायं पन पीतिफरणेन सब्बो कायो सुखोक्कन्तो होति, सुखोक्कन्तकायस्स च सुट्ठु निरुद्धं होति दुक्खिन्द्रियं, पटिपक्खेन विहतत्ता. नानावज्जनेयेव च दुतियज्झानुपचारे पहीनस्स दोमनस्सिन्द्रियस्स यस्मा एतं वितक्कविचारपच्चयेपि कायकिलमथे चित्तुपघाते च सति उप्पज्जति. वितक्कविचाराभावे च नेव उप्पज्जति. यत्थ पन उप्पज्जति, तत्थ वितक्कविचारभावे, अप्पहीना एव च दुतियज्झानुपचारे वितक्कविचाराति तत्थस्स सिया उप्पत्ति, न त्वेव दुतियज्झाने, पहीनपच्चयत्ता. तथा ततियज्झानुपचारे पहीनस्सापि सुखिन्द्रियस्स पीतिसमुट्ठानपणीतरूपफुटकायस्स ¶ सिया उप्पत्ति, न त्वेव ततियज्झाने. ततियज्झाने हि सुखस्स पच्चयभूता पीति सब्बसो निरुद्धाति. तथा चतुत्थज्झानुपचारे पहीनस्सापि सोमनस्सिन्द्रियस्स आसन्नत्ता अप्पनाप्पत्ताय उपेक्खाय अभावेन सम्मा अनतिक्कन्तत्ता च सिया उप्पत्ति, न त्वेव चतुत्थज्झाने. तस्मा एव च एत्थुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झतीति तत्थ तत्थ अपरिसेसग्गहणं कतन्ति.
एत्थाह ‘‘अथेवं तस्स तस्स झानस्सुपचारे पहीनापि एता वेदना इध कस्मा समाहटा’’ति? सुखग्गहणत्थं. या हि अयं अदुक्खमसुखन्ति एत्थ अदुक्खमसुखा वेदना वुत्ता, सा सुखुमा दुविञ्ञेय्या न सक्का सुखेन गहेतुं, तस्मा यथा नाम दुट्ठस्स यथा वा तथा वा उपसङ्कमित्वा गहेतुं असक्कुणेय्यस्स गोणस्स सुखग्गहणत्थं गोपो एकस्मिं वजे सब्बा गावो समाहरति, अथेकेकं नीहरन्तो पटिपाटिया आगतं ‘‘अयं सो गण्हथ न’’न्ति तम्पि गाहयति, एवमेव भगवा सुखग्गहणत्थं सब्बा एता समाहरि. एवञ्हि समाहटा एता दस्सेत्वा यं नेव सुखं न दुक्खं न सोमनस्सं न दोमनस्सं, अयं अदुक्खमसुखा वेदनाति सक्का होति एसा गाहयितुं.
अपिच अदुक्खमसुखाय चेतोविमुत्तिया पच्चयदस्सनत्थञ्चापि एता वुत्ताति वेदितब्बा. दुक्खप्पहानादयो हि तस्सा पच्चया. यथाह – ‘‘चत्तारो ¶ खो, आवुसो, पच्चया अदुक्खमसुखाय चेतोविमुत्तिया समापत्तिया. इधावुसो, भिक्खु सुखस्स च पहाना…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति. इमे ख्वावुसो, चत्तारो पच्चया अदुक्खमसुखाय चेतोविमुत्तिया समापत्तिया’’ति (म. नि. १.४५८).
यथा वा अञ्ञत्थ पहीनापि सक्कायदिट्ठिआदयो ततियमग्गस्स वण्णभणनत्थं तत्थ पहीनाति वुत्ता, एवं वण्णभणनत्थम्पेतस्स झानस्सेता इध वुत्तातिपि वेदितब्बा.
पच्चयघातेन वा एत्थ रागदोसानमतिदूरभावं दस्सेतुम्पेता वुत्ताति वेदितब्बा. एतासु हि सुखं सोमनस्सस्स पच्चयो, सोमनस्सं रागस्स. दुक्खं दोमनस्सस्स पच्चयो, दोमनस्सं दोसस्स. सुखादिघातेन चस्स सप्पच्चया रागदोसा हताति अतिदूरे होन्तीति.
अदुक्खमसुखन्ति दुक्खाभावेन अदुक्खं. सुखाभावेन असुखं. एतेनेत्थ दुक्खसुखपटिपक्खभूतं ततियवेदनं दीपेति, न दुक्खसुखाभावमत्तं. ततियवेदना नाम अदुक्खमसुखा ¶ , उपेक्खातिपि वुच्चति. सा इट्ठानिट्ठविपरीतानुभवनलक्खणा, मज्झत्तरसा, अविभूतपच्चुपट्ठाना, सुखदुक्खनिरोधपदट्ठानाति वेदितब्बा.
८९. उपेक्खासतिपारिसुद्धिन्ति उपेक्खाय जनितसतिया पारिसुद्धिं. इमस्मिञ्हि झाने सुपरिसुद्धा सति, या च तस्सा सतिया पारिसुद्धि, सा उपेक्खाय कता, न अञ्ञेन. तस्मा एतं ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धि’’न्ति वुच्चति. विभङ्गेपि वुत्तं ‘‘अयं सति इमाय उपेक्खाय विसदा होति परिसुद्धा परियोदाता. तेन वुच्चति उपेक्खासतिपारिसुद्धी’’ति (विभ. ५९७). याय च उपेक्खाय एत्थ सतिया पारिसुद्धि होति, सा अत्थतो तत्रमज्झत्ततातिवेदितब्बा. न केवलञ्चेत्थ ताय सतियेव परिसुद्धा, अपिच खो सब्बेपि सम्पयुत्तधम्मा, सतिसीसेन पन देसना वुत्ता.
तत्थ किञ्चापि अयं उपेक्खा हेट्ठापि तीसु झानेसु विज्जति. यथा पन दिवा सूरियप्पभाभिभवा सोम्मभावेन च अत्तनो उपकारकत्तेन वा ¶ सभागाय रत्तिया अलाभा दिवा विज्जमानापि चन्दलेखा अपरिसुद्धा होति अपरियोदाता, एवमयम्पि तत्रमज्झत्तुपेक्खाचन्दलेखा वितक्कादिपच्चनीकधम्मतेजाभिभवा सभागाय च उपेक्खावेदनारत्तिया अप्पटिलाभा विज्जमानापि पठमादिज्झानभेदेसु अपरिसुद्धा होति. तस्सा च अपरिसुद्धाय दिवा अपरिसुद्धचन्दलेखाय पभा विय सहजातापि सतिआदयो अपरिसुद्धाव होन्ति. तस्मा तेसु एकम्पि ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धि’’न्ति न वुत्तं. इध पन वितक्कादिपच्चनीकधम्मतेजाभिभवाभावा सभागाय च उपेक्खावेदनारत्तिया पटिलाभा अयं तत्रमज्झत्तुपेक्खाचन्दलेखा अतिविय परिसुद्धा. तस्सा परिसुद्धत्ता परिसुद्धचन्दलेखाय पभा विय सहजातापि सतिआदयो परिसुद्धा होन्ति परियोदाता. तस्मा इदमेव ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धि’’न्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं.
चतुत्थन्ति गणनानुपुब्बता चतुत्थं. इदं चतुत्थं समापज्जतीतिपि चतुत्थं. यं पन वुत्तं ‘‘एकङ्गविप्पहीनं दुवङ्गसमन्नागत’’न्ति, तत्थ सोमनस्सस्स पहानवसेन एकङ्गविप्पहीनता वेदितब्बा. तञ्च पन सोमनस्सं एकवीथियं पुरिमजवनेसुयेव पहीयति. तेनस्स तं पहानङ्गन्ति वुच्चति. उपेक्खावेदना चित्तस्सेकग्गताति इमेसं पन द्विन्नं उप्पत्तिवसेन दुवङ्गसमन्नागतता वेदितब्बा. सेसं पठमज्झाने वुत्तनयमेव. एस ताव चतुक्कज्झाने नयो.
पञ्चकज्झानकथा
९०. पञ्चकज्झानं ¶ पन निब्बत्तेन्तेन पगुणपठमज्झानतो वुट्ठाय ‘‘अयं समापत्ति आसन्ननीवरणपच्चत्थिका, वितक्कस्स ओळारिकत्ता अङ्गदुब्बला’’ति च तत्थ दोसं दिस्वा दुतियज्झानं सन्ततो मनसिकरित्वा पठमज्झाने निकन्तिं परियादाय दुतियाधिगमाय योगो कातब्बो. अथस्स यदा पठमज्झाना वुट्ठाय सतस्स सम्पजानस्स झानङ्गानि पच्चवेक्खतो वितक्कमत्तं ओळारिकतो उपट्ठाति, विचारादयो सन्ततो. तदास्स ओळारिकङ्गप्पहानाय सन्तङ्गपटिलाभाय च तदेव निमित्तं ‘‘पथवी पथवी’’ति पुनप्पुनं मनसिकरोतो वुत्तनयेनेव दुतियज्झानं उप्पज्जति. तस्स वितक्कमत्तमेव पहानङ्गं. विचारादीनि चत्तारि समन्नागतङ्गानि. सेसं वुत्तप्पकारमेव.
एवमधिगते ¶ पन तस्मिम्पि वुत्तनयेनेव पञ्चहाकारेहि चिण्णवसिना हुत्वा पगुणदुतियज्झानतो वुट्ठाय ‘‘अयं समापत्ति आसन्नवितक्कपच्चत्थिका, विचारस्स ओळारिकत्ता अङ्गदुब्बला’’ति च तत्थ दोसं दिस्वा ततियं झानं सन्ततो मनसिकरित्वा दुतियज्झाने निकन्तिं परियादाय ततियाधिगमाय योगो कातब्बो. अथस्स यदा दुतियज्झानतो वुट्ठाय सतस्स सम्पजानस्स झानङ्गानि पच्चवेक्खतो विचारमत्तं ओळारिकतो उपट्ठाति, पीतिआदीनि सन्ततो. तदास्स ओळारिकङ्गप्पहानाय सन्तङ्गपटिलाभाय च तदेव निमित्तं ‘‘पथवी पथवी’’ति पुनप्पुनं मनसिकरोतो वुत्तनयेनेव ततियं झानं उप्पज्जति. तस्स विचारमत्तमेव पहानङ्गं चतुक्कनयस्स दुतियज्झाने विय पीतिआदीनि तीणि समन्नागतङ्गानि. सेसं वुत्तप्पकारमेव.
इति यं चतुक्कनये दुतियं, तं द्विधा भिन्दित्वा पञ्चकनये दुतियञ्चेव ततियञ्च होति. यानि च तत्थ ततियचतुत्थानि, तानि च चतुत्थपञ्चमानि होन्ति. पठमं पठममेवाति.
इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
समाधिभावनाधिकारे
पथवीकसिणनिद्देसो नाम
चतुत्थो परिच्छेदो.
५. सेसकसिणनिद्देसो
आपोकसिणकथा
९१. इदानि ¶ ¶ पथवीकसिणानन्तरे आपोकसिणे वित्थारकथा होति. यथेव हि पथवीकसिणं, एवं आपोकसिणम्पि भावेतुकामेन सुखनिसिन्नेन आपस्मिं निमित्तं गण्हितब्बं, कते वा अकते वाति सब्बं वित्थारेतब्बं. यथा च इध, एवं सब्बत्थ. इतो परञ्हि एत्तकम्पि अवत्वा विसेसमत्तमेव वक्खाम.
इधापि पुब्बेकताधिकारस्स पुञ्ञवतो अकते आपस्मिं पोक्खरणिया वा तळाके वा लोणियं वा समुद्दे वा निमित्तं उप्पज्जति चूळसिवत्थेरस्स विय. तस्स किरायस्मतो लाभसक्कारं पहाय विवित्तवासं वसिस्सामीति महातित्थे नावमारूहित्वा जम्बुदीपं गच्छतो अन्तरा महासमुद्दं ओलोकयतो तप्पटिभागं कसिणनिमित्तं उदपादि.
अकताधिकारेन चत्तारो कसिणदोसे परिहरन्तेन नीलपीतलोहितोदातवण्णानमञ्ञतरवण्णं आपं अगहेत्वा यं पन भूमिं असम्पत्तमेव आकासे सुद्धवत्थेन गहितं उदकं, अञ्ञं वा तथारूपं विप्पसन्नं अनाविलं, तेन पत्तं वा कुण्डिकं वा समतित्तिकं पूरेत्वा विहारपच्चन्ते वुत्तप्पकारे पटिच्छन्ने ओकासे ठपेत्वा सुखनिसिन्नेन न वण्णो पच्चवेक्खितब्बो. न लक्खणं मनसि कातब्बं. निस्सयसवण्णमेव कत्वा उस्सदवसेन पण्णत्तिधम्मे चित्तं ठपेत्वा अम्बु, उदकं, वारि, सलिलन्तिआदीसु आपोनामेसु पाकटनामवसेनेव ‘‘आपो आपो’’ति भावेतब्बं.
तस्सेवं भावयतो अनुक्कमेन वुत्तनयेनेव निमित्तद्वयं उप्पज्जति. इध पन उग्गहनिमित्तं चलमानं विय उपट्ठाति, सचे फेणपुप्फुळकमिस्सं उदकं होति, तादिसमेव उपट्ठाति, कसिणदोसो ¶ पञ्ञायति. पटिभागनिमित्तं पन निप्परिप्फन्दं आकासे ठपितमणितालवण्टं विय मणिमयादासमण्डलमिव च हुत्वा उपट्ठाति. सो तस्स सह उपट्ठानेनेव ¶ उपचारज्झानं, वुत्तनयेनेव चतुक्कपञ्चकज्झानानि च पापुणातीति. आपोकसिणं.
तेजोकसिणकथा
९२. तेजोकसिणं भावेतुकामेनापि तेजस्मिं निमित्तं गण्हितब्बं. तत्थ कताधिकारस्स पुञ्ञवतो अकते निमित्तं गण्हन्तस्स दीपसिखाय वा उद्धने वा पत्तपचनट्ठाने वा दवदाहे वा यत्थ कत्थचि अग्गिजालं ओलोकेन्तस्स निमित्तं उप्पज्जति चित्तगुत्तत्थेरस्स विय. तस्स हायस्मतो धम्मस्सवनदिवसे उपोसथागारं पविट्ठस्स दीपसिखं ओलोकेन्तस्सेव निमित्तं उप्पज्जि.
इतरेन पन कातब्बं. तत्रिदं करणविधानं, सिनिद्धानि सारदारूनि फालेत्वा सुक्खापेत्वा घटिकं घटिकं कत्वा पतिरूपं रुक्खमूलं वा मण्डपं वा गन्त्वा पत्तपचनाकारेन रासिं कत्वा आलिम्पेत्वा कटसारके वा चम्मे वा पटे वा विदत्थिचतुरङ्गुलप्पमाणं छिद्दं कातब्बं. तं पुरतो ठपेत्वा वुत्तनयेनेव निसीदित्वा हेट्ठा तिणकट्ठं वा उपरि धूमसिखं वा अमनसिकरित्वा वेमज्झे घनजालाय निमित्तं गण्हितब्बं, नीलन्ति वा पीतन्ति वातिआदिवसेन वण्णो न पच्चवेक्खितब्बो, उण्हत्तवसेन लक्खणं न मनसि कातब्बं. निस्सयसवण्णमेव कत्वा उस्सदवसेन पण्णत्तिधम्मे चित्तं ठपेत्वा पावको, कण्हवत्तनी, जातवेदो, हुतासनोतिआदीसु अग्गिनामेसु पाकटनामवसेनेव ‘‘तेजो तेजो’’ति भावेतब्बं.
तस्सेवं भावयतो अनुक्कमेन वुत्तनयेनेव निमित्तद्वयं उप्पज्जति. तत्थ उग्गहनिमित्तं जालं छिज्जित्वा छिज्जित्वा पतनसदिसं हुत्वा उपट्ठाति. अकते गण्हन्तस्स पन कसिणदोसो पञ्ञायति, अलातखण्डं वा अङ्गारपिण्डो वा छारिका वा धूमो वा उपट्ठाति. पटिभागनिमित्तं निच्चलं आकासे ठपितरत्तकम्बलक्खण्डं विय सुवण्णतालवण्टं विय कञ्चनत्थम्भो विय च उपट्ठाति. सो तस्स सह उपट्ठानेनेव उपचारज्झानं, वुत्तनयेनेव चतुक्कपञ्चकज्झानानि च पापुणातीति. तेजोकसिणं.
वायोकसिणकथा
९३. वायोकसिणं ¶ ¶ भावेतुकामेनापि वायुस्मिं निमित्तं गण्हितब्बं. तञ्च खो दिट्ठवसेन वा फुट्ठवसेन वा. वुत्तञ्हेतं अट्ठकथासु ‘‘वायोकसिणं उग्गण्हन्तो वायुस्मिं निमित्तं गण्हाति, उच्छग्गं वा एरितं समेरितं उपलक्खेति, वेळग्गं वा…पे… रुक्खग्गं वा केसग्गं वा एरितं समेरितं उपलक्खेति, कायस्मिं वा फुट्ठं उपलक्खेती’’ति. तस्मा समसीसट्ठितं घनपत्तं उच्छुं वा वेळुं वा रुक्खं वा चतुरङ्गुलप्पमाणं घनकेसस्स पुरिसस्स सीसं वा वातेन पहरियमानं दिस्वा ‘‘अयं वातो एतस्मिं ठाने पहरती’’ति सतिं ठपेत्वा, यं वा पनस्स वातपानन्तरिकाय वा भित्तिछिद्देन वा पविसित्वा वातो कायप्पदेसं पहरति, तत्थ सतिं ठपेत्वा वातमालुतअनिलादीसु वायुनामेसु पाकटनामवसेनेव ‘‘वातो वातो’’ति भावेतब्बं. इध उग्गहनिमित्तवड्ढनतो ओतारितमत्तस्स पायासस्स उसुमवट्टिसदिसं चलं हुत्वा उपट्ठाति. पटिभागनिमित्तं सन्निसिन्नं होति निच्चलं. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति. वायोकसिणं.
नीलकसिणकथा
९४. तदनन्तरं पन नीलकसिणं उग्गण्हन्तो नीलकस्मिं निमित्तं गण्हाति पुप्फस्मिं वा वत्थस्मिं वा वण्णधातुया वाति वचनतो कताधिकारस्स पुञ्ञवतो ताव तथारूपं मालागच्छं वा पूजाठानेसु पुप्फसन्थरं वा नीलवत्थमणीनं वा अञ्ञतरं दिस्वाव निमित्तं उप्पज्जति. इतरेन नीलुप्पलगिरिकण्णिकादीनि पुप्फानि गहेत्वा यथा केसरं वा वण्टं वा न पञ्ञायति, एवं चङ्गोटकं वा करण्डपटलं वा पत्तेहियेव समतित्तिकं पूरेत्वा सन्थरितब्बं. नीलवण्णेन वा वत्थेन भण्डिकं बन्धित्वा पूरेतब्बं. मुखवट्टियं वा अस्स भेरितलमिव बन्धितब्बं. कंसनीलपलासनीलअञ्जननीलानं वा अञ्ञतरेन धातुना पथवीकसिणे वुत्तनयेन संहारिमं वा भित्तियंयेव वा कसिणमण्डलं कत्वा विसभागवण्णेन परिच्छिन्दितब्बं. ततो पथवीकसिणे वुत्तनयेन ‘‘नीलं नील’’न्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. इधापि उग्गहनिमित्ते कसिणदोसो पञ्ञायति, केसरदण्डकपत्तन्तरिकादीनि उपट्ठहन्ति. पटिभागनिमित्तं कसिणमण्डलतो मुञ्चित्वा आकासे ¶ मणितालवण्टसदिसं उपट्ठाति. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति. नीलकसिणं.
पीतकसिणकथा
९५. पीतकसिणेपि ¶ एसेव नयो. वुत्तञ्हेतं पीतकसिणं उग्गण्हन्तो पीतकस्मिं निमित्तं गण्हाति पुप्फस्मिं वा वत्थस्मिं वा वण्णधातुया वाति. तस्मा इधापि कताधिकारस्स पुञ्ञवतो तथारूपं मालागच्छं वा पुप्फसन्थरं वा पीतवत्थधातूनं वा अञ्ञतरं दिस्वाव निमित्तं उप्पज्जति चित्तगुत्तत्थेरस्स विय. तस्स किरायस्मतो चित्तलपब्बते पत्तङ्गपुप्फेहि कतं आसनपूजं पस्सतो सह दस्सनेनेव आसनप्पमाणं निमित्तं उदपादि. इतरेन कणिकारपुप्फादिना वा पीतवत्थेन वा धातुना वा नीलकसिणे वुत्तनयेनेव कसिणं कत्वा ‘‘पीतकं पीतक’’न्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. सेसं तादिसमेवाति. पीतकसिणं.
लोहितकसिणकथा
९६. लोहितकसिणेपि एसेव नयो. वुत्तञ्हेतं लोहितकसिणं उग्गण्हन्तो लोहितकस्मिं निमित्तं गण्हाति पुप्फस्मिं वा वत्थस्मिं वा वण्णधातुया वाति. तस्मा इधापि कताधिकारस्स पुञ्ञवतो तथारूपं बन्धुजीवकादिमालागच्छं वा पुप्फसन्थरं वा लोहितकवत्थमणिधातूनं वा अञ्ञतरं दिस्वाव निमित्तं उप्पज्जति. इतरेन जयसुमनबन्धुजीवकरत्तकोरण्डकादिपुप्फेहि वा रत्तवत्थेन वा धातुना वा नीलकसिणे वुत्तनयेनेव कसिणं कत्वा ‘‘लोहितकं लोहितक’’न्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. सेसं तादिसमेवाति. लोहितकसिणं.
ओदातकसिणकथा
९७. ओदातकसिणेपि ओदातकसिणं उग्गण्हन्तो ओदातस्मिं निमित्तं गण्हाति पुप्फस्मिं वा वत्थस्मिं वा वण्णधातुया वाति वचनतो कताधिकारस्स ताव पुञ्ञवतो तथारूपं मालागच्छं वा वस्सिकसुमनादिपुप्फसन्थरं वा कुमुदपदुमरासिं वा ओदातवत्थधातूनं वा अञ्ञतरं दिस्वाव निमित्तं उप्पज्जति, तिपुमण्डलरजतमण्डलचन्दमण्डलेसुपि उप्पज्जतियेव. इतरेन ¶ वुत्तप्पकारेहि ओदातपुप्फेहि वा ओदातवत्थेन वा धातुना वा नीलकसिणे वुत्तनयेनेव कसिणं कत्वा ‘‘ओदातं ओदात’’न्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. सेसं तादिसमेवाति. ओदातकसिणं.
आलोककसिणकथा
९८. आलोककसिणे ¶ पन आलोककसिणं उग्गण्हन्तो आलोकस्मिं निमित्तं गण्हाति भित्तिछिद्दे वा ताळच्छिद्दे वा वातपानन्तरिकाय वाति वचनतो कताधिकारस्स ताव पुञ्ञवतो यं भित्तिछिद्दादीनं अञ्ञतरेन सूरियालोको वा चन्दालोको वा पविसित्वा भित्तियं वा भूमियं वा मण्डलं समुट्ठापेति, घनपण्णरुक्खसाखन्तरेन वा घनसाखामण्डपन्तरेन वा निक्खमित्वा भूमियमेव मण्डलं समुट्ठापेति, तं दिस्वाव निमित्तं उप्पज्जति. इतरेनापि तदेव वुत्तप्पकारमोभासमण्डलं ‘‘ओभासो ओभासो’’ति वा ‘‘आलोको आलोको’’ति वा भावेतब्बं. तथा असक्कोन्तेन घटे दीपं जालेत्वा घटमुखं पिदहित्वा घटे छिद्दं कत्वा भित्तिमुखं ठपेतब्बं. तेन छिद्देन दीपालोको निक्खमित्वा भित्तियं मण्डलं करोति, तं आलोको आलोकोति भावेतब्बं. इदमितरेहि चिरट्ठितिकं होति. इध उग्गहनिमित्तं भित्तियं वा भूमियं वा उट्ठितमण्डलसदिसमेव होति. पटिभागनिमित्तं घनविप्पसन्नआलोकपुञ्जसदिसं. सेसं तादिसमेवाति. आलोककसिणं.
परिच्छिन्नाकासकसिणकथा
९९. परिच्छिन्नाकासकसिणेपि आकासकसिणं उग्गण्हन्तो आकासस्मिं निमित्तं गण्हाति भित्तिछिद्दे वा ताळच्छिद्दे वा वातपानन्तरिकाय वाति वचनतो कताधिकारस्स ताव पुञ्ञवतो भित्तिछिद्दादीसु अञ्ञतरं दिस्वाव निमित्तं उप्पज्जति. इतरेन सुच्छन्नमण्डपे वा चम्मकटसारकादीनं वा अञ्ञतरस्मिं विदत्थिचतुरङ्गुलप्पमाणं छिद्दं कत्वा तदेव वा भित्तिछिद्दादिभेदं छिद्दं ‘‘आकासो आकासो’’ति भावेतब्बं. इध उग्गहनिमित्तं सद्धिं भित्तिपरियन्तादीहि छिद्दसदिसमेव होति, वड्ढियमानम्पि न वड्ढति. पटिभागनिमित्तमाकासमण्डलमेव हुत्वा उपट्ठाति, वड्ढियमानञ्च वड्ढति. सेसं पथवीकसिणे वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति. परिच्छिन्नाकासकसिणं.
इति ¶ कसिणानि दसबलो,
दस यानि अवोच सब्बधम्मदसो;
रूपावचरम्हि चतुक्कपञ्चकज्झानहेतूनि.
एवं ¶ तानि च तेसञ्च,
भावनानयमिमं विदित्वान;
तेस्वेव अयं भिय्यो,
पकिण्णककथापि विञ्ञेय्या.
पकिण्णककथा
१००. इमेसु हि पथवीकसिणवसेन एकोपि हुत्वा बहुधा होतीतिआदिभावो, आकासे वा उदके वा पथविं निम्मिनित्वा पदसा गमनं, ठाननिसज्जादिकप्पनं वा, परित्तअप्पमाणनयेन अभिभायतनपटिलाभोति एवमादीनि इज्झन्ति.
आपोकसिणवसेन पथवियं उम्मुज्जननिम्मुज्जनं, उदकवुट्ठिसमुप्पादनं, नदीसमुद्दादिनिम्मानं, पथवीपब्बतपासादादीनं कम्पनन्ति एवमादीनि इज्झन्ति.
तेजोकसिणवसेन धूमायना, पज्जलना, अङ्गारवुट्ठिसमुप्पादनं, तेजसा तेजोपरियादानं, यदेव सो इच्छति तस्स डहनसमत्थता, दिब्बेन चक्खुना रूपदस्सनत्थाय आलोककरणं, परिनिब्बानसमये तेजोधातुया सरीरज्झापनन्ति एवमादीनि इज्झन्ति.
वायोकसिणवसेन वायुगतिगमनं, वातवुट्ठिसमुप्पादनन्ति एवमादीनि इज्झन्ति.
नीलकसिणवसेन नीलरूपनिम्मानं, अन्धकारकरणं, सुवण्णदुब्बण्णनयेन अभिभायतनपटिलाभो, सुभविमोक्खाधिगमोति एवमादीनि इज्झन्ति.
पीतकसिणवसेन पीतकरूपनिम्मानं, सुवण्णन्ति अधिमुच्चना, वुत्तनयेनेव अभिभायतनपटिलाभो, सुभविमोक्खाधिगमो चाति एवमादीनि इज्झन्ति.
लोहितकसिणवसेन लोहितकरूपनिम्मानं, वुत्तनयेनेव अभिभायतनपटिलाभो, सुभविमोक्खाधिगमोति एवमादीनि इज्झन्ति.
ओदातकसिणवसेन ¶ ¶ ओदातरूपनिम्मानं, थिनमिद्धस्स दूरभावकरणं, अन्धकारविधमनं, दिब्बेन चक्खुना रूपदस्सनत्थाय आलोककरणन्ति एवमादीनि इज्झन्ति.
आलोककसिणवसेन सप्पभारूपनिम्मानं, थिनमिद्धस्स दूरभावकरणं, अन्धकारविधमनं, दिब्बेन चक्खुना रूपदस्सनत्थं आलोककरणन्ति एवमादीनि इज्झन्ति.
आकासकसिणवसेन पटिच्छन्नानं विवटकरणं, अन्तोपथवीपब्बतादीसुपि आकासं निम्मिनित्वा इरियापथकप्पनं, तिरोकुड्डादीसु असज्जमानगमनन्ति एवमादीनि इज्झन्ति.
सब्बानेव उद्धं अधो तिरियं अद्वयं अप्पमाणन्ति इमं पभेदं लभन्ति. वुत्तञ्हेतं ‘‘पथवीकसिणमेको सञ्जानाति. उद्धमधोतिरियं अद्वयमप्पमाण’’न्तिआदि.
तत्थ उद्धन्ति उपरिगगनतलाभिमुखं. अधोति हेट्ठाभूमितलाभिमुखं. तिरियन्ति खेत्तमण्डलमिव समन्ता परिच्छिन्दितं. एकच्चो हि उद्धमेव कसिणं वड्ढेति, एकच्चो अधो, एकच्चो समन्ततो. तेन तेन वा कारणेन एवं पसारेति. आलोकमिव दिब्बचक्खुना रूपदस्सनकामो. तेन वुत्तं उद्धमधोतिरियन्ति. अद्वयन्ति इदं पन एकस्स अञ्ञभावानुपगमनत्थं वुत्तं. यथा हि उदकं पविट्ठस्स सब्बदिसासु उदकमेव होति, न अञ्ञं, एवमेव पथवीकसिणं पथवीकसिणमेव होति, नत्थि तस्स अञ्ञो कसिणसम्भेदोति. एसेव नयो सब्बत्थ. अप्पमाणन्ति इदं तस्स फरणअप्पमाणवसेन वुत्तं. तञ्हि चेतसा फरन्तो सकलमेव फरति. न अयमस्स आदि इदं मज्झन्ति पमाणं गण्हातीति.
१०१. ये च ते सत्ता कम्मावरणेन वा समन्नागता किलेसावरणेन वा समन्नागता विपाकावरणेन वा समन्नागता असद्धा अच्छन्दिका दुप्पञ्ञा अभब्बा नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तन्ति वुत्ता, तेसमेकस्सापेककसिणेपि भावना न इज्झति. तत्थ कम्मावरणेन समन्नागताति आनन्तरियकम्मसमङ्गिनो. किलेसावरणेन समन्नागताति नियतमिच्छादिट्ठिका चेव उभतोब्यञ्जनकपण्डका च. विपाकावरणेन समन्नागताति अहेतुकद्विहेतुकपटिसन्धिका. असद्धाति बुद्धादीसु सद्धाविरहिता. अच्छन्दिकाति अपच्चनीकपटिपदायं छन्दविरहिता ¶ . दुप्पञ्ञाति लोकियलोकुत्तरसम्मादिट्ठिया विरहिता. अभब्बा ¶ नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तन्ति कुसलेसु धम्मेसु नियामसङ्खातं सम्मत्तसङ्खातञ्च अरियमग्गं ओक्कमितुं अभब्बाति अत्थो. न केवलञ्च कसिणेयेव, अञ्ञेसुपि कम्मट्ठानेसु एतेसमेकस्सपि भावना न इज्झति. तस्मा विगतविपाकावरणेनपि कुलपुत्तेन कम्मावरणञ्च किलेसावरणञ्च आरका परिवज्जेत्वा सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सयादीहि सद्धञ्च छन्दञ्च पञ्ञञ्च वड्ढेत्वा कम्मट्ठानानुयोगे योगो करणीयोति.
इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
समाधिभावनाधिकारे
सेसकसिणनिद्देसो नाम
पञ्चमो परिच्छेदो.
६. असुभकम्मट्ठाननिद्देसो
उद्धुमातकादिपदत्थवण्णना
१०२. कसिणानन्तरमुद्दिट्ठेसु ¶ ¶ पन उद्धुमातकं, विनीलकं, विपुब्बकं, विच्छिद्दकं, विक्खायितकं, विक्खित्तकं, हतविक्खित्तकं, लोहितकं, पुळवकं, अट्ठिकन्ति दससु अविञ्ञाणकासुभेसु भस्ता विय वायुना उद्धं जीवितपरियादाना यथानुक्कमं समुग्गतेन सूनभावेन उद्धुमातत्ता उद्धुमातं, उद्धुमातमेव उद्धुमातकं. पटिक्कूलत्ता वा कुच्छितं उद्धुमातन्ति उद्धुमातकं. तथारूपस्स छवसरीरस्सेतं अधिवचनं.
विनीलं वुच्चति विपरिभिन्ननीलवण्णं, विनीलमेव विनीलकं. पटिक्कूलत्ता वा कुच्छितं विनीलन्ति विनीलकं. मंसुस्सदट्ठानेसु रत्तवण्णस्स पुब्बसन्निचयट्ठानेसु सेतवण्णस्स येभुय्येन च नीलवण्णस्स नीलट्ठाने नीलसाटकपारुतस्सेव छवसरीरस्सेतमधिवचनं.
परिभिन्नट्ठानेसु विस्सन्दमानं पुब्बं विपुब्बं, विपुब्बमेव विपुब्बकं. पटिक्कूलत्ता वा कुच्छितं विपुब्बन्ति विपुब्बकं. तथारूपस्स छवसरीरस्सेतमधिवचनं.
विच्छिद्दं वुच्चति द्विधा छिन्दनेन अपधारितं, विच्छिद्दमेव विच्छिद्दकं. पटिक्कूलत्ता वा कुच्छितं विच्छिद्दन्ति विच्छिद्दकं. वेमज्झे छिन्नस्स छवसरीरस्सेतमधिवचनं.
इतो च एत्तो च विविधाकारेन सोणसिङ्गालादीहि खादितन्ति विक्खायितं, विक्खायितमेव विक्खायितकं. पटिक्कूलत्ता वा कुच्छितं विक्खायितन्ति विक्खायितकं. तथारूपस्स छवसरीरस्सेतमधिवचनं.
विविधं ¶ खित्तं विक्खित्तं, विक्खित्तमेव विक्खित्तकं. पटिक्कूलत्ता वा कुच्छितं विक्खित्तन्ति विक्खित्तकं. अञ्ञेन हत्थं अञ्ञेन पादं अञ्ञेन सीसन्ति एवं ततो ततो खित्तस्स छवसरीरस्सेतमधिवचनं.
हतञ्च तं पुरिमनयेनेव विक्खित्तकञ्चाति हतविक्खित्तकं. काकपदाकारेन अङ्गपच्चङ्गेसु सत्थेन हनित्वा वुत्तनयेन विक्खित्तस्स छवसरीरस्सेतमधिवचनं.
लोहितं ¶ किरति विक्खिपति इतो चितो च पग्घरतीति लोहितकं. पग्घरितलोहितमक्खितस्स छवसरीरस्सेतमधिवचनं.
पुळवा वुच्चन्ति किमयो, पुळवे किरतीति पुळवकं. किमिपरिपुण्णस्स छवसरीरस्सेतमधिवचनं.
अट्ठियेव अट्ठिकं. पटिक्कूलत्ता वा कुच्छितं अट्ठीति अट्ठिकं. अट्ठिसङ्खलिकायपि एकट्ठिकस्सपेतमधिवचनं. इमानि च पन उद्धुमातकादीनि निस्साय उप्पन्ननिमित्तानम्पि निमित्तेसु पटिलद्धज्झानानम्पेतानेव नामानि.
उद्धुमातककम्मट्ठानं
१०३. तत्थ उद्धुमातकसरीरे उद्धुमातकनिमित्तं उप्पादेत्वा उद्धुमातकसङ्खातं झानं भावेतुकामेन योगिना पथवीकसिणे वुत्तनयेनेव वुत्तप्पकारं आचरियं उपसङ्कमित्वा कम्मट्ठानं उग्गहेतब्बं. तेनस्स कम्मट्ठानं कथेन्तेन असुभनिमित्तत्थाय गमनविधानं, समन्ता निमित्तुपलक्खणं, एकादसविधेन निमित्तग्गाहो, गतागतमग्गपच्चवेक्खणन्ति एवं अप्पनाविधानपरियोसानं सब्बं कथेतब्बं. तेनापि सब्बं साधुकं उग्गहेत्वा पुब्बे वुत्तप्पकारं सेनासनं उपगन्त्वा उद्धुमातकनिमित्तं परियेसन्तेन विहातब्बं.
१०४. एवं विहरन्तेन च असुकस्मिं नाम गामद्वारे वा अटविमुखे वा पन्थे वा पब्बतपादे वा रुक्खमूले वा सुसाने वा उद्धुमातकसरीरं निक्खित्तन्ति कथेन्तानं वचनं सुत्वापि ¶ न तावदेव अतित्थेन पक्खन्दन्तेन विय गन्तब्बं. कस्मा? असुभं हि नामेतं वाळमिगाधिट्ठितम्पि अमनुस्साधिट्ठितम्पि होति. तत्रस्स जीवितन्तरायोपि सिया. गमनमग्गो वा पनेत्थ गामद्वारेन वा नहानतित्थेन वा केदारकोटिया वा होति. तत्थ विसभागरूपं आपाथमागच्छति, तदेव वा सरीरं विसभागं होति. पुरिसस्स हि इत्थिसरीरं इत्थिया च पुरिससरीरं विसभागं, तदेतं अधुनामतं सुभतोपि उपट्ठाति, तेनस्स ब्रह्मचरियन्तरायोपि सिया. सचे पन ‘‘नयिदं मादिसस्स भारिय’’न्ति अत्तानं तक्कयति, एवं तक्कयमानेन गन्तब्बं.
१०५. गच्छन्तेन ¶ च सङ्घत्थेरस्स वा अञ्ञतरस्स वा अभिञ्ञातस्स भिक्खुनो कथेत्वा गन्तब्बं. कस्मा? सचे हिस्स सुसाने अमनुस्ससीहब्यग्घादीनं रूपसद्दादिअनिट्ठारम्मणाभिभूतस्स अङ्गपच्चङ्गानि वा पवेधेन्ति, भुत्तं वा न परिसण्ठाति, अञ्ञो वा आबाधो होति. अथस्स सो विहारे पत्तचीवरं सुरक्खितं करिस्सति. दहरे वा सामणेरे वा पहिणित्वा तं भिक्खुं पटिजग्गिस्सति. अपिच सुसानं नाम निरासङ्कट्ठानन्ति मञ्ञमाना कतकम्मापि अकतकम्मापि चोरा समोसरन्ति. ते मनुस्सेहि अनुबद्धा भिक्खुस्स समीपे भण्डकं छड्डेत्वापि पलायन्ति. मनुस्सा ‘‘सहोड्ढं चोरं अद्दसामा’’ति भिक्खुं गहेत्वा विहेठेन्ति. अथस्स सो ‘‘मा इमं विहेठयित्थ, ममायं कथेत्वा इमिना नाम कम्मेन गतो’’ति ते मनुस्से सञ्ञापेत्वा सोत्थिभावं करिस्सति. अयं आनिसंसो कथेत्वा गमने. तस्मा वुत्तप्पकारस्स भिक्खुनो कथेत्वा असुभनिमित्तदस्सने सञ्जाताभिलासेन यथानाम खत्तियो अभिसेकट्ठानं, यजमानो यञ्ञसालं, अधनो वा पन निधिट्ठानं पीतिसोमनस्सजातो गच्छति, एवं पीतिसोमनस्सं उप्पादेत्वा अट्ठकथासु वुत्तेन विधिना गन्तब्बं. वुत्तञ्हेतं –
‘‘उद्धुमातकं असुभनिमित्तं उग्गण्हन्तो एको अदुतियो गच्छति उपट्ठिताय सतिया असम्मुट्ठाय अन्तोगतेहि इन्द्रियेहि अबहिगतेन मानसेन गतागतमग्गं पच्चवेक्खमानो. यस्मिं पदेसे उद्धुमातकं असुभनिमित्तं निक्खित्तं होति, तस्मिं पदेसे पासाणं वा वम्मिकं वा रुक्खं वा गच्छं वा लतं वा सनिमित्तं करोति, सारम्मणं करोति. सनिमित्तं कत्वा सारम्मणं कत्वा उद्धुमातकं असुभनिमित्तं सभावभावतो उपलक्खेति, वण्णतोपि लिङ्गतोपि सण्ठानतोपि दिसतोपि ओकासतोपि परिच्छेदतोपि सन्धितो विवरतो निन्नतो थलतो समन्ततो. सो तं निमित्तं सुग्गहितं करोति ¶ , सूपधारितं उपधारेति, सुववत्थितं ववत्थपेति. सो तं निमित्तं सुग्गहितं कत्वा सूपधारितं उपधारेत्वा सुववत्थितं ववत्थपेत्वा एको अदुतियो गच्छति उपट्ठिताय सतिया ¶ असम्मुट्ठाय अन्तोगतेहि इन्द्रियेहि अबहिगतेन मानसेन गतागतमग्गं पच्चवेक्खमानो. सो चङ्कमन्तोपि तब्भागियञ्ञेव चङ्कमं अधिट्ठाति. निसीदन्तोपि तब्भागियञ्ञेव आसनं पञ्ञपेति.
‘‘समन्ता निमित्तुपलक्खणा किमत्थिया किमानिसंसाति? समन्ता निमित्तुपलक्खणा असम्मोहत्था असम्मोहानिसंसा. एकादसविधेन निमित्तग्गाहो किमत्थियो किमानिसंसोति? एकादसविधेन निमित्तग्गाहो उपनिबन्धनत्थो उपनिबन्धनानिसंसो. गतागतमग्गपच्चवेक्खणा किमत्थिया किमानिसंसाति? गतागतमग्गपच्चवेक्खणा वीथिसम्पटिपादनत्था वीथिसम्पटिपादनानिसंसा.
‘‘सो आनिसंसदस्सावी रतनसञ्ञी हुत्वा चित्तीकारं उपट्ठपेत्वा सम्पियायमानो तस्मिं आरम्मणे चित्तं उपनिबन्धति ‘अद्धा इमाय पटिपदाय जरामरणम्हा परिमुच्चिस्सामी’ति. सो विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति. तस्साधिगतं होति रूपावचरं पठमं झानं दिब्बो च विहारो भावनामयञ्च पुञ्ञकिरियवत्थु’’न्ति.
१०६. तस्मा यो चित्तसञ्ञत्तत्थाय सिवथिकदस्सनं गच्छति, सो घण्डिं पहरित्वा गणं सन्निपातेत्वापि गच्छतु. कम्मट्ठानसीसेन पन गच्छन्तेन एककेन अदुतियेन मूलकम्मट्ठानं अविस्सज्जेत्वा तं मनसिकरोन्तेनेव सुसाने सोणादिपरिस्सयविनोदनत्थं कत्तरदण्डं वा यट्ठिं वा गहेत्वा, सूपट्ठित भावसम्पादनेन असम्मुट्ठं सतिं कत्वा, मनच्छट्ठानञ्च इन्द्रियानं अन्तोगतभावसम्पादनतो अबहिगतमनेन हुत्वा गन्तब्बं.
विहारतो निक्खमन्तेनेव असुकदिसाय असुकद्वारेन निक्खन्तोम्हीति द्वारं सल्लक्खेतब्बं. ततो येन मग्गेन गच्छति, सो मग्गो ववत्थपेतब्बो, अयं मग्गो पाचिनदिसाभिमुखो वा गच्छति, पच्छिमउत्तरदक्खिणदिसाभिमुखो वा विदिसाभिमुखोवाति. इमस्मिं पन ठाने वामतो गच्छति, इमस्मिं ठाने दक्खिणतो, इमस्मिं चस्स ठाने पासाणो ¶ ¶ , इमस्मिं वम्मिको, इमस्मिं रुक्खो, इमस्मिं गच्छो, इमस्मिं लताति. एवं गमनमग्गं ववत्थपेन्तेन निमित्तट्ठानं गन्तब्बं. नो च खो पटिवातं. पटिवातं गच्छन्तस्स हि कुणपगन्धो घानं पहरित्वा मत्थलुङ्गं वा सङ्खोभेय्य, आहारं वा छड्डापेय्य, विप्पटिसारं वा जनेय्य ‘‘ईदिसं नाम कुणपट्ठानं आगतोम्ही’’ति. तस्मा पटिवातं वज्जेत्वा अनुवातं गन्तब्बं. सचे अनुवातमग्गेन न सक्का होति गन्तुं, अन्तरा पब्बतो वा पपातो वा पासाणो वा वति वा कण्टकट्ठानं वा उदकं वा चिक्खल्लं वा होति, चीवरकण्णेन नासं पिदहित्वा गन्तब्बं. इदमस्स गमनवत्तं.
१०७. एवं गतेन पन न ताव असुभनिमित्तं ओलोकेतब्बं. दिसा ववत्थपेतब्बा. एकस्मिं हि दिसाभागे ठितस्स आरम्मणञ्च न विभूतं हुत्वा खायति, चित्तञ्च न कम्मनियं होति. तस्मा तं वज्जेत्वा यत्थ ठितस्स आरम्मणञ्च विभूतं हुत्वा खायति, चित्तञ्च कम्मनियं होति, तत्थ ठातब्बं. पटिवातानुवातञ्च पहातब्बं. पटिवाते ठितस्स हि कुणपगन्धेन उब्बाळ्हस्स चित्तं विधावति. अनुवाते ठितस्स सचे तत्थ अधिवत्था अमनुस्सा होन्ति, ते कुज्झित्वा अनत्थं करोन्ति. तस्मा ईसकं उक्कम्म नातिअनुवाते ठातब्बं. एवं तिट्ठमानेनापि नातिदूरे नाच्चासन्ने नानुपादं नानुसीसं ठातब्बं. अतिदूरे ठितस्स हि आरम्मणं अविभूतं होति. अच्चासन्ने भयमुप्पज्जति. अनुपादं वा अनुसीसं वा ठितस्स सब्बं असुभं समं न पञ्ञायति. तस्मा नातिदूरे नाच्चासन्ने ओलोकेन्तस्स फासुकट्ठाने सरीरवेमज्झभागे ठातब्बं.
१०८. एवं ठितेन ‘‘तस्मिं पदेसे पासाणं वा…पे… लतं वा सनिमित्तं करोती’’ति एवं वुत्तानि समन्ता निमित्तानि उपलक्खेतब्बानि. तत्रिदं उपलक्खणविधानं, सचे तस्स निमित्तस्स समन्ता चक्खुपथे पासाणो होति, सो ‘‘अयं पासाणो उच्चो वा नीचो वा खुद्दको वा महन्तो वा तम्बो वा काळो वा सेतो वा दीघो वा परिमण्डलो वा’’ति ववत्थपेतब्बो. ततो ‘‘इमस्मिं नाम ओकासे अयं पासाणो इदं असुभनिमित्तं, इदं असुभनिमित्तं अयं पासाणो’’ति सल्लक्खेतब्बं. सचे वम्मिको होति, सोपि ‘‘उच्चो वा नीचो वा खुद्दको ¶ वा महन्तो वा तम्बो वा काळो वा सेतो वा दीघो वा परिमण्डलो वा’’ति ववत्थपेतब्बो. ततो ‘‘इमस्मिं नाम ओकासे अयं वम्मिको इदं असुभनिमित्त’’न्ति सल्लक्खेतब्बं. सचे रुक्खो होति, सोपि ‘‘अस्सत्थो वा निग्रोधो वा कच्छको वा कपीतनो वा उच्चो वा नीचो वा खुद्दको ¶ वा महन्तो वा तम्बो वा काळो वा सेतो वा’’ति ववत्थपेतब्बो. ततो ‘‘इमस्मिं नाम ओकासे अयं रुक्खो इदं असुभनिमित्त’’न्ति सल्लक्खेतब्बं. सचे गच्छो होति, सोपि ‘‘सिन्दिवा करमन्दो वा कणवीरो वा कुरण्डको वा उच्चो वा नीचो वा खुद्दको वा महन्तो वा’’ति ववत्थपेतब्बो. ततो ‘‘इमस्मिं नाम ओकासे अयं गच्छो इदं असुभनिमित्त’’न्ति सल्लक्खेतब्बं. सचे लता होति, सापि ‘‘लाबु वा कुम्भण्डी वा सामा वा काळवल्लि वा पूतिलता वा’’ति ववत्थपेतब्बा. ततो ‘‘इमस्मिं नाम ओकासे अयं लता इदं असुभनिमित्तं, इदं असुभनिमित्तं अयं लता’’ति सल्लक्खेतब्बं.
१०९. यं पन वुत्तं सनिमित्तं करोति सारम्मणं करोतीति, तं इधेव अन्तोगधं. पुनप्पुनं ववत्थपेन्तो हि सनिमित्तं करोति नाम. अयं पासाणो इदं असुभनिमित्तं, इदं असुभनिमित्तं अयं पासाणोति एवं द्वे द्वे समासेत्वा समासेत्वा ववत्थपेन्तो सारम्मणं करोति नाम.
एवं सनिमित्तं सारम्मणञ्च कत्वा पन सभावभावतो ववत्थपेतीति वुत्तत्ता य्वास्स सभावभावो अनञ्ञसाधारणो अत्तनियो उद्धुमातकभावो, तेन मनसिकातब्बं. वणितं उद्धुमातकन्ति एवं सभावेन सरसेन ववत्थपेतब्बन्ति अत्थो.
११०. एवं ववत्थपेत्वा वण्णतोपि लिङ्गतोपि सण्ठानतोपि दिसतोपि ओकासतोपि परिच्छेदतोपीति छब्बिधेन निमित्तं गहेतब्बं. कथं? तेन हि योगिना इदं सरीरं काळस्स वा ओदातस्स वा मङ्गुरच्छविनो वाति वण्णतो ववत्थपेतब्बं. लिङ्गतो पन इत्थिलिङ्गं वा पुरिसलिङ्गं वाति अववत्थपेत्वा पठमवये वा मज्झिमवये वा पच्छिमवये वा ठितस्स इदं सरीरन्ति ववत्थपेतब्बं. सण्ठानतो उद्धुमातकस्स ¶ सण्ठानवसेनेव इदमस्स सीससण्ठानं, इदं गीवासण्ठानं, इदं हत्थसण्ठानं, इदं उदरसण्ठानं, इदं नाभिसण्ठानं, इदं कटिसण्ठानं, इदं ऊरुसण्ठानं, इदं जङ्घासण्ठानं, इदं पादसण्ठानन्ति ववत्थपेतब्बं. दिसतो पन इमस्मिं सरीरे द्वे दिसा नाभिया अधो हेट्ठिमदिसा उद्धं उपरिमदिसाति ववत्थपेतब्बं. अथ वा अहं इमिस्सा दिसाय ठितो असुभनिमित्तं इमिस्साति ववत्थपेतब्बं. ओकासतो पन इमस्मिं नाम ओकासे हत्था, इमस्मिं पादा, इमस्मिं सीसं, इमस्मिं मज्झिमकायो ठितोति ववत्थपेतब्बं. अथ वा अहं इमस्मिं ओकासे ठितो असुभनिमित्तं इमस्मिन्ति ववत्थपेतब्बं. परिच्छेदतो इदं ¶ सरीरं अधो पादतलेन उपरि केसमत्थकेन तिरियं तचेन परिच्छिन्नं, यथापरिच्छिन्ने च ठाने द्वत्तिंसकुणपभरितमेवाति ववत्थपेतब्बं. अथ वा अयमस्स हत्थपरिच्छेदो, अयं पादपरिच्छेदो, अयं सीसपरिच्छेदो, अयं मज्झिमकायपरिच्छेदोति ववत्थपेतब्बं. यत्तकं वा पन ठानं गण्हति, तत्तकमेव इदं ईदिसं उद्धुमातकन्ति परिच्छिन्दितब्बं. पुरिसस्स पन इत्थिसरीरं इत्थिया वा पुरिससरीरं न वट्टति. विसभागे सरीरे आरम्मणं न उपट्ठाति, विप्फन्दनस्सेव पच्चयो होति. ‘‘उग्घाटितापि हि इत्थी पुरिसस्स चित्तं परियादाय तिट्ठती’’ति (अ. नि. ५.५५) मज्झिमट्ठकथायं वुत्तं. तस्मा सभागसरीरेयेव एवं छब्बिधेन निमित्तं गण्हितब्बं.
१११. यो पन पुरिमबुद्धानं सन्तिके आसेवितकम्मट्ठानो परिहतधुतङ्गो परिमद्दितमहाभूतो परिग्गहितसङ्खारो ववत्थापितनामरूपो उग्घाटितसत्तसञ्ञो कतसमणधम्मो वासितवासनो भावितभावनो सबीजो ञाणुत्तरो अप्पकिलेसो कुलपुत्तो, तस्स ओलोकितोलोकितट्ठानेयेव पटिभागनिमित्तं उपट्ठाति. नो चे एवं उपट्ठाति, अथेवं छब्बिधेन निमित्तं गण्हतो उपट्ठाति. यस्स पन एवम्पि न उपट्ठाति, तेन सन्धितो विवरतो निन्नतो थलतो समन्ततोति पुनपि पञ्चविधेन निमित्तं गहेतब्बं.
११२. तत्थ सन्धितोति असीतिसतसन्धितो. उद्धुमातके पन कथं असीतिसतसन्धयो ववत्थपेस्सति. तस्मानेन तयो दक्खिणहत्थसन्धी, तयो वामहत्थसन्धी, तयो दक्खिणपादसन्धी, तयो वामपादसन्धी ¶ , एको गीवसन्धि, एको कटिसन्धीति एवं चुद्दसमहासन्धिवसेन सन्धितो ववत्थपेतब्बं. विवरतोति विवरं नाम हत्थन्तरं पादन्तरं उदरन्तरं कण्णन्तरन्ति एवं विवरतो ववत्थपेतब्बं. अक्खीनम्पि निम्मीलितभावो वा उम्मीलितभावो वा मुखस्स च पिहितभावो वा विवटभावो वा ववत्थपेतब्बो. निन्नतोति यं सरीरे निन्नट्ठानं अक्खिकूपो वा अन्तोमुखं वा गलवाटको वा, तं ववत्थपेतब्बं. अथ वा अहं निन्ने ठितो सरीरं उन्नतेति ववत्थपेतब्बं. थलतोति यं सरीरे उन्नतट्ठानं जण्णुकं वा उरो वा नलाटं वा, तं ववत्थपेतब्बं. अथ वा अहं थले ठितो सरीरं निन्नेति ववत्थपेतब्बं. समन्ततोति सब्बं सरीरं समन्ततो ववत्थपेतब्बं. सकलसरीरे ञाणं चारेत्वा यं ठानं विभूतं हुत्वा उपट्ठाति, तत्थ ‘‘उद्धुमातकं उद्धुमातक’’न्ति चित्तं ठपेतब्बं. सचे एवम्पि न उपट्ठाति, उदरपरियोसानं अतिरेकं उद्धुमातकं होति, तत्थ ‘‘उद्धुमातकं उद्धुमातक’’न्ति चित्तं ठपेतब्बं.
११३. इदानि ¶ ‘‘सो तं निमित्तं सुग्गहितं करोती’’तिआदीसु अयं विनिच्छयकथा –
तेन योगिना तस्मिं सरीरे यथावुत्तनिमित्तग्गाहवसेन सुट्ठु निमित्तं गण्हितब्बं. सतिं सूपट्ठितं कत्वा आवज्जितब्बं. एवं पुनप्पुनं करोन्तेन साधुकं उपधारेतब्बञ्चेव ववत्थपेतब्बञ्च. सरीरतो नातिदूरे नाच्चासन्ने पदेसे ठितेन वा निसिन्नेन वा चक्खुं उम्मीलेत्वा ओलोकेत्वा निमित्तं गण्हितब्बं. ‘‘उद्धुमातकपटिक्कूलं उद्धुमातकपटिक्कूल’’न्ति सतक्खत्तुं सहस्सक्खत्तुं उम्मीलेत्वा ओलोकेतब्बं, निम्मीलेत्वा आवज्जितब्बं. एवं पुनप्पुनं करोन्तस्स उग्गहनिमित्तं सुग्गहितं होति. कदा सुग्गहितं होति? यदा उम्मीलेत्वा ओलोकेन्तस्स निम्मीलेत्वा आवज्जेन्तस्स च एकसदिसं हुत्वा आपाथमागच्छति, तदा सुग्गहितं नाम होति.
सो तं निमित्तं एवं सुग्गहितं कत्वा सूपधारितं उपधारेत्वा सुववत्थितं ववत्थपेत्वा सचे तत्थेव भावनापरियोसानं पत्तुं न सक्कोति, अथानेन आगमनकाले वुत्तनयेनेव एककेन अदुतियेन तदेव कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तेन सूपट्ठितं सतिं कत्वा अन्तोगतेहि ¶ इन्द्रियेहि अबहिगतेन मानसेन अत्तनो सेनासनमेव गन्तब्बं.
सुसाना निक्खमन्तेनेव च आगमनमग्गो ववत्थपेतब्बो, येन मग्गेन निक्खन्तोस्मि, अयं मग्गो पाचीनदिसाभिमुखो वा गच्छति, पच्छिमउत्तरदक्खिणदिसाभिमुखो वा गच्छति, विदिसाभिमुखो वा गच्छति. इमस्मिं पन ठाने वामतो गच्छति, इमस्मिं दक्खिणतो, इमस्मिं चस्स ठाने पासाणो, इमस्मिं वम्मिको, इमस्मिं रुक्खो, इमस्मिं गच्छो, इमस्मिं लताति एवं आगमनमग्गं ववत्थपेत्वा आगतेन चङ्कमन्तेनापि तब्भागियोव चङ्कमो अधिट्ठातब्बो, असुभनिमित्तदिसाभिमुखे भूमिप्पदेसे चङ्कमितब्बन्ति अत्थो. निसीदन्तेन आसनम्पि तब्भागियमेव पञ्ञपेतब्बं. सचे पन तस्सं दिसायं सोब्भो वा पपातो वा रुक्खो वा वति वा कललं वा होति, न सक्का तंदिसाभिमुखे भूमिप्पदेसे चङ्कमितुं, आसनम्पि अनोकासत्ता न सक्का पञ्ञपेतुं. तं दिसं अनपलोकेन्तेनापि ओकासानुरूपे ठाने चङ्कमितब्बञ्चेव निसीदितब्बञ्च. चित्तं पन तंदिसाभिमुखंयेव कातब्बं.
११४. इदानि ‘‘समन्ता निमित्तुपलक्खणा किमत्थिया’’तिआदिपञ्हानं ‘‘असम्मोहत्था’’तिआदिविस्सज्जने ¶ अयं अधिप्पायो. यस्स हि अवेलायं उद्धुमातकनिमित्तट्ठानं गन्त्वा समन्ता निमित्तुपलक्खणं कत्वा निमित्तग्गहणत्थं चक्खुं उम्मीलेत्वा ओलोकेन्तस्सेव तं मतसरीरं उट्ठहित्वा ठितं विय अज्झोत्थरमानं विय अनुबन्धमानं विय च हुत्वा उपट्ठाति, सो तं बीभच्छं भेरवारम्मणं दिस्वा विक्खित्तचित्तो उम्मत्तको विय होति, भयं छम्भितत्तं लोमहंसं पापुणाति. पाळियं हि विभत्तअट्ठतिंसारम्मणेसु अञ्ञं एवरूपं भेरवारम्मणं नाम नत्थि. इमस्मिं हि कम्मट्ठाने झानविब्भन्तको नाम होति. कस्मा? अतिभेरवत्ता कम्मट्ठानस्स. तस्मा तेन योगिना सन्थम्भेत्वा सतिं सूपट्ठितं कत्वा मतसरीरं उट्ठहित्वा अनुबन्धनकं नाम नत्थि. सचे हि सो ‘‘एतस्स समीपे ठितो पासाणो वा लता वा आगच्छेय्य, सरीरम्पि आगच्छेय्य. यथा पन सो पासाणो वा लता वा नागच्छति, एवं सरीरम्पि नागच्छति. अयं पन तुय्हं उपट्ठानाकारो सञ्ञजो सञ्ञासम्भवो, कम्मट्ठानं ¶ ते अज्ज उपट्ठितं, मा भायि भिक्खू’’ति तासं विनोदेत्वा हासं उप्पादेत्वा तस्मिं निमित्ते चित्तं सञ्चरापेतब्बं. एवं विसेसमधिगच्छति. इदमेतं सन्धाय वुत्तं ‘‘समन्ता निमित्तुपलक्खणा असम्मोहत्था’’ति.
एकादसविधेन पन निमित्तग्गाहं सम्पादेन्तो कम्मट्ठानं उपनिबन्धति. तस्स हि चक्खूनि उम्मीलेत्वा ओलोकनपच्चया उग्गहनिमित्तं उप्पज्जति. तस्मिं मानसं चारेन्तस्स पटिभागनिमित्तं उप्पज्जति. तत्थ मानसं चारेन्तो अप्पनं पापुणाति. अप्पनायं ठत्वा विपस्सनं वड्ढेन्तो अरहत्तं सच्छिकरोति. तेन वुत्तं ‘‘एकादसविधेन निमित्तग्गाहो उपनिबन्धनत्थो’’ति.
११५. गतागतमग्गपच्चवेक्खणा वीथिसम्पटिपादनत्थाति एत्थ पन या गतमग्गस्स च आगतमग्गस्स च पच्चवेक्खणा वुत्ता, सा कम्मट्ठानवीथिया सम्पटिपादनत्थाति अत्थो. सचे हि इमं भिक्खुं कम्मट्ठानं गहेत्वा आगच्छन्तं अन्तरामग्गे केचि अज्ज, भन्ते, कतिमीति दिवसं वा पुच्छन्ति, पञ्हं वा पुच्छन्ति, पटिसन्थारं वा करोन्ति, अहं कम्मट्ठानिकोति तुण्हीभूतेन गन्तुं न वट्टति. दिवसो कथेतब्बो, पञ्हो विस्सज्जेतब्बो. सचे न जानाति, न जानामीति वत्तब्बं. धम्मिको पटिसन्थारो कातब्बो. तस्सेवं करोन्तस्स उग्गहितं तरुणनिमित्तं नस्सति. तस्मिं नस्सन्तेपि दिवसं पुट्ठेन कथेतब्बमेव. पञ्हं अजानन्तेन न जानामीति वत्तब्बं. जानन्तेन एकदेसेन कथेतुम्पि वट्टति, पटिसन्थारोपि कातब्बो. आगन्तुकं ¶ पन भिक्खुं दिस्वा आगन्तुकपटिसन्थारो कातब्बोव. अवसेसानिपि चेतियङ्गणवत्तबोधियङ्गणवत्तउपोसथागारवत्तभोजनसालाजन्ताघरआचरियुपज्झायआगन्तुकगमिकवत्तादीनि सब्बानि खन्धकवत्तानि पूरेतब्बानेव. तस्स तानि पूरेन्तस्सापि तं तरुणनिमित्तं नस्सति, पुन गन्त्वा निमित्तं गण्हिस्सामीति गन्तुकामस्सापि अमनुस्सेहि वा वाळमिगेहि वा अधिट्ठितत्ता सुसानम्पि गन्तुं न सक्का होति, निमित्तं वा अन्तरधायति. उद्धुमातकं हि एकमेव वा द्वे वा दिवसे ठत्वा विनीलकादिभावं गच्छति. सब्बकम्मट्ठानेसु एतेन समं दुल्लभं कम्मट्ठानं नाम नत्थि. तस्मा एवं नट्ठे निमित्ते तेन भिक्खुना रत्तिट्ठाने वा दिवाठाने वा निसीदित्वा अहं इमिना नाम द्वारेन विहारा निक्खमित्वा असुकदिसाभिमुखं मग्गं पटिपज्जित्वा असुकस्मिं ¶ नाम ठाने वामं गण्हि, असुकस्मिं दक्खिणं. तस्स असुकस्मिं ठाने पासाणो, असुकस्मिं वम्मिकरुक्खगच्छलतानमञ्ञतरं. सोहं तेन मग्गेन गन्त्वा असुकस्मिं नाम ठाने असुभं अद्दसं. तत्थ असुकदिसाभिमुखो ठत्वा एवञ्चेवञ्च समन्ता निमित्तानि सल्लक्खेत्वा एवं असुभनिमित्तं उग्गहेत्वा असुकदिसाय सुसानतो निक्खमित्वा एवरूपेन नाम मग्गेन इदञ्चिदञ्च करोन्तो आगन्त्वा इध निसिन्नोति एवं याव पल्लङ्कं आभुजित्वा निसिन्नट्ठानं, ताव गतागतमग्गो पच्चवेक्खितब्बो. तस्सेवं पच्चवेक्खतो तं निमित्तं पाकटं होति, पुरतो निक्खित्तं विय उपट्ठाति. कम्मट्ठानं पुरिमाकारेनेव वीथिं पटिपज्जति. तेन वुत्तं ‘‘गतागतमग्गपच्चवेक्खणा वीथिसम्पटिपादनत्था’’ति.
११६. इदानि आनिसंसदस्सावी रतनसञ्ञी हुत्वा चित्तीकारं उपट्ठपेत्वा सम्पियायमानो तस्मिं आरम्मणे चित्तं उपनिबन्धतीति एत्थ उद्धुमातकपटिक्कूले मानसं चारेत्वा झानं निब्बत्तेत्वा झानपदट्ठानं विपस्सनं वड्ढेन्तो ‘‘अद्धा इमाय पटिपदाय जरामरणम्हा परिमुच्चिस्सामी’’ति एवं आनिसंसदस्साविना भवितब्बं.
यथा पन दुग्गतो पुरिसो महग्घं मणिरतनं लभित्वा दुल्लभं वत मे लद्धन्ति तस्मिं रतनसञ्ञी हुत्वा गारवं जनेत्वा विपुलेन पेमेन सम्पियायमानो तं रक्खेय्य, एवमेव ‘‘दुल्लभं मे इदं कम्मट्ठानं लद्धं दुग्गतस्स महग्घमणिरतनसदिसं. चतुधातुकम्मट्ठानिको हि अत्तनो चत्तारो महाभूते परिग्गण्हाति, आनापानकम्मट्ठानिको अत्तनो नासिकवातं परिग्गण्हाति, कसिणकम्मट्ठानिको कसिणं कत्वा यथासुखं भावेति, एवं इतरानि कम्मट्ठानानि ¶ सुलभानि. ‘इदं पन एकमेव वा द्वे वा दिवसे तिट्ठति, ततो परं विनीलकादिभावं पापुणाती’ति नत्थि इतो दुल्लभतर’’न्ति तस्मिं रतनसञ्ञिना हुत्वा चित्तीकारं उपट्ठपेत्वा सम्पियायमानेन तं निमित्तं रक्खितब्बं. रत्तिट्ठाने च दिवाठाने च ‘‘उद्धुमातकपटिक्कूलं उद्धुमातकपटिक्कूल’’न्ति तत्थ पुनप्पुनं चित्तं उपनिबन्धितब्बं. पुनप्पुनं तं निमित्तं आवज्जितब्बं, मनसिकातब्बं. तक्काहतं वितक्काहतं कातब्बं.
११७. तस्सेवं करोतो पटिभागनिमित्तं उप्पज्जति. तत्रिदं निमित्तद्वयस्स नानाकरणं, उग्गहनिमित्तं विरूपं बीभच्छं भेरवदस्सनं हुत्वा उपट्ठाति ¶ . पटिभागनिमित्तं पन यावदत्थं भुञ्जित्वा निपन्नो थूलङ्गपच्चङ्गपुरिसो विय. तस्स पटिभागनिमित्तपटिलाभसमकालमेव बहिद्धा कामानं अमनसिकारा विक्खम्भनवसेन कामच्छन्दो पहीयति. अनुनयप्पहानेनेव चस्स लोहितप्पहानेन पुब्बो विय ब्यापादोपि पहीयति. तथा आरद्धवीरियताय थिनमिद्धं, अविप्पटिसारकरसन्तधम्मानुयोगवसेन उद्धच्चकुक्कुच्चं, अधिगतविसेसस्स पच्चक्खताय पटिपत्तिदेसके सत्थरि पटिपत्तियं पटिपत्तिफले च विचिकिच्छा पहीयतीति पञ्च नीवरणानि पहीयन्ति. तस्मिञ्ञेव च निमित्ते चेतसो अभिनिरोपनलक्खणो वितक्को, निमित्तानुमज्जनकिच्चं साधयमानो विचारो, पटिलद्धविसेसाधिगमपच्चया पीति, पीतिमनस्स पस्सद्धिसम्भवतो पस्सद्धि, तन्निमित्तं सुखं, सुखितस्स चित्तसमाधिसम्भवतो सुखनिमित्ता एकग्गता चाति झानङ्गानि पातुभवन्ति. एवमस्स पठमज्झानपटिबिम्बभूतं उपचारज्झानम्पि तङ्खणञ्ञेव निब्बत्तति. इतो परं याव पठमज्झानस्स अप्पना चेव वसिप्पत्ति च, ताव सब्बं पथवीकसिणे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
विनीलकादिकम्मट्ठानानि
११८. इतो परेसु पन विनीलकादीसुपि यं तं ‘‘उद्धुमातकं असुभनिमित्तं उग्गण्हन्तो एको अदुतियो गच्छति उपट्ठिताय सतिया’’तिआदिना नयेन गमनं आदिं कत्वा लक्खणं वुत्तं, तं सब्बं ‘‘विनीलकं असुभनिमित्तं उग्गण्हन्तो, विपुब्बकं असुभनिमित्तं उग्गण्हन्तो’’ति एवं तस्स तस्स वसेन तत्थ तत्थ उद्धुमातकपदमत्तं परिवत्तेत्वा वुत्तनयेनेव सविनिच्छयाधिप्पायं वेदितब्बं.
अयं ¶ पन विसेसो – विनीलके ‘‘विनीलकपटिक्कूलं विनीलकपटिक्कूल’’न्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. उग्गहनिमित्तञ्चेत्थ कबरकबरवण्णं हुत्वा उपट्ठाति. पटिभागनिमित्तं पन उस्सदवसेन उपट्ठाति.
विपुब्बके ‘‘विपुब्बकपटिक्कूलं विपुब्बकपटिक्कूल’’न्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. उग्गहनिमित्तं पनेत्थ पग्घरन्तमिव उपट्ठाति. पटिभागनिमित्तं निच्चलं सन्निसिन्नं हुत्वा उपट्ठाति.
विच्छिद्दकं युद्धमण्डले वा चोराटवियं वा सुसाने वा यत्थ राजानो ¶ चोरे छिन्दापेन्ति. अरञ्ञे वा पन सीहब्यग्घेहि छिन्नपुरिसट्ठाने लब्भति. तस्मा तथारूपं ठानं गन्त्वा सचे नानादिसायं पतितम्पि एकावज्जनेन आपाथमागच्छति इच्चेतं कुसलं. नो चे आगच्छति, सयं हत्थेन न परामसितब्बं. परामसन्तो हि विस्सासं आपज्जति. तस्मा आरामिकेन वा समणुद्देसेन वा अञ्ञेन वा केनचि एकट्ठाने कारेतब्बं. अलभन्तेन कत्तरयट्ठिया वा दण्डकेन वा एकङ्गुलन्तरं कत्वा उपनामेतब्बं. एवं उपनामेत्वा ‘‘विच्छिद्दकपटिक्कूलं विच्छिद्दकपटिक्कूल’’न्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. तत्थ उग्गहनिमित्तं मज्झे छिद्दं विय उपट्ठाति. पटिभागनिमित्तं पन परिपुण्णं हुत्वा उपट्ठाति.
विक्खायितके विक्खायितकपटिक्कूलं विक्खायितकपटिक्कूलन्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. उग्गहनिमित्तं पनेत्थ तहिं तहिं खायितसदिसमेव उपट्ठाति. पटिभागनिमित्तं परिपुण्णंव हुत्वा उपट्ठाति.
विक्खित्तकम्पि विच्छिद्दके वुत्तनयेनेव अङ्गुलङ्गुलन्तरं कारेत्वा वा कत्वा वा ‘‘विक्खित्तकपटिक्कूलं विक्खित्तकपटिक्कूल’’न्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. एत्थ उग्गहनिमित्तं पाकटन्तरं हुत्वा उपट्ठाति. पटिभागनिमित्तं पन परिपुण्णंव हुत्वा उपट्ठाति.
हतविक्खित्तकम्पि विच्छिद्दके वुत्तप्पकारेसुयेव ठानेसु लब्भति. तस्मा तत्थ गन्त्वा वुत्तनयेनेव अङ्गुलङ्गुलन्तरं कारेत्वा वा कत्वा वा ‘‘हतविक्खित्तकपटिक्कूलं हतविक्खित्तकपटिक्कूल’’न्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. उग्गहनिमित्तं पनेत्थ पञ्ञायमानं पहारमुखं विय होति. पटिभागनिमित्तं परिपुण्णमेव हुत्वा उपट्ठाति.
लोहितकं ¶ युद्धमण्डलादीसु लद्धप्पहारानं हत्थपादादीसु वा छिन्नेसु भिन्नगण्डपीळकादीनं वा मुखतो पग्घरमानकाले लब्भति. तस्मा तं दिस्वा ‘‘लोहितकपटिक्कूलं लोहितकपटिक्कूल’’न्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. एत्थ उग्गहनिमित्तं वातप्पहता विय रत्तपटाका चलमानाकारं उपट्ठाति. पटिभागनिमित्तं पन सन्निसिन्नं हुत्वा उपट्ठाति.
पुळवकं द्वीहतीहच्चयेन कुणपस्स नवहि वणमुखेहि किमिरासिपग्घरणकाले होति. अपिच तं सोणसिङ्गालमनुस्सगोमहिंसहत्थिअस्सअजगरादीनं सरीरप्पमाणमेव हुत्वा सालिभत्तरासि विय तिट्ठति ¶ . तेसु यत्थ कत्थचि ‘‘पुळवकपटिक्कूलं पुळवकपटिक्कूल’’न्ति मनसिकारो पवत्तेतब्बो. चूळपिण्डपातिकतिस्सत्थेरस्स हि काळदीघवापिया अन्तो हत्थिकुणपे निमित्तं उपट्ठासि. उग्गहनिमित्तं पनेत्थ चलमानं विय उपट्ठाति. पटिभागनिमित्तं सालिभत्तपिण्डो विय सन्निसिन्नं हुत्वा उपट्ठाति.
अट्ठिकं ‘‘सेय्यथापि पस्सेय्य सरीरं सिवथिकाय छड्डितं अट्ठिसङ्खलिकं समंसलोहितं नहारुसम्बन्ध’’न्तिआदिना (म. नि. ३.१५४) नयेन नानप्पकारतो वुत्तं. तत्थ यत्थ तं निक्खित्तं होति, तत्थ पुरिमनयेनेव गन्त्वा समन्ता पासाणादीनं वसेन सनिमित्तं सारम्मणं कत्वा इदं अट्ठिकन्ति सभावभावतो उपलक्खेत्वा वण्णादिवसेन एकादसहाकारेहि निमित्तं उग्गहेतब्बं.
११९. तं पन वण्णतो सेतन्ति ओलोकेन्तस्स न उपट्ठाति, ओदातकसिणसम्भेदो होति. तस्मा अट्ठिकन्ति पटिक्कूलवसेनेव ओलोकेतब्बं. लिङ्गन्ति इध हत्थादीनं नामं. तस्मा हत्थपादसीसउरबाहुकटिऊरुजङ्घानं वसेन लिङ्गतो ववत्थपेतब्बं. दीघरस्सवट्टचतुरस्सखुद्दकमहन्तवसेन पन सण्ठानतो ववत्थपेतब्बं. दिसोकासा वुत्तनया एव. तस्स तस्स अट्ठिनो परियन्तवसेन परिच्छेदतो ववत्थपेत्वा यदेवेत्थ पाकटं हुत्वा उपट्ठाति, तं गहेत्वा अप्पना पापुणितब्बा. तस्स तस्स अट्ठिनो निन्नट्ठानथलट्ठानवसेन पन निन्नतो च थलतो च ववत्थपेतब्बं. पदेसवसेनापि अहं निन्ने ठितो, अट्ठि थले, अहं थले, अट्ठि निन्नेतिपि ववत्थपेतब्बं. द्विन्नं पन अट्ठिकानं घटितघटितट्ठानवसेन सन्धितो ववत्थपेतब्बं. अट्ठिकानंयेव अन्तरवसेन विवरतो ववत्थपेतब्बं. सब्बत्थेव पन ञाणं चारेत्वा इमस्मिं ठाने इदमट्ठीति समन्ततो ववत्थपेतब्बं. एवम्पि निमित्ते अनुपट्ठहन्ते नलाटट्ठिम्हि चित्तं सण्ठपेतब्बं.
१२०. यथा ¶ चेत्थ, एवं इदं एकादसविधेन निमित्तग्गहणं इतो पुरिमेसु पुळवकादीसुपि युज्जमानवसेन सल्लक्खेतब्बं. इदञ्च पन कम्मट्ठानं सकलायपि अट्ठिकसङ्खलिकाय एकस्मिम्पि अट्ठिके सम्पज्जति. तस्मा तेसु यत्थकत्थचि एकादसविधेन निमित्तं उग्गहेत्वा ‘‘अट्ठिकपटिक्कूलं अट्ठिकपटिक्कूल’’न्ति ¶ मनसिकारो पवत्तेतब्बो. इध उग्गहनिमित्तम्पि पटिभागनिमित्तम्पि एकसदिसमेव होतीति वुत्तं, तं एकस्मिं अट्ठिके युत्तं. अट्ठिकसङ्खलिकाय पन उग्गहनिमित्ते पञ्ञायमाने विवरता. पटिभागनिमित्ते परिपुण्णभावो युज्जति. एकट्ठिकेपि च उग्गहनिमित्तेन बीभच्छेन भयानकेन भवितब्बं. पटिभागनिमित्तेन पीतिसोमनस्सजनकेन, उपचारावहत्ता.
इमस्मिं हि ओकासे यं अट्ठकथासु वुत्तं, तं द्वारं दत्वाव वुत्तं. तथा हि तत्थ ‘‘चतूसु ब्रह्मविहारेसु दससु च असुभेसु पटिभागनिमित्तं नत्थि. ब्रह्मविहारेसु हि सीमसम्भेदोयेव निमित्तं. दससु च असुभेसु निब्बिकप्पं कत्वा पटिक्कूलभावेयेव दिट्ठे निमित्तं नाम होती’’ति वत्वापि पुन अनन्तरमेव ‘‘दुविधं इध निमित्तं उग्गहनिमित्तं पटिभागनिमित्तं. उग्गहनिमित्तं विरूपं बीभच्छं भयानकं हुत्वा उपट्ठाती’’तिआदि वुत्तं. तस्मा यं विचारेत्वा अवोचुम्ह, इदमेवेत्थ युत्तं.
अपिच महातिस्सत्थेरस्स दन्तट्ठिकमत्तावलोकनेन सकलित्थिसरीरस्स अट्ठिसङ्घातभावेन उपट्ठानादीनि चेत्थ निदस्सनानीति.
इति असुभानि सुभगुणो, दससतलोचनेन थुतकित्ति;
यानि अवोच दसबलो, एकेकज्झानहेतुनीति.
एवं तानि च तेसञ्च, भावनानयमिमं विदित्वान;
तेस्वेव अयं भिय्यो, पकिण्णककथापि विञ्ञेय्या.
पकिण्णककथा
१२१. एतेसु हि यत्थ कत्थचि अधिगतज्झानो सुविक्खम्भितरागत्ता वीतरागो विय निल्लोलुप्पचारो ¶ होति. एवं सन्तेपि य्वायं असुभप्पभेदो वुत्तो, सो सरीरसभावप्पत्तिवसेन च रागचरितभेदवसेन चाति वेदितब्बो. छवसरीरं हि पटिक्कूलभावं आपज्जमानं उद्धुमातकसभावप्पत्तं वा सिया, विनीलकादीनं वा अञ्ञतरसभावप्पत्तं. इति यादिसं यादिसं सक्का होति लद्धुं, तादिसे तादिसे उद्धुमातकपटिक्कूलं विनीलकपटिक्कूलन्ति एवं निमित्तं गण्हितब्बमेवाति सरीरसभावप्पत्तिवसेन दसधा असुभप्पभेदो वुत्तोति वेदितब्बो.
विसेसतो ¶ चेत्थ उद्धुमातकं सरीरसण्ठानविपत्तिप्पकासनतो सण्ठानरागिनो सप्पायं. विनीलकं छविरागविपत्तिप्पकासनतो सरीरवण्णरागिनो सप्पायं. विपुब्बकं कायवणपटिबद्धस्स दुग्गन्धभावस्स पकासनतो मालागन्धादिवसेन समुट्ठापितसरीरगन्धरागिनो सप्पायं. विच्छिद्दकं अन्तोसुसिरभावप्पकासनतो सरीरे घनभावरागिनो सप्पायं. विक्खायितकं मंसुपचयसम्पत्तिविनासप्पकासनतो थनादीसु सरीरप्पदेसेसु मंसुपचयरागिनो सप्पायं. विक्खित्तकं अङ्गपच्चङ्गानं विक्खेपप्पकासनतो अङ्गपच्चङ्गलीलारागिनो सप्पायं. हतविक्खित्तकं सरीरसङ्घातभेदविकारप्पकासनतो सरीरसङ्घातसम्पत्तिरागिनो सप्पायं. लोहितकं लोहितमक्खितपटिक्कूलभावप्पकासनतो अलङ्कारजनितसोभरागिनो सप्पायं. पुळवकं कायस्स अनेककिमिकुलसाधारणभावप्पकासनतो काये ममत्तरागिनो सप्पायं. अट्ठिकं सरीरट्ठीनं पटिक्कूलभावप्पकासनतो दन्तसम्पत्तिरागिनो सप्पायन्ति एवं रागचरितभेदवसेनापि दसधा असुभप्पभेदो वुत्तोति वेदितब्बो.
यस्मा पन दसविधेपि एतस्मिं असुभे सेय्यथापि नाम अपरिसण्ठितजलाय सीघसोताय नदिया अरित्तबलेनेव नावा तिट्ठति, विना अरित्तेन न सक्का ठपेतुं, एवमेव दुब्बलत्ता आरम्मणस्स वितक्कबलेनेव चित्तं एकग्गं हुत्वा तिट्ठति, विना वितक्केन न सक्का ठपेतुं, तस्मा पठमज्झानमेवेत्थ होति, न दुतियादीनि.
पटिक्कूलेपि च एतस्मिं आरम्मणे ‘‘अद्धा इमाय पटिपदाय जरामरणम्हा परिमुच्चिस्सामी’’ति एवमानिसंसदस्साविताय चेव नीवरणसन्तापप्पहानेन च पीतिसोमनस्सं उप्पज्जति, ‘‘बहुं दानि वेतनं लभिस्सामी’’ति आनिसंसदस्साविनो पुप्फछड्डकस्स गूथरासिम्हि विय, उस्सन्नब्याधिदुक्खस्स रोगिनो वमनविरेचनप्पवत्तियं विय च.
१२२. दसविधम्पि ¶ चेतं असुभं लक्खणतो एकमेव होति. दसविधस्सापि हेतस्स असुचिदुग्गन्धजेगुच्छपटिक्कूलभावो एव लक्खणं. तदेतं इमिना लक्खणेन न केवलं मतसरीरे, दन्तट्ठिकदस्साविनो पन चेतियपब्बतवासिनो महातिस्सत्थेरस्स विय, हत्थिक्खन्धगतं राजानं ओलोकेन्तस्स सङ्घरक्खितत्थेरूपट्ठाकसामणेरस्स विय च जीवमानकसरीरेपि ¶ उपट्ठाति. यथेव हि मतसरीरं, एवं जीवमानकम्पि असुभमेव. असुभलक्खणं पनेत्थ आगन्तुकेन अलङ्कारेन पटिच्छन्नत्ता न पञ्ञायति. पकतिया पन इदं सरीरं नाम अतिरेकतिसतअट्ठिकसमुस्सयं असीतिसतसन्धिसङ्घटितं नवन्हारुसतनिबन्धनं नवमंसपेसिसतानुलित्तं अल्लचम्मपरियोनद्धं छविया पटिच्छन्नं छिद्दावछिद्दं मेदकथालिका विय निच्चुग्घरितपग्घरितं किमिसङ्घनिसेवितं रोगानं आयतनं दुक्खधम्मानं वत्थु परिभिन्नपुराणगण्डो विय नवहि वणमुखेहि सततविस्सन्दनं. यस्स उभोहि अक्खीहि अक्खिगूथको पग्घरति, कण्णबिलेहि कण्णगूथको, नासापुटेहि सिङ्घाणिका, मुखतो आहारपित्तसेम्हरुधिरानि, अधोद्वारेहि उच्चारपस्सावा, नवनवुतिया लोमकूपसहस्सेहि असुचिसेदयूसो पग्घरति. नीलमक्खिकादयो सम्परिवारेन्ति. यं दन्तकट्ठमुखधोवनसीसमक्खननहाननिवासनपारुपनादीहि अप्पटिजग्गित्वा यथाजातोव फरुसविप्पकिण्णकेसो हुत्वा गामेन गामं विचरन्तो राजापि पुप्फछड्डकचण्डालादीसु अञ्ञतरोपि समसरीरपटिक्कूलताय निब्बिसेसो होति, एवं असुचिदुग्गन्धजेगुच्छपटिक्कूलताय रञ्ञो वा चण्डालस्स वा सरीरे वेमत्तं नाम नत्थि. दन्तकट्ठमुखधोवनादीहि पनेत्थ दन्तमलादीनि पमज्जित्वा नानावत्थेहि हिरिकोपीनं पटिच्छादेत्वा नानावण्णेन सुरभिविलेपनेन विलिम्पित्वा पुप्फाभरणादीहि अलङ्करित्वा ‘‘अहं मम’’न्ति गहेतब्बाकारप्पत्तं करोन्ति. ततो इमिना आगन्तुकेन अलङ्कारेन पटिच्छन्नत्ता तदस्स याथावसरसं असुभलक्खणं असञ्जानन्ता पुरिसा इत्थीसु, इत्थियो च पुरिसेसु रतिं करोन्ति. परमत्थतो पनेत्थ रज्जितब्बकयुत्तट्ठानं नाम अणुमत्तम्पि नत्थि. तथा हि केसलोमनखदन्तखेळसिङ्घाणिकउच्चारपस्सावादीसु एककोट्ठासम्पि सरीरतो बहि पतितं सत्ता हत्थेन छुपितुम्पि न इच्छन्ति, अट्टीयन्ति हरायन्ति जिगुच्छन्ति. यं यं पनेत्थ अवसेसं होति, तं तं एवं पटिक्कूलम्पि समानं अविज्जन्धकारपरियोनद्धा अत्तसिनेहरागरत्ता ‘‘इट्ठं कन्तं निच्चं सुखं अत्ता’’ति गण्हन्ति. ते एवं गण्हन्ता अटवियं किंसुकरुक्खं दिस्वा रुक्खतो अपतितपुप्फं ‘‘अयं मंसपेसी’’ति विहञ्ञमानेन जरसिङ्गालेन समानतं आपज्जन्ति. तस्मा –
यथापि ¶ ¶ पुप्फितं दिस्वा, सिङ्गालो किंसुकं वने;
मंसरुक्खो मया लद्धो, इति गन्त्वान वेगसा.
पतितं पतितं पुप्फं, डंसित्वा अतिलोलुपो;
नयिदं मंसं अदुं मंसं, यं रुक्खस्मिन्ति गण्हति.
कोट्ठासं पतितंयेव, असुभन्ति तथा बुधो;
अग्गहेत्वान गण्हेय्य, सरीरट्ठम्पि नं तथा.
इमञ्हि सुभतो कायं, गहेत्वा तत्थ मुच्छिता;
बाला करोन्ता पापानि, दुक्खा न परिमुच्चरे.
तस्मा पस्सेय्य मेधावी, जीवतो वा मतस्स वा;
सभावं पूतिकायस्स, सुभभावेन वज्जितं.
वुत्तञ्हेतं –
दुग्गन्धो असुचि कायो, कुणपो उक्करूपमो;
निन्दितो चक्खुभूतेहि, कायो बालाभिनन्दितो.
अल्लचम्मपटिच्छन्नो, नवद्वारो महावणो;
समन्ततो पग्घरति, असुचि पूतिगन्धियो.
सचे इमस्स कायस्स, अन्तो बाहिरको सिया;
दण्डं नून गहेत्वान, काके सोणे निवारयेति.
तस्मा दब्बजातिकेन भिक्खुना जीवमानसरीरं वा होतु
मतसरीरं ¶ वा यत्थ यत्थ असुभाकारो पञ्ञायति, तत्थ तत्थेव निमित्तं गहेत्वा कम्मट्ठानं अप्पनं पापेतब्बन्ति.
इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
समाधिभावनाधिकारे
असुभकम्मट्ठाननिद्देसो नाम
छट्ठो परिच्छेदो.
७. छअनुस्सतिनिद्देसो
१. बुद्धानुस्सतिकथा
१२३. असुभानन्तरं ¶ ¶ उद्दिट्ठासु पन दससु अनुस्सतीसु पुनप्पुनं उप्पज्जनतो सतियेव अनुस्सति, पवत्तितब्बट्ठानम्हियेव वा पवत्तत्ता सद्धापब्बजितस्स कुलपुत्तस्स अनुरूपा सतीतिपि अनुस्सति, बुद्धं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति बुद्धानुस्सति, बुद्धगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. धम्मं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति धम्मानुस्सति, स्वाक्खाततादिधम्मगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. सङ्घं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति सङ्घानुस्सति, सुप्पटिपन्नतादिसङ्घगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. सीलं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति सीलानुस्सति, अखण्डतादिसीलगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. चागं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति चागानुस्सति, मुत्तचागतादिचागगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. देवता आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति देवतानुस्सति, देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो सद्धादिगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. मरणं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति मरणानुस्सति, जीवितिन्द्रियुपच्छेदारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. केसादिभेदं रूपकायं गता, काये वा गताति कायगता, कायगता च सा सति चाति कायगतसतीति वत्तब्बे रस्सं अकत्वा कायगतासतीति वुत्ता, केसादिकायकोट्ठासनिमित्तारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. आनापाने आरब्भ उप्पन्ना सति आनापानस्सति, अस्सासपस्सासनिमित्तारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं. उपसमं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति उपसमानुस्सति, सब्बदुक्खूपसमारम्मणाय सतिया एतमधिवचनं.
१२४. इति इमासु दससु अनुस्सतीसु बुद्धानुस्सतिं ताव भावेतुकामेन अवेच्चप्पसादसमन्नागतेन योगिना पतिरूपसेनासने रहोगतेन पटिसल्लीनेन ‘‘इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो सुगतो लोकविदू अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि ¶ सत्था ¶ देवमनुस्सानं बुद्धो भगवा’’ति (अ. नि. ६.१०) एवं बुद्धस्स भगवतो गुणा अनुस्सरितब्बा.
तत्रायं अनुस्सरणनयो – सो भगवा इतिपि अरहं, इतिपि सम्मासम्बुद्धो…पे… इतिपि भगवाति अनुस्सरति. इमिना च इमिना च कारणेनाति वुत्तं होति.
१२५. तत्थ आरकत्ता अरीनं अरानञ्च हतत्ता पच्चयादीनं अरहत्ता पापकरणे रहाभावाति इमेहि ताव कारणेहि सो भगवा अरहन्ति अनुस्सरति. आरका हि सो सब्बकिलेसेहि सुविदूरविदूरे ठितो मग्गेन सवासनानं किलेसानं विद्धंसितत्ताति आरकत्ता अरहं.
सो ततो आरका नाम, यस्स येनासमङ्गिता;
असमङ्गी च दोसेहि, नाथो तेनारहं मतोति.
१२६. ते चानेन किलेसारयो मग्गेन हताति अरीनं हतत्तापि अरहं.
यस्मा रागादिसङ्खाता, सब्बेपि अरयो हता;
पञ्ञासत्थेन नाथेन, तस्मापि अरहं मतोति.
१२७. यञ्चेतं अविज्जाभवतण्हामयनाभि पुञ्ञादिअभिसङ्खारारं जरामरणनेमि आसवसमुदयमयेन अक्खेन विज्झित्वा तिभवरथे समायोजितं अनादिकालप्पवत्तं संसारचक्कं, तस्सानेन बोधिमण्डे वीरियपादेहि सीलपथवियं पतिट्ठाय सद्धाहत्थेन कम्मक्खयकरं ञाणफरसुं गहेत्वा सब्बे अरा हताति अरानं हतत्तापि अरहं.
१२८. अथ वा संसारचक्कन्ति अनमतग्गं संसारवट्टं वुच्चति. तस्स च अविज्जा नाभि, मूलत्ता. जरामरणं नेमि, परियोसानत्ता. सेसा दस धम्मा अरा, अविज्जामूलकत्ता जरामरणपरियन्तत्ता च, तत्थ दुक्खादीसु अञ्ञाणं अविज्जा. कामभवे च अविज्जा कामभवे सङ्खारानं पच्चयो होति, रूपभवे अविज्जा रूपभवे सङ्खारानं पच्चयो होति, अरूपभवे ¶ अविज्जा ¶ अरूपभवे सङ्खारानं पच्चयो होति. कामभवे सङ्खारा कामभवे पटिसन्धिविञ्ञाणस्स पच्चया होन्ति, एस नयो इतरेसु. कामभवे पटिसन्धिविञ्ञाणं कामभवे नामरूपस्स पच्चयो होति, तथा रूपभवे. अरूपभवे नामस्सेव पच्चयो होति. कामभवे नामरूपं कामभवे सळायतनस्स पच्चयो होति, रूपभवे नामरूपं रूपभवे तिण्णं आयतनानं पच्चयो होति, अरूपभवे नामं अरूपभवे एकस्स आयतनस्स पच्चयो होति. कामभवे सळायतनं कामभवे छब्बिधस्स फस्सस्स पच्चयो होति, रूपभवे तीणि आयतनानि रूपभवे तिण्णं फस्सानं पच्चया होन्ति, अरूपभवे एकं आयतनं अरूपभवे एकस्स फस्सस्स पच्चयो होति. कामभवे छ फस्सा कामभवे छन्नं वेदनानं पच्चया होन्ति, रूपभवे तयो फस्सा तत्थेव तिस्सन्नं, अरूपभवे एको तत्थेव एकिस्सा वेदनाय पच्चयो होति. कामभवे छ वेदना कामभवे छन्नं तण्हाकायानं पच्चया होन्ति, रूपभवे तिस्सो तत्थेव तिण्णं, अरूपभवे एका वेदना अरूपभवे एकस्स तण्हाकायस्स पच्चयो होति. तत्थ तत्थ सा सा तण्हा तस्स तस्स उपादानस्स, उपादानादयो भवादीनं.
कथं? इधेकच्चो कामे परिभुञ्जिस्सामीति कामुपादानपच्चया कायेन दुच्चरितं चरति, वाचाय दुच्चरितं चरति, मनसा दुच्चरितं चरति, दुच्चरितपारिपूरिया अपाये उपपज्जति. तत्थस्स उपपत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवो, कम्मनिब्बत्ता खन्धा उपपत्तिभवो, खन्धानं निब्बत्ति जाति, परिपाको जरा, भेदो मरणं.
अपरो सग्गसम्पत्तिं अनुभविस्सामीति तथेव सुचरितं चरति, सुचरितपारिपूरिया सग्गे उपपज्जति. तत्थस्स उपपत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवोति सो एव नयो.
अपरो पन ब्रह्मलोकसम्पत्तिं अनुभविस्सामीति कामुपादानपच्चयाएव मेत्तं भावेति, करुणं, मुदितं, उपेक्खं भावेति, भावनापारिपूरिया ब्रह्मलोके निब्बत्तति. तत्थस्स निब्बत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवोति सो एव नयो.
अपरो ¶ अरूपभवे सम्पत्तिं अनुभविस्सामीति तथेव आकासानञ्चायतनादिसमापत्तियो भावेति, भावनापारिपूरिया तत्थ तत्थ निब्बत्तति. तत्थस्स निब्बत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवो, कम्मनिब्बत्ता ¶ खन्धा उपपत्तिभवो, खन्धानं निब्बत्ति जाति, परिपाको जरा, भेदो मरणन्ति. एस नयो सेसुपादानमूलिकासुपि योजनासु.
एवं अयं अविज्जा हेतु, सङ्खारा हेतुसमुप्पन्ना, उभोपेते हेतुसमुप्पन्नाति पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाणं. अतीतम्पि अद्धानं अनागतम्पि अद्धानं अविज्जा हेतु, सङ्खारा हेतुसमुप्पन्ना, उभोपेते हेतुसमुप्पन्नाति पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाणन्ति एतेनेव नयेन सब्बपदानि वित्थारेतब्बानि.
तत्थ अविज्जासङ्खारा एको सङ्खेपो, विञ्ञाणनामरूपसळायतनफस्सवेदना एको, तण्हुपादानभवा एको, जातिजरामरणं एको. पुरिमसङ्खेपो चेत्थ अतीतो अद्धा, द्वे मज्झिमा पच्चुप्पन्नो, जातिजरामरणं अनागतो. अविज्जासङ्खारग्गहणेन चेत्थ तण्हुपादानभवा गहिताव होन्तीति इमे पञ्च धम्मा अतीते कम्मवट्टं, विञ्ञाणादयो पञ्च एतरहि विपाकवट्टं, तण्हुपादानभवग्गहणेन अविज्जासङ्खारा गहिताव होन्तीति इमे पञ्च धम्मा एतरहि कम्मवट्टं, जातिजरामरणापदेसेन विञ्ञाणादीनं निद्दिट्ठत्ता इमे पञ्च धम्मा आयतिं विपाकवट्टं. ते आकारतो वीसतिविधा होन्ति. सङ्खारविञ्ञाणानञ्चेत्थ अन्तरा एको सन्धि, वेदनातण्हानमन्तरा एको, भवजातीनमन्तरा एकोति, इति भगवा एतं चतुसङ्खेपं तियद्धं वीसताकारं तिसन्धिं पटिच्चसमुप्पादं सब्बाकारतो जानाति पस्सति अञ्ञाति पटिविज्झति. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा, तेन वुच्चति पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाणन्ति. इमिना धम्मट्ठितिञाणेन भगवा ते धम्मे यथाभूतं ञत्वा तेसु निब्बिन्दन्तो विरज्जन्तो विमुच्चन्तो वुत्तप्पकारस्स इमस्स संसारचक्कस्स अरे हनि विहनि विद्धंसेसि. एवम्पि अरानं हतत्ता अरहं.
अरा संसारचक्कस्स, हता ञाणासिना यतो;
लोकनाथेन तेनेस, अरहन्ति पवुच्चति.
१२९. अग्गदक्खिणेय्यत्ता ¶ च चीवरादिपच्चये अरहति पूजाविसेसञ्च. तेनेव च उप्पन्ने तथागते येकेचि महेसक्खा देवमनुस्सा, न ते अञ्ञत्थ पूजं करोन्ति. तथा हि ब्रह्मा सहम्पति सिनेरुमत्तेन रतनदामेन तथागतं पूजेसि. यथाबलञ्च अञ्ञे देवा मनुस्सा च ¶ बिम्बिसारकोसलराजादयो. परिनिब्बुतम्पि च भगवन्तं उद्दिस्स छन्नवुतिकोटिधनं विस्सज्जेत्वा असोकमहाराजा सकलजम्बुदीपे चतुरासीतिविहारसहस्सानि पतिट्ठापेसि. को पन वादो अञ्ञेसं पूजाविसेसानन्ति पच्चयादीनं अरहत्तापि अरहं.
पूजाविसेसं सह पच्चयेहि,
यस्मा अयं अरहति लोकनाथो;
अत्थानुरूपं अरहन्ति लोके,
तस्मा जिनो अरहति नाममेतं.
१३०. यथा च लोके येकेचि पण्डितमानिनो बाला असिलोकभयेन रहो पापं करोन्ति, एवमेस न कदाचि करोतीति पापकरणे रहाभावतोपि अरहं.
यस्मा नत्थि रहो नाम, पापकम्मेसु तादिनो;
रहाभावेन तेनेस, अरहं इति विस्सुतो.
एवं सब्बथापि –
आरकत्ता हतत्ता च, किलेसारीन सो मुनि;
हतसंसारचक्कारो, पच्चयादीन चारहो;
न रहो करोति पापानि, अरहं तेन वुच्चतीति.
१३१. सम्मा सामञ्च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता पन सम्मासम्बुद्धो. तथाहि एस सब्बधम्मे सम्मा सामञ्च बुद्धो, अभिञ्ञेय्ये धम्मे अभिञ्ञेय्यतो बुद्धो, परिञ्ञेय्ये धम्मे परिञ्ञेय्यतो, पहातब्बे धम्मे पहातब्बतो, सच्छिकातब्बे धम्मे सच्छिकातब्बतो, भावेतब्बे धम्मे भावेतब्बतो. तेनेव चाह –
अभिञ्ञेय्यं अभिञ्ञातं, भावेतब्बञ्च भावितं;
पहातब्बं पहीनं मे, तस्मा बुद्धोस्मि ब्राह्मणाति. (म. नि. २.३९९; सु. नि. ५६३);
१३२. अपिच ¶ ¶ चक्खुं दुक्खसच्चं, तस्स मूलकारणभावेन समुट्ठापिका पुरिमतण्हा समुदयसच्चं, उभिन्नं अप्पवत्ति निरोधसच्चं, निरोधपजानना पटिपदा मग्गसच्चन्ति एवं एकेकपदुद्धारेनापि सब्बधम्मे सम्मा सामञ्च बुद्धो, एस नयो सोतघानजिव्हाकायमनेसु. एतेनेव नयेन रूपादीनि छ आयतनानि, चक्खुविञ्ञाणादयो छविञ्ञाणकाया, चक्खुसम्फस्सादयो छ फस्सा, चक्खुसम्फस्सजादयो छ वेदना, रूपसञ्ञादयो छ सञ्ञा, रूपसञ्चेतनादयो छ चेतना, रूपतण्हादयो छ तण्हाकाया, रूपवितक्कादयो छ वितक्का, रूपविचारादयो छ विचारा, रूपक्खन्धादयो पञ्चक्खन्धा, दस कसिणानि, दस अनुस्सतियो, उद्धुमातकसञ्ञादिवसेन दस सञ्ञा, केसादयो द्वत्तिंसाकारा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, कामभवादयो नव भवा, पठमादीनि चत्तारि झानानि, मेत्ताभावनादयो चतस्सो अप्पमञ्ञा, चतस्सो अरूपसमापत्तियो, पटिलोमतो जरामरणादीनि, अनुलोमतो अविज्जादीनि पटिच्चसमुप्पादङ्गानि च योजेतब्बानि.
तत्रायं एकपदयोजना, जरामरणं दुक्खसच्चं, जाति समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधपजानना पटिपदा मग्गसच्चन्ति एवमेकेकपदुद्धारेन सब्बधम्मे सम्मा सामञ्च बुद्धो अनुबुद्धो पटिबुद्धो. तेन वुत्तं – ‘‘सम्मा सामञ्च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता पन सम्मासम्बुद्धो’’ति.
१३३. विज्जाहि पन चरणेन च सम्पन्नत्ता विज्जाचरणसम्पन्नो. तत्थ विज्जाति तिस्सोपि विज्जा अट्ठपि विज्जा. तिस्सो विज्जा भयभेरवसुत्ते (म. नि. १.५२ आदयो) वुत्तनयेनेव वेदितब्बा, अट्ठ अम्बट्ठसुत्ते (दी. नि. १.२७८ आदयो). तत्र हि विपस्सनाञाणेन मनोमयिद्धिया च सह छ अभिञ्ञा परिग्गहेत्वा अट्ठ विज्जा वुत्ता. चरणन्ति सीलसंवरो, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता, भोजने मत्तञ्ञुता, जागरियानुयोगो, सत्त सद्धम्मा, चत्तारि रूपावचरज्झानानीति इमे पन्नरस धम्मा वेदितब्बा. इमेयेव हि पन्नरस धम्मा यस्मा एतेहि चरति अरियसावको गच्छति अमतं दिसं, तस्मा चरणन्ति वुत्ता. यथाह – ‘‘इध, महानाम, अरियसावको सीलवा होती’’ति (म. नि. २.२४) सब्बं मज्झिमपण्णासके वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. भगवा इमाहि विज्जाहि इमिना च चरणेन समन्नागतो. तेन वुच्चति विज्जाचरणसम्पन्नोति.
तत्थ ¶ ¶ विज्जासम्पदा भगवतो सब्बञ्ञुतं पूरेत्वा ठिता. चरणसम्पदा महाकारुणिकतं. सो सब्बञ्ञुताय सब्बसत्तानं अत्थानत्थं ञत्वा महाकारुणिकताय अनत्थं परिवज्जेत्वा अत्थे नियोजेति. यथा तं विज्जाचरणसम्पन्नो. तेनस्स सावका सुप्पटिपन्ना होन्ति, नो दुप्पटिपन्ना विज्जाचरणविपन्नानं सावका अत्तन्तपादयो विय.
१३४. सोभनगमनत्ता, सुन्दरं ठानं गतत्ता, सम्मा गतत्ता, सम्मा च गदत्ता सुगतो. गमनम्पि हि गतन्ति वुच्चति. तञ्च भगवतो सोभनं परिसुद्धमनवज्जं. किं पन तन्ति? अरियमग्गो. तेन हेस गमनेन खेमं दिसं असज्जमानो गतोति सोभनगमनत्ता सुगतो. सुन्दरञ्चेस ठानं गतो अमतं निब्बानन्ति सुन्दरं ठानं गतत्तापि सुगतो. सम्मा च गतो तेन तेन मग्गेन पहीने किलेसे पुन अपच्चागच्छन्तो. वुत्तञ्हेतं – ‘‘सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छतीति सुगतो…पे… अरहत्तमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छतीति सुगतो’’ति, सम्मा वा गतो दीपङ्करपादमूलतो पभुति याव बोधिमण्डा ताव समतिंसपारमीपूरिकाय सम्मापटिपत्तिया सब्बलोकस्स हितसुखमेव करोन्तो सस्सतं, उच्छेदं, कामसुखं, अत्तकिलमथन्ति इमे च अन्ते अनुपगच्छन्तो गतोति सम्मा गतत्तापि सुगतो. सम्मा चेस गदति युत्तट्ठाने युत्तमेव वाचं भासतीति सम्मा गदत्तापि सुगतो. तत्रिदं साधकसुत्तं ‘‘यं तथागतो वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसञ्हितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, न तं तथागतो वाचं भासति. यम्पि तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अनत्थसञ्हितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, तम्पि तथागतो वाचं न भासति. यञ्च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसञ्हितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, तत्र कालञ्ञू तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाय. यं तथागतो वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसञ्हितं, सा च परेसं पिया मनापा, न तं तथागतो वाचं भासति. यम्पि तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अनत्थसञ्हितं, सा च परेसं पिया मनापा, तम्पि तथागतो वाचं न भासति. यञ्च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसञ्हितं, सा ¶ च परेसं पिया मनापा, तत्र कालञ्ञू तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाया’’ति (म. नि. २.८६). एवं सम्मा गदत्तापि सुगतोति वेदितब्बो.
१३५. सब्बथापि विदितलोकत्ता पन लोकविदू. सो हि भगवा सभावतो समुदयतो निरोधतो ¶ निरोधूपायतोति सब्बथा लोकं अवेदि अञ्ञासि पटिविज्झि. यथाह – ‘‘यत्थ खो, आवुसो, न जायति न जीयति न मीयति न चवति न उपपज्जति, नाहं तं गमनेन लोकस्स अन्तं ञातेय्यं दट्ठेय्यं पत्तेय्यन्ति वदामि, न चाहं, आवुसो, अपत्वाव लोकस्स अन्तं दुक्खस्स अन्तकिरियं वदामि. अपि चाहं, आवुसो, इमस्मिञ्ञेव ब्याममत्ते कळेवरे ससञ्ञिम्हि समनके लोकञ्च पञ्ञपेमि लोकसमुदयञ्च लोकनिरोधञ्च लोकनिरोधगामिनिञ्च पटिपदं.
गमनेन न पत्तब्बो, लोकस्सन्तो कुदाचनं;
न च अपत्वा लोकन्तं, दुक्खा अत्थि पमोचनं.
तस्मा हवे लोकविदू सुमेधो,
लोकन्तगू वूसितब्रह्मचरियो;
लोकस्स अन्तं समितावि ञत्वा,
नासीसति लोकमिमं परञ्चाति. (सं. नि. १.१०७; अ. नि. ४.४५);
१३६. अपिच तयो लोका सङ्खारलोको सत्तलोको ओकासलोकोति. तत्थ एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिकाति (पटि. म. १.११२) आगतट्ठाने सङ्खारलोको वेदितब्बो. सस्सतो लोकोति वा असस्सतो लोकोति वाति (दी. नि. १.४२१) आगतट्ठाने सत्तलोको.
यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्ति, दिसा भन्ति विरोचमाना;
ताव सहस्सधा लोको, एत्थ ते वत्तती वसोति. (म. नि. १.५०३) –
आगतट्ठाने ओकासलोको. तम्पि भगवा सब्बथा अवेदि. तथा हिस्स ‘‘एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका. द्वे लोका नामञ्च रूपञ्च. तयो लोका तिस्सो वेदना. चत्तारो लोका ¶ चत्तारो आहारा. पञ्च लोका पञ्चुपादानक्खन्धा. छ लोका छ अज्झत्तिकानि आयतनानि. सत्त लोका सत्त विञ्ञाणट्ठितियो. अट्ठ लोका अट्ठ लोकधम्मा. नव लोका नव ¶ सत्तावासा. दस लोका दसायतनानि. द्वादस लोका द्वादसायतनानि. अट्ठारस लोका अट्ठारस धातुयो’’ति (पटि. म. १.११२) अयं सङ्खारलोकोपि सब्बथा विदितो.
यस्मा पनेस सब्बेसम्पि सत्तानं आसयं जानाति, अनुसयं जानाति, चरितं जानाति, अधिमुत्तिं जानाति, अप्परजक्खे महारजक्खे, तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये, स्वाकारे द्वाकारे, सुविञ्ञापये दुविञ्ञापये, भब्बे अभब्बे सत्ते जानाति. तस्मास्स सत्तलोकोपि सब्बथा विदितो.
१३७. यथा च सत्तलोको, एवं ओकासलोकोपि. तथा हेस एकं चक्कवाळं आयामतो च वित्थारतो च योजनानं द्वादससतसहस्सानि चतुतिंससतानि च पञ्ञासञ्च योजनानि. परिक्खेपतो पन –
सब्बं सतसहस्सानि, छत्तिंसपरिमण्डलं;
दस चेव सहस्सानि, अड्ढुड्ढानि सतानि च.
तत्थ –
दुवे सतसहस्सानि, चत्तारि नहुतानि च;
एत्तकं बहलत्तेन, सङ्खातायं वसुन्धरा.
तस्सायेव सन्धारकं –
चत्तारि सतसहस्सानि, अट्ठेव नहुतानि च;
एत्तकं बहलत्तेन, जलं वाते पतिट्ठितं.
तस्सापि सन्धारको –
नव सतसहस्सानि, मालुतो नभमुग्गतो;
सट्ठिञ्चेव सहस्सानि, एसा लोकस्स सण्ठिति.
एवं सण्ठिते चेत्थ योजनानं –
चतुरासीति ¶ ¶ सहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे;
अच्चुग्गतो तावदेव, सिनेरु पब्बतुत्तमो.
ततो उपड्ढुपड्ढेन, पमाणेन यथाक्कमं;
अज्झोगाळ्हुग्गता दिब्बा, नानारतनचित्तिता.
युगन्धरो ईसधरो, करवीको सुदस्सनो;
नेमिन्धरो विनतको, अस्सकण्णो गिरि ब्रहा.
एते सत्त महासेला, सिनेरुस्स समन्ततो;
महाराजानमावासा, देवयक्खनिसेविता.
योजनानं सतानुच्चो, हिमवा पञ्च पब्बतो;
योजनानं सहस्सानि, तीणि आयतवित्थतो.
चतुरासीतिसहस्सेहि, कूटेहि पटिमण्डितो;
तिपञ्चयोजनक्खन्ध-परिक्खेपा नगव्हया.
पञ्ञासयोजनक्खन्ध-साखायामा समन्ततो;
सतयोजनवित्थिण्णा, तावदेव च उग्गता;
जम्बू यस्सानुभावेन, जम्बुदीपो पकासितो.
यञ्चेतं जम्बुया पमाणं, एतदेव असुरानं चित्रपाटलिया, गरुळानं सिम्बलिरुक्खस्स, अपरगोयाने कदम्बस्स, उत्तरकुरूसु कप्परुक्खस्स, पुब्बविदेहे सिरीसस्स, तावतिंसेसु पारिच्छत्तकस्साति. तेनाहु पोराणा –
‘‘पाटली सिम्बली जम्बू, देवानं पारिच्छत्तको;
कदम्बो कप्परुक्खो च, सिरीसेन भवति सत्तमन्ति.
‘‘द्वेअसीति ¶ सहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे;
अच्चुग्गतो तावदेव, चक्कवाळसिलुच्चयो;
परिक्खिपित्वा तं सब्बं, लोकधातुमयं ठितो’’ति.
तत्थ चन्दमण्डलं एकूनपञ्ञासयोजनं. सूरियमण्डलं पञ्ञासयोजनं. तावतिंसभवनं दससहस्सयोजनं. तथा असुरभवनं अवीचिमहानिरयो जम्बुदीपो च. अपरगोयानं सत्तसहस्सयोजनं. तथा ¶ पुब्बविदेहं. उत्तरकुरु अट्ठसहस्सयोजनं. एकमेको चेत्थ महादीपो पञ्चसतपञ्चसतपरित्तदीपपरिवारो. तं सब्बम्पि एकं चक्कवाळं एका लोकधातु. तदन्तरेसु लोकन्तरिकनिरया.
एवं अनन्तानि चक्कवाळानि अनन्ता लोकधातुयो भगवा अनन्तेन बुद्धञाणेन अवेदि अञ्ञासि पटिविज्झि. एवमस्स ओकासलोकोपि सब्बथा विदितो. एवम्पि सब्बथा विदितलोकत्ता लोकविदू.
१३८. अत्तना पन गुणेहि विसिट्ठतरस्स कस्सचि अभावतो नत्थि एतस्स उत्तरोति अनुत्तरो. तथा हेस सीलगुणेनापि सब्बं लोकमभिभवति, समाधिपञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनगुणेनापि. सीलगुणेनापि असमो असमसमो अप्पटिमो अप्पटिभागो अप्पटिपुग्गलो…पे… विमुत्तिञाणदस्सनगुणेनापि. यथाह – ‘‘न खो पनाहं समनुपस्सामि सदेवके लोके समारके…पे… सदेवमनुस्साय पजाय अत्तना सीलसम्पन्नतर’’न्ति वित्थारो. एवं अग्गपसादसुत्तादीनि (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) ‘‘न मे आचरियो अत्थी’’तिआदिका (म. नि. १.२८५; महाव. ११) गाथायो च वित्थारेतब्बा.
१३९. पुरिसदम्मे सारेतीति पुरिसदम्मसारथि. दमेति विनेतीति वुत्तं होति. तत्थ पुरिसदम्माति अदन्ता दमेतुं युत्ता तिरच्छानपुरिसापि मनुस्सपुरिसापि अमनुस्सपुरिसापि. तथा हि भगवता तिरच्छानपुरिसापि अपलालो नागराजा, चूळोदरो, महोदरो, अग्गिसिखो, धूमसिखो, अरवाळो नागराजा, धनपालको हत्थीति एवमादयो दमिता निब्बिसा कता सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठापिता, मनुस्सपुरिसापि सच्चकनिगण्ठपुत्तअम्बट्ठमाणवपोक्खरसाति सोणदन्तकूटदन्तादयो, अमनुस्सपुरिसापि आळवकसूचिलोमखरलोमयक्खसक्कदेवराजादयो ¶ दमिता विनीता विचित्रेहि विनयनूपायेहि. ‘‘अहं खो, केसि, पुरिसदम्मे सण्हेनपि विनेमि, फरुसेनपि विनेमि, सण्हफरुसेनपि विनेमी’’ति (अ. नि. ४.११) इदञ्चेत्थ सुत्तं वित्थारेतब्बं.
अपिच भगवा विसुद्धसीलादीनं पठमज्झानादीनि सोतापन्नादीनञ्च उत्तरि मग्गपटिपदं आचिक्खन्तो दन्तेपि दमेतियेव.
अथ ¶ वा अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथीति एकमेविदं अत्थपदं. भगवा हि तथा पुरिसदम्मे सारेति, यथा एकपल्लङ्केनेव निसिन्ना अट्ठ दिसा असज्जमाना धावन्ति. तस्मा अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथीति वुच्चति. ‘‘हत्थिदमकेन, भिक्खवे, हत्थिदम्मो सारितो एकंयेव दिसं धावती’’ति इदञ्चेत्थ सुत्तं (म. नि. ३.३१२) वित्थारेतब्बं.
१४०. दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि यथारहं अनुसासतीति सत्था. अपिच सत्था वियाति सत्था, भगवा सत्थवाहो. यथा सत्थवाहो सत्थे कन्तारं तारेति चोरकन्तारं तारेति वाळकन्तारं तारेति दुब्भिक्खकन्तारं तारेति निरुदककन्तारं तारेति उत्तारेति नित्तारेति पतारेति खेमन्तभूमिं सम्पापेति, एवमेव भगवा सत्था सत्थवाहो सत्ते कन्तारं तारेति, जातिकन्तारं तारेतीतिआदिना निद्देसनयेनपेत्थ अत्थो वेदितब्बो. देवमनुस्सानन्ति देवानञ्च मनुस्सानञ्च. उक्कट्ठपरिच्छेदवसेन, भब्बपुग्गलपरिच्छेदवसेन चेतं वुत्तं. भगवा पन तिरच्छानगतानम्पि अनुसासनिप्पदानेन सत्थायेव. तेपि हि भगवतो धम्मस्सवनेन उपनिस्सयसम्पत्तिं पत्वा ताय एव उपनिस्सयसम्पत्तिया दुतिये वा ततिये वा अत्तभावे मग्गफलभागिनो होन्ति. मण्डूकदेवपुत्तादयो चेत्थ निदस्सनं.
भगवति किर गग्गराय पोक्खरणिया तीरे चम्पानगरवासीनं धम्मं देसियमाने एको मण्डूको भगवतो सरे निमित्तं अग्गहेसि, तं एको वच्छपालको दण्डं ओलुब्भ तिट्ठन्तो सीसे सन्निरुम्भित्वा अट्ठासि. सो तावदेव कालङ्कत्वा तावतिंसभवने द्वादसयोजनिके कनकविमाने निब्बत्ति. सुत्तप्पबुद्धो विय च तत्थ अच्छरासङ्घपरिवुतं अत्तानं दिस्वा ‘‘अरे अहम्पि नाम इध निब्बत्तो, किं नु खो कम्ममकासि’’न्ति आवज्जेन्तो न अञ्ञं किञ्चि अद्दस ¶ अञ्ञत्र भगवतो सरे निमित्तग्गाहा. सो तावदेव सह विमानेन आगन्त्वा भगवतो पादे सिरसा वन्दि. भगवा जानन्तोव पुच्छि –
‘‘को मे वन्दति पादानि, इद्धिया यससा जलं;
अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’ति.
मण्डूकोहं ¶ पुरे आसिं, उदके वारिगोचरो;
तव धम्मं सुणन्तस्स, अवधि वच्छपालकोति.
भगवा तस्स धम्मं देसेसि. चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. देवपुत्तोपि सोतापत्तिफले पतिट्ठाय सितं कत्वा पक्कमीति.
१४१. यं पन किञ्चि अत्थि ञेय्यं नाम, सब्बस्सेव बुद्धत्ता विमोक्खन्तिकञ्ञाणवसेन बुद्धो. यस्मा वा चत्तारि सच्चानि अत्तनापि बुज्झि, अञ्ञेपि सत्ते बोधेसि, तस्मा एवमादीहिपि कारणेहि बुद्धो. इमस्स च पनत्थस्स विञ्ञापनत्थं ‘‘बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो. बोधेता पजायाति बुद्धो’’ति एवं पवत्तो सब्बोपि निद्देसनयो (महानि. १९२) पटिसम्भिदानयो (पटि. म. १.१६२) वा वित्थारेतब्बो.
१४२. भगवाति इदं पनस्स गुणविसिट्ठसब्बसत्तुत्तमगरुगारवाधिवचनं. तेनाहु पोराणा –
‘‘भगवाति वचनं सेट्ठं, भगवाति वचनमुत्तमं;
गरुगारवयुत्तो सो, भगवा तेन वुच्चती’’ति.
चतुब्बिधं वा नामं आवत्थिकं लिङ्गिकं नेमित्तिकं अधिच्चसमुप्पन्नन्ति. अधिच्चसमुप्पन्नं नाम लोकियवोहारेन यदिच्छकन्ति वुत्तं होति. तत्थ वच्छो दम्मो बलीबद्दोति एवमादि आवत्थिकं. दण्डी छत्ती सिखी करीति एवमादि लिङ्गिकं. तेविज्जो छळभिञ्ञोति एवमादि नेमित्तिकं. सिरिवड्ढको धनवड्ढकोति एवमादि वचनत्थं अनपेक्खित्वा पवत्तं अधिच्चसमुप्पन्नं. इदं ¶ पन भगवाति नामं नेमित्तिकं, न महामायाय, न सुद्धोदनमहाराजेन, न असीतिया ञातिसहस्सेहि कतं, न सक्कसन्तुसितादीहि देवताविसेसेहि. वुत्तम्पि चेतं धम्मसेनापतिना ‘‘भगवाति नेतं नामं मातरा कतं…पे… विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पटिलाभा सच्छिका पञ्ञत्ति यदिदं भगवा’’ति (महानि. ८४).
१४३. यंगुणनेमित्तिकञ्चेतं नामं, तेसं गुणानं पकासनत्थं इमं गाथं वदन्ति –
‘‘भगी ¶ भजी भागि विभत्तवा इति,
अकासि भग्गन्ति गरूति भाग्यवा;
बहूहि ञायेहि सुभावितत्तनो,
भवन्तगो सो भगवाति वुच्चती’’ति. –
निद्देसे (महानि. ८४) वुत्तनयेनेव चेत्थ तेसं तेसं पदानं अत्थो दट्ठब्बो.
भाग्यवा भग्गवा युत्तो, भगेहि च विभत्तवा;
भत्तवा वन्तगमनो, भवेसु भगवा ततोति.
तत्थ वण्णागमो वण्णविपरिययोतिआदिकं निरुत्तिलक्खणं गहेत्वा सद्दनयेन वा पिसोदरादिपक्खेपलक्खणं गहेत्वा यस्मा लोकियलोकुत्तरसुखाभिनिब्बत्तकं दानसीलादिपारप्पत्तं भाग्यमस्स अत्थि, तस्मा भाग्यवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चतीति ञातब्बं.
यस्मा पन अहिरिकानोत्तप्पकोधूपनाहमक्खपळासइस्सामच्छरियमायासाठेय्यथम्भसारम्भमानातिमानमदपमादतण्हाअविज्जा- तिविधाकुसलमूलदुच्चरितसंकिलेसमलविसमसञ्ञावितक्कपपञ्चचतुब्बिधविपरियेस- आसवगन्थओघयोगअगतितण्हुप्पादुपादानपञ्चचेतोखीलविनिबन्धनीवरणाभिनन्दना- छविवादमूलतण्हाकायसत्तानुसयअट्ठमिच्छत्तनवतण्हामूलकदसाकुसलकम्मपथद्वासट्ठिदिट्ठिगत- अट्ठसततण्हाविचरितप्पभेदसब्बदरथपरिळाहकिलेससतसहस्सानि ¶ , सङ्खेपतो वा पञ्च किलेसखन्धअभिसङ्खारदेवपुत्तमच्चुमारे अभञ्जि. तस्मा भग्गत्ता एतेसं परिस्सयानं भग्गवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चति. आह चेत्थ –
‘‘भग्गरागो भग्गदोसो, भग्गमोहो अनासवो;
भग्गास्स पापका धम्मा, भगवा तेन वुच्चती’’ति.
भाग्यवताय चस्स सतपुञ्ञलक्खणधरस्स रूपकायसम्पत्ति दीपिता होति. भग्गदोसताय धम्मकायसम्पत्ति. तथा लोकियसरिक्खकानं बहुमतभावो, गहट्ठपब्बजितेहि अभिगमनीयता, अभिगतानञ्च नेसं कायचित्तदुक्खापनयने ¶ पटिबलभावो, आमिसदानधम्मदानेहि उपकारिता, लोकियलोकुत्तरसुखेहि च संयोजनसमत्थता दीपिता होति.
यस्मा च लोके इस्सरियधम्मयससिरिकामपयत्तेसु छसु धम्मेसु भगसद्दो पवत्तति, परमञ्चस्स सकचित्ते इस्सरियं, अणिमालङ्घिमादिकं वा लोकियसम्मतं सब्बाकारपरिपूरं अत्थि. तथा लोकुत्तरो धम्मो. लोकत्तयब्यापको यथाभुच्चगुणाधिगतो अतिविय परिसुद्धो यसो. रूपकायदस्सनब्यावटजननयनप्पसादजननसमत्था सब्बाकारपरिपूरा सब्बङ्गपच्चङ्गसिरी. यं यं एतेन इच्छितं पत्थितं अत्तहितं परहितं वा, तस्स तस्स तथेव अभिनिप्फन्नत्ता इच्छितत्थनिब्बत्तिसञ्ञितो कामो. सब्बलोकगरुभावप्पत्तिहेतुभूतो सम्मावायामसङ्खातो पयत्तो च अत्थि. तस्मा इमेहि भगेहि युत्तत्तापि भगा अस्स सन्तीति इमिना अत्थेन भगवाति वुच्चति.
यस्मा पन कुसलादीहि भेदेहि सब्बधम्मे, खन्धायतनधातुसच्चइन्द्रियपटिच्चसमुप्पादादीहि वा कुसलादिधम्मे, पीळनसङ्खतसन्तापविपरिणामट्ठेन वा दुक्खं अरियसच्चं, आयूहननिदानसंयोगपलिबोधट्ठेन समुदयं, निस्सरणविवेकासङ्खतअमतट्ठेन निरोधं, निय्यानिकहेतुदस्सनाधिपतेय्यट्ठेन मग्गं विभत्तवा, विभजित्वा विवरित्वा देसितवाति वुत्तं होति. तस्मा विभत्तवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चति.
यस्मा च एस दिब्बब्रह्मअरियविहारे कायचित्तउपधिविवेके सुञ्ञतप्पणिहितानिमित्तविमोक्खे अञ्ञे च लोकियलोकुत्तरे उत्तरिमनुस्सधम्मे भजि सेवि बहुलं अकासि, तस्मा भत्तवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चति.
यस्मा ¶ पन तीसु भवेसु तण्हासङ्खातं गमनं अनेन वन्तं, तस्मा भवेसु वन्तगमनोति वत्तब्बे भवसद्दतो भकारं गमनसद्दतो गकारं वन्तसद्दतो वकारञ्च दीघं कत्वा आदाय भगवाति वुच्चति यथा लोके मेहनस्स खस्स मालाति वत्तब्बे मेखलाति.
१४५. तस्सेवं इमिना च इमिना च कारणेन सो भगवा अरहं…पे… इमिना च इमिना च कारणेन भगवाति बुद्धगुणे अनुस्सरतो नेव तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोसपरियुट्ठितं, न मोहपरियुट्ठितं ¶ चित्तं होति. उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति तथागतमारब्भ (अ. नि. ६.१०). इच्चस्स एवं रागादिपरियुट्ठानाभावेन विक्खम्भितनीवरणस्स कम्मट्ठानाभिमुखताय उजुगतचित्तस्स बुद्धगुणपोणा वितक्कविचारा पवत्तन्ति. बुद्धगुणे अनुवितक्कयतो अनुविचारयतो पीति उप्पज्जति. पीतिमनस्स पीतिपदट्ठानाय पस्सद्धिया कायचित्तदरथा पटिप्पस्सम्भन्ति. पस्सद्धदरथस्स कायिकम्पि चेतसिकम्पि सुखं उप्पज्जति. सुखिनो बुद्धगुणारम्मणं हुत्वा चित्तं समाधियतीति अनुक्कमेन एकक्खणे झानङ्गानि उप्पज्जन्ति. बुद्धगुणानं पन गम्भीरताय नानप्पकारगुणानुस्सरणाधिमुत्तताय वा अप्पनं अप्पत्वा उपचारप्पत्तमेव झानं होति. तदेतं बुद्धगुणानुस्सरणवसेन उप्पन्नत्ता बुद्धानुस्सतिच्चेव सङ्खं गच्छति.
इमञ्च पन बुद्धानुस्सतिं अनुयुत्तो भिक्खु सत्थरि सगारवो होति सप्पतिस्सो, सद्धावेपुल्लं सतिवेपुल्लं पञ्ञावेपुल्लं पुञ्ञवेपुल्लञ्च अधिगच्छति, पीतिपामोज्जबहुलो होति, भयभेरवसहो दुक्खाधिवासनसमत्थो, सत्थारा संवाससञ्ञं पटिलभति. बुद्धगुणानुस्सतिया अज्झावुत्थञ्चस्स सरीरम्पि चेतियघरमिव पूजारहं होति. बुद्धभूमियं चित्तं नमति. वीतिक्कमितब्बवत्थुसमायोगे चस्स सम्मुखा सत्थारं पस्सतो विय हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठाति. उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो पन सुगतिपरायनो होति.
तस्मा हवे अप्पमादं, कयिराथ सुमेधसो;
एवं महानुभावाय, बुद्धानुस्सतिया सदाति.
इदं ताव बुद्धानुस्सतियं वित्थारकथामुखं.
२. धम्मानुस्सतिकथा
१४६. धम्मानुस्सतिं ¶ भावेतुकामेनापि रहोगतेन पटिसल्लीनेन ‘‘स्वाक्खातो भगवता धम्मो सन्दिट्ठिको अकालिको एहिपस्सिको ओपनेय्यिको पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूही’’ति (अ. नि. ६.१०) एवं परियत्तिधम्मस्स चेव नवविधस्स च लोकुत्तरधम्मस्स गुणा अनुस्सरितब्बा.
१४७. स्वाक्खातोति इमस्मिं हि पदे परियत्तिधम्मोपि सङ्गहं गच्छति, इतरेसु लोकुत्तरधम्मोव. तत्थ परियत्तिधम्मो ताव स्वाक्खातो आदिमज्झपरियोसानकल्याणत्ता ¶ सात्थसब्यञ्जनकेवलपरिपुण्णपरिसुद्धब्रह्मचरियप्पकासनत्ता च. यञ्हि भगवा एकगाथम्पि देसेति, सा समन्तभद्दकत्ता धम्मस्स पठमपादेन आदिकल्याणा, दुतियततियपादेहि मज्झेकल्याणा, पच्छिमपादेन परियोसानकल्याणा. एकानुसन्धिकं सुत्तं निदानेन आदिकल्याणं, निगमनेन परियोसानकल्याणं, सेसेन मज्झेकल्याणं. नानानुसन्धिकं सुत्तं पठमानुसन्धिना आदिकल्याणं, पच्छिमेन परियोसानकल्याणं, सेसेहि मज्झेकल्याणं. अपिच सनिदानसउप्पत्तिकत्ता आदिकल्याणं, वेनेय्यानं अनुरूपतो अत्थस्स अविपरीतताय च हेतुदाहरणयुत्ततो च मज्झेकल्याणं, सोतूनं सद्धापटिलाभजननेन निगमनेन च परियोसानकल्याणं.
सकलोपि सासनधम्मो अत्तनो अत्थभूतेन सीलेन आदिकल्याणो, समथविपस्सनामग्गफलेहि मज्झेकल्याणो, निब्बानेन परियोसानकल्याणो. सीलसमाधीहि वा आदिकल्याणो, विपस्सनामग्गेहि मज्झेकल्याणो, फलनिब्बानेहि परियोसानकल्याणो. बुद्धसुबोधिताय वा आदिकल्याणो, धम्मसुधम्मताय मज्झेकल्याणो, सङ्घसुप्पटिप्पत्तिया परियोसानकल्याणो. तं सुत्वा तथत्थाय पटिपन्नेन अधिगन्तब्बाय अभिसम्बोधिया वा आदिकल्याणो, पच्चेकबोधिया मज्झेकल्याणो, सावकबोधिया परियोसानकल्याणो.
सुय्यमानो चेस नीवरणविक्खम्भनतो सवनेनपि कल्याणमेव आवहतीति आदिकल्याणो, पटिपज्जियमानो समथविपस्सनासुखावहनतो पटिपत्तियापि कल्याणं आवहतीति मज्झेकल्याणो, तथापटिपन्नो च पटिपत्तिफले निट्ठिते तादिभावावहनतो पटिपत्तिफलेनपि ¶ कल्याणं आवहतीति परियोसानकल्याणोति एवं आदिमज्झपरियोसानकल्याणत्ता स्वाक्खातो.
यं पनेस भगवा धम्मं देसेन्तो सासनब्रह्मचरियं मग्गब्रह्मचरियञ्च पकासेति नानानयेहि दीपेति, तं यथानुरूपं अत्थसम्पत्तिया सात्थं, ब्यञ्जनसम्पत्तिया सब्यञ्जनं. सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिअत्थपदसमायोगतो सात्थं, अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देससम्पत्तिया सब्यञ्जनं. अत्थगम्भीरतापटिवेधगम्भीरताहि सात्थं, धम्मगम्भीरतादेसनागम्भीरताहि ¶ सब्यञ्जनं. अत्थपटिभानपटिसम्भिदाविसयतो सात्थं, धम्मनिरुत्तिपटिसम्भिदाविसयतो सब्यञ्जनं. पण्डितवेदनीयतो परिक्खकजनप्पसादकन्ति सात्थं, सद्धेय्यतो लोकियजनप्पसादकन्ति सब्यञ्जनं. गम्भीराधिप्पायतो सात्थं, उत्तानपदतो सब्यञ्जनं. उपनेतब्बस्स अभावतो सकलपरिपुण्णभावेन केवलपरिपुण्णं. अपनेतब्बस्स अभावतो निद्दोसभावेन परिसुद्धं.
अपिच पटिपत्तिया अधिगमब्यत्तितो सात्थं, परियत्तिया आगमब्यत्तितो सब्यञ्जनं, सीलादिपञ्चधम्मक्खन्धयुत्ततो केवलपरिपुण्णं, निरुपक्किलेसतो नित्तरणत्थाय पवत्तितो लोकामिसनिरपेक्खतो च परिसुद्धन्ति एवं सात्थसब्यञ्जनकेवलपरिपुण्णपरिसुद्धब्रह्मचरियप्पकासनतो स्वाक्खातो.
अत्थविपल्लासाभावतो वा सुट्ठु अक्खातोति स्वाक्खातो. यथा हि अञ्ञतित्थियानं धम्मस्स अत्थो विपल्लासमापज्जति, अन्तरायिकाति वुत्तधम्मानं अन्तरायिकत्ताभावतो, निय्यानिकाति वुत्तधम्मानं निय्यानिकत्ताभावतो. तेन ते दुरक्खातधम्मायेव होन्ति, न तथा भगवतो धम्मस्स अत्थो विपल्लासमापज्जति. इमे धम्मा अन्तरायिका, इमे धम्मा निय्यानिकाति एवं वुत्तधम्मानं तथाभावानतिक्कमनतोति. एवं ताव परियत्तिधम्मो स्वाक्खातो.
लोकुत्तरधम्मो पन निब्बानानुरूपाय पटिपत्तिया पटिपदानुरूपस्स च निब्बानस्स अक्खातत्ता स्वाक्खातो. यथाह – ‘‘सुपञ्ञत्ता खो पन तेन भगवता सावकानं निब्बानगामिनी पटिपदा संसन्दति निब्बानञ्च पटिपदा च. सेय्यथापि नाम गङ्गोदकं यमुनोदकेन संसन्दति समेति, एवमेव सुपञ्ञत्ता (दी. नि. २.२९६) तेन भगवता सावकानं ¶ निब्बानगामिनी पटिपदा संसन्दति निब्बानञ्च पटिपदा चा’’ति. अरियमग्गो चेत्थ अन्तद्वयं अनुपगम्म मज्झिमा पटिपदाभूतोव ‘‘मज्झिमा पटिपदा’’ति अक्खातत्ता स्वाक्खातो. सामञ्ञफलानि पटिपस्सद्धकिलेसानेव ‘‘पटिपस्सद्धकिलेसानी’’ति अक्खातत्ता स्वाक्खातानि. निब्बानं सस्सतामतताणलेणादिसभावमेव सस्सतादिसभाववसेन अक्खातत्ता स्वाक्खातन्ति एवं लोकुत्तरधम्मोपि स्वाक्खातो.
१४८. सन्दिट्ठिकोति ¶ एत्थ पन अरियमग्गो ताव अत्तनो सन्ताने रागादीनं अभावं करोन्तेन अरियपुग्गलेन सामं दट्ठब्बोति सन्दिट्ठिको. यथाह –‘‘रत्तो खो, ब्राह्मण, रागेन अभिभूतो परियादिण्णचित्तो अत्तब्याबाधायपि चेतेति, परब्याबाधायपि चेतेति, उभयब्याबाधायपि चेतेति. चेतसिकं दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति. रागे पहीने नेव अत्तब्याबाधाय चेतेति, न परब्याबाधाय चेतेति, न उभयब्याबाधाय चेतेति, न चेतसिकं दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति. एवम्पि खो, ब्राह्मण, सन्दिट्ठिको धम्मो होती’’ति(अ. नि. ३.५४). अपिच नवविधोपि लोकुत्तरधम्मो येन येन अधिगतो होति, तेन तेन परसद्धाय गन्तब्बतं हित्वा पच्चवेक्खणञाणेन सयं दट्ठब्बोति सन्दिट्ठिको. अथ वा पसत्था दिट्ठि सन्दिट्ठि, सन्दिट्ठिया जयतीति सन्दिट्ठिको. तथा हेत्थ अरियमग्गो सम्पयुत्ताय, अरियफलं कारणभूताय, निब्बानं विसयिभूताय सन्दिट्ठिया किलेसे जयति. तस्मा यथा रथेन जयतीति रथिको, एवं नवविधोपि लोकुत्तरधम्मो सन्दिट्ठिया जयतीति सन्दिट्ठिको.
अथ वा दिट्ठन्ति दस्सनं वुच्चति. दिट्ठमेव सन्दिट्ठं, दस्सनन्ति अत्थो. सन्दिट्ठं अरहतीति सन्दिट्ठिको. लोकुत्तरधम्मो हि भावनाभिसमयवसेन सच्छिकिरियाभिसमयवसेन च दिस्समानोयेव वट्टभयं निवत्तेति. तस्मा यथा वत्थं अरहतीति वत्थिको, एवं सन्दिट्ठं अरहतीति सन्दिट्ठिको.
१४९. अत्तनो फलदानं सन्धाय नास्स कालोति अकालो. अकालोयेव अकालिको. न पञ्चाहसत्ताहादिभेदं कालं खेपेत्वा फलं देति, अत्तनो पन पवत्तिसमनन्तरमेव फलदोति वुत्तं होति. अथ वा अत्तनो फलदाने पकट्ठो कालो पत्तो अस्साति कालिको. को सो? लोकियो ¶ कुसलधम्मो. अयं पन समनन्तरफलत्ता न कालिकोति अकालिको. इदं मग्गमेव सन्धाय वुत्तं.
१५०. ‘‘एहि पस्स इमं धम्म’’न्ति एवं पवत्तं एहिपस्सविधिं अरहतीति एहिपस्सिको. कस्मा पनेस तं विधिं अरहतीति? विज्जमानत्ता परिसुद्धत्ता च ¶ . रित्तमुट्ठियं हि हिरञ्ञं वा सुवण्णं वा अत्थीति वत्वापि ‘‘एहि पस्स इम’’न्ति न सक्का वत्तुं. कस्मा? अविज्जमानत्ता. विज्जमानम्पि च गूथं वा मुत्तं वा मनुञ्ञभावप्पकासनेन चित्तसम्पहंसनत्थं ‘‘एहि पस्स इम’’न्ति न सक्का वत्तुं. अपिच खो पन तिणेहि वा पण्णेहि वा पटिच्छादेतब्बमेव होति. कस्मा? अपरिसुद्धत्ता. अयं पन नवविधोपि लोकुत्तरधम्मो सभावतोव विज्जमानो विगतवलाहके आकासे सम्पुण्णचन्दमण्डलं विय पण्डुकम्बले निक्खित्तजातिमणि विय च परिसुद्धो. तस्मा विज्जमानत्ता परिसुद्धत्ता च एहिपस्सविधिं अरहतीति एहिपस्सिको.
१५१. उपनेतब्बोति ओपनेय्यिको. अयं पनेत्थ विनिच्छयो, उपनयनं उपनयो, आदित्तं चेलं वा सीसं वा अज्झुपेक्खित्वापि भावनावसेन अत्तनो चित्ते उपनयनं अरहतीति ओपनयिको. ओपनयिकोव ओपनेय्यिको. इदं सङ्खते लोकुत्तरधम्मे युज्जति. असङ्खते पन अत्तनो चित्तेन उपनयनं अरहतीति ओपनेय्यिको. सच्छिकिरियावसेन अल्लीयनं अरहतीति अत्थो.
अथ वा निब्बानं उपनेतीति अरियमग्गो उपनेय्यो. सच्छिकातब्बतं उपनेतब्बोति फलनिब्बानधम्मो उपनेय्यो. उपनेय्यो एव ओपनेय्यिको.
१५२. पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहीति सब्बेहिपि उग्घटितञ्ञूआदीहि विञ्ञूहि अत्तनि अत्तनि वेदितब्बो ‘‘भावितो मे मग्गो, अधिगतं फलं, सच्छिकतो निरोधो’’ति. न हि उपज्झायेन भावितेन मग्गेन सद्धिविहारिकस्स किलेसा पहीयन्ति, न सो तस्स फलसमापत्तिया फासुविहरति, न तेन सच्छिकतं निब्बानं सच्छिकरोति. तस्मा न एस परस्स सीसे आभरणं विय दट्ठब्बो, अत्तनो पन चित्तेयेव दट्ठब्बो, अनुभवितब्बो विञ्ञूहीति वुत्तं होति. बालानं पन अविसयो चेस.
अपिच ¶ ¶ स्वाक्खातो अयं धम्मो. कस्मा? सन्दिट्ठिकत्ता. सन्दिट्ठिको, अकालिकत्ता. अकालिको, एहिपस्सिकत्ता. यो च एहिपस्सिको, सो नाम ओपनेय्यिको होतीति.
१५३. तस्सेवं स्वाक्खाततादिभेदे धम्मगुणे अनुस्सरतो नेव तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति. न दोस…पे… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति. उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति धम्मं आरब्भाति (अ. नि. ६.१०) पुरिमनयेनेव विक्खम्भितनीवरणस्स एकक्खणे झानङ्गानि उप्पज्जन्ति. धम्मगुणानं पन गम्भीरताय नानप्पकारगुणानुस्सरणाधिमुत्तताय वा अप्पनं अप्पत्वा उपचारप्पत्तमेव झानं होति. तदेतं धम्मगुणानुस्सरणवसेन उप्पन्नत्ता धम्मानुस्सतिच्चेव सङ्खं गच्छति.
इमञ्च पन धम्मानुस्सतिं अनुयुत्तो भिक्खु एवं ओपनेय्यिकस्स धम्मस्स देसेतारं इमिनापङ्गेन समन्नागतं सत्थारं नेव अतीतंसे समनुपस्सामि, न पनेतरहि अञ्ञत्र तेन भगवताति एवं धम्मगुणदस्सनेनेव सत्थरि सगारवो होति सप्पतिस्सो. धम्मे गरुचित्तीकारो सद्धादिवेपुल्लं अधिगच्छति, पीतिपामोज्जबहुलो होति, भयभेरवसहो, दुक्खाधिवासनसमत्थो, धम्मेन संवाससञ्ञं पटिलभति, धम्मगुणानुस्सतिया अज्झावुत्थञ्चस्स सरीरम्पि चेतियघरमिव पूजारहं होति, अनुत्तरधम्माधिगमाय चित्तं नमति, वीतिक्कमितब्बवत्थुसमायोगे चस्स धम्मसुधम्मतं समनुस्सरतो हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठाति. उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो पन सुगतिपरायनो होति.
तस्मा हवे अप्पमादं, कयिराथ सुमेधसो;
एवं महानुभावाय, धम्मानुस्सतिया सदाति.
इदं धम्मानुस्सतियं वित्थारकथामुखं.
३. सङ्घानुस्सतिकथा
१५४. सङ्घानुस्सतिं भावेतुकामेनापि रहोगतेन पटिसल्लीनेन ‘‘सुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो, उजुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो, ञायप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो, सामीचिप्पटिपन्नो ¶ भगवतो सावकसङ्घो, यदिदं चत्तारि पुरिसयुगानि अट्ठ पुरिसपुग्गला ¶ , एस भगवतो सावकसङ्घो आहुनेय्यो, पाहुनेय्यो, दक्खिणेय्यो, अञ्जलिकरणीयो, अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्सा’’ति (अ. नि. ६.१०) एवं अरियसङ्घगुणा अनुस्सरितब्बा.
१५५. तत्थ सुप्पटिपन्नोति सुट्ठु पटिपन्नो, सम्मापटिपदं अनिवत्तिपटिपदं अनुलोमपटिपदं अपच्चनीकपटिपदं धम्मानुधम्मपटिपदं पटिपन्नोति वुत्तं होति. भगवतो ओवादानुसासनिं सक्कच्चं सुणन्तीति सावका. सावकानं सङ्घो सावकसङ्घो, सीलदिट्ठिसामञ्ञताय सङ्घातभावमापन्नो सावकसमूहोति अत्थो. यस्मा पन सा सम्मापटिपदा उजु अवङ्का अकुटिला अजिम्हा, अरियो च ञायोतिपि वुच्चति, अनुच्छविकत्ता च सामीचीतिपि सङ्खं गता. तस्मा तम्पटिपन्नो अरियसङ्घो उजुप्पटिपन्नो ञायप्पटिपन्नो सामीचिप्पटिपन्नोतिपि वुत्तो.
एत्थ च ये मग्गट्ठा, ते सम्मापटिपत्तिसमङ्गिताय सुप्पटिपन्ना. ये फलट्ठा, ते सम्मापटिपदाय अधिगन्तब्बस्स अधिगतत्ता अतीतं पटिपदं सन्धाय सुप्पटिपन्नाति वेदितब्बा.
अपिच स्वाक्खाते धम्मविनये यथानुसिट्ठं पटिपन्नत्तापि अपण्णकपटिपदं पटिपन्नत्तापि सुप्पटिपन्नो.
मज्झिमाय पटिपदाय अन्तद्वयमनुपगम्म पटिपन्नत्ता कायवचीमनोवङ्ककुटिलजिम्हदोसप्पहानाय पटिपन्नत्ता च उजुप्पटिपन्नत्ता च उजुप्पटिपन्नो.
ञायो वुच्चति निब्बानं. तदत्थाय पटिपन्नत्ता ञायप्पटिपन्नो.
यथा पटिपन्ना सामीचिप्पटिपन्नारहा होन्ति, तथा पटिपन्नत्ता सामीचिप्पटिपन्नो.
१५६. यदिदन्ति यानि इमानि. चत्तारि पुरिसयुगानीति युगळवसेन पठममग्गट्ठो फलट्ठोति इदमेकं युगळन्ति एवं चत्तारि पुरिसयुगळानि होन्ति. अट्ठ पुरिसपुग्गलाति पुरिसपुग्गलवसेन एको पठममग्गट्ठो एको फलट्ठोति इमिना नयेन अट्ठेव पुरिसपुग्गला होन्ति ¶ . एत्थ च पुरिसोति वा पुग्गलोति वा एकत्थानि एतानि पदानि. वेनेय्यवसेन पनेतं वुत्तं. एस भगवतो सावकसङ्घोति यानिमानि युगवसेन ¶ चत्तारि पुरिसयुगानि, पाटिएक्कतो अट्ठ पुरिसपुग्गला, एस भगवतो सावकसङ्घो, आहुनेय्योतिआदीसु आनेत्वा हुनितब्बन्ति आहुनं, दूरतोपि आनेत्वा सीलवन्तेसु दातब्बन्ति अत्थो. चतुन्नं पच्चयानमेतमधिवचनं. तं आहुनं पटिग्गहेतुं युत्तो तस्स महप्फलकरणतोति आहुनेय्यो. अथ वा दूरतोपि आगन्त्वा सब्बसापतेय्यम्पि एत्थ हुनितब्बन्ति आहवनीयो. सक्कादीनम्पि वा आहवनं अरहतीति आहवनीयो. यो चायं ब्राह्मणानं आहवनीयो नाम अग्गि, यत्थ हुतं महप्फलन्ति तेसं लद्धि. सचे हुतस्स महप्फलताय आहवनीयो, सङ्घोव आहवनीयो. सङ्घे हुतञ्हि महप्फलं होति. यथाह –
‘‘यो च वस्ससतं जन्तु, अग्गिं परिचरे वने;
एकञ्च भावितत्तानं, मुहुत्तमपि पूजये;
सायेव पूजना सेय्यो, यञ्चे वस्ससतं हुत’’न्ति. (ध. प. १०७);
तदेतं निकायन्तरे आहवनीयोति पदं इध आहुनेय्योति इमिना पदेन अत्थतो एकं. ब्यञ्जनतो पनेत्थ किञ्चिमत्तमेव नानं. इति आहुनेय्यो.
पाहुनेय्योति एत्थ पन पाहुनं वुच्चति दिसाविदिसतो आगतानं पियमनापानं ञातिमित्तानमत्थाय सक्कारेन पटियत्तं आगन्तुकदानं. तम्पि ठपेत्वा ते तथारूपे पाहुनके सङ्घस्सेव दातुं युत्तं, सङ्घोव तं पटिग्गहेतुं युत्तो. सङ्घसदिसो हि पाहुनको नत्थि. तथा हेस एकबुद्धन्तरे च दिस्सति, अब्बोकिण्णञ्च पियमनापत्तकरेहि धम्मेहि समन्नागतोति. एवं पाहुनमस्स दातुं युत्तं पाहुनञ्च पटिग्गहेतुं युत्तोति पाहुनेय्यो. येसं पन पाहवनीयोति पाळि, तेसं यस्मा सङ्घो पुब्बकारमरहति, तस्मा सब्बपठमं आनेत्वा एत्थ हुनितब्बन्ति पाहवनीयो. सब्बप्पकारेन वा आहवनमरहतीति पाहवनीयो. स्वायमिध तेनेव अत्थेन पाहुनेय्योति वुच्चति.
दक्खिणाति पन परलोकं सद्दहित्वा दातब्बदानं वुच्चति. तं दक्खिणं अरहति, दक्खिणाय वा हितो यस्मा नं महप्फलकरणताय विसोधेतीति दक्खिणेय्यो.
उभो ¶ ¶ हत्थे सिरस्मिं पतिट्ठपेत्वा सब्बलोकेन कयिरमानं अञ्जलिकम्मं अरहतीति अञ्जलिकरणीयो.
अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्साति सब्बलोकस्स असदिसं पुञ्ञविरूहनट्ठानं. यथा हि रञ्ञो वा अमच्चस्स वा सालीनं वा यवानं वा विरूहनट्ठानं रञ्ञो सालिक्खेत्तं रञ्ञो यवक्खेत्तन्ति वुच्चति, एवं सङ्घो सब्बलोकस्स पुञ्ञानं विरूहनट्ठानं. सङ्घं निस्साय हि लोकस्स नानप्पकारहितसुखसंवत्तनिकानि पुञ्ञानि विरूहन्ति. तस्मा सङ्घो अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्साति.
१५७. एवं सुप्पटिपन्नतादिभेदे सङ्घगुणे अनुस्सरतो नेव तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति. न दोस…पे… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति. उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति सङ्घं आरब्भाति (अ. नि. ६.१०) पुरिमनयेनेव विक्खम्भितनीवरणस्स एकक्खणे झानङ्गानि उप्पज्जन्ति. सङ्घगुणानं पन गम्भीरताय नानप्पकारगुणानुस्सरणाधिमुत्तताय वा अप्पनं अप्पत्वा उपचारप्पत्तमेव झानं होति. तदेतं सङ्घगुणानुस्सरणवसेन उप्पन्नत्ता सङ्घानुस्सतिच्चेव सङ्खं गच्छति.
इमञ्च पन सङ्घानुस्सतिं अनुयुत्तो भिक्खु सङ्घे सगारवो होति सप्पतिस्सो. सद्धादिवेपुल्लं अधिगच्छति, पीतिपामोज्जबहुलो होति, भयभेरवसहो, दुक्खाधिवासनसमत्थो, सङ्घेन संवाससञ्ञं पटिलभति. सङ्घगुणानुस्सतिया अज्झावुत्थञ्चस्स सरीरं सन्निपतितसङ्घमिव उपोसथागारं पूजारहं होति, सङ्घगुणाधिगमाय चित्तं नमति, वीतिक्कमितब्बवत्थुसमायोगे चस्स सम्मुखा सङ्घं पस्सतो विय हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठाति, उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो पन सुगतिपरायनो होति.
तस्मा हवे अप्पमादं, कयिराथ सुमेधसो;
एवं महानुभावाय, सङ्घानुस्सतिया सदाति.
इदं सङ्घानुस्सतियं वित्थारकथामुखं.
४. सीलानुस्सतिकथा
१५८. सीलानुस्सतिं ¶ ¶ भावेतुकामेन पन रहोगतेन पटिसल्लीनेन ‘‘अहो वत मे सीलानि अखण्डानि अच्छिद्दानि असबलानि अकम्मासानि भुजिस्सानि विञ्ञुप्पसत्थानि अपरामट्ठानि समाधिसंवत्तनिकानी’’ति (अ. नि. ६.१०) एवं अखण्डतादिगुणवसेन अत्तनो सीलानि अनुस्सरितब्बानि. तानि च गहट्ठेन गहट्ठसीलानि, पब्बजितेन पब्बजितसीलानि.
गहट्ठसीलानि वा होन्तु पब्बजितसीलानि वा, येसं आदिम्हि वा अन्ते वा एकम्पि न भिन्नं, तानि परियन्ते छिन्नसाटको विय न खण्डानीति अखण्डानि. येसं वेमज्झे एकम्पि न भिन्नं, तानि मज्झे विनिविद्धसाटको विय न छिद्दानीति अच्छिद्दानि. येसं पटिपाटिया द्वे वा तीणि वा न भिन्नानि, तानि पिट्ठिया वा कुच्छिया वा उट्ठितेन दीघवट्टादिसण्ठानेन विसभागवण्णेन काळरत्तादीनं अञ्ञतरसरीरवण्णा गावी विय न सबलानीति असबलानि. यानि अन्तरन्तरा न भिन्नानि, तानि विसभागबिन्दुविचित्रा गावी विय न कम्मासानीति अकम्मासानि. अविसेसेन वा सब्बानिपि सत्तविधेन मेथुनसंयोगेन कोधुपनाहादीहि च पापधम्मेहि अनुपहतत्ता अखण्डानि अच्छिद्दानि असबलानि अकम्मासानि. तानियेव तण्हादासब्यतो मोचेत्वा भुजिस्सभावकरणेन भुजिस्सानि. बुद्धादीहि विञ्ञूहि पसत्थत्ता विञ्ञुप्पसत्थानि. तण्हादिट्ठीहि अपरामट्ठताय केनचि वा अयं ते सीलेसु दोसोति एवं परामट्ठुं असक्कुणेय्यताय अपरामट्ठानि. उपचारसमाधिं अप्पनासमाधिं वा, अथ वा पन मग्गसमाधिं फलसमाधिञ्चापि संवत्तेन्तीति समाधिसंवत्तनिकानि.
१५९. एवं अखण्डतादिगुणवसेन अत्तनो सीलानि अनुस्सरतो नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति. न दोस…पे… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति. उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति, सीलं आरब्भाति पुरिमनयेनेव विक्खम्भितनीवरणस्स एकक्खणे झानङ्गानि उप्पज्जन्ति. सीलगुणानं पन गम्भीरताय नानप्पकारगुणानुस्सरणाधिमुत्तताय वा अप्पनं अप्पत्वा उपचारप्पत्तमेव झानं होति. तदेतं ¶ सीलगुणानुस्सरणवसेन उप्पन्नत्ता सीलानुस्सतिच्चेव सङ्खं गच्छति.
इमञ्च ¶ पन सीलानुस्सतिं अनुयुत्तो भिक्खु सिक्खाय सगारवो होति सभागवुत्ति, पटिसन्थारे अप्पमत्तो, अत्तानुवादादिभयविरहितो, अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी, सद्धादिवेपुल्लं अधिगच्छति, पीतिपामोज्जबहुलो होति. उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो पन सुगतिपरायनो होति.
तस्मा हवे अप्पमादं, कयिराथ सुमेधसो;
एवं महानुभावाय, सीलानुस्सतिया सदाति.
इदं सीलानुस्सतियं वित्थारकथामुखं.
५. चागानुस्सतिकथा
१६०. चागानुस्सतिं भावेतुकामेन पन पकतिया चागाधिमुत्तेन निच्चप्पवत्तदानसंविभागेन भवितब्बं. अथ वा पन भावनं आरभन्तेन इतो दानि पभुति सति पटिग्गाहके अन्तमसो एकालोपमत्तम्पि दानं अदत्वा न भुञ्जिस्सामीति समादानं कत्वा तंदिवसं गुणविसिट्ठेसु पटिग्गाहकेसु यथासत्ति यथाबलं दानं दत्वा तत्थ निमित्तं गण्हित्वा रहोगतेन पटिसल्लीनेन ‘‘लाभा वत मे सुलद्धं वत मे, योहं मच्छेरमलपरियुट्ठिताय पजाय विगतमलमच्छेरेन चेतसा विहरामि मुत्तचागो पयतपाणि वोस्सग्गरतो याचयोगो दानसंविभागरतो’’ति एवं विगतमलमच्छेरतादिगुणवसेन अत्तनो चागो अनुस्सरितब्बो.
तत्थ लाभा वत मेति मय्हं वत लाभा, ये इमे ‘‘आयुं खो पन दत्वा आयुस्स भागी होति दिब्बस्स वा मानुसस्स वा’’ इति (अ. नि. ५.३७) च, ‘‘ददं पियो होति भजन्ति नं बहू’’ इति (अ. नि. ५.३४) च, ‘‘ददमानो पियो होति, सतं धम्मं अनुक्कमं’’ इति (अ. नि. ५.३५) च एवमादीहि नयेहि भगवता दायकस्स लाभा संवण्णिता, ते मय्हं अवस्सं भागिनोति अधिप्पायो. सुलद्धं वत मेति यं मया इदं सासनं मनुस्सत्तं वा लद्धं, तं सुलद्धं वत मे. कस्मा ¶ ? योहं मच्छेरमलपरियुट्ठिताय पजाय…पे… दानसंविभागरतोति.
तत्थ ¶ मच्छेरमलपरियुट्ठितायाति मच्छेरमलेन अभिभूताय. पजायाति पजायनवसेन सत्ता वुच्चन्ति. तस्मा अत्तनो सम्पत्तीनं परसाधारणभावमसहनलक्खणेन चित्तस्स पभस्सरभावदूसकानं कण्हधम्मानं अञ्ञतरेन मच्छेरमलेन अभिभूतेसु सत्तेसूति अयमेत्थ अत्थो. विगतमलमच्छेरेनाति अञ्ञेसम्पि रागदोसादिमलानञ्चेव मच्छेरस्स च विगतत्ता विगतमलमच्छेरेन. चेतसा विहरामीति यथावुत्तप्पकारचित्तो हुत्वा वसामीति अत्थो. सुत्तेसु पन महानामसक्कस्स सोतापन्नस्स सतो निस्सयविहारं पुच्छतो निस्सयविहारवसेन देसितत्ता अगारं अज्झावसामीति वुत्तं. तत्थ अभिभवित्वा वसामीति अत्थो.
मुत्तचागोति विस्सट्ठचागो. पयतपाणीति परिसुद्धहत्थो. सक्कच्चं सहत्था देय्यधम्मं दातुं सदा धोतहत्थोयेवाति वुत्तं होति. वोस्सग्गरतोति वोस्सज्जनं वोस्सग्गो, परिच्चागोति अत्थो. तस्मिं वोस्सग्गे सतताभियोगवसेन रतोति वोस्सग्गरतो. याचयोगोति यं यं परे याचन्ति, तस्स तस्स दानतो याचनयोगोति अत्थो. याजयोगोतिपि पाठो. यजनसङ्खातेन याजेन युत्तोति अत्थो. दानसंविभागरतोति दाने च संविभागे च रतो. अहञ्हि दानञ्च देमि, अत्तना परिभुञ्जितब्बतोपि च संविभागं करोमि, एत्थेव चस्मि उभये रतोति एवं अनुस्सरतीति अत्थो.
१६१. तस्सेवं विगतमलमच्छेरतादिगुणवसेन अत्तनो चागं अनुस्सरतो नेव तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति. न दोस…पे… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति. उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति चागं आरब्भाति (अ. नि. ५.१०) पुरिमनयेनेव विक्खम्भितनीवरणस्स एकक्खणे झानङ्गानि उप्पज्जन्ति. चागगुणानं पन गम्भीरताय नानप्पकारचागगुणानुस्सरणाधिमुत्तताय वा अप्पनं अप्पत्वा उपचारप्पत्तमेव झानं होति. तदेतं चागगुणानुस्सरणवसेन उप्पन्नत्ता चागानुस्सतिच्चेव सङ्खं गच्छति.
इमञ्च ¶ पन चागानुस्सतिं अनुयुत्तो भिक्खु भिय्योसो मत्ताय चागाधिमुत्तो होति, अलोभज्झासयो, मेत्ताय अनुलोमकारी, विसारदो, पीतिपामोज्जबहुलो, उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो पन सुगतिपरायनो होति.
तस्मा ¶ हवे अप्पमादं, कयिराथ सुमेधसो;
एवं महानुभावाय, चागानुस्सतिया सदाति.
इदं चागानुस्सतियं वित्थारकथामुखं.
६. देवतानुस्सतिकथा
१६२. देवतानुस्सतिं भावेतुकामेन पन अरियमग्गवसेन समुदागतेहि सद्धादीहि गुणेहि समन्नागतेन भवितब्बं. ततो रहोगतेन पटिसल्लीनेन ‘‘सन्ति देवा चातुमहाराजिका, सन्ति देवा तावतिंसा, यामा, तुसिता, निम्मानरतिनो, परनिम्मितवसवत्तिनो, सन्ति देवा ब्रह्मकायिका, सन्ति देवा ततुत्तरि, यथारूपाय सद्धाय समन्नागता ता देवता इतो चुता तत्थ उपपन्ना, मय्हम्पि तथारूपा सद्धा संविज्जति. यथारूपेन सीलेन. यथारूपेन सुतेन. यथारूपेन चागेन. यथारूपाय पञ्ञाय समन्नागता ता देवता इतो चुता तत्थ उपपन्ना, मय्हम्पि तथारूपा पञ्ञा संविज्जती’’ति (अ. नि. ६.१०) एवं देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो सद्धादिगुणा अनुस्सरितब्बा.
सुत्ते पन यस्मिं महानाम समये अरियसावको अत्तनो च तासञ्च देवतानं सद्धञ्च सीलञ्च सुतञ्च चागञ्च पञ्ञञ्च अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होतीति वुत्तं. किञ्चापि वुत्तं, अथ खो तं सक्खिट्ठाने ठपेतब्बदेवतानं अत्तनो सद्धादीहि समानगुणदीपनत्थं वुत्तन्ति वेदितब्बं. अट्ठकथायञ्हि देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो गुणे अनुस्सरतीति दळ्हं कत्वा वुत्तं.
१६३. तस्मा पुब्बभागे देवतानं गुणे अनुस्सरित्वा अपरभागे अत्तनो संविज्जमाने सद्धादिगुणे अनुस्सरतो चस्स नेव तस्मिं समये ¶ रागपरियुट्ठितं चित्तं होति. न दोस…पे… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति, उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति देवता आरब्भाति (अ. नि. ६.१०) पुरिमनयेनेव विक्खम्भितनीवरणस्स एकक्खणे झानङ्गानि उप्पज्जन्ति. सद्धादिगुणानं पन गम्भीरताय नानप्पकारगुणानुस्सरणाधिमुत्तताय वा अप्पनं ¶ अप्पत्वा उपचारप्पत्तमेव झानं होति. तदेतं देवतानं गुणसदिससद्धादिगुणानुस्सरणवसेन देवतानुस्सतिच्चेव सङ्खं गच्छति.
इमञ्च पन देवतानुस्सतिं अनुयुत्तो भिक्खु देवतानं पियो होति मनापो, भिय्योसो मत्ताय सद्धादिवेपुल्लं अधिगच्छति, पीतिपामोज्जबहुलो विहरति. उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो पन सुगतिपरायनो होति.
तस्मा हवे अप्पमादं, कयिराथ सुमेधसो;
एवं महानुभावाय, देवतानुस्सतिया सदाति.
इदं देवतानुस्सतियं वित्थारकथामुखं.
पकिण्णककथा
१६४. यं पन एतासं वित्थारदेसनायं ‘‘उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति तथागतं आरब्भा’’तिआदीनि वत्वा ‘‘उजुगतचित्तो खो पन, महानाम, अरियसावको लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मूपसंहितं पामोज्जं, पमुदितस्स पीति जायती’’ति (अ. नि. ६.१०) वुत्तं, तत्थ इतिपि सो भगवातिआदीनं अत्थं निस्साय उप्पन्नं तुट्ठिं सन्धाय लभति अत्थवेदन्ति वुत्तं. पाळिं निस्साय उप्पन्नं तुट्ठिं सन्धाय लभति धम्मवेदं. उभयवसेन लभति धम्मूपसंहितं पामोज्जन्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं.
यञ्च देवतानुस्सतियं देवता आरब्भाति वुत्तं, तं पुब्बभागे देवता आरब्भ पवत्तचित्तवसेन देवतागुणसदिसे वा देवताभावनिप्फादके गुणे आरब्भ पवत्तचित्तवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं.
१६५. इमा ¶ पन छ अनुस्सतियो अरियसावकानञ्ञेव इज्झन्ति. तेसं हि बुद्धधम्मसङ्घगुणा पाकटा होन्ति. ते च अखण्डतादिगुणेहि सीलेहि, विगतमलमच्छेरेन चागेन, महानुभावानं देवतानं गुणसदिसेहि सद्धादिगुणेहि समन्नागता. महानामसुत्ते (अ. नि. ६.१०) च ¶ सोतापन्नस्स निस्सयविहारं पुट्ठेन भगवता सोतापन्नस्स निस्सयविहारदस्सनत्थमेव एता वित्थारतो कथिता.
गेधसुत्तेपि ‘‘इध, भिक्खवे, अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, इतिपि सो भगवा…पे… उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति निक्खन्तं मुत्तं वुट्ठितं गेधम्हा. गेधोति खो, भिक्खवे, पञ्चन्नेतं कामगुणानमधिवचनं. इदम्पि खो, भिक्खवे, आरम्मणं करित्वा एवमिधेकच्चे सत्ता विसुज्झन्ती’’ति (अ. नि. ६.२५) एवं अरियसावकस्स अनुस्सतिवसेन चित्तं विसोधेत्वा उत्तरि परमत्थविसुद्धिअधिगमत्थाय कथिता.
आयस्मता महाकच्चानेन देसिते सम्बाधोकाससुत्तेपि ‘‘अच्छरियं, आवुसो, अब्भुतं, आवुसो, यावञ्चिदं तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन सम्बाधे ओकासाधिगमो अनुबुद्धो सत्तानं विसुद्धिया…पे… निब्बानस्स सच्छिकिरियाय यदिदं छ अनुस्सतिट्ठानानि. कतमानि छ? इधावुसो, अरियसावको तथागतं अनुस्सरति…पे… एवमिधेकच्चे सत्ता विसुद्धिधम्मा भवन्ती’’ति (अ. नि. ६.२६) एवं अरियसावकस्सेव परमत्थविसुद्धिधम्मताय ओकासाधिगमवसेन कथिता.
उपोसथसुत्तेपि ‘‘कथञ्च, विसाखे, अरियूपोसथो होति? उपक्किलिट्ठस्स, विसाखे, चित्तस्स उपक्कमेन परियोदपना होति. कथञ्च, विसाखे, उपक्किलिट्ठस्स चित्तस्स उपक्कमेन परियोदपना होति? इध, विसाखे, अरियसावको तथागतं अनुस्सरती’’ति (अ. नि. ३.७१) एवं अरियसावकस्सेव उपोसथं उपवसतो चित्तविसोधनकम्मट्ठानवसेन उपोसथस्स महप्फलभावदस्सनत्थं कथिता.
एकादसनिपातेपि ‘‘सद्धो खो, महानाम, आराधको होति, नो अस्सद्धो. आरद्धवीरियो, उपट्ठितसति, समाहितो, पञ्ञवा, महानाम ¶ , आराधको होति, नो दुप्पञ्ञो. इमेसु खो त्वं, महानाम, पञ्चसु धम्मेसु पतिट्ठाय छ धम्मे उत्तरि भावेय्यासि. इध त्वं, महानाम, तथागतं अनुस्सरेय्यासि इतिपि सो भगवा’’ति (अ. नि. ११.११) एवं अरियसावकस्सेव ‘‘तेसं नो, भन्ते, नानाविहारेन विहरतं केनस्स विहारेन विहरितब्ब’’न्ति पुच्छतो विहारदस्सनत्थं कथिता.
१६६. एवं ¶ सन्तेपि परिसुद्धसीलादिगुणसमन्नागतेन पुथुज्जनेनापि मनसि कातब्बा. अनुस्सववसेनापि हि बुद्धादीनं गुणे अनुस्सरतो चित्तं पसीदतियेव. यस्सानुभावेन नीवरणानि विक्खम्भेत्वा उळारपामोज्जो विपस्सनं आरभित्वा अरहत्तंयेव सच्छिकरेय्य कटअन्धकारवासी फुस्सदेवत्थेरो विय.
सो किरायस्मा मारेन निम्मितं बुद्धरूपं दिस्वा ‘‘अयं ताव सरागदोसमोहो एवं सोभति, कथं नु खो भगवा न सोभति, सो हि सब्बसो वीतरागदोसमोहो’’ति बुद्धारम्मणं पीतिं पटिलभित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणीति.
इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
समाधिभावनाधिकारे
छअनुस्सतिनिद्देसो नाम
सत्तमो परिच्छेदो.
८. अनुस्सतिकम्मट्ठाननिद्देसो
मरणस्सतिकथा
१६७. इदानि ¶ ¶ इतो अनन्तराय मरणस्सतिया भावनानिद्देसो अनुप्पत्तो. तत्थ मरणन्ति एकभवपरियापन्नस्स जीवितिन्द्रियस्स उपच्छेदो. यं पनेतं अरहन्तानं वट्टदुक्खसमुच्छेदसङ्खातं समुच्छेदमरणं, सङ्खारानं खणभङ्गसङ्खातं खणिकमरणं, रुक्खो मतो लोहं मतन्तिआदीसु सम्मुतिमरणञ्च, न तं इध अधिप्पेतं.
यम्पि चेतं अधिप्पेतं, तं कालमरणं अकालमरणन्ति दुविधं होति. तत्थ कालमरणं पुञ्ञक्खयेन वा आयुक्खयेन वा उभयक्खयेन वा होति. अकालमरणं कम्मुपच्छेदककम्मवसेन.
तत्थ यं विज्जमानायपि आयुसन्तानजनकपच्चयसम्पत्तिया केवलं पटिसन्धिजनकस्स कम्मस्स विपक्कविपाकत्ता मरणं होति, इदं पुञ्ञक्खयेन मरणं नाम. यं गतिकालाहारादिसम्पत्तिया अभावेन अज्जतनकालपुरिसानं विय वस्ससतमत्तपरिमाणस्स आयुनो खयवसेन मरणं होति, इदं आयुक्खयेन मरणं नाम. यं पन दूसीमारकलाबुराजादीनं विय तङ्खणञ्ञेव ठानाचावनसमत्थेन कम्मुना उपच्छिन्नसन्तानानं, पुरिमकम्मवसेन वा सत्थहरणादीहि उपक्कमेहि उपच्छिज्जमानसन्तानानं मरणं होति, इदं अकालमरणं नाम. तं सब्बम्पि वुत्तप्पकारेन जीवितिन्द्रियुपच्छेदेन सङ्गहितं. इति जीवितिन्द्रियुपच्छेदसङ्खातस्स मरणस्स सरणं मरणस्सति.
१६८. तं भावेतुकामेन रहोगतेन पटिसल्लीनेन ‘‘मरणं भविस्सति, जीवितिन्द्रियं उपच्छिज्जिस्सती’’ति वा, ‘‘मरणं मरण’’न्ति वा योनिसो मनसिकारो पवत्तेतब्बो. अयोनिसो ¶ पवत्तयतो हि इट्ठजनमरणानुस्सरणे सोको उप्पज्जति विजातमातुया पियपुत्तमरणानुस्सरणे विय. अनिट्ठजनमरणानुस्सरणे पामोज्जं उप्पज्जति वेरीनं वेरिमरणानुस्सरणे विय. मज्झत्तजनमरणानुस्सरणे संवेगो न उप्पज्जति मतकळेवरदस्सने छवडाहकस्स विय. अत्तनो मरणानुस्सरणे सन्तासो उप्पज्जति उक्खित्तासिकं वधकं दिस्वा भीरुकजातिकस्स ¶ विय. तदेतं सब्बम्पि सतिसंवेगञाणविरहतो होति. तस्मा तत्थ तत्थ हतमतसत्ते ओलोकेत्वा दिट्ठपुब्बसम्पत्तीनं सत्तानं मतानं मरणं आवज्जेत्वा सतिञ्च संवेगञ्च ञाणञ्च योजेत्वा ‘‘मरणं भविस्सती’’तिआदिना नयेन मनसिकारो पवत्तेतब्बो. एवं पवत्तेन्तो हि योनिसो पवत्तेति, उपायेन पवत्तेतीति अत्थो. एवं पवत्तयतोयेव हि एकच्चस्स नीवरणानि विक्खम्भन्ति, मरणारम्मणा सति सण्ठाति, उपचारप्पत्तमेव कम्मट्ठानं होति.
१६९. यस्स पन एत्तावता न होति, तेन वधकपच्चुपट्ठानतो, सम्पत्तिविपत्तितो, उपसंहरणतो, कायबहुसाधारणतो, आयुदुब्बलतो, अनिमित्ततो, अद्धानपरिच्छेदतो, खणपरित्ततोति इमेहि अट्ठहाकारेहि मरणं अनुस्सरितब्बं.
तत्थ वधकपच्चुपट्ठानतोति वधकस्स विय पच्चुपट्ठानतो. यथा हि इमस्स सीसं छिन्दिस्सामीति असिं गहेत्वा गीवाय चारयमानो वधको पच्चुपट्ठितोव होति, एवं मरणम्पि पच्चुपट्ठितमेवाति अनुस्सरितब्बं. कस्मा? सह जातिया आगततो, जीवितहरणतो च. यथा हि अहिच्छत्तकमकुळं मत्थकेन पंसुं गहेत्वाव उग्गच्छति, एवं सत्ता जरामरणं गहेत्वाव निब्बत्तन्ति. तथा हि नेसं पटिसन्धिचित्तं उप्पादानन्तरमेव जरं पत्वा पब्बतसिखरतो पतितसिला विय भिज्जति सद्धिं सम्पयुत्तखन्धेहि. एवं खणिकमरणं ताव सह जातिया आगतं. जातस्स पन अवस्सं मरणतो इधाधिप्पेतमरणम्पि सह जातिया आगतं. तस्मा एस सत्तो जातकालतो पट्ठाय यथा नाम उट्ठितो सूरियो अत्थाभिमुखो गच्छतेव, गतगतट्ठानतो ईसकम्पि न निवत्तति. यथा वा नदी पब्बतेय्या सीघसोता हारहारिनी सन्दतेव वत्ततेव ईसकम्पि न निवत्तति, एवं ईसकम्पि अनिवत्तमानो मरणाभिमुखोव याति. तेन वुत्तं –
‘‘यमेकरत्तिं ¶ पठमं, गब्भे वसति माणवो;
अब्भुट्ठितोव सो याति, स गच्छं न निवत्तती’’ति. (जा. १.१५.३६३);
एवं गच्छतो चस्स गिम्हाभितत्तानं कुन्नदीनं खयो विय, पातो आपोरसानुगतबन्धनानं दुमप्फलानं पतनं विय, मुग्गराभिताळितानं मत्तिकभाजनानं भेदो ¶ विय, सूरियरस्मिसम्फुट्ठानं उस्सावबिन्दूनं विद्धंसनं विय च मरणमेव आसन्नं होति. तेनाह –
‘‘अच्चयन्ति अहोरत्ता, जीवितमुपरुज्झति;
आयु खीयति मच्चानं, कुन्नदीनंव ओदकं. (सं. नि. १.१४६);
‘‘फलानमिव पक्कानं, पातो पपततो भयं;
एवं जातान मच्चानं, निच्चं मरणतो भयं.
‘‘यथापि कुम्भकारस्स, कतं मत्तिकभाजनं;
खुद्दकञ्च महन्तञ्च, यं पक्कं यञ्च आमकं;
सब्बं भेदनपरियन्तं, एवं मच्चान जीवितं’. (सु. नि. ५८१-५८२);
‘‘उस्सावोव तिणग्गम्हि, सूरियुग्गमनं पति;
एवमायु मनुस्सानं, मा मं अम्म निवारया’’ति. (जा. १.११.७९);
एवं उक्खित्तासिको वधको विय सह जातिया आगतं पनेतं मरणं गीवाय असिं चारयमानो सो वधको विय जीवितं हरतियेव, न अहरित्वा निवत्तति. तस्मा सह जातिया आगततो, जीवितहरणतो च उक्खित्तासिको वधको विय मरणम्पि पच्चुपट्ठितमेवाति एवं वधकपच्चुपट्ठानतो मरणं अनुस्सरितब्बं.
१७०. सम्पत्तिविपत्तितोति इध सम्पत्ति नाम तावदेव सोभति, याव नं विपत्ति नाभिभवति, न च सा सम्पत्ति नाम अत्थि, या विपत्तिं अतिक्कम्म तिट्ठेय्य. तथा हि –
‘‘सकलं ¶ मेदिनिं भुत्वा, दत्वा कोटिसतं सुखी;
अड्ढामलकमत्तस्स, अन्ते इस्सरतं गतो.
‘‘तेनेव देहबन्धेन, पुञ्ञम्हि खयमागते;
मरणाभिमुखो सोपि, असोको सोकमागतो’’ति.
अपिच ¶ सब्बं आरोग्यं ब्याधिपरियोसानं, सब्बं योब्बनं जरापरियोसानं, सब्बं जीवितं मरणपरियोसानं, सब्बोयेव लोकसन्निवासो जातिया अनुगतो, जराय अनुसटो, ब्याधिना अभिभूतो, मरणेन अब्भाहतो. तेनाह –
‘‘यथापि सेला विपुला, नभं आहच्च पब्बता;
समन्ता अनुपरियेय्युं, निप्पोथेन्ता चतुद्दिसा.
‘‘एवं जरा च मच्चु च, अधिवत्तन्ति पाणिने;
खत्तिये ब्राह्मणे वेस्से, सुद्दे चण्डालपुक्कुसे;
न किञ्चि परिवज्जेति, सब्बमेवाभिमद्दति.
‘‘न तत्थ हत्थीनं भूमि, न रथानं न पत्तिया;
न चापि मन्तयुद्धेन, सक्का जेतुं धनेन वा’’ति. (सं. नि. १.१३६);
एवं जीवितसम्पत्तिया मरणविपत्तिपरियोसानतं ववत्थपेन्तेन सम्पत्तिविपत्तितो मरणं अनुस्सरितब्बं.
१७१. उपसंहरणतोति परेहि सद्धिं अत्तनो उपसंहरणतो. तत्थ सत्तहाकारेहि उपसंहरणतो मरणं अनुस्सरितब्बं, यसमहत्ततो, पुञ्ञमहत्ततो, थाममहत्ततो, इद्धिमहत्ततो, पञ्ञामहत्ततो, पच्चेकबुद्धतो, सम्मासम्बुद्धतोति. कथं? इदं मरणं नाम महायसानं महापरिवारानं ¶ सम्पन्नधनवाहनानं महासम्मतमन्धातुमहासुदस्सन दळ्हनेमि निमिप्पभुतीनम्पि उपरि निरासङ्कमेव पतितं, किमङ्गं पन मय्हं उपरि न पतिस्सति?
महायसा राजवरा, महासम्मतआदयो;
तेपि मच्चुवसं पत्ता, मादिसेसु कथाव काति.
एवं ताव यसमहत्ततो अनुस्सरितब्बं.
कथं पुञ्ञमहत्ततो?
जोतिको जटिलो उग्गो, मेण्डको अथ पुण्णको;
एते चञ्ञे च ये लोके, महापुञ्ञाति विस्सुता;
सब्बे मरणमापन्ना, मादिसेसु कथाव काति.
एवं पुञ्ञमहत्ततो अनुस्सरितब्बं.
कथं ¶ थाममहत्ततो?
वासुदेवो बलदेवो, भीमसेनो युधिट्ठिलो;
चानुरो यो महामल्लो, अन्तकस्स वसं गता.
एवं थामबलूपेता, इति लोकम्हि विस्सुता;
एतेपि मरणं याता, मादिसेसु कथाव काति.
एवं थाममहत्ततो अनुस्सरितब्बं.
कथं इद्धिमहत्ततो?
पादङ्गुट्ठकमत्तेन ¶ , वेजयन्तमकम्पयि;
यो नामिद्धिमतं सेट्ठो, दुतियो अग्गसावको.
सोपि मच्चुमुखं घोरं, मिगो सीहमुखं विय;
पविट्ठो सह इद्धीहि, मादिसेसु कथाव काति.
एवं इद्धिमहत्ततो अनुस्सरितब्बं.
कथं पञ्ञामहत्ततो?
लोकनाथं ठपेत्वान, ये चञ्ञे अत्थि पाणिनो;
पञ्ञाय सारिपुत्तस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं.
एवं नाम महापञ्ञो, पठमो अग्गसावको;
मरणस्स वसं पत्तो, मादिसेसु कथाव काति.
एवं पञ्ञामहत्ततो अनुस्सरितब्बं.
कथं पच्चेकबुद्धतो? येपि ते अत्तनो ञाणवीरियबलेन सब्बकिलेससत्तुनिम्मथनं कत्वा पच्चेकबोधिं पत्ता खग्गविसाणकप्पा सयम्भुनो, तेपि मरणतो न मुत्ता, कुतो पनाहं मुच्चिस्सामीति.
तं तं निमित्तमागम्म, वीमंसन्ता महेसयो;
सयम्भुञ्ञाणतेजेन, ये पत्ता आसवक्खयं.
एकचरियनिवासेन, खग्गसिङ्गसमूपमा;
तेपि नातिगता मच्चुं, मादिसेसु कथाव काति.
एवं ¶ ¶ पच्चेकबुद्धतो अनुस्सरितब्बं.
कथं सम्मासम्बुद्धतो? योपि सो भगवा असीतिअनुब्यञ्जनपटिमण्डितद्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणविचित्ररूपकायो सब्बाकारपरिसुद्धसीलक्खन्धादिगुणरतनसमिद्धधम्मकायो यसमहत्तपुञ्ञमहत्तथाममहत्तइद्धिमहत्तपञ्ञामहत्तानं पारं गतो असमो असमसमो अप्पटिपुग्गलो अरहं सम्मासम्बुद्धो, सोपि सलिलवुट्ठिनिपातेन महाअग्गिक्खन्धो विय मरणवुट्ठिनिपातेन ठानसो वूपसन्तो.
एवं महानुभावस्स, यं नामेतं महेसिनो;
न भयेन न लज्जाय, मरणं वसमागतं.
निल्लज्जं वीतसारज्जं, सब्बसत्ताभिमद्दनं;
तयिदं मादिसं सत्तं, कथं नाभिभविस्सतीति.
एवं सम्मासम्बुद्धतो अनुस्सरितब्बं.
तस्सेवं यसमहत्ततादिसम्पन्नेहि परेहि सद्धिं मरणसामञ्ञताय अत्तानं उपसंहरित्वा तेसं विय सत्तविसेसानं मय्हम्पि मरणं भविस्सतीति अनुस्सरतो उपचारप्पत्तं कम्मट्ठानं होतीति. एवं उपसंहरणतो मरणं अनुस्सरितब्बं.
१७२. कायबहुसाधारणतोति अयं कायो बहुसाधारणो. असीतिया ताव किमिकुलानं साधारणो, तत्थ छविनिस्सिता पाणा छविं खादन्ति, चम्मनिस्सिता चम्मं खादन्ति, मंसनिस्सिता मंसं खादन्ति, न्हारुनिस्सिता न्हारुं खादन्ति, अट्ठिनिस्सिता अट्ठिं खादन्ति, मिञ्जनिस्सिता मिञ्जं खादन्ति. तत्थेव जायन्ति जीयन्ति मीयन्ति, उच्चारपस्सावं करोन्ति. कायोव नेसं सूतिघरञ्चेव गिलानसाला च सुसानञ्च वच्चकुटि च पस्सावदोणिका च. स्वायं तेसम्पि किमिकुलानं पकोपेन मरणं निगच्छतियेव. यथा च असीतिया किमिकुलानं, एवं अज्झत्तिकानंयेव अनेकसतानं रोगानं बाहिरानञ्च अहिविच्छिकादीनं मरणस्स पच्चयानं साधारणो.
यथा ¶ हि चतुमहापथे ठपिते लक्खम्हि सब्बदिसाहि आगता सरसत्तितोमरपासाणादयो निपतन्ति, एवं कायेपि सब्बुपद्दवा निपतन्ति ¶ . स्वायं तेसम्पि उपद्दवानं निपातेन मरणं निगच्छतियेव. तेनाह भगवा – ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु दिवसे निक्खन्ते रत्तिया पटिहिताय इति पटिसञ्चिक्खति, बहुका खो मे पच्चया मरणस्स, अहि वा मं डंसेय्य, विच्छिको वा मं डंसेय्य, सतपदी वा मं डंसेय्य, तेन मे अस्स कालङ्किरिया, सो ममस्स अन्तरायो, उपक्खलित्वा वा पपतेय्यं, भत्तं वा मे भुत्तं ब्यापज्जेय्य, पित्तं वा मे कुप्पेय्य, सेम्हं वा मे कुप्पेय्य, सत्थका वा मे वाता कुप्पेय्युं, तेन मे अस्स कालङ्किरिया, सो ममस्स अन्तरायो’’ति. एवं (अ. नि. ६.२०) कायबहुसाधारणतो मरणं अनुस्सरितब्बं.
१७३. आयुदुब्बलतोति आयु नामेतं अबलं दुब्बलं. तथा हि सत्तानं जीवितं अस्सासपस्सासूपनिबद्धञ्चेव इरियापथूपनिबद्धञ्च सीतुण्हूपनिबद्धञ्च महाभूतूपनिबद्धञ्च आहारूपनिबद्धञ्च. तदेतं अस्सासपस्सासानं समवुत्तितं लभमानमेव पवत्तति. बहि निक्खन्तनासिकवाते पन अन्तो अपविसन्ते, पविट्ठे वा अनिक्खमन्ते मतो नाम होति. चतुन्नं इरियापथानम्पि समवुत्तितं लभमानमेव पवत्तति. अञ्ञतरञ्ञतरस्स पन अधिमत्तताय आयुसङ्खारा उपच्छिज्जन्ति. सीतुण्हानम्पि समवुत्तितं लभमानमेव पवत्तति. अतिसीतेन पन अतिउण्हेन वा अभिभूतस्स विपज्जति. महाभूतानम्पि समवुत्तितं लभमानमेव पवत्तति. पथवीधातुया पन आपोधातुआदीनं वा अञ्ञतरञ्ञतरस्स पकोपेन बलसम्पन्नोपि पुग्गलो पत्थद्धकायो वा अतिसारादिवसेन किलिन्नपूतिकायो वा महाडाहपरेतो वा सम्भिज्जमानसन्धिबन्धनो वा हुत्वा जीवितक्खयं पापुणाति. कबळीकाराहारम्पि युत्तकाले लभन्तस्सेव जीवितं पवत्तति, आहारं अलभमानस्स पन परिक्खयं गच्छतीति. एवं आयुदुब्बलतो मरणं अनुस्सरितब्बं.
१७४. अनिमित्ततोति अववत्थानतो, परिच्छेदाभावतोति अत्थो. सत्तानं हि –
जीवितं ब्याधि कालो च, देहनिक्खेपनं गति;
पञ्चेते जीवलोकस्मिं, अनिमित्ता न नायरे.
तत्थ ¶ जीवितं ताव ‘‘एत्तकमेव जीवितब्बं, न इतो पर’’न्ति ववत्थानाभावतो अनिमित्तं ¶ . कललकालेपि हि सत्ता मरन्ति, अब्बुदपेसिघनमासिकद्वेमासतेमासचतुमासपञ्चमासदसमासकालेपि. कुच्छितो निक्खन्तसमयेपि. ततो परं वस्ससतस्स अन्तोपि बहिपि मरन्तियेव. ब्याधिपि ‘‘इमिनाव ब्याधिना सत्ता मरन्ति, नाञ्ञेना’’ति ववत्थानाभावतो अनिमित्तो. चक्खुरोगेनापि हि सत्ता मरन्ति, सोतरोगादीनं अञ्ञतरेनापि. कालोपि ‘‘इमस्मिंयेव काले मरितब्बं, नाञ्ञस्मि’’न्ति एवं ववत्थानाभावतो अनिमित्तो. पुब्बण्हेपि हि सत्ता मरन्ति, मज्झन्हिकादीनं अञ्ञतरस्मिम्पि. देहनिक्खेपनम्पि ‘‘इधेव मीयमानानं देहेन पतितब्बं, नाञ्ञत्रा’’ति एवं ववत्थानाभावतो अनिमित्तं. अन्तोगामे जातानं हि बहिगामेपि अत्तभावो पतति. बहिगामे जातानम्पि अन्तोगामे. तथा थलजानं वा जले, जलजानं वा थलेति अनेकप्पकारतो वित्थारेतब्बं. गतिपि ‘‘इतो चुतेन इध निब्बत्तितब्ब’’न्ति एवं ववत्थानाभावतो अनिमित्ता. देवलोकतो हि चुता मनुस्सेसुपि निब्बत्तन्ति, मनुस्सलोकतो चुता देवलोकादीनम्पि यत्थ कत्थचि निब्बत्तन्तीति एवं यन्तयुत्तगोणो विय गतिपञ्चके लोको सम्परिवत्ततीति एवं अनिमित्ततो मरणं अनुस्सरितब्बं.
१७५. अद्धानपरिच्छेदतोति मनुस्सानं जीवितस्स नाम एतरहि परित्तो अद्धा. यो चिरं जीवति, सो वस्ससतं, अप्पं वा भिय्यो. तेनाह भगवा – ‘‘अप्पमिदं, भिक्खवे, मनुस्सानं आयु, गमनीयो सम्परायो, कत्तब्बं कुसलं, चरितब्बं ब्रह्मचरियं, नत्थि जातस्स अमरणं. यो, भिक्खवे, चिरं जीवति, सो वस्ससतं, अप्पं वा भिय्योति.
अप्पमायुमनुस्सानं, हीळेय्य नं सुपोरिसो;
चरेय्यादित्तसीसोव, नत्थि मच्चुस्स नागमोति. (सं. नि. १.१४५);
अपरम्पि आह – ‘‘भूतपुब्बं, भिक्खवे, अरको नाम सत्था अहोसी’’ति सब्बम्पि सत्तहि उपमाहि अलङ्कतं सुत्तं वित्थारेतब्बं.
अपरम्पि आह – ‘‘योचायं, भिक्खवे, भिक्खु एवं मरणस्सतिं भावेति, अहो वताहं रत्तिन्दिवं जीवेय्यं, भगवतो सासनं मनसिकरेय्यं, बहुं वत मे कतं अस्साति. योचायं, भिक्खवे, भिक्खु एवं मरणस्सतिं भावेति ¶ , अहो वताहं दिवसं जीवेय्यं, भगवतो सासनं मनसिकरेय्यं, बहुं वत मे कतं अस्साति. यो चायं, भिक्खवे, भिक्खु एवं ¶ मरणस्सतिं भावेति, अहो वताहं तदन्तरं जीवेय्यं, यदन्तरं एकं पिण्डपातं भुञ्जामि, भगवतो सासनं मनसिकरेय्यं, बहुं वत मे कतं अस्साति. यो चायं, भिक्खवे, भिक्खु एवं मरणस्सतिं भावेति, अहो वताहं तदन्तरं जीवेय्यं, यदन्तरं चत्तारो पञ्च आलोपे सङ्खादित्वा अज्झोहरामि, भगवतो सासनं मनसिकरेय्यं, बहुं वत मे कतं अस्साति. इमे वुच्चन्ति, भिक्खवे, भिक्खू पमत्ता विहरन्ति, दन्धं मरणस्सतिं भावेन्ति आसवानं खयाय. यो च ख्वायं, भिक्खवे, भिक्खु एवं मरणस्सतिं भावेति, अहो वताहं तदन्तरं जीवेय्यं, यदन्तरं एकं आलोपं सङ्खादित्वा अज्झोहरामि, भगवतो सासनं मनसिकरेय्यं, बहुं वत मे कतं अस्साति. यो चायं, भिक्खवे, भिक्खु एवं मरणस्सतिं भावेति, अहो वताहं तदन्तरं जीवेय्यं, यदन्तरं अस्ससित्वा वा पस्ससामि, पस्ससित्वा वा अस्ससामि, भगवतो सासनं मनसिकरेय्यं, बहुं वत मे कतं अस्साति. इमे वुच्चन्ति, भिक्खवे, भिक्खू अप्पमत्ता विहरन्ति, तिक्खं मरणस्सतिं भावेन्ति आसवानं खयाया’’ति (अ. नि. ६.१९). एवं चतुपञ्चालोपसङ्खादनमत्तं अविस्सासियो परित्तो जीवितस्स अद्धाति एवं अद्धानपरिच्छेदतो मरणं अनुस्सरितब्बं.
१७६. खणपरित्ततोति परमत्थतो हि अतिपरित्तो सत्तानं जीवितक्खणो एकचित्तप्पवत्तिमत्तोयेव. यथा नाम रथचक्कं पवत्तमानम्पि एकेनेव नेमिप्पदेसेन पवत्तति, तिट्ठमानम्पि एकेनेव तिट्ठति, एवमेव एकचित्तक्खणिकं सत्तानं जीवितं. तस्मिं चित्ते निरुद्धमत्ते सत्तो निरुद्धोति वुच्चति. यथाह – ‘‘अतीते चित्तक्खणे जीवित्थ, न जीवति, न जीविस्सति. अनागते चित्तक्खणे न जीवित्थ, न जीवति, जीविस्सति. पच्चुप्पन्ने चित्तक्खणे न जीवित्थ, जीवति, न जीविस्सति.
‘‘जीवितं अत्तभावो च, सुखदुक्खा च केवला;
एकचित्तसमायुत्ता, लहु सो वत्तते खणो.
‘‘ये निरुद्धा मरन्तस्स, तिट्ठमानस्स वा इध;
सब्बेपि सदिसा खन्धा, गता अप्पटिसन्धिका.
‘‘अनिब्बत्तेन ¶ ¶ न जातो, पच्चुप्पन्नेन जीवति;
चित्तभङ्गा मतो लोको, पञ्ञत्ति परमत्थिया’’ति. (महानि. ३९);
एवं खणपरित्ततो मरणं अनुस्सरितब्बं.
१७७. इति इमेसं अट्ठन्नं आकारानं अञ्ञतरञ्ञतरेन अनुस्सरतोपि पुनप्पुनं मनसिकारवसेन चित्तं आसेवनं लभति, मरणारम्मणा सति सन्तिट्ठति, नीवरणानि विक्खम्भन्ति, झानङ्गानि पातुभवन्ति. सभावधम्मत्ता पन संवेजनीयत्ता च आरम्मणस्स अप्पनं अप्पत्वा उपचारप्पत्तमेव झानं होति. लोकुत्तरज्झानं पन दुतियचतुत्थानि च आरुप्पज्झानानि सभावधम्मेपि भावनाविसेसेन अप्पनं पापुणन्ति. विसुद्धिभावनानुक्कमवसेन हि लोकुत्तरं अप्पनं पापुणाति. आरम्मणातिक्कमभावनावसेन आरुप्पं. अप्पनापत्तस्सेव हि झानस्स आरम्मणसमतिक्कमनमत्तं तत्थ होति. इध पन तदुभयम्पि नत्थि. तस्मा उपचारप्पत्तमेव झानं होति. तदेतं मरणस्सतिबलेन उप्पन्नत्ता मरणस्सतिच्चेव सङ्खं गच्छति.
इमञ्च पन मरणस्सतिं अनुयुत्तो भिक्खु सततं अप्पमत्तो होति, सब्बभवेसु अनभिरतिसञ्ञं पटिलभति, जीवितनिकन्तिं जहाति, पापगरही होति, असन्निधिबहुलो परिक्खारेसु विगतमलमच्छेरो, अनिच्चसञ्ञा चस्स परिचयं गच्छति, तदनुसारेनेव दुक्खसञ्ञा अनत्तसञ्ञा च उपट्ठाति. यथा अभावितमरणा सत्ता सहसा वाळमिगयक्खसप्पचोरवधकाभिभूता विय मरणसमये भयं सन्तासं सम्मोहं आपज्जन्ति, एवं अनापज्जित्वा अभयो असम्मूळ्हो कालं करोति. सचे दिट्ठेव धम्मे अमतं नाराधेति, कायस्स भेदा सुगतिपरायनो होति.
तस्मा हवे अप्पमादं, कयिराथ सुमेधसो;
एवं महानुभावाय, मरणस्सतिया सदाति.
इदं मरणस्सतियं वित्थारकथामुखं.
कायगतासतिकथा
१७८. इदानि ¶ ¶ यं तं अञ्ञत्र बुद्धुप्पादा अप्पवत्तपुब्बं सब्बतित्थियानं अविसयभूतं तेसु तेसु सुत्तन्तेसु ‘‘एकधम्मो, भिक्खवे, भावितो बहुलीकतो महतो संवेगाय संवत्तति. महतो अत्थाय संवत्तति. महतो योगक्खेमाय संवत्तति. महतो सतिसम्पजञ्ञाय संवत्तति. ञाणदस्सनपटिलाभाय संवत्तति. दिट्ठधम्मसुखविहाराय संवत्तति. विज्जाविमुत्तिफलसच्छिकिरियाय संवत्तति. कतमो एकधम्मो? कायगता सति… (अ. नि. १.५६३ आदयो). अमतं ते, भिक्खवे, परिभुञ्जन्ति, ये कायगतासतिं परिभुञ्जन्ति. अमतं ते, भिक्खवे, न परिभुञ्जन्ति, ये कायगतासतिं न परिभुञ्जन्ति. अमतं तेसं, भिक्खवे, परिभुत्तं… अपरिभुत्तं… परिहीनं… अपरिहीनं… विरद्धं… अविरद्धं, येसं कायगतासति आरद्धाति (अ. नि. १.६०३) एवं भगवता अनेकेहि आकारेहि पसंसित्वा ‘‘कथं भाविता, भिक्खवे, कायगतासति कथं बहुलीकता महप्फला होति महानिसंसा? इध, भिक्खवे, भिक्खु अरञ्ञगतो वा’’तिआदिना (म. नि. ३.१५४) नयेन आनापानपब्बं, इरियापथपब्बं, चतुसम्पजञ्ञपब्बं, पटिक्कूलमनसिकारपब्बं, धातुमनसिकारपब्बं, नवसिवथिकपब्बानीति इमेसं चुद्दसन्नं पब्बानं वसेन कायगतासतिकम्मट्ठानं निद्दिट्ठं, तस्स भावनानिद्देसो अनुप्पत्तो.
तत्थ यस्मा इरियापथपब्बं चतुसम्पजञ्ञपब्बं धातुमनसिकारपब्बन्ति इमानि तीणि विपस्सनावसेन वुत्तानि. नव सिवथिकपब्बानि विपस्सनाञाणेसुयेव आदीनवानुपस्सनावसेन वुत्तानि. यापि चेत्थ उद्धुमातकादीसु समाधिभावना इज्झेय्य, सा असुभनिद्देसे पकासितायेव. आनापानपब्बं पन पटिक्कूलमनसिकारपब्बञ्च इमानेवेत्थ द्वे समाधिवसेन वुत्तानि. तेसु आनापानपब्बं आनापानस्सतिवसेन विसुं कम्मट्ठानंयेव. यं पनेतं ‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु इममेव कायं उद्धं पादतला अधो केसमत्थका तचपरियन्तं पूरं नानप्पकारस्स असुचिनो पच्चवेक्खति. अत्थि इमस्मिं काये केसा लोमा…पे… मुत्त’’न्ति (म. नि. ३.१५४) एवं मत्थलुङ्गं अट्ठिमिञ्जेन सङ्गहेत्वा पटिक्कूलमनसिकारवसेन देसितं द्वत्तिंसाकारकम्मट्ठानं, इदमिध कायगतासतीति अधिप्पेतं.
१७९. तत्थायं ¶ पाळिवण्णनापुब्बङ्गमो भावनानिद्देसो. इममेव कायन्ति इमं चतुमहाभूतिकं ¶ पूतिकायं. उद्धं पादतलाति पादतलतो उपरि. अधो केसमत्थकाति केसग्गतो हेट्ठा. तचपरियन्तन्ति तिरियं तचपरिच्छिन्नं. पूरं नानप्पकारस्स असुचिनो पच्चवेक्खतीति नानप्पकारकेसादिअसुचिभरितो अयं कायोति पस्सति. कथं? अत्थि इमस्मिं काये केसा…पे… मुत्तन्ति.
तत्थ अत्थीति संविज्जन्ति. इमस्मिन्ति य्वायं उद्धं पादतला अधो केसमत्थका तचपरियन्तो पूरो नानप्पकारस्स असुचिनोति वुच्चति, तस्मिं. कायेति सरीरे. सरीरं हि असुचिसञ्चयतो कुच्छितानं केसादीनञ्चेव चक्खुरोगादीनञ्च रोगसतानं आयभूततो कायोति वुच्चति. केसा लोमाति एते केसादयो द्वत्तिंसाकारा. तत्थ अत्थि इमस्मिं काये केसा, अत्थि इमस्मिं काये लोमाति एवं सम्बन्धो वेदितब्बो.
इमस्मिं हि पादतला पट्ठाय उपरि, केसमत्थका पट्ठाय हेट्ठा, तचतो पट्ठाय परितोति एत्तके ब्याममत्ते कळेवरे सब्बाकारेनपि विचिनन्तो न कोचि किञ्चि मुत्तं वा मणिं वा वेळुरियं वा अगरुं वा कुङ्कुमं वा कप्पूरं वा वासचुण्णादिं वा अणुमत्तम्पि सुचिभावं पस्सति, अथ खो परमदुग्गन्धजेगुच्छं असिरिकदस्सनं नानप्पकारं केसलोमादिभेदं असुचिंयेव पस्सति. तेन वुत्तं ‘‘अत्थि इमस्मिं काये केसा लोमा…पे… मुत्त’’न्ति. अयमेत्थ पदसम्बन्धतो वण्णना.
१८०. इमं पन कम्मट्ठानं भावेतुकामेन आदिकम्मिकेन कुलपुत्तेन वुत्तप्पकारं कल्याणमित्तं उपसङ्कमित्वा इदं कम्मट्ठानं गहेतब्बं. तेनापिस्स कम्मट्ठानं कथेन्तेन सत्तधा उग्गहकोसल्लं दसधा च मनसिकारकोसल्लं आचिक्खितब्बं. तत्थ वचसा मनसा वण्णतो सण्ठानतो दिसतो ओकासतो परिच्छेदतोति एवं सत्तधा उग्गहकोसल्लं आचिक्खितब्बं.
इमस्मिं हि पटिक्कूलमनसिकारकम्मट्ठाने योपि तिपिटको होति, तेनापि मनसिकारकाले पठमं वाचाय सज्झायो कातब्बो. एकच्चस्स हि सज्झायं करोन्तस्सेव कम्मट्ठानं पाकटं होति मलयवासी महादेवत्थेरस्स सन्तिके उग्गहितकम्मट्ठानानं द्विन्नं थेरानं विय. थेरो ¶ किर तेहि कम्मट्ठानं याचितो चत्तारो मासे इमंयेव सज्झायं करोथाति द्वत्तिंसाकारपाळिं अदासि. ते किञ्चापि नेसं द्वे तयो निकाया पगुणा, पदक्खिणग्गाहिताय ¶ पन चत्तारो मासे द्वत्तिंसाकारं सज्झायन्ताव सोतापन्ना अहेसुं. तस्मा कम्मट्ठानं कथेन्तेन आचरियेन अन्तेवासिको वत्तब्बो ‘‘पठमं ताव वाचाय सज्झायं करोही’’ति.
करोन्तेन च तचपञ्चकादीनि परिच्छिन्दित्वा अनुलोमपटिलोमवसेन सज्झायो कातब्बो. केसा लोमा नखा दन्ता तचोति हि वत्वा पुन पटिलोमतो तचो दन्ता नखा लोमा केसाति वत्तब्बं.
तदनन्तरं वक्कपञ्चके मंसं न्हारु अट्ठि अट्ठिमिञ्जं वक्कन्ति वत्वा पुन पटिलोमतो वक्कं अट्ठिमिञ्जं अट्ठि न्हारु मंसं, तचो दन्ता नखा लोमा केसाति वत्तब्बं.
ततो पप्फासपञ्चके हदयं यकनं किलोमकं पिहकं पप्फासन्ति वत्वा पुन पटिलोमतो पप्फासं पिहकं किलोमकं यकनं हदयं, वक्कं अट्ठिमिञ्जं अट्ठि न्हारु मंसं, तचो दन्ता नखा लोमा केसाति वत्तब्बं.
ततो मत्थलुङ्गपञ्चके अन्तं अन्तगुणं उदरियं करीसं मत्थलुङ्गन्ति वत्वा पुन पटिलोमतो मत्थलुङ्गं करीसं उदरियं अन्तगुणं अन्तं, पप्फासं पिहकं किलोमकं यकनं हदयं, वक्कं अट्ठिमिञ्जं अट्ठि न्हारु मंसं, तचो दन्ता नखा लोमा केसाति वत्तब्बं.
ततो मेदछक्के पित्तं सेम्हं पुब्बो लोहितं सेदो मेदोति वत्वा पुन पटिलोमतो मेदो सेदो लोहितं पुब्बो सेम्हं पित्तं, मत्थलुङ्गं करीसं उदरियं अन्तगुणं अन्तं, पप्फासं पिहकं किलोमकं यकनं हदयं, वक्कं अट्ठिमिञ्जं अट्ठि न्हारु मंसं, तचो दन्ता नखा लोमा केसाति वत्तब्बं.
ततो मुत्तछक्के अस्सु वसा खेळो सिङ्घाणिका लसिका मुत्तन्ति वत्वा पुन पटिलोमतो मुत्तं लसिका सिङ्घाणिका खेळो वसा अस्सु, मेदो सेदो लोहितं पुब्बो सेम्हं पित्तं, मत्थलुङ्गं करीसं उदरियं अन्तगुणं अन्तं, पप्फासं पिहकं किलोमकं यकनं हदयं, वक्कं अट्ठिमिञ्जं अट्ठि न्हारु मंसं, तचो दन्ता नखा लोमा केसाति वत्तब्बं.
एवं ¶ ¶ कालसतं कालसहस्सं कालसतसहस्सम्पि वाचाय सज्झायो कातब्बो. वचसा सज्झायेन हि कम्मट्ठानतन्ति पगुणा होति, न इतो चितो च चित्तं विधावति. कोट्ठासा पाकटा होन्ति, हत्थसङ्खलिका विय वतिपादपन्ति विय च खायन्ति.
यथा पन वचसा, तथेव मनसापि सज्झायो कातब्बो. वचसा सज्झायो हि मनसा सज्झायस्स पच्चयो होति. मनसा सज्झायो लक्खणपटिवेधस्स पच्चयो होति.
वण्णतोति केसादीनं वण्णो ववत्थपेतब्बो.
सण्ठानतोति तेसञ्ञेव सण्ठानं ववत्थपेतब्बं.
दिसतोति इमस्मिं हि सरीरे नाभितो उद्धं उपरिमदिसा, अधो हेट्ठिमदिसा, तस्मा अयं कोट्ठासो इमिस्सा नाम दिसायाति दिसा ववत्थपेतब्बा.
ओकासतोति अयं कोट्ठासो इमस्मिं नाम ओकासे पतिट्ठितोति एवं तस्स तस्स ओकासो ववत्थपेतब्बो.
परिच्छेदतोति सभागपरिच्छेदो विसभागपरिच्छेदोति द्वे परिच्छेदा. तत्थ अयं कोट्ठासो हेट्ठा च उपरि च तिरियञ्च इमिना नाम परिच्छिन्नोति एवं सभागपरिच्छेदो वेदितब्बो. केसा न लोमा, लोमापि न केसाति एवं अमिस्सकतावसेन विसभागपरिच्छेदो वेदितब्बो.
एवं सत्तधा उग्गहकोसल्लं आचिक्खन्तेन पन इदं कम्मट्ठानं असुकस्मिं सुत्ते पटिक्कूलवसेन कथितं, असुकस्मिं धातुवसेनाति ञत्वा आचिक्खितब्बं. इदञ्हि महासतिपट्ठाने (दी. नि. २.३७७) पटिक्कूलवसेनेव कथितं. महाहत्थिपदोपम(म. नि. १.३०० आदयो) महाराहुलोवाद(म. नि. २.११३ आदयो) धातुविभङ्गेसु(म. नि. ३.३४२ आदयो) धातुवसेन कथितं. कायगतासतिसुत्ते (म. नि. ३.१५३) पन यस्स वण्णतो उपट्ठाति, तं सन्धाय चत्तारि झानानि विभत्तानि. तत्थ धातुवसेन कथितं विपस्सनाकम्मट्ठानं ¶ होति. पटिक्कूलवसेन कथितं समथकम्मट्ठानं. तदेतं इध समथकम्मट्ठानमेवाति.
१८१. एवं ¶ सत्तधा उग्गहकोसल्लं आचिक्खित्वा अनुपुब्बतो, नातिसीघतो, नातिसणिकतो, विक्खेपपटिबाहनतो, पण्णत्तिसमतिक्कमनतो, अनुपुब्बमुञ्चनतो, अप्पनातो, तयो च सुत्तन्ताति एवं दसधा मनसिकारकोसल्लं आचिक्खितब्बं. तत्थ अनुपुब्बतोति इदञ्हि सज्झायकरणतो पट्ठाय अनुपटिपाटिया मनसिकातब्बं, न एकन्तरिकाय. एकन्तरिकाय हि मनसिकरोन्तो यथा नाम अकुसलो पुरिसो द्वत्तिंसपदं निस्सेणिं एकन्तरिकाय आरोहन्तो किलन्तकायो पतति, न आरोहनं सम्पादेति, एवमेव भावनासम्पत्तिवसेन अधिगन्तब्बस्स अस्सादस्स अनधिगमा किलन्तचित्तो पतति, न भावनं सम्पादेति.
अनुपुब्बतो मनसिकरोन्तेनापि च नातिसीघतो मनसिकातब्बं. अतिसीघतो मनसिकरोतो हि यथा नाम तियोजनमग्गं पटिपज्जित्वा ओक्कमनविस्सज्जनं असल्लक्खेत्वा सीघेन जवेन सतक्खत्तुम्पि गमनागमनं करोतो पुरिसस्स किञ्चापि अद्धानं परिक्खयं गच्छति, अथ खो पुच्छित्वाव गन्तब्बं होति, एवमेव केवलं कम्मट्ठानं परियोसानं पापुणाति, अविभूतं पन होति, न विसेसं आवहति, तस्मा नातिसीघतो मनसिकातब्बं.
यथा च नातिसीघतो, एवं नातिसणिकतोपि. अतिसणिकतो मनसिकरोतो हि यथा नाम तदहेव तियोजनमग्गं गन्तुकामस्स पुरिसस्स अन्तरामग्गे रुक्खपब्बततळाकादीसु विलम्बमानस्स मग्गो परिक्खयं न गच्छति, द्वीहतीहेन परियोसापेतब्बो होति, एवमेव कम्मट्ठानं परियोसानं न गच्छति, विसेसाधिगमस्स पच्चयो न होति.
विक्खेपपटिबाहनतोति कम्मट्ठानं विस्सज्जेत्वा बहिद्धा पुथुत्तारम्मणे चेतसो विक्खेपो पटिबाहितब्बो. अप्पटिबाहतो हि यथा नाम एकपदिकं पपातमग्गं पटिपन्नस्स पुरिसस्स अक्कमनपदं असल्लक्खेत्वा इतो चितो च विलोकयतो पदवारो विरज्झति, ततो सतपोरिसे पपाते पतितब्बं होति, एवमेव बहिद्धा विक्खेपे सति कम्मट्ठानं परिहायति परिधंसति. तस्मा विक्खेपपटिबाहनतो मनसिकातब्बं.
पण्णत्तिसमतिक्कमनतोति ¶ ¶ यायं केसा लोमातिआदिका पण्णत्ति, तं अतिक्कमित्वा पटिक्कूलन्ति चित्तं ठपेतब्बं. यथा हि उदकदुल्लभकाले मनुस्सा अरञ्ञे उदपानं दिस्वा तत्थ तालपण्णादिकं किञ्चिदेव सञ्ञाणं बन्धित्वा तेन सञ्ञाणेन आगन्त्वा न्हायन्ति चेव पिवन्ति च. यदा पन नेसं अभिण्हसञ्चारेन आगतागतपदं पाकटं होति, तदा सञ्ञाणेन किच्चं न होति, इच्छितिच्छितक्खणे गन्त्वा न्हायन्ति चेव पिवन्ति च, एवमेव पुब्बभागे केसा लोमातिपण्णत्तिवसेन मनसिकरोतो पटिक्कूलभावो पाकटो होति. अथ केसा लोमातिपण्णत्तिं समतिक्कमित्वा पटिक्कूलभावेयेव चित्तं ठपेतब्बं.
अनुपुब्बमुञ्चनतोति यो यो कोट्ठासो न उपट्ठाति, तं तं मुञ्चन्तेन अनुपुब्बमुञ्चनतो मनसिकातब्बं. आदिकम्मिकस्स हि केसाति मनसिकरोतो मनसिकारो गन्त्वा मुत्तन्ति इमं परियोसानकोट्ठासमेव आहच्च तिट्ठति. मुत्तन्ति च मनसिकरोतो मनसिकारो गन्त्वा केसाति इमं आदिकोट्ठासमेव आहच्च तिट्ठति. अथस्स मनसिकरोतो मनसिकरोतो केचि कोट्ठासा उपट्ठहन्ति, केचि न उपट्ठहन्ति. तेन ये ये उपट्ठहन्ति, तेसु तेसु ताव कम्मं कातब्बं. याव द्वीसु उपट्ठितेसु तेसम्पि एको सुट्ठुतरं उपट्ठहति, एवं उपट्ठितं पन तमेव पुनप्पुनं मनसिकरोन्तेन अप्पना उप्पादेतब्बा.
तत्रायं उपमा – यथा हि द्वत्तिंसतालके तालवने वसन्तं मक्कटं गहेतुकामो लुद्दो आदिम्हि ठिततालस्स पण्णं सरेन विज्झित्वा उक्कुट्ठिं करेय्य, अथ खो सो मक्कटो पटिपाटिया तस्मिं तस्मिं ताले पतित्वा परियन्ततालमेव गच्छेय्य, तत्थपि गन्त्वा लुद्देन तथेव कते पुन तेनेव नयेन आदितालं आगच्छेय्य, सो एवं पुनप्पुनं परिपातियमानो उक्कुट्ठुक्कुट्ठिट्ठानेयेव उट्ठहित्वा अनुक्कमेन एकस्मिं ताले निपतित्वा तस्स वेमज्झे मकुळतालपण्णसूचिं दळ्हं गहेत्वा विज्झियमानोपि न उट्ठहेय्य, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं.
तत्रिदं ओपम्मसंसन्दनं – यथा हि तालवने द्वत्तिंसताला, एवं इमस्मिं काये द्वत्तिंसकोट्ठासा. मक्कटो विय चित्तं. लुद्दो विय योगावचरो. मक्कटस्स द्वत्तिंसतालके तालवने निवासो विय योगिनो ¶ चित्तस्स द्वत्तिंसकोट्ठासके काये आरम्मणवसेन अनुसञ्चरणं. लुद्देन आदिम्हि ठिततालस्स पण्णं सरेन विज्झित्वा उक्कुट्ठिया कताय मक्कटस्स तस्मिं तस्मिं ताले पतित्वा परियन्ततालगमनं विय योगिनो केसाति मनसिकारे आरद्धे ¶ पटिपाटिया गन्त्वा परियोसानकोट्ठासेयेव चित्तस्स सण्ठानं. पुन पच्चागमनेपि एसेव नयो. पुनप्पुनं परिपातियमानस्स मक्कटस्स उक्कुट्ठुक्कुट्ठिट्ठाने उट्ठानं विय पुनप्पुनं मनसिकरोतो केसुचि केसुचि उपट्ठितेसु अनुपट्ठहन्ते विस्सज्जेत्वा उपट्ठितेसु परिकम्मकरणं. अनुक्कमेन एकस्मिं ताले निपतित्वा तस्स मज्झे मकुळतालपण्णसूचिं दळ्हं गहेत्वा विज्झियमानस्सपि अनुट्ठानं विय अवसाने द्वीसु उपट्ठितेसु यो सुट्ठुतरं उपट्ठाति, तमेव पुनप्पुनं मनसिकरित्वा अप्पनाय उप्पादनं.
अपरापि उपमा – यथा नाम पिण्डपातिको भिक्खु द्वत्तिंसकुलं गामं उपनिस्साय वसन्तो पठमगेहेयेव द्वे भिक्खा लभित्वा परतो एकं विस्सज्जेय्य. पुनदिवसे तिस्सो लभित्वा परतो द्वे विस्सज्जेय्य. ततियदिवसे आदिम्हियेव पत्तपूरं लभित्वा आसनसालं गन्त्वा परिभुञ्जेय्य. एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. द्वत्तिंसकुलगामो विय हि द्वत्तिंसाकारो. पिण्डपातिको विय योगावचरो. तस्स तं गामं उपनिस्साय वासो विय योगिनो द्वत्तिंसाकारे परिकम्मकरणं. पठमगेहे द्वे भिक्खा लभित्वा परतो एकिस्सा विस्सज्जनं विय दुतियदिवसे तिस्सो लभित्वा परतो द्विन्नं विस्सज्जनं विय च मनसिकरोतो मनसिकरोतो अनुपट्ठहन्ते विस्सज्जेत्वा उपट्ठितेसु याव कोट्ठासद्वये परिकम्मकरणं. ततियदिवसे आदिम्हियेव पत्तपूरं लभित्वा आसनसालायं निसीदित्वा परिभोगो विय द्वीसु यो सुट्ठुतरं उपट्ठाति, तमेव पुनप्पुनं मनसिकरित्वा अप्पनाय उप्पादनं.
अप्पनातोति अप्पनाकोट्ठासतो केसादीसु एकेकस्मिं कोट्ठासे अप्पना होतीति वेदितब्बाति अयमेवेत्थ अधिप्पायो.
तयो च सुत्तन्ताति अधिचित्तं, सीतिभावो, बोज्झङ्गकोसल्लन्ति इमे तयो सुत्तन्ता वीरियसमाधियोजनत्थं वेदितब्बाति अयमेत्थ अधिप्पायो. तत्थ –
‘‘अधिचित्तमनुयुत्तेन ¶ , भिक्खवे, भिक्खुना तीणि निमित्तानि कालेनकालं मनसिकातब्बानि. कालेनकालं समाधिनिमित्तं मनसिकातब्बं. कालेनकालं पग्गहनिमित्तं मनसिकातब्बं. कालेनकालं उपेक्खानिमित्तं मनसिकातब्बं. सचे, भिक्खवे, अधिचित्तमनुयुत्तो भिक्खु एकन्तं समाधिनिमित्तञ्ञेव मनसिकरेय्य, ठानं तं ¶ चित्तं कोसज्जाय संवत्तेय्य. सचे, भिक्खवे, अधिचित्तमनुयुत्तो भिक्खु एकन्तं पग्गहनिमित्तञ्ञेव मनसिकरेय्य, ठानं तं चित्तं उद्धच्चाय संवत्तेय्य. सचे, भिक्खवे, अधिचित्तमनुयुत्तो भिक्खु एकन्तं उपेक्खानिमित्तञ्ञेव मनसिकरेय्य, ठानं तं चित्तं न सम्मा समाधियेय्य आसवानं खयाय. यतो च खो, भिक्खवे, अधिचित्तमनुयुत्तो भिक्खु कालेनकालं समाधिनिमित्तं पग्गहनिमित्तं उपेक्खानिमित्तं मनसिकरोति, तं होति चित्तं मुदुञ्च कम्मञ्ञञ्च पभस्सरञ्च, न च पभङ्गु, सम्मा समाधियति आसवानं खयाय.
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, सुवण्णकारो वा सुवण्णकारन्तेवासी वा उक्कं बन्धति, उक्कं बन्धित्वा उक्कामुखं आलिम्पेति, उक्कामुखं आलिम्पेत्वा सण्डासेन जातरूपं गहेत्वा उक्कामुखे पक्खिपित्वा कालेनकालं अभिधमति, कालेनकालं उदकेन परिप्फोसेति, कालेनकालं अज्झुपेक्खति. सचे, भिक्खवे, सुवण्णकारो वा सुवण्णकारन्तेवासी वा तं जातरूपं एकन्तं अभिधमेय्य, ठानं तं जातरूपं डहेय्य. सचे, भिक्खवे, सुवण्णकारो वा सुवण्णकारन्तेवासी वा तं जातरूपं एकन्तं उदकेन परिप्फोसेय्य, ठानं तं जातरूपं निब्बायेय्य. सचे, भिक्खवे, सुवण्णकारो वा सुवण्णकारन्तेवासी वा तं जातरूपं एकन्तं अज्झुपेक्खेय्य, ठानं तं जातरूपं न सम्मा परिपाकं गच्छेय्य. यतो च खो, भिक्खवे, सुवण्णकारो वा सुवण्णकारन्तेवासी वा तं जातरूपं कालेनकालं अभिधमति, कालेनकालं उदकेन परिप्फोसेति, कालेनकालं अज्झुपेक्खति, तं होति जातरूपं मुदुञ्च कम्मञ्ञञ्च पभस्सरञ्च, न च पभङ्गु, सम्मा उपेति कम्माय. यस्सा यस्सा च पिळन्धनविकतिया आकङ्खति यदि पटिकाय यदि कुण्डलाय यदि ¶ गीवेय्याय यदि सुवण्णमालाय, तञ्चस्स अत्थं अनुभोति.
‘‘एवमेव खो, भिक्खवे, अधिचित्तमनुयुत्तेन…पे… समाधियति आसवानं खयाय. यस्स यस्स च अभिञ्ञा सच्छि करणीयस्स धम्मस्स चित्तं अभिनिन्नामेति अभिञ्ञा सच्छि किरियाय, तत्र तत्रेव सक्खिभब्बतं पापुणाति सति सति आयतने’’ति (अ. नि. ३.१०३).
इदं ¶ सुत्तं अधिचित्तन्ति वेदितब्बं.
‘‘छहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो भिक्खु भब्बो अनुत्तरं सीतिभावं सच्छिकातुं. कतमेहि छहि? इध, भिक्खवे, भिक्खु यस्मिं समये चित्तं निग्गहेतब्बं, तस्मिं समये चित्तं निग्गण्हाति. यस्मिं समये चित्तं पग्गहेतब्बं, तस्मिं समये चित्तं पग्गण्हाति. यस्मिं समये चित्तं सम्पहंसितब्बं, तस्मिं समये चित्तं सम्पहंसेति. यस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खितब्बं, तस्मिं समये चित्तं अज्झुपेक्खति. पणीताधिमुत्तिको च होति निब्बानाभिरतो. इमेहि खो, भिक्खवे, छहि धम्मेहि समन्नागतो भिक्खु भब्बो अनुत्तरं सीतिभावं सच्छिकातु’’न्ति (अ. नि. ६.८५).
इदं सुत्तं अनुत्तरं सीतिभावोति वेदितब्बं.
बोज्झङ्गकोसल्लं ‘‘पन एवमेव खो, भिक्खवे, यस्मिं समये लीनं चित्तं होति, अकालो तस्मिं समये पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाया’’ति (सं. नि. ५.२३४) अप्पनाकोसल्लकथायं दस्सितमेव.
इति इदं सत्तविधं उग्गहकोसल्लं सुग्गहितं कत्वा इदञ्च दसविधं मनसिकारकोसल्लं सुट्ठु ववत्थपेत्वा तेन योगिना उभयकोसल्लवसेन कम्मट्ठानं साधुकं उग्गहेतब्बं. सचे पनस्स आचरियेन सद्धिं एकविहारेयेव फासु होति, एवं वित्थारेन अकथापेत्वा कम्मट्ठानं सुट्ठु ववत्थपेत्वा कम्मट्ठानं अनुयुज्जन्तेन विसेसं लभित्वा उपरूपरि कथापेतब्बं. अञ्ञत्थ वसितुकामेन यथावुत्तेन विधिना वित्थारतो कथापेत्वा पुनप्पुनं परिवत्तेत्वा सब्बं गण्ठिट्ठानं छिन्दित्वा पथवीकसिणनिद्देसे वुत्तनयेनेव अननुरूपं सेनासनं पहाय अनुरूपे ¶ विहारे वसन्तेन खुद्दकपलिबोधुपच्छेदं कत्वा पटिक्कूलमनसिकारे परिकम्मं कातब्बं.
करोन्तेन पन केसेसु ताव निमित्तं गहेतब्बं. कथं? एकं वा द्वे वा केसे लुञ्चित्वा हत्थतले ठपेत्वा वण्णो ताव ववत्थपेतब्बो. छिन्नट्ठानेपि केसे ओलोकेतुं वट्टति. उदकपत्ते वा यागुपत्ते वा ओलोकेतुम्पि वट्टतियेव. काळककाले दिस्वा काळकाति मनसिकातब्बा ¶ . सेतकाले सेताति. मिस्सककाले पन उस्सदवसेन मनसिकातब्बा होन्ति. यथा च केसेसु, एवं सकलेपि तचपञ्चके दिस्वाव निमित्तं गहेतब्बं.
कोट्ठासववत्थापनकथा
१८२. एवं निमित्तं गहेत्वा सब्बकोट्ठासे वण्णसण्ठानदिसोकासपरिच्छेदवसेन ववत्थपेत्वा वण्णसण्ठानगन्धआसयोकासवसेन पञ्चधा पटिक्कूलतो ववत्थपेतब्बा.
तत्रायं सब्बकोट्ठासेसु अनुपुब्बकथा. केसा ताव पकतिवण्णेन काळका अद्दारिट्ठकवण्णा. सण्ठानतो दीघवट्टलिका तुलादण्डसण्ठाना. दिसतो उपरिमदिसाय जाता. ओकासतो उभोसु पस्सेसु कण्णचूळिकाहि, पुरतो नलाटन्तेन, पच्छतो गलवाटकेन परिच्छिन्ना. सीसकटाहवेठनं अल्लचम्मं केसानं ओकासो. परिच्छेदतो केसा सीसवेठनचम्मे वीहग्गमत्तं पविसित्वा पतिट्ठितेन हेट्ठा अत्तनो मूलतलेन, उपरि आकासेन, तिरियं अञ्ञमञ्ञेन परिच्छिन्ना, द्वे केसा एकतो नत्थीति अयं सभागपरिच्छेदो. केसा न लोमा, लोमा न केसाति एवं अवसेसएकतिंसकोट्ठासेहि अमिस्सीकता केसा नाम पाटियेक्को एककोट्ठासोति अयं विसभागपरिच्छेदो. इदं केसानं वण्णादितो ववत्थापनं.
१८३. इदं पन नेसं वण्णादिवसेन पञ्चधा पटिक्कूलतो ववत्थापनं. केसा नामेते वण्णतोपि पटिक्कूला. सण्ठानतोपि गन्धतोपि आसयतोपि ओकासतोपि पटिक्कूला.
मनुञ्ञेपि ¶ हि यागुपत्ते वा भत्तपत्ते वा केसवण्णं किञ्चि दिस्वा केसमिस्सकमिदं हरथ नन्ति जिगुच्छन्ति. एवं केसा वण्णतो पटिक्कूला. रत्तिं भुञ्जन्तापि केससण्ठानं अक्कवाकं वा मकचिवाकं वा छुपित्वापि तथेव जिगुच्छन्ति. एवं सण्ठानतो पटिक्कूला.
तेलमक्खनपुप्फधूपादि सङ्खारविरहितानञ्च केसानं गन्धो परमजेगुच्छो होति. ततो जेगुच्छतरो अग्गिम्हि पक्खित्तानं. केसा हि वण्णसण्ठानतो अप्पटिक्कूलापि सियुं, गन्धेन पन पटिक्कूलायेव. यथा हि दहरस्स कुमारस्स वच्चं वण्णतो हलिद्दिवण्णं, सण्ठानतोपि हलिद्दिपिण्डसण्ठानं. सङ्कारट्ठाने छड्डितञ्च उद्धुमातककाळसुनखसरीरं वण्णतो तालपक्कवण्णं ¶ . सण्ठानतो वट्टेत्वा विस्सट्ठमुदिङ्गसण्ठानं. दाठापिस्स सुमनमकुळसदिसाति उभयम्पि वण्णसण्ठानतो सिया अप्पटिक्कूलं गन्धेन पन पटिक्कूलमेव. एवं केसापि सियुं वण्णसण्ठानतो अप्पटिक्कूला गन्धेन पन पटिक्कूलायेवाति.
यथा पन असुचिट्ठाने गामनिस्सन्देन जातानि सूपेय्यपण्णानि नागरिकमनुस्सानं जेगुच्छानि होन्ति अपरिभोगानि, एवं केसापि पुब्बलोहितमुत्तकरीसपित्तसेम्हादिनिस्सन्देन जातत्ता जेगुच्छाति इदं नेसं आसयतो पाटिक्कुल्यं.
इमे च केसा नाम गूथरासिम्हि उट्ठितकण्णिकं विय एकतिंसकोट्ठासरासिम्हि जाता. ते सुसानसङ्कारट्ठानादीसु जातसाकं विय परिक्खादीसु जातकमलकुवलयादिपुप्फं विय च असुचिट्ठाने जातत्ता परमजेगुच्छाति इदं नेसं ओकासतो पाटिक्कुल्यं.
यथा च केसानं, एवं सब्बकोट्ठासानं वण्णसण्ठानगन्धासयोकासवसेन पञ्चधा पटिक्कूलता वेदितब्बा. वण्णसण्ठानदिसोकासपरिच्छेदवसेन पन सब्बेपि विसुं विसुं ववत्थपेतब्बा.
१८४. तत्थ लोमा ताव पकतिवण्णतो न केसा विय असम्भिन्नकाळका, काळपिङ्गला पन होन्ति. सण्ठानतो ओनतग्गा तालमूलसण्ठाना. दिसतो द्वीसु दिसासु जाता. ओकासतो ठपेत्वा केसानं पतिट्ठितोकासञ्च हत्थपादतलानि च येभुय्येन अवसेससरीरवेठनचम्मे जाता. परिच्छेदतो सरीरवेठनचम्मे लिखामत्तं पविसित्वा ¶ पतिट्ठितेन हेट्ठा अत्तनो मूलतलेन, उपरि आकासेन, तिरियं अञ्ञमञ्ञेन परिच्छिन्ना, द्वे लोमा एकतो नत्थि, अयं नेसं सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१८५. नखाति वीसतिया नखपत्तानं नामं. ते सब्बेपि वण्णतो सेता. सण्ठानतो मच्छसकलिकसण्ठाना. दिसतो पादनखा हेट्ठिमदिसाय, हत्थनखा उपरिमदिसायाति द्वीसु दिसासु जाता. ओकासतो अङ्गुलीनं अग्गपिट्ठेसु पतिट्ठिता. परिच्छेदतो द्वीसु दिसासु अङ्गुलिकोटिमंसेहि, अन्तो अङ्गुलिपिट्ठिमंसेन, बहि चेव अग्गे च आकासेन, तिरियं अञ्ञमञ्ञेन ¶ परिच्छिन्ना, द्वे नखा एकतो नत्थि, अयं नेसं सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१८६. दन्ताति परिपुण्णदन्तस्स द्वत्तिंस दन्तट्ठिकानि. तेपि वण्णतो सेता. सण्ठानतो अनेकसण्ठाना. तेसं हि हेट्ठिमाय ताव दन्तपाळिया मज्झे चत्तारो दन्ता मत्तिकापिण्डे पटिपाटिया ठपितअलाबुबीजसण्ठाना. तेसं उभोसु पस्सेसु एकेको एकमूलको एककोटिको मल्लिकमकुळसण्ठानो. ततो एकेको द्विमूलको द्विकोटिको यानकउपत्थम्भिनिसण्ठानो. ततो द्वे द्वे तिमूला तिकोटिका. ततो द्वे द्वे चतुमूला चतुकोटिकाति. उपरिमपाळियापि एसेव नयो. दिसतो उपरिमदिसाय जाता. ओकासतो द्वीसु हनुकट्ठिकेसु पतिट्ठिता. परिच्छेदतो हेट्ठा हनुकट्ठिके पतिट्ठितेन अत्तनो मूलतलेन, उपरि आकासेन, तिरियं अञ्ञमञ्ञेन परिच्छिन्ना, द्वे दन्ता एकतो नत्थि, अयं नेसं सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१८७. तचोति सकलसरीरं वेठेत्वा ठितचम्मं. तस्स उपरि काळसामपीतादिवण्णा छवि नाम या सकलसरीरतोपि सङ्कड्ढियमाना बदरट्ठिमत्ता होति. तचो पन वण्णतो सेतोयेव. सो चस्स सेतभावो अग्गिजालाभिघातपहरणप्पहारादीहि विद्धंसिताय छविया पाकटो होति. सण्ठानतो सरीरसण्ठानोव होति. अयमेत्थ सङ्खेपो.
वित्थारतो ¶ पन पादङ्गुलित्तचो कोसकारककोससण्ठानो. पिट्ठिपादत्तचो पुटबन्धउपाहनसण्ठानो. जङ्घत्तचो भत्तपुटकतालपण्णसण्ठानो. ऊरुत्तचो तण्डुलभरितदीघत्थविकसण्ठानो. आनिसदत्तचो उदकपूरितपटपरिस्सावनसण्ठानो. पिट्ठित्तचो फलकोनद्धचम्मसण्ठानो. कुच्छित्तचो वीणादोणिकोनद्धचम्मसण्ठानो. उरत्तचो येभुय्येन चतुरस्ससण्ठानो. उभयबाहुत्तचो तूणिरोनद्धचम्मसण्ठानो. पिट्ठिहत्थत्तचो खुरकोससण्ठानो, फणकत्थविकसण्ठानो वा. हत्थङ्गुलित्तचो कुञ्चिकाकोसकसण्ठानो. गीवत्तचो गलकञ्चुकसण्ठानो. मुखत्तचो छिद्दावछिद्दो कीटकुलावकसण्ठानो. सीसत्तचो पत्तत्थविकसण्ठानोति.
तचपरिग्गण्हकेन च योगावचरेन उत्तरोट्ठतो पट्ठाय उपरिमुखं ञाणं पेसेत्वा पठमं ताव ¶ मुखं परियोनन्धित्वा ठितचम्मं ववत्थपेतब्बं. ततो नलाटट्ठिचम्मं. ततो थविकाय पक्खित्तपत्तस्स च थविकाय च अन्तरेन हत्थमिव सीसट्ठिकस्स च सीसचम्मस्स च अन्तरेन ञाणं पेसेत्वा अट्ठिकेन सद्धिं चम्मस्स एकाबद्धभावं वियोजेन्तेन सीसचम्मं ववत्थपेतब्बं. ततो खन्धचम्मं. ततो अनुलोमेन पटिलोमेन च दक्खिणहत्थचम्मं. अथ तेनेव नयेन वामहत्थचम्मं. ततो पिट्ठिचम्मं तं ववत्थपेत्वा अनुलोमेन पटिलोमेन च दक्खिणपादचम्मं. अथ तेनेव नयेन वामपादचम्मं. ततो अनुक्कमेनेव वत्थिउदरहदयगीवचम्मानि ववत्थपेतब्बानि. अथ गीवचम्मानन्तरं हेट्ठिमहनुचम्मं ववत्थपेत्वा अधरोट्ठपरियोसानं पापेत्वा निट्ठपेतब्बं. एवं ओळारिकोळारिकं परिग्गण्हन्तस्स सुखुमम्पि पाकटं होति. दिसतो द्वीसु दिसासु जातो. ओकासतो सकलसरीरं परियोनन्धित्वा ठितो. परिच्छेदतो हेट्ठा पतिट्ठिततलेन, उपरि आकासेन परिच्छिन्नो, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१८८. मंसन्ति नव मंसपेसिसतानि. तं सब्बम्पि वण्णतो रत्तं किंसुकपुप्फसदिसं. सण्ठानतो जङ्घपिण्डिकमंसं तालपण्णपुटभत्तसण्ठानं. ऊरुमंसं निसदपोतसण्ठानं. आनिसदमंसं उद्धनकोटिसण्ठानं. पिट्ठिमंसं तालगुळपटलसण्ठानं. फासुकद्वयमंसं कोट्ठलिकाय कुच्छियं तनुमत्तिकालेपसण्ठानं. थनमंसं वट्टेत्वा अवक्खित्तमत्तिकापिण्डसण्ठानं. बाहुद्वयमंसं ¶ द्विगुणं कत्वा ठपितनिच्चम्ममहामूसिकसण्ठानं. एवं ओळारिकोळारिकं परिग्गण्हन्तस्स सुखुमम्पि पाकटं होति. दिसतो द्वीसु दिसासु जातं. ओकासतो वीसाधिकानि तीणि अट्ठिसतानि अनुलिम्पित्वा ठितं. परिच्छेदतो हेट्ठा अट्ठिसङ्घाते पतिट्ठिततलेन, उपरि तचेन, तिरियं अञ्ञमञ्ञेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१८९. न्हारूति नव न्हारुसतानि. वण्णतो सब्बेपि न्हारू सेता. सण्ठानतो नानासण्ठाना. एतेसु हि गीवाय उपरिमभागतो पट्ठाय पञ्च महान्हारू सरीरं विनन्धमाना पुरिमपस्सेन ओतिण्णा. पञ्च पच्छिमपस्सेन. पञ्च दक्खिणपस्सेन. पञ्च वामपस्सेन. दक्खिणहत्थं विनन्धमानापि हत्थस्स पुरिमपस्सेन पञ्च. पच्छिमपस्सेन पञ्च. तथा वामहत्थं विनन्धमाना. दक्खिणपादं विनन्धमानापि पादस्स पुरिमपस्सेन पञ्च. पच्छिमपस्सेन पञ्च. तथा वामपादं विनन्धमानापीति एवं सरीरधारका नाम सट्ठिमहान्हारू कायं विनन्धमाना ओतिण्णा ¶ . ये कण्डरातिपि वुच्चन्ति. ते सब्बेपि कन्दलमकुळसण्ठाना. अञ्ञे पन तं तं पदेसं अज्झोत्थरित्वा ठिता. ततो सुखुमतरा सुत्तरज्जुकसण्ठाना. अञ्ञे ततो सुखुमतरा पूतिलतासण्ठाना, अञ्ञे ततो सुखुमतरा महावीणातन्तिसण्ठाना. अञ्ञे थूलसुत्तकसण्ठाना. हत्थपादपिट्ठीसु न्हारू सकुणपादसण्ठाना. सीसे न्हारू दारकानं सीसजालकसण्ठाना. पिट्ठियं न्हारू आतपे पसारितअल्लजालसण्ठाना. अवसेसा तंतंअङ्गपच्चङ्गानुगता न्हारू सरीरे पटिमुक्कजालकञ्चुकसण्ठाना. दिसतो द्वीसु दिसासु जाता. ओकासतो सकलसरीरे अट्ठीनि आबन्धित्वा ठिता. परिच्छेदतो हेट्ठा तिण्णं अट्ठिसतानं उपरि पतिट्ठिततलेहि, उपरि मंसचम्मानि आहच्च ठितप्पदेसेहि, तिरियं अञ्ञमञ्ञेन परिच्छिन्ना, अयं नेसं सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१९०. अट्ठीति ठपेत्वा द्वत्तिंस दन्तट्ठीनि अवसेसानि चतुसट्ठि हत्थट्ठीनि, चतुसट्ठि पादट्ठीनि, चतुसट्ठि मंसनिस्सितानि मुदुअट्ठीनि, द्वे पण्हिकट्ठीनि, एकेकस्मिं पादे द्वे द्वे गोप्फकट्ठीनि, द्वे जङ्घट्ठीनि, एकं जण्णुकट्ठि, एकं ऊरुट्ठि, द्वे कटिट्ठीनि, अट्ठारस पिट्ठिकण्टकट्ठीनि, चतुवीसति फासुकट्ठीनि, चुद्दस उरट्ठीनि ¶ , एकं हदयट्ठि, द्वे अक्खकट्ठीनि, द्वे कोट्टट्ठीनि, द्वे बाहुट्ठीनि, द्वे द्वे अग्गबाहुट्ठीनि, सत्त गीवट्ठीनि, द्वे हनुकट्ठीनि, एकं नासिकट्ठि, द्वे अक्खिट्ठीनि, द्वे कण्णट्ठीनि, एकं नलाटट्ठि. एकं मुद्धट्ठि, नव सीसकपालट्ठीनीति एवं तिमत्तानि अट्ठिसतानि, तानि सब्बानिपि वण्णतो सेतानि. सण्ठानतो नानासण्ठानानि.
तत्थ हि अग्गपादङ्गुलिअट्ठीनि कतकबीजसण्ठानानि. तदनन्तरानि मज्झपब्बट्ठीनि पनसट्ठिसण्ठानानि. मूलपब्बट्ठीनि पणवसण्ठानानि. पिट्ठिपादट्ठीनि कोट्टितकन्दलकन्दरासिसण्ठानानि. पण्हिकट्ठि एकट्ठितालफलबीजसण्ठानं. गोप्फकट्ठीनि बद्धकीळागोळकसण्ठानानि. जङ्घट्ठीनं गोप्फकट्ठीसु पतिट्ठितट्ठानं अपनीततचसिन्दिकळीरसण्ठानं. खुद्दकजङ्घट्ठिकं धनुकदण्डसण्ठानं. महन्तं मिलातसप्पपिट्ठिसण्ठानं. जण्णुकट्ठि एकतो परिक्खीणफेणकसण्ठानं. तत्थ जङ्घट्ठिकस्स पतिट्ठितट्ठानं अतिखिणग्गगोसिङ्गसण्ठानं. ऊरुट्ठि दुत्तच्छितवासिपरसुदण्डसण्ठानं. तस्स कटिट्ठिम्हि पतिट्ठितट्ठानं कीळागोळकसण्ठानं. तेन कटिट्ठिनो पतिट्ठितट्ठानं अग्गच्छिन्नमहापुन्नागफलसण्ठानं.
कटिट्ठीनि ¶ द्वेपि एकाबद्धानि हुत्वा कुम्भकारिकउद्धनसण्ठानानि. पाटियेक्कं कम्मारकूटयोत्तकसण्ठानानि. कोटियं ठितं आनिसदट्ठि अधोमुखं कत्वा गहितसप्पफणसण्ठानं, सत्तट्ठट्ठानेसु छिद्दावछिद्दं. पिट्ठिकण्टकट्ठीनि अब्भन्तरतो उपरूपरि ठपितसीसपट्टवेठकसण्ठानानि. बाहिरतो वट्टनावळिसण्ठानानि. तेसं अन्तरन्तरा ककचदन्तसदिसा द्वे तयो कण्टका होन्ति. चतुवीसतिया फासुकट्ठीसु अपरिपुण्णानि अपरिपुण्णअसिसण्ठानानि. परिपुण्णानि परिपुण्णअसिसण्ठानानि. सब्बानिपि ओदातकुक्कुटस्स पसारितपक्खसण्ठानानि. चुद्दस उरट्ठीनि जिण्णसन्दमानिकपञ्जरसण्ठानानि. हदयट्ठि दब्बिफणसण्ठानं.
अक्खकट्ठीनि खुद्दकलोहवासिदण्डसण्ठानानि. कोट्टट्ठीनि एकतो परिक्खीणसीहळकुद्दालसण्ठानानि. बाहुट्ठीनि आदासदण्डकसण्ठानानि. अग्गबाहुट्ठीनि यमकतालकन्दसण्ठानानि. मणिबन्धट्ठीनि एकतो अल्लियापेत्वा ठपितसीसकपट्टवेठकसण्ठानानि. पिट्ठिहत्थट्ठीनि कोट्टितकन्दलकन्दरासिसण्ठानानि ¶ . हत्थङ्गुलीसु मूलपब्बट्ठीनि पणवसण्ठानानि. मज्झपब्बट्ठीनि अपरिपुण्णपनसट्ठिसण्ठानानि. अग्गपब्बट्ठीनि कतकबीजसण्ठानानि.
सत्त गीवट्ठीनि दण्डेन विज्झित्वा पटिपाटिया ठपितवंसकळीरचक्कलकसण्ठानानि. हेट्ठिमहनुकट्ठि कम्मारानं अयोकूटयोत्तकसण्ठानं. उपरिमं अवलेखनसत्थकसण्ठानं. अक्खिकूपनासकूपट्ठीनि अपनीतमिञ्जतरुणतालट्ठिसण्ठानानि. नलाटट्ठि अधोमुखट्ठपितसङ्खथालककपालसण्ठानं. कण्णचूळिकट्ठीनि न्हापितखुरकोससण्ठानानि. नलाटकण्णचूळिकानं उपरि पट्टबन्धनोकासे अट्ठिसङ्कुटितघटपुण्णपटलखण्डसण्ठानं. मुद्धट्ठि मुखच्छिन्नवङ्कनाळिकेरसण्ठानं. सीसट्ठीनि सिब्बेत्वा ठपितजज्जरलाबुकटाहसण्ठानानि.
दिसतो द्वीसु दिसासु जातानि. ओकासतो अविसेसेन सकलसरीरे ठितानि. विसेसेन पनेत्थ सीसट्ठीनि गिवट्ठीसु पतिट्ठितानि. गीवट्ठीनि पिट्ठिकण्टकट्ठीसु. पिट्ठिकण्टकट्ठीनि कटिट्ठीसु. कटिट्ठीनि ऊरुट्ठीसु. ऊरुट्ठीनि जण्णुकट्ठीसु. जण्णुकट्ठीनि जङ्घट्ठीसु. जङ्घट्ठीनि गोप्फकट्ठीसु. गोप्फकट्ठीनि पिट्ठिपादट्ठीसु पतिट्ठितानि. परिच्छेदतो अन्तो अट्ठिमिञ्जेन, उपरितो मंसेन, अग्गे मूले च अञ्ञमञ्ञेन परिच्छिन्नानि, अयं नेसं सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१९१. अट्ठिमिञ्जन्ति ¶ तेसं तेसं अट्ठीनं अब्भन्तरगतं मिञ्जं. तं वण्णतो सेतं. सण्ठानतो महन्तमहन्तानं अट्ठीनं अब्भन्तरगतं वेळुनाळियं पक्खित्तसेदितमहावेत्तग्गसण्ठानं. खुद्दानुखुद्दकानं अब्भन्तरगतं वेळुयट्ठिपब्बेसु पक्खित्तसेदिततनुवेत्तग्गसण्ठानं. दिसतो द्वीसु दिसासु जातं. ओकासतो अट्ठीनं अब्भन्तरे पतिट्ठितं. परिच्छेदतो अट्ठीनं अब्भन्तरतलेहि परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१९२. वक्कन्ति एकबन्धना द्वे मंसपिण्डिका. तं वण्णतो मन्दरत्तं पाळिभद्दकट्ठिवण्णं. सण्ठानतो दारकानं यमककीळागोळकसण्ठानं, एकवण्टपटिबद्धअम्बफलद्वयसण्ठानं वा. दिसतो उपरिमाय दिसाय जातं. ओकासतो गलवाटका निक्खन्तेन एकमूलेन थोकं गन्त्वा द्विधा ¶ भिन्नेन थूलन्हारुना विनिबद्धं हुत्वा हदयमंसं परिक्खिपित्वा ठितं. परिच्छेदतो वक्कं वक्कभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१९३. हदयन्ति हदयमंसं. तं वण्णतो रत्तपदुमपत्तपिट्ठिवण्णं. सण्ठानतो बाहिरपत्तानि अपनेत्वा अधोमुखं ठपितपदुममकुळसण्ठानं. बहि मट्ठं, अन्तो कोसातकीफलस्स अब्भन्तरसदिसं. पञ्ञवन्तानं थोकं विकसितं, मन्दपञ्ञानं मकुळितमेव. अन्तो चस्स पुन्नागट्ठिपतिट्ठानमत्तो आवाटको होति, यत्थ अद्धपसतमत्तं लोहितं सण्ठाति, यं निस्साय मनोधातु च मनोविञ्ञाणधातु च वत्तन्ति. तं पनेतं रागचरितस्स रत्तं होति, दोसचरितस्स काळकं, मोहचरितस्स मंसधोवनउदकसदिसं, वितक्कचरितस्स कुलत्थयूसवण्णं, सद्धाचरितस्स कणिकारपुप्फवण्णं, पञ्ञाचरितस्स अच्छं विप्पसन्नं अनाविलं पण्डरं परिसुद्धं निद्धोतजातिमणि विय जुतिमन्तं खायति. दिसतो उपरिमाय दिसाय जातं. ओकासतो सरीरब्भन्तरे द्विन्नं थनानं मज्झे पतिट्ठितं. परिच्छेदतो हदयं हदयभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१९४. यकनन्ति यमकमंसपटलं. तं वण्णतो रत्तं पण्डुकधातुकं नातिरत्तकुमुदस्स पत्तपिट्ठिवण्णं. सण्ठानतो मूले एकं अग्गे यमकं कोविळारपत्तसण्ठानं. तञ्च दन्धानं एकमेव होति महन्तं, पञ्ञवन्तानं द्वे वा तीणि वा खुद्दकानि. दिसतो उपरिमाय दिसाय जातं, ओकासतो द्विन्नं थनानं अब्भन्तरे दक्खिणपस्सं निस्साय ठितं. परिच्छेदतो यकनं ¶ यकनभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१९५. किलोमकन्ति पटिच्छन्नापटिच्छन्नभेदतो दुविधं परियोनहनमंसं. तं दुविधम्पि वण्णतो सेतं दुकूलपिलोतिकवण्णं. सण्ठानतो अत्तनो ओकाससण्ठानं. दिसतो पटिच्छन्नकिलोमकं उपरिमाय दिसाय. इतरं द्वीसु दिसासु जातं. ओकासतो पटिच्छन्नकिलोमकं ¶ हदयञ्च वक्कञ्च पटिच्छादेत्वा, अप्पटिच्छन्नकिलोमकं सकलसरीरे चम्मस्स हेट्ठतो मंसं परियोनन्धित्वा ठितं. परिच्छेदतो हेट्ठा मंसेन, उपरि चम्मेन, तिरियं किलोमकभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१९६. पिहकन्ति उदरजिव्हामंसं. तं वण्णतो नीलं निग्गुण्डिपुप्फवण्णं. सण्ठानतो सत्तङ्गुलप्पमाणं अबन्धनं काळवच्छकजिव्हासण्ठानं. दिसतो उपरिमाय दिसाय जातं. ओकासतो हदयस्स वामपस्से उदरपटलस्स मत्थकपस्सं निस्साय ठितं, यस्मिं पहरणप्पहारेन बहिनिक्खन्ते सत्तानं जीवितक्खयो होति. परिच्छेदतो पिहकभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१९७. पप्फासन्ति द्वत्तिंसमंसखण्डप्पभेदं पप्फासमंसं. तं वण्णतो रत्तं नातिपक्कउदुम्बरफलवण्णं. सण्ठानतो विसमच्छिन्नबहलपूवखण्डसण्ठानं. अब्भन्तरे असितपीतानं अभावे उग्गतेन कम्मजतेजुस्माना अब्भाहतत्ता संखादितपलालपिण्डमिव निरसं निरोजं. दिसतो उपरिमाय दिसाय जातं. ओकासतो सरीरब्भन्तरे द्विन्नं थनानं अन्तरे हदयञ्च यकनञ्च उपरि छादेत्वा ओलम्बन्तं ठितं. परिच्छेदतो पप्फासभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१९८. अन्तन्ति पुरिसस्स द्वत्तिंसहत्था इत्थिया अट्ठवीसतिहत्था एकवीसतिया ठानेसु ओभग्गा अन्तवट्टि. तदेतं वण्णतो सेतं सक्खरसुधावण्णं. सण्ठानतो लोहितदोणियं आभुजित्वा ठपितसीसच्छिन्नसप्पसण्ठानं. दिसतो द्वीसु दिसासु जातं. ओकासतो उपरि गलवाटके हेट्ठा च करीसमग्गे विनिबन्धत्ता गलवाटककरीसमग्गपरियन्ते सरीरब्भन्तरे ठितं. परिच्छेदतो ¶ अन्तभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
१९९. अन्तगुणन्ति ¶ अन्तभोगट्ठानेसु बन्धनं. तं वण्णतो सेतं दकसीतलिकमूलवण्णं. सण्ठानतो दकसीतलिकमूलसण्ठानमेव. दिसतो द्वीसु दिसासु जातं. ओकासतो कुद्दालफरसुकम्मादीनि करोन्तानं यन्ताकड्ढनकाले यन्तसुत्तकमिव यन्तफलकानि अन्तभोगे एकतो अगळन्ते आबन्धित्वा पादपुञ्छनरज्जुमण्डलकस्स अन्तरा संसिब्बित्वा ठितरज्जुका विय एकवीसतिया अन्तभोगानं अन्तरा ठितं. परिच्छेदतो अन्तगुणभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
२००. उदरियन्ति उदरे भवं असितपीतखायितसायितं. तं वण्णतो अज्झोहटाहारवण्णं. सण्ठानतो परिस्सावने सिथिलबद्धतण्डुलसण्ठानं. दिसतो उपरिमाय दिसाय जातं. ओकासतो उदरे ठितं.
उदरं नाम उभतो निप्पीळियमानस्स अल्लसाटकस्स मज्झे सञ्जातफोटकसदिसं अन्तपटलं, बहि मट्ठं, अन्तो मंसकसम्बुपलिवेठनकिलिट्ठपावारकपुप्फकसदिसं, कुथितपनसतचस्स अब्भन्तरसदिसन्तिपि वत्तुं वट्टति, यत्थ तक्कोटका गण्डुप्पादका तालहीरका सूचिमुखका पटतन्तसुत्तका इच्चेवमादिद्वत्तिंसकुलप्पभेदा किमयो आकुलब्याकुला सण्डसण्डचारिनो हुत्वा निवसन्ति, ये पानभोजनादिम्हि अविज्जमाने उल्लङ्घित्वा विरवन्ता हदयमंसं अभिहनन्ति, पानभोजनादिअज्झोहरणवेलायञ्च उद्धंमुखा हुत्वा पठमज्झोहटे द्वे तयो आलोपे तुरिततुरिता विलुप्पन्ति, यं तेसं किमीनं सूतिघरं वच्चकुटि गिलानसाला सुसानञ्च होति. यत्थ सेय्यथापि नाम चण्डालगामद्वारे चन्दनिकाय निदाघसमये थूलफुसितके देवे वस्सन्ते उदकेन वुय्हमानं मुत्तकरीसचम्मअट्ठिन्हारुखण्डखेळसिङ्घाणिकालोहितप्पभुतिनानाकुणपजातं निपतित्वा कद्दमोदकालुळितं द्वीहतीहच्चयेन सञ्जातकिमिकुलं सूरियातपसन्तापवेगकुथितं उपरि फेणपुप्फुळके मुञ्चन्तं अभिनीलवण्णं परमदुग्गन्धजेगुच्छं नेव उपगन्तुं, न दट्ठुं अरहरूपतं आपज्जित्वा तिट्ठति, पगेव ¶ घायितुं वा सायितुं वा, एवमेव नानप्पकारं पानभोजनादिदन्तमुसलसञ्चुण्णितं जिव्हाहत्थपरिवत्तितखेळलालापलिबुद्धं ¶ तङ्खणविगतवण्णगन्धरसादिसम्पदं तन्तवायखलिसुवानवमथुसदिसं निपतित्वा पित्तसेम्हवातपलिवेठितं हुत्वा उदरग्गिसन्तापवेगकुथितं किमिकुलाकुलं उपरूपरि फेणपुप्फुळकानि मुञ्चन्तं परमकसम्बुदुग्गन्धजेगुच्छभावं आपज्जित्वा तिट्ठति. यं सुत्वापि पानभोजनादीसु अमनुञ्ञता सण्ठाति, पगेव पञ्ञाचक्खुना अवलोकेत्वा. यत्थ च पतितं पानभोजनादि पञ्चधा विवेकं गच्छति, एकं भागं पाणका खादन्ति, एकं भागं उदरग्गि झापेति, एको भागो मुत्तं होति, एको भागो करीसं, एको भागो रसभावं आपज्जित्वा सोणितमंसादीनि उपब्रूहयति.
परिच्छेदतो उदरपटलेन चेव उदरियभागेन च परिच्छिन्नं. अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
२०१. करीसन्ति वच्चं. तं वण्णतो येभुय्येन अज्झोहटाहारवण्णमेव होति. सण्ठानतो ओकाससण्ठानं. दिसतो हेट्ठिमाय दिसाय जातं. ओकासतो पक्कासये ठितं. पक्कासयो नाम हेट्ठानाभि-पिट्ठिकण्टकमूलानं अन्तरे अन्तावसाने उब्बेधेन अट्ठङ्गुलमत्तो वेळुनाळिकसदिसो, यत्थ सेय्यथापि नाम उपरि भूमिभागे पतितं वस्सोदकं ओगळित्वा हेट्ठा भूमिभागं पूरेत्वा तिट्ठति, एवमेव यंकिञ्चि आमासये पतितं पानभोजनादिकं उदरग्गिना फेणुद्देहकं पक्कं पक्कं निसदाय पिसितमिव सण्हभावं आपज्जित्वा अन्तबिलेन ओगळित्वा ओगळित्वा ओमद्दित्वा वेळुपब्बे पक्खिपमानपण्डुमत्तिका विय सन्निचितं हुत्वा तिट्ठति. परिच्छेदतो पक्कासयपटलेन चेव करीसभागेन च परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
२०२. मत्थलुङ्गन्ति सीसकटाहब्भन्तरे ठितमिञ्जरासि. तं वण्णतो सेतं अहिच्छत्तकपिण्डवण्णं. दधिभावं असम्पत्तं दुट्ठखीरवण्णन्तिपि वत्तुं वट्टति. सण्ठानतो ओकाससण्ठानं. दिसतो उपरिमाय दिसाय जातं. ओकासतो सीसकटाहब्भन्तरे चत्तारो सिब्बिनिमग्गे निस्साय समोधानेत्वा ठपिता चत्तारो पिट्ठपिण्डा विय समोहितं तिट्ठति. परिच्छेदतो सीसकटाहस्स अब्भन्तरतलेहि चेव मत्थलुङ्गभागेन च परिच्छिन्नं ¶ , अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
२०३. पित्तन्ति ¶ द्वे पित्तानि बद्धपित्तञ्च अबद्धपित्तञ्च. तत्थ बद्धपित्तं वण्णतो बहलमधुकतेलवण्णं. अबद्धपित्तं मिलातआकुलिपुप्फवण्णं. सण्ठानतो उभयम्पि ओकाससण्ठानं. दिसतो बद्धपित्तं उपरिमाय दिसाय जातं, इतरं द्वीसु दिसासु जातं. ओकासतो अबद्धपित्तं ठपेत्वा केसलोमदन्तनखानं मंसविनिमुत्तट्ठानञ्चेव थद्धसुक्खचम्मञ्च उदकमिव तेलबिन्दु अवसेससरीरं ब्यापेत्वा ठितं, यम्हि कुपिते अक्खीनि पीतकानि होन्ति, भमन्ति, गत्तं कम्पति, कण्डूयति. बद्धपित्तं हदयपप्फासानं अन्तरे यकनमंसं निस्साय पतिट्ठिते महाकोसातकीकोसकसदिसे पित्तकोसके ठितं, यम्हि कुपिते सत्ता उम्मत्तका होन्ति, विपल्लत्थचित्ता हिरोत्तप्पं छड्डेत्वा अकातब्बं करोन्ति, अभासितब्बं भासन्ति, अचिन्तितब्बं चिन्तेन्ति. परिच्छेदतो पित्तभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
२०४. सेम्हन्ति सरीरब्भन्तरे एकपत्थपूरप्पमाणं सेम्हं. तं वण्णतो सेतं नागबलापण्णरसवण्णं. सण्ठानतो ओकाससण्ठानं. दिसतो उपरिमाय दिसाय जातं. ओकासतो उदरपटले ठितं. यं पानभोजनादिअज्झोहरणकाले सेय्यथापि नाम उदके सेवालपणकं कट्ठे वा कथले वा पतन्ते छिज्जित्वा द्विधा हुत्वा पुन अज्झोत्थरित्वा तिट्ठति, एवमेव पानभोजनादिम्हि निपतन्ते छिज्जित्वा द्विधा हुत्वा पुन अज्झोत्थरित्वा तिट्ठति, यम्हि च मन्दीभूते पक्कगण्डो विय पूतिकुक्कुटण्डमिव च उदरं परमजेगुच्छं कुणपगन्धं होति, ततो उग्गतेन च गन्धेन उद्देकोपि मुखम्पि दुग्गन्धं पूतिकुणपसदिसं होति. सो च पुरिसो अपेहि दुग्गन्धं वायसीति वत्तब्बतं आपज्जति, यञ्च वड्ढित्वा बहलत्तमापन्नं पिधानफलकमिव वच्चकुटियं उदरपटलस्स अब्भन्तरेयेव कुणपगन्धं सन्निरुम्भित्वा तिट्ठति. परिच्छेदतो सेम्हभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
२०५. पुब्बोति ¶ पूतिलोहितवसेन पवत्तपुब्बं. तं वण्णतो पण्डुपलासवण्णो. मतसरीरे पन पूतिबहलाचामवण्णो होति. सण्ठानतो ओकाससण्ठानो. दिसतो द्वीसु दिसासु होति. ओकासतो पन पुब्बस्स ओकासो नाम निबद्धो नत्थि, यत्थ सो सन्निचितो तिट्ठेय्य, यत्र यत्र खाणुकण्टकपहरणग्गिजालादीहि अभिहते सरीरप्पदेसे लोहितं सण्ठहित्वा पच्चति, गण्डपीळकादयो वा उप्पज्जन्ति, तत्र तत्र तिट्ठति. परिच्छेदतो पुब्बभागेन परिच्छिन्नो, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
२०६. लोहितन्ति ¶ द्वे लोहितानि सन्निचितलोहितञ्च संसरणलोहितञ्च. तत्थ सन्निचितलोहितं वण्णतो निपक्कबहललाखारसवण्णं. संसरणलोहितं अच्छलाखारसवण्णं. सण्ठानतो उभयम्पि ओकाससण्ठानं. दिसतो सन्निचितलोहितं उपरिमाय दिसाय जातं. इतरं द्विसु दिसासु जातं. ओकासतो संसरणलोहितं ठपेत्वा केसलोमदन्तनखानं मंसविनिमुत्तट्ठानञ्चेव थद्धसुक्खचम्मञ्च धमनिजालानुसारेन सब्बं उपादिण्णसरीरं फरित्वा ठितं. सन्निचितलोहितं यकनट्ठानस्स हेट्ठाभागं पूरेत्वा एकपत्थपूरमत्तं हदयवक्कपप्फासानं उपरि थोकं थोकं पग्घरन्तं वक्कहदययकनपप्फासे तेमयमानं ठितं. तस्मिं हि वक्कहदयादीनि अतेमेन्ते सत्ता पिपासिता होन्ति. परिच्छेदतो लोहितभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
२०७. सेदोति लोमकूपादीहि पग्घरणकआपोधातु. सो वण्णतो विप्पसन्नतिलतेलवण्णो. सण्ठानतो ओकाससण्ठानो. दिसतो द्वीसु दिसासु जातो. ओकासतो सेदस्सोकासो नाम निबद्धो नत्थि, यत्थ सो लोहितं विय सदा तिट्ठेय्य. यदा पन अग्गिसन्तापसूरियसन्तापउतुविकारादीहि सरीरं सन्तपति, तदा उदकतो अब्बूळ्हमत्तविसमच्छिन्नभिसमुळालकुमुदनाळकलापो विय सब्बकेसलोमकूपविवरेहि पग्घरति, तस्मा तस्स सण्ठानम्पि केसलोमकूपविवरानञ्ञेव वसेन वेदितब्बं. सेदपरिग्गण्हकेन च योगिना केसलोमकूपविवरे पूरेत्वा ठितवसेनेव सेदो मनसि कातब्बो. परिच्छेदतो ¶ सेदभागेन परिच्छिन्नो, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
मेदोति थिनसिनेहो. सो वण्णतो फालितहलिद्दिवण्णो. सण्ठानतो थूलसरीरस्स ताव चम्ममंसन्तरे ठपितहलिद्दिवण्णदुकूलपिलोतिकसण्ठानो होति. किससरीरस्स जङ्घमंसं ऊरुमंसं पिट्ठिकण्टकनिस्सितं पिट्ठिमंसं उदरवट्टिमंसन्ति एतानि निस्साय दिगुणतिगुणं कत्वा ठपितहलिद्दिवण्णदुकूलपिलोतिकसण्ठानो. दिसतो द्वीसु दिसासु जातो. ओकासतो थूलस्स सकलसरीरं फरित्वा किसस्स जङ्घमंसादीनि निस्साय ठितो, यं सिनेहसङ्खं गतम्पि परमजेगुच्छत्ता नेव मुद्धनि तेलत्थाय, न नासतेलादीनमत्थाय गण्हन्ति. परिच्छेदतो हेट्ठा मंसेन, उपरि चम्मेन, तिरियं मेदभागेन परिच्छिन्नो, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
२०८. अस्सूति ¶ अक्खीहि पग्घरणकआपोधातु. तं वण्णतो विप्पसन्नतिलतेलवण्णं. सण्ठानतो ओकाससण्ठानं. दिसतो उपरिमाय दिसाय जातं. ओकासतो अक्खिकूपकेसु ठितं. न चेतं पित्तकोसके पित्तमिव अक्खिकूपकेसु सदा सन्निचितं तिट्ठति. यदा पन सत्ता सोमनस्सजाता महाहसितं हसन्ति, दोमनस्सजाता रोदन्ति परिदेवन्ति, तथारूपं वा विसमाहारं आहारेन्ति, यदा च नेसं अक्खीनि धूमरजपंसुकादीहि अभिहञ्ञन्ति. तदा एतेहि सोमनस्सदोमनस्सविसभागाहारउतूहि समुट्ठहित्वा अक्खिकूपके पूरेत्वा तिट्ठति वा पग्घरति वा. अस्सुपरिग्गण्हकेन च योगिना अक्खिकूपके पूरेत्वा ठितवसेनेव परिग्गण्हितब्बं. परिच्छेदतो अस्सुभागेन परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
२०९. वसाति विलीनसिनेहो. सा वण्णतो नाळिकेरतेलवण्णा. आचामे आसित्ततेलवण्णातिपि वत्तुं वट्टति. सण्ठानतो न्हानकाले पसन्नउदकस्स उपरि परिब्भमन्तसिनेहबिन्दुविसटसण्ठाना. दिसतो द्वीसु दिसासु जाता. ओकासतो येभुय्येन हत्थतलहत्थपिट्ठिपादतलपादपिट्ठिनासपुटनलाटअंसकूटेसु ठिता. न चेसा एतेसु ओकासेसु सदा विलीनाव हुत्वा तिट्ठति. यदा पन अग्गिसन्तापसूरियसन्तापउतुविसभागधातुविसभागेहि ते पदेसा उस्माजाता ¶ होन्ति, तदा तत्थ न्हानकाले पसन्नउदकूपरि सिनेहबिन्दुविसटो विय इतो चितो च सञ्चरति. परिच्छेदतो वसाभागेन परिच्छिन्ना, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोयेव.
२१०. खेळोति अन्तोमुखे फेणमिस्सा आपोधातु. सो वण्णतो सेतो फेणवण्णो. सण्ठानतो ओकाससण्ठानो. फेणसण्ठानोतिपि वत्तुं वट्टति. दिसतो उपरिमाय दिसाय जातो. ओकासतो उभोहि कपोलपस्सेहि ओरुय्ह जिव्हाय ठितो. न चेस एत्थ सदा सन्निचितो हुत्वा तिट्ठति. यदा पन सत्ता तथारूपमाहारं पस्सन्ति वा सरन्ति वा, उण्हतित्तकटुकलोणम्बिलानं वा किञ्चि मुखे ठपेन्ति, यदा वा नेसं हदयं आगिलायति, किस्मिञ्चि देव वा जिगुच्छा उप्पज्जति, तदा खेळो उप्पज्जित्वा उभोहि कपोलपस्सेहि ओरुय्ह जिव्हाय सण्ठाति. अग्गजिव्हाय चेस तनुको होति, मूलजिव्हाय बहलो, मुखे पक्खित्तञ्च पुथुकं वा तण्डुलं वा अञ्ञं वा किञ्चि खादनीयं नदीपुलिने खतकूपकसलिलं विय ¶ परिक्खयं अगच्छन्तोव तेमेतुं समत्थो होति. परिच्छेदतो खेळभागेन परिच्छिन्नो, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोव.
२११. सिङ्घाणिकाति मत्थलुङ्गतो पग्घरणकअसुचि. सा वण्णतो तरुणतालट्ठिमिञ्जवण्णा. सण्ठानतो ओकाससण्ठाना. दिसतो उपरिमाय दिसाय जाता. ओकासतो नासापुटे पूरेत्वा ठिता. न चेसा एत्थ सदा सन्निचिता हुत्वा तिट्ठति, अथ खो यथा नाम पुरिसो पदुमिनिपत्ते दधिं बन्धित्वा हेट्ठा कण्टकेन विज्झेय्य, अथानेन छिद्देन दधिमुत्तं गळित्वा बहि पतेय्य, एवमेव यदा सत्ता रोदन्ति, विसभागाहारउतुवसेन वा सञ्जातधातुखोभा होन्ति, तदा अन्तो सीसतो पूतिसेम्हभावमापन्नं मत्थलुङ्गं गळित्वा तालुमत्थकविवरेन ओतरित्वा नासापुटे पूरेत्वा तिट्ठति वा पग्घरति वा. सिङ्घाणिका परिग्गण्हकेन च योगिना नासापुटे पूरेत्वा ठितवसेनेव परिग्गण्हितब्बा. परिच्छेदतो सिङ्घाणिकाभागेन परिच्छिन्ना, अयमस्सा सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोव.
२१२. लसिकाति ¶ सरीरसन्धीनं अब्भन्तरे पिच्छिलकुणपं. सा वण्णतो कणिकारनिय्यासवण्णा. सण्ठानतो ओकाससण्ठाना. दिसतो द्वीसु दिसासु जाता. ओकासतो अट्ठिसन्धीनं अब्भञ्जनकिच्चं साधयमाना असीतिसतसन्धीनं अब्भन्तरे ठिता. यस्स चेसा मन्दा होति, तस्स उट्ठहन्तस्स निसीदन्तस्स अभिक्कमन्तस्स पटिक्कमन्तस्स समिञ्जन्तस्स पसारेन्तस्स अट्ठिकानि कटकटायन्ति, अच्छरासद्दं करोन्तो विय सञ्चरति. एकयोजनद्वियोजनमत्तं अद्धानं गतस्स वायोधातु कुप्पति, गत्तानि दुक्खन्ति. यस्स पन बहुका होन्ति, तस्स उट्ठाननिसज्जादीसु न अट्ठीनि कटकटायन्ति, दीघम्पि अद्धानं गतस्स न वायोधातु कुप्पति, न गत्तानि दुक्खन्ति. परिच्छेदतो लसिकाभागेन परिच्छिन्ना, अयमस्सा सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोव.
२१३. मुत्तन्ति मुत्तरसं. तं वण्णतो मासखारोदकवण्णं. सण्ठानतो अधोमुखट्ठपितउदककुम्भअब्भन्तरगतउदकसण्ठानं. दिसतो हेट्ठिमाय दिसाय जातं. ओकासतो वत्थिस्स अब्भन्तरे ठितं. वत्थि नाम वत्थि पुटो वुच्चति. यत्थ सेय्यथापि चन्दनिकाय पक्खित्ते अमुखे रवणघटे चन्दनिकारसो पविसति, न चस्स पविसनमग्गो पञ्ञायति ¶ , एवमेव सरीरतो मुत्तं पविसति, न चस्स पविसनमग्गो पञ्ञायति, निक्खमनमग्गो पन पाकटो होति. यम्हि च मुत्तस्स भरिते पस्सावं करोमाति सत्तानं आयूहनं होति. परिच्छेदतो वत्थिअब्भन्तरेन चेव मुत्तभागेन च परिच्छिन्नं, अयमस्स सभागपरिच्छेदो. विसभागपरिच्छेदो पन केससदिसोव.
२१४. एवञ्हि केसादिके कोट्ठासे वण्णसण्ठानदिसोकासपरिच्छेदवसेन ववत्थपेत्वा अनुपुब्बतो नातिसीघतोतिआदिना नयेन वण्णसण्ठानगन्धासयोकासवसेन पञ्चधा पटिक्कूला पटिक्कूलाति मनसिकरोतो पण्णत्तिसमतिक्कमावसाने सेय्यथापि चक्खुमतो पुरिसस्स द्वत्तिंसवण्णानं कुसुमानं एकसुत्तकगन्थितं मालं ओलोकेन्तस्स सब्बपुप्फानि अपुब्बापरियमिव पाकटानि होन्ति, एवमेव अत्थि इमस्मिं काये केसाति इमं कायं ओलोकेन्तस्स सब्बे ते धम्मा ¶ अपुब्बापरियाव पाकटा होन्ति. तेन वुत्तं मनसिकारकोसल्लकथायं ‘‘आदिकम्मिकस्स हि केसाति मनसिकरोतो मनसिकारो गन्त्वा मुत्तन्ति इमं परियोसानकोट्ठासमेव आहच्च तिट्ठती’’ति.
सचे पन बहिद्धापि मनसिकारं उपसंहरति, अथस्स एवं सब्बकोट्ठासेसु पाकटीभूतेसु आहिण्डन्ता मनुस्सतिरच्छानादयो सत्ताकारं विजहित्वा कोट्ठासरासिवसेनेव उपट्ठहन्ति, तेहि च अज्झोहरियमानं पानभोजनादि कोट्ठासरासिम्हि पक्खिपमानमिव उपट्ठाति.
अथस्स अनुपुब्बमुञ्चनादिवसेन पटिक्कूला पटिक्कूलाति पुनप्पुनं मनसिकरोतो अनुक्कमेन अप्पना उप्पज्जति. तत्थ केसादीनं वण्णसण्ठानदिसोकासपरिच्छेदवसेन उपट्ठानं उग्गहनिमित्तं. सब्बाकारतो पटिक्कूलवसेन उपट्ठानं पटिभागनिमित्तं. तं आसेवतो भावयतो वुत्तनयेन असुभकम्मट्ठानेसु विय पठमज्झानवसेनेव अप्पना उप्पज्जति.
सा यस्स एकोव कोट्ठासो पाकटो होति, एकस्मिं वा कोट्ठासे अप्पनं पत्वा पुन अञ्ञस्मिं योगं न करोति, तस्स एकाव उप्पज्जति. यस्स पन अनेके कोट्ठासा पाकटा होन्ति, एकस्मिं वा झानं पत्वा पुन अञ्ञस्मिंपि योगं करोति, तस्स मल्लकत्थेरस्स विय कोट्ठासगणनाय पठमज्झानानि निब्बत्तन्ति.
सो ¶ किरायस्मा दीघभाणकअभयत्थेरं हत्थे गहेत्वा ‘‘आवुसो अभय, इमं ताव पञ्हं उग्गण्हाही’’ति वत्वा आह – ‘‘मल्लकत्थेरो द्वत्तिंसकोट्ठासेसु द्वत्तिंसाय पठमज्झानानं लाभी. सचे रत्तिं एकं, दिवा एकं समापज्जति, अतिरेकद्धमासेन पुन सम्पज्जति, सचे पन देवसिकं एकं समापज्जति, अतिरेकमासेन पुन सम्पज्जती’’ति.
एवं पठमज्झानवसेन इज्झमानम्पि चेतं कम्मट्ठानं वण्णसण्ठानादीसु सतिबलेन इज्झनतो कायगतासतीति वुच्चति.
इमञ्च कायगतासतिमनुयुत्तो भिक्खु अरतिरतिसहो होति, न च नं अरति सहति, उप्पन्नं अरतिं अभिभुय्य अभिभुय्य विहरति. भयभेरवसहो होति, न च नं भयभेरवं सहति, उप्पन्नं भयभेरवं अभिभुय्य अभिभुय्य विहरति. खमो होति सीतस्स उण्हस्स ¶ …पे… पाणहरानं अधिवासकजातिको होति (म. नि. ३.१५९). केसादीनं वण्णभेदं निस्साय चतुन्नं झानानं लाभी होति. छ अभिञ्ञा पटिविज्झति (म. नि. ३.१५९).
तस्मा हवे अप्पमत्तो, अनुयुञ्जेथ पण्डितो;
एवं अनेकानिसंसं, इमं कायगतासतिन्ति.
इदं कायगतासतियं वित्थारकथामुखं.
आनापानस्सतिकथा
२१५. इदानि यं तं भगवता ‘‘अयम्पि खो, भिक्खवे, आनापानस्सतिसमाधि भावितो बहुलीकतो सन्तो चेव पणीतो च असेचनको च सुखो च विहारो, उप्पन्नुप्पन्ने च पापके अकुसले धम्मे ठानसो अन्तरधापेति वूपसमेती’’ति एवं पसंसित्वा –
‘‘कथं भावितो च, भिक्खवे, आनापानस्सतिसमाधि कथं बहुलीकतो सन्तो चेव पणीतो च असेचनको च सुखो च विहारो, उप्पन्नुप्पन्ने च पापके अकुसले धम्मे ठानसो अन्तरधापेति वूपसमेति? इध, भिक्खवे, भिक्खु अरञ्ञगतो वा रुक्खमूलगतो ¶ वा सुञ्ञागारगतो वा निसीदति पल्लङ्कं आभुजित्वा उजुं कायं पणिधाय परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा, सो सतोव अस्ससति सतो पस्ससति. दीघं वा अस्ससन्तो दीघं अस्ससामीति पजानाति. दीघं वा पस्ससन्तो…पे… रस्सं वा अस्ससन्तो…पे… रस्सं वा पस्ससन्तो रस्सं पस्ससामीति पजानाति. सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामीति सिक्खति. सब्बकायपटिसंवेदी पस्ससिस्सामीति सिक्खति. पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामीति सिक्खति. पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामीति सिक्खति. पीतिपटिसंवेदी… सुखपटिसंवेदी… चित्तसङ्खारपटिसंवेदी… पस्सम्भयं चित्तसङ्खारं… चित्तपटिसंवेदी… अभिप्पमोदयं चित्तं… समादहं चित्तं… विमोचयं चित्तं ¶ … अनिच्चानुपस्सी… विरागानुपस्सी… निरोधानुपस्सी. पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्ससिस्सामीति सिक्खति. पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्ससिस्सामीति सिक्खती’’ति –
एवं सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिकम्मट्ठानं निद्दिट्ठं. तस्स भावनानयो अनुप्पत्तो. सो पन यस्मा पाळिवण्णनानुसारेनेव वुच्चमानो सब्बाकारपरिपूरो होति. तस्मा अयमेत्थ पाळिवण्णनापुब्बङ्गमो निद्देसो.
२१६. कथं भावितो च, भिक्खवे, आनापानस्सति समाधीति एत्थ ताव कथन्ति आनापानस्सतिसमाधिभावनं नानप्पकारतो वित्थारेतुकम्यतापुच्छा. भावितो च भिक्खवे आनापानस्सतिसमाधीति नानप्पकारतो वित्थारेतुकम्यताय पुट्ठधम्मनिदस्सनं. कथं बहुलीकतो…पे… वूपसमेतीति एत्थापि एसेव नयो. तत्थ भावितोति उप्पादितो वड्ढितो वा. आनापानस्सतिसमाधीति आनापानपरिग्गाहिकाय सतिया सद्धिं सम्पयुत्तो समाधि. आनापानस्सतियं वा समाधि आनापानस्सतिसमाधि. बहुलीकतोति पुनप्पुनं कतो. सन्तोचेव पणीतो चाति सन्तो चेव पणीतो चेव. उभयत्थ एव सद्देन नियमो वेदितब्बो. किं वुत्तं होति? अयञ्हि यथा असुभकम्मट्ठानं केवलं पटिवेधवसेन सन्तञ्च पणीतञ्च, ओळारिकारम्मणत्ता पन पटिक्कूलारम्मणत्ता च आरम्मणवसेन नेव सन्तं न पणीतं, न एवं केनचि परियायेन असन्तो वा अपणीतो वा, अथ खो आरम्मणसन्ततायपि सन्तो वूपसन्तो निब्बुतो, पटिवेधसङ्खातअङ्गसन्ततायपि. आरम्मणपणीततायपि पणीतो अतित्तिकरो, अङ्गपणीततायपीति. तेन वुत्तं ‘‘सन्तो चेव पणीतो चा’’ति.
असेचनको ¶ च सुखो च विहारोति एत्थ पन नास्स सेचनन्ति असेचनको, अनासित्तको अब्बोकिण्णो पाटियेक्को आवेणिको. नत्थि एत्थ परिकम्मेन वा उपचारेन वा सन्तता. आदिसमन्नाहारतो पभुति अत्तनो सभावेनेव सन्तो च पणीतो चाति अत्थो. केचि पन असेचनकोति अनासित्तको ओजवन्तो सभावेनेव ¶ मधुरोति वदन्ति. एवं अयं असेचनको च, अप्पितप्पितक्खणे कायिकचेतसिकसुखपटिलाभाय संवत्तनतो सुखो च विहारोति वेदितब्बो. उप्पन्नुप्पन्नेति अविक्खम्भिते अविक्खम्भिते. पापकेति लामके. अकुसले धम्मेति अकोसल्लसम्भूते धम्मे. ठानसो अन्तरधापेतीति खणेनेव अन्तरधापेति विक्खम्भेति. वूपसमेतीति सुट्ठु उपसमेति. निब्बेधभागियत्ता वा अनुपुब्बेन अरियमग्गवुद्धिप्पत्तो समुच्छिन्दति, पटिप्पस्सम्भेतीति वुत्तं होति.
अयं पनेत्थ सङ्खेपत्थो. भिक्खवे, केन पकारेन केनाकारेन केन विधिना भावितो आनापानस्सतिसमाधि केन पकारेन बहुलीकतो सन्तो चेव…पे… वूपसमेतीति.
२१७. इदानि तमत्थं वित्थारेन्तो ‘‘इध, भिक्खवे’’तिआदिमाह. तत्थ इध भिक्खवे भिक्खूति भिक्खवे, इमस्मिं सासने भिक्खु. अयञ्हि एत्थ इधसद्दो सब्बप्पकारआनापानस्सतिसमाधिनिब्बत्तकस्स पुग्गलस्स सन्निस्सयभूतसासनपरिदीपनो अञ्ञसासनस्स तथाभावपटिसेधनो च. वुत्तञ्हेतं – इधेव, भिक्खवे, समणो…पे… सुञ्ञा परप्पवादा समणेभि अञ्ञेही’’ति (म. नि. १.१३९). तेन वुत्तं ‘‘इमस्मिं सासने भिक्खू’’ति.
अरञ्ञगतो वा…पे… सुञ्ञागारगतो वाति इदमस्स आनापानस्सतिसमाधिभावनानुरूपसेनासनपरिग्गहपरिदीपनं. इमस्स हि भिक्खुनो दीघरत्तं रूपादीसु आरम्मणेसु अनुविसटं चित्तं आनापानस्सतिसमाधिआरम्मणं अभिरुहितुं न इच्छति, कूटगोणयुत्तरथो विय उप्पथमेव धावति. तस्मा सेय्यथापि नाम गोपो कूटधेनुया सब्बं खीरं पिवित्वा वड्ढितं कूटवच्छं दमेतुकामो धेनुतो अपनेत्वा एकमन्ते महन्तं थम्भं निखणित्वा तत्थ योत्तेन बन्धेय्य, अथस्स सो वच्छो इतो चितो च विप्फन्दित्वा पलायितुं असक्कोन्तो तमेव थम्भं उपनिसीदेय्य वा उपनिपज्जेय्य वा, एवमेव इमिनापि भिक्खुना दीघरत्तं रूपारम्मणादिरसपानवड्ढितं दुट्ठचित्तं दमेतुकामेन रूपादिआरम्मणतो अपनेत्वा अरञ्ञं वा…पे… सुञ्ञागारं वा पवेसेत्वा तत्थ अस्सासपस्सासथम्भे सतियोत्तेन बन्धितब्बं. एवमस्स ¶ तं चित्तं इतो चितो च विप्फन्दित्वापि पुब्बे आचिण्णारम्मणं अलभमानं सतियोत्तं छिन्दित्वा पलायितुं ¶ असक्कोन्तं तमेवारम्मणं उपचारप्पनावसेन उपनिसीदति चेव उपनिपज्जति च. तेनाहु पोराणा –
‘‘यथा थम्भे निबन्धेय्य, वच्छं दमं नरो इध;
बन्धेय्येवं सकं चित्तं, सतियारम्मणे दळ्ह’’न्ति. (पारा. अट्ठ. २.१६५; दी. नि. अट्ठ. ३.३७४; म. नि. अट्ठ. १.१०७);
एवमस्सेतं सेनासनं भावनानुरूपं होति. तेन वुत्तं ‘‘इदमस्स आनापानस्सतिसमाधिभावनानुरूपसेनासनपरिग्गहपरिदीपन’’न्ति.
अथ वा यस्मा इदं कम्मट्ठानप्पभेदे मुद्धभूतं सब्बञ्ञुबुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धसावकानं विसेसाधिगमदिट्ठधम्मसुखविहारपदट्ठानं आनापानस्सतिकम्मट्ठानं इत्थिपुरिसहत्थिअस्सादिसद्दसमाकुलं गामन्तं अपरिच्चजित्वा न सुकरं भावेतुं, सद्दकण्टकत्ता झानस्स. अगामके पन अरञ्ञे सुकरं योगावचरेन इदं कम्मट्ठानं परिग्गहेत्वा आनापानचतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा तदेव पादकं कत्वा सङ्खारे सम्मसित्वा अग्गफलं अरहत्तं सम्पापुणितुं. तस्मास्स अनुरूपसेनासनं दस्सेन्तो भगवा ‘‘अरञ्ञगतो वा’’तिआदिमाह.
वत्थुविज्जाचरियो विय हि भगवा, सो यथा वत्थुविज्जाचरियो नगरभूमिं पस्सित्वा सुट्ठु उपपरिक्खित्वा ‘‘एत्थ नगरं मापेथा’’ति उपदिसति, सोत्थिना च नगरे निट्ठिते राजकुलतो महासक्कारं लभति, एवमेव योगावचरस्स अनुरूपसेनासनं उपपरिक्खित्वा ‘‘एत्थ कम्मट्ठानं अनुयुञ्जितब्ब’’न्ति उपदिसति, ततो तत्थ कम्मट्ठानं अनुयुत्तेन योगिना कमेन अरहत्ते पत्ते ‘‘सम्मासम्बुद्धो वत सो भगवा’’ति महन्तं सक्कारं लभति.
अयं पन भिक्खु दीपिसदिसोति वुच्चति. यथा हि महादीपिराजा अरञ्ञे तिणगहनं वा वनगहनं वा पब्बतगहनं वा निस्साय निलीयित्वा वनमहिंसगोकण्णसूकरादयो मिगे गण्हाति, एवमेव अयं अरञ्ञादीसु कम्मट्ठानं अनुयुञ्जन्तो भिक्खु यथाक्कमेन सोतापत्तिसकदागामिअनागामिअरहत्तमग्गे चेव अरियफलञ्च गण्हतीति वेदितब्बो. तेनाहु पोराणा –
‘‘यथापि ¶ ¶ दीपिको नाम, निलीयित्वा गण्हती मिगे;
तथेवायं बुद्धपुत्तो, युत्तयोगो विपस्सको;
अरञ्ञं पविसित्वान, गण्हाति फलमुत्तम’’न्ति. (पारा. अट्ठ. २.१६५; दी. नि. अट्ठ. २.३७४; म. नि. अट्ठ. १.१०७);
तेनस्स परक्कमजवयोग्गभूमिं अरञ्ञसेनासनं दस्सेन्तो भगवा ‘‘अरञ्ञगतो वा’’तिआदिमाह.
२१८. तत्थ अरञ्ञगतोति ‘‘अरञ्ञन्ति निक्खमित्वा बहि इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (विभ. ५२९) च, ‘‘आरञ्ञकं नाम सेनासनं पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति (पारा. ६५४) च एवं वुत्तलक्खणेसु अरञ्ञेसु यंकिञ्चि पविवेकसुखं अरञ्ञं गतो. रुक्खमूलगतोति रुक्खसमीपं गतो. सुञ्ञागारगतोति सुञ्ञं विवित्तोकासं गतो. एत्थ च ठपेत्वा अरञ्ञञ्च रुक्खमूलञ्च अवसेससत्तविधसेनासनगतोपि सुञ्ञागारगतोति वत्तुं वट्टति.
एवमस्स उतुत्तयानुकूलं धातुचरियानुकूलञ्च आनापानस्सतिभावनानुरूपं सेनासनं उपदिसित्वा अलीनानुद्धच्चपक्खिकं सन्तं इरियापथं उपदिसन्तो निसीदतीति आह. अथस्स निसज्जाय दळ्हभावं अस्सासपस्सासानं पवत्तनसुखतं आरम्मणपरिग्गहूपायञ्च दस्सेन्तो पल्लङ्कं आभुजित्वातिआदिमाह. तत्थ पल्लङ्कन्ति समन्ततो ऊरुबद्धासनं. आभुजित्वाति बन्धित्वा. उजुं कायं पणिधायाति उपरिमसरीरं उजुकं ठपेत्वा. अट्ठारसपिट्ठिकण्टके कोटिया कोटिं पटिपादेत्वा. एवञ्हि निसीदन्तस्स चम्ममंसन्हारूनि न पणमन्ति. अथस्स या तेसं पणमनप्पच्चया खणे खणे वेदना उप्पज्जेय्युं, ता न उप्पज्जन्ति. तासु अनुप्पज्जमानासु चित्तं एकग्गं होति, कम्मट्ठानं न परिपतति, वुद्धिं फातिं उपगच्छति. परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वाति कम्मट्ठानाभिमुखं सतिं ठपयित्वा. अथ वा परीति परिग्गहट्ठो. मुखन्ति निय्यानट्ठो. सतीति उपट्ठानट्ठो. तेन वुच्चति ‘‘परिमुखं सति’’न्ति एवं पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.१६४) वुत्तनयेनपेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. तत्रायं सङ्खेपो, परिग्गहितनिय्यानं सतिं कत्वाति.
२१९. सो ¶ सतोव अस्ससति सतो पस्ससतीति सो भिक्खु एवं निसीदित्वा एवञ्च सतिं ¶ उपट्ठपेत्वा तं सतिं अविजहन्तो सतो एव अस्ससति सतो पस्ससति, सतोकारी होतीति वुत्तं होति. इदानि येहाकारेहि सतोकारी होति, ते दस्सेतुं दीघं वा अस्ससन्तोतिआदिमाह. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं ‘‘सो सतोव अस्ससति सतो पस्ससती’’ति एतस्सेव विभङ्गे –
‘‘बात्तिंसाय आकारेहि सतो कारी होति. दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होति. दीघं पस्सासवसेन…पे… पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासवसेन. पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सतो कारी होती’’ति (पटि. म. १.१६५).
तत्थ दीघं वा अस्ससन्तोति दीघं वा अस्सासं पवत्तयन्तो. अस्सासोति बहि निक्खमनवातो. पस्सासोति अन्तो पविसनवातोति विनयट्ठकथायं वुत्तं. सुत्तन्तट्ठकथासु पन उप्पटिपाटिया आगतं. तत्थ सब्बेसम्पि गब्भसेय्यकानं मातुकुच्छितो निक्खमनकाले पठमं अब्भन्तरवातो बहि निक्खमति. पच्छा बाहिरवातो सुखुमरजं गहेत्वा अब्भन्तरं पविसन्तो तालुं आहच्च निब्बायति. एवं ताव अस्सासपस्सासा वेदितब्बा.
या पन तेसं दीघरस्सता, सा अद्धानवसेन वेदितब्बा. यथा हि ओकासद्धानं फरित्वा ठितं उदकं वा वालिका वा ‘‘दीघमुदकं दीघा वालिका, रस्समुदकं रस्सा वालिका’’ति वुच्चति, एवं चुण्णविचुण्णापि अस्सासपस्सासा हत्थिसरीरे च अहिसरीरे च तेसं अत्तभावसङ्खातं दीघं अद्धानं सणिकं पूरेत्वा सणिकमेव निक्खमन्ति. तस्मा दीघाति वुच्चन्ति. सुनखससादीनं अत्तभावसङ्खातं रस्सं अद्धानं सीघं पूरेत्वा सीघमेव निक्खमन्ति, तस्मा रस्साति वुच्चन्ति. मनुस्सेसु पन केचि हत्थिअहिआदयो विय कालद्धानवसेन दीघं अस्ससन्ति च पस्ससन्ति च. केचि सुनखससादयो विय रस्सं, तस्मा तेसं कालवसेन दीघमद्धानं ¶ निक्खमन्ता च पविसन्ता च ते ‘‘दीघा’’ इत्तरमद्धानं निक्खमन्ता च पविसन्ता च ‘‘रस्सा’’ति वेदितब्बा.
तत्रायं ¶ भिक्खु नवहाकारेहि दीघं अस्ससन्तो पस्ससन्तो च ‘‘दीघं अस्ससामि, पस्ससामी’’ति पजानाति. एवं पजानतो चस्स एकेनाकारेन कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना सम्पज्जतीति वेदितब्बा. यथाह पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.१६६) –
‘‘कथं दीघं अस्ससन्तो दीघं अस्ससामीति पजानाति. दीघं पस्ससन्तो दीघं पस्ससामीति पजानाति. दीघं अस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससति. दीघं पस्सासं अद्धानसङ्खाते पस्ससति. दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि छन्दो उप्पज्जति. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससति. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं दीघं पस्सासं…पे… दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. छन्दवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि पामोज्जं उप्पज्जति. पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससति. पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं दीघं पस्सासं…पे… दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतिपि पस्ससतिपि. पामोज्जवसेन ततो सुखुमतरं दीघं अस्सासपस्सासं अद्धानसङ्खाते अस्ससतोपि पस्ससतोपि दीघं अस्सासपस्सासा चित्तं विवत्तति, उपेक्खा सण्ठाति. इमेहि नवहि आकारेहि दीघं अस्सासपस्सासा कायो. उपट्ठानं सति. अनुपस्सना ञाणं. कायो उपट्ठानं, नो सति. सति उपट्ठानञ्चेव सति च. ताय सतिया तेन ञाणेन तं कायं अनुपस्सति. तेन वुच्चति काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति.
एस ¶ नयो रस्सपदेपि. अयं पन विसेसो, यथा एत्थ ‘‘दीघं अस्सासं अद्धानसङ्खाते’’ति वुत्तं, एवमिध ‘‘रस्सं अस्सासं इत्तरसङ्खाते अस्ससती’’ति आगतं. तस्मा रस्सवसेन याव ‘‘तेन वुच्चति काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति, ताव योजेतब्बं.
एवं अयं अद्धानवसेन इत्तरवसेन च इमेहाकारेहि अस्सासपस्सासे पजानन्तो दीघं वा अस्ससन्तो दीघं अस्ससामीति पजानाति…पे… रस्सं वा पस्ससन्तो रस्सं पस्ससामीति पजानातीति वेदितब्बो. एवं पजानतो चस्स –
दीघो ¶ रस्सो च अस्सासो,
पस्सासोपि च तादिसो;
चत्तारो वण्णा वत्तन्ति,
नासिकग्गेव भिक्खुनोति. (पारा. अट्ठ. २.१६५);
२२०. सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामि…पे… पस्ससिस्सामीति सिक्खतीति सकलस्स अस्सासकायस्स आदिमज्झपरियोसानं विदितं करोन्तो पाकटं करोन्तो अस्ससिस्सामीति सिक्खति. सकलस्स पस्सासकायस्स आदिमज्झपरियोसानं विदितं करोन्तो पाकटं करोन्तो पस्ससिस्सामीति सिक्खति. एवं विदितं करोन्तो पाकटं करोन्तो ञाणसम्पयुत्तचित्तेन अस्ससति चेव पस्ससति च. तस्मा ‘‘अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामी’’ति सिक्खतीति वुच्चति. एकस्स हि भिक्खुनो चुण्णविचुण्णविसटे अस्सासकाये पस्सासकाये वा आदि पाकटो होति, न मज्झपरियोसानं. सो आदिमेव परिग्गहेतुं सक्कोति, मज्झपरियोसाने किलमति. एकस्स मज्झं पाकटं होति, न आदिपरियोसानं. एकस्स परियोसानं पाकटं होति, न आदिमज्झं. सो परियोसानंयेव परिग्गहेतुं सक्कोति, आदिमज्झे किलमति. एकस्स सब्बम्पि पाकटं होति, सो सब्बम्पि परिग्गहेतुं सक्कोति, न कत्थचि किलमति, तादिसेन भवितब्बन्ति दस्सेन्तो आह – ‘‘सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामीति…पे… पस्ससिस्सामीति सिक्खती’’ति.
तत्थ ¶ सिक्खतीति एवं घटति वायमति. यो वा तथाभूतस्स संवरो, अयमेत्थ अधिसीलसिक्खा. यो तथाभूतस्स समाधि, अयं अधिचित्तसिक्खा. या तथाभूतस्स पञ्ञा, अयं अधिपञ्ञासिक्खाति इमा तिस्सो सिक्खायो तस्मिं आरम्मणे ताय सतिया तेन मनसिकारेन सिक्खति आसेवति भावेति बहुलीकरोतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
तत्थ यस्मा पुरिमनये केवलं अस्ससितब्बं पस्ससितब्बमेव, न च अञ्ञं किञ्चि कातब्बं. इतो पट्ठाय पन ञाणुप्पादनादीसु योगो करणीयो. तस्मा तत्थ अस्ससामीति पजानाति पस्ससामीति पजानातिच्चेव वत्तमानकालवसेन पाळिं वत्वा इतो पट्ठाय कत्तब्बस्स ञाणुप्पादनादिनो आकारस्स दस्सनत्थं सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामीतिआदिना नयेन अनागतवचनवसेन पाळि आरोपिताति वेदितब्बा.
पस्सम्भयं ¶ कायसङ्खारं अस्ससिस्सामीति…पे… पस्ससिस्सामीति सिक्खतीति ओळारिकं कायसङ्खारं पस्सम्भेन्तो पटिप्पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खति. तत्र एवं ओळारिकसुखुमता च पस्सद्धि च वेदितब्बा. इमस्स हि भिक्खुनो पुब्बे अपरिग्गहितकाले कायो च चित्तञ्च सदरथा होन्ति ओळारिका. कायचित्तानं ओळारिकत्ते अवूपसन्ते अस्सासपस्सासापि ओळारिका होन्ति, बलवतरा हुत्वा पवत्तन्ति, नासिका नप्पहोति, मुखेन अस्ससन्तोपि पस्ससन्तोपि तिट्ठति. यदा पनस्स कायोपि चित्तम्पि परिग्गहिता होन्ति, तदा ते सन्ता होन्ति वूपसन्ता. तेसु वूपसन्तेसु अस्सासपस्सासा सुखुमा हुत्वा पवत्तन्ति, ‘‘अत्थि नु खो नत्थी’’ति विचेतब्बताकारप्पत्ता होन्ति.
सेय्यथापि पुरिसस्स धावित्वा, पब्बता वा ओरोहित्वा, महाभारं वा सीसतो ओरोपेत्वा ठितस्स ओळारिका अस्सासपस्सासा होन्ति, नासिका नप्पहोति, मुखेन अस्ससन्तोपि पस्ससन्तोपि तिट्ठति. यदा पनेस तं परिस्समं विनोदेत्वा न्हत्वा च पिवित्वा च अल्लसाटकं हदये कत्वा सीताय छायाय निपन्नो होति, अथस्स ते अस्सासपस्सासा ¶ सुखुमा होन्ति ‘‘अत्थि नु खो नत्थी’’ति विचेतब्बताकारप्पत्ता, एवमेव इमस्स भिक्खुनो पुब्बे अपरिग्गहितकाले कायो च…पे… विचेतब्बताकारप्पत्ता होन्ति. तं किस्स हेतु? तथा हिस्स पुब्बे अपरिग्गहितकाले ‘‘ओळारिकोळारिके कायसङ्खारे पस्सम्भेमी’’ति आभोगसमन्नाहारमनसिकारपच्चवेक्खणा नत्थि, परिग्गहितकाले पन अत्थि. तेनस्स अपरिग्गहितकालतो परिग्गहितकाले कायसङ्खारो सुखुमो होति. तेनाहु पोराणा –
‘‘सारद्धे काये चित्ते च, अधिमत्तं पवत्तति;
असारद्धम्हि कायम्हि, सुखुमं सम्पवत्तती’’ति. (पारा. अट्ठ. २.१६५);
२२१. परिग्गहेपि ओळारिको, पठमज्झानुपचारे सुखुमो. तस्मिम्पि ओळारिको, पठमज्झाने सुखुमो. पठमज्झाने च दुतियज्झानुपचारे च ओळारिको, दुतियज्झाने सुखुमो. दुतियज्झाने च ततियज्झानुपचारे च ओळारिको, ततियज्झाने सुखुमो. ततियज्झाने च चतुत्थज्झानुपचारे च ओळारिको, चतुत्थज्झाने अतिसुखुमो अप्पवत्तिमेव पापुणातीति. इदं ताव दीघभाणकसंयुत्तभाणकानं मतं.
मज्झिमभाणका ¶ पन पठमज्झाने ओळारिको, दुतियज्झानुपचारे सुखुमोति एवं हेट्ठिमहेट्ठिमज्झानतो उपरूपरिज्झानुपचारेपि सुखुमतरमिच्छन्ति. सब्बेसञ्ञेव पन मतेन अपरिग्गहितकाले पवत्तकायसङ्खारो परिग्गहितकाले पटिप्पस्सम्भति. परिग्गहितकाले पवत्तकायसङ्खारो पठमज्झानुपचारे…पे… चतुत्थज्झानुपचारे पवत्तकायसङ्खारो चतुत्थज्झाने पटिप्पस्सम्भति. अयं ताव समथे नयो.
विपस्सनायं पन अपरिग्गहे पवत्तो कायसङ्खारो ओळारिको, महाभूतपरिग्गहे सुखुमो. सोपि ओळारिको, उपादारूपपरिग्गहे सुखुमो. सोपि ओळारिको, सकलरूपपरिग्गहे सुखुमो. सोपि ओळारिको, अरूपपरिग्गहे सुखुमो. सोपि ओळारिको, रूपारूपपरिग्गहे सुखुमो. सोपि ओळारिको, पच्चयपरिग्गहे सुखुमो. सोपि ओळारिको, सप्पच्चयनामरूपपरिग्गहे सुखुमो. सोपि ओळारिको, लक्खणारम्मणिकविपस्सनाय सुखुमो. सोपि दुब्बलविपस्सनाय ओळारिको, बलवविपस्सनाय सुखुमो. तत्थ पुब्बे वुत्तनयेनेव पुरिमस्स पुरिमस्स पच्छिमेन ¶ पच्छिमेन पटिप्पस्सद्धि वेदितब्बा. एवमेत्थ ओळारिकसुखुमता च पस्सद्धि च वेदितब्बा.
पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.१७१) पनस्स सद्धिं चोदनासोधनाहि एवमत्थो वुत्तो –
‘‘कथं पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामि…पे… पस्ससिस्सामीति सिक्खति? कतमे कायसङ्खारा? दीघं अस्सासपस्सासा कायिका एते धम्मा कायपटिबद्धा कायसङ्खारा. ते कायसङ्खारे पस्सम्भेन्तो निरोधेन्तो वूपसमेन्तो सिक्खति…पे… यथारूपेहि कायसङ्खारेहि कायस्स आनमना, विनमना, सन्नमना, पणमना, इञ्जना, फन्दना, चलना, कम्पना पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामीति सिक्खति, पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामीति सिक्खति. यथारूपेहि कायसङ्खारेहि कायस्स न आनमना, न विनमना, न सन्नमना, न पणमना, अनिञ्जना, अफन्दना, अचलना, अकम्पना सन्तं सुखुमं पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खति.
‘‘इति किर पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामीति सिक्खति. पस्सम्भयं कायसङ्खारं ¶ पस्ससिस्सामीति सिक्खति. एवं सन्ते वातूपलद्धिया च पभावना न होति. अस्सासपस्सासानञ्च पभावना न होति. आनापानस्सतिया च पभावना न होति, आनापानस्सतिसमाधिस्स च पभावना न होति, न च नं तं समापत्तिं पण्डिता समापज्जन्तिपि वुट्ठहन्तिपि.
‘‘इति किर पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खति. एवं सन्ते वातूपलद्धिया च पभावना होति, अस्सासपस्सासानञ्च पभावना होति, आनापानस्सतिया च पभावना होति, आनापानस्सतिसमाधिस्स च पभावना होति, तञ्च नं समापत्तिं पण्डिता समापज्जन्तिपि वुट्ठहन्तिपि. यथा कथं विय?
‘‘सेय्यथापि कंसे आकोटिते पठमं ओळारिका सद्दा पवत्तन्ति. ओळारिकानं सद्दानं निमित्तं सुगहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि ओळारिके सद्दे अथ पच्छा सुखुमका ¶ सद्दा पवत्तन्ति. सुखुमकानं सद्दानं निमित्तं सुग्गहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि सुखुमके सद्दे अथ पच्छा सुखुमसद्दनिमित्तारम्मणतापि चित्तं पवत्तति, एवमेव पठमं ओळारिका अस्सासपस्सासा पवत्तन्ति. ओळारिकानं अस्सासपस्सासानं निमित्तं सुग्गहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि ओळारिके अस्सासपस्सासे अथ पच्छा सुखुमका अस्सासपस्सासा पवत्तन्ति. सुखुमकानं अस्सासपस्सासानं निमित्तं सुग्गहितत्ता सुमनसिकतत्ता सूपधारितत्ता निरुद्धेपि सुखुमके अस्सासपस्सासे अथ पच्छा सुखुमअस्सासपस्सासनिमित्तारम्मणतापि चित्तं न विक्खेपं गच्छति.
‘‘एवं सन्ते वातूपलद्धिया च पभावना होति, अस्सासपस्सासानञ्च पभावना होति, आनापानस्सतिया च पभावना होति, आनापानस्सतिसमाधिस्स च पभावना होति, तञ्च नं समापत्तिं पण्डिता समापज्जन्तिपि वुट्ठहन्तिपि. पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासपस्सासा कायो, उपट्ठानं सति, अनुपस्सना ञाणं, कायो उपट्ठानं, नो सति, सति उपट्ठानञ्चेव सति च, ताय सतिया तेन ञाणेन तं कायं अनुपस्सति. तेन वुच्चति काये कायानुपस्सना सतिपट्ठानभावना’’ति.
अयं ¶ तावेत्थ कायानुपस्सनावसेन वुत्तस्स पठमचतुक्कस्स अनुपुब्बपदवण्णना.
२२२. यस्मा पनेत्थ इदमेव चतुक्कं आदिकम्मिकस्स कम्मट्ठानवसेन वुत्तं. इतरानि पन तीणि चतुक्कानि एत्थ पत्तज्झानस्स वेदनाचित्तधम्मानुपस्सनावसेन वुत्तानि. तस्मा इदं कम्मट्ठानं भावेत्वा आनापानचतुत्थज्झानपदट्ठानाय विपस्सनाय सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणितुकामेन आदिकम्मिकेन कुलपुत्तेन पुब्बे वुत्तनयेनेव सीलपरिसोधनादीनि सब्बकिच्चानि कत्वा वुत्तप्पकारस्स आचरियस्स सन्तिके पञ्चसन्धिकं कम्मट्ठानं उग्गहेतब्बं.
तत्रिमे ¶ पञ्च सन्धयो उग्गहो, परिपुच्छा, उपट्ठानं, अप्पना, लक्खणन्ति. तत्थ उग्गहो नाम कम्मट्ठानस्स उग्गण्हनं. परिपुच्छा नाम कम्मट्ठानस्स परिपुच्छना. उपट्ठानं नाम कम्मट्ठानस्स उपट्ठानं. अप्पना नाम कम्मट्ठानस्स अप्पना. लक्खणं नाम कम्मट्ठानस्स लक्खणं. ‘‘एवंलक्खणमिदं कम्मट्ठान’’न्ति कम्मट्ठानसभावूपधारणन्ति वुत्तं होति.
एवं पञ्चसन्धिकं कम्मट्ठानं उग्गण्हन्तो अत्तनापि न किलमति, आचरियम्पि न विहेसेति. तस्मा थोकं उद्दिसापेत्वा बहुकालं सज्झायित्वा एवं पञ्चसन्धिकं कम्मट्ठानं उग्गहेत्वा आचरियस्स सन्तिके वा अञ्ञत्र वा पुब्बे वुत्तप्पकारे सेनासने वसन्तेन उपच्छिन्नखुद्दकपलिबोधेन कतभत्तकिच्चेन भत्तसम्मदं पटिविनोदेत्वा सुखनिसिन्नेन रतनत्तयगुणानुस्सरणेन चित्तं सम्पहंसेत्वा आचरियुग्गहतो एकपदम्पि असम्मुय्हन्तेन इदं आनापानस्सतिकम्मट्ठानं मनसि कातब्बं. तत्रायं मनसिकारविधि –
गणना अनुबन्धना, फुसना ठपना सल्लक्खणा;
विवट्टना पारिसुद्धि, तेसञ्च पटिपस्सनाति.
तत्थ गणनाति गणनायेव. अनुबन्धनाति अनुवहना. फुसनाति फुट्ठट्ठानं. ठपनाति अप्पना. सल्लक्खणाति विपस्सना. विवट्टनाति मग्गो. पारिसुद्धीति फलं. तेसञ्च पटिपस्सनाति पच्चवेक्खणा.
तत्थ इमिना आदिकम्मिकेन कुलपुत्तेन पठमं गणनाय इदं कम्मट्ठानं मनसि कातब्बं ¶ . गणेन्तेन च पञ्चन्नं हेट्ठा न ठपेतब्बं. दसन्नं उपरि न नेतब्बं. अन्तरा खण्डं न दस्सेतब्बं. पञ्चन्नं हेट्ठा ठपेन्तस्स हि सम्बाधे ओकासे चित्तुप्पादो विप्फन्दति सम्बाधे वजे सन्निरुद्धगोगणो विय. दसन्नम्पि उपरि नेन्तस्स गणननिस्सितको चित्तुप्पादो होति. अन्तरा खण्डं दस्सेन्तस्स ‘‘सिखाप्पत्तं नु खो मे कम्मट्ठानं, नो’’ति चित्तं विकम्पति. तस्मा एते दोसे वज्जेत्वा गणेतब्बं.
गणेन्तेन च पठमं दन्धगणनाय धञ्ञमापकगणनाय गणेतब्बं. धञ्ञमापको हि नाळिं पूरेत्वा ‘‘एक’’न्ति वत्वा ओकिरति. पुन पूरेन्तो किञ्चि कचवरं दिस्वा तं छड्डेन्तो ‘‘एकं एक’’न्ति वदति. एस नयो द्वे द्वेतिआदीसु. एवमेव इमिनापि अस्सासपस्सासेसु यो उपट्ठाति, तं ¶ गहेत्वा ‘‘एकं एक’’न्ति आदिं कत्वा याव ‘‘दस दसा’’ति पवत्तमानं पवत्तमानं उपलक्खेत्वाव गणेतब्बं. तस्स एवं गणयतो निक्खमन्ता च पविसन्ता च अस्सासपस्सासा पाकटा होन्ति.
अथानेन तं दन्धगणनं धञ्ञमापकगणनं पहाय सीघगणनाय गोपालकगणनाय गणेतब्बं. छेको हि गोपालको सक्खरादयो उच्छङ्गेन गहेत्वा रज्जुदण्डहत्थो पातोव वजं गन्त्वा गावो पिट्ठियं पहरित्वा पलिघत्थम्भमत्थके निसिन्नो द्वारप्पत्तं द्वारप्पत्तंयेव गाविं एका द्वेति सक्खरं खिपित्वा गणेति. तियामरत्तिं सम्बाधे ओकासे दुक्खं वुत्थगोगणो निक्खमन्तो निक्खमन्तो अञ्ञमञ्ञं उपनिघंसन्तो वेगेन वेगेन पुञ्जपुञ्जो हुत्वा निक्खमति. सो वेगेन वेगेन ‘‘तीणि चत्तारि पञ्च दसा’’ति गणेतियेव, एवमिमस्सापि पुरिमनयेन गणयतो अस्सासपस्सासा पाकटा हुत्वा सीघं सीघं पुनप्पुनं सञ्चरन्ति. ततोनेन ‘‘पुनप्पुनं सञ्चरन्ती’’ति ञत्वा अन्तो च बहि च अगहेत्वा द्वारप्पत्तं द्वारप्पत्तंयेव गहेत्वा ‘‘एको द्वे तीणि चत्तारि पञ्च छ. एको द्वे तीणि चत्तारि पञ्च छ सत्त…पे… अट्ठ, नव, दसा’’ति सीघं सीयं गणेतब्बमेव. गणनपटिबद्धे हि कम्मट्ठाने गणनबलेनेव चित्तं एकग्गं होति, अरित्तुपत्थम्भनवसेन चण्डसोते नावाट्ठपनमिव.
तस्सेवं सीघं सीघं गणयतो कम्मट्ठानं निरन्तरं पवत्तं विय हुत्वा उपट्ठाति. अथ निरन्तरं पवत्ततीति ञत्वा अन्तो च बहि च वातं अपरिग्गहेत्वा पुरिमनयेनेव वेगेन वेगेन गणेतब्बं. अन्तो पविसनवातेन हि सद्धिं चित्तं पवेसयतो अब्भन्तरं वातब्भाहतं मेदपूरितं ¶ विय होति. बहि निक्खमनवातेन सद्धिं चित्तं नीहरतो बहिद्धा पुथुत्तारम्मणे चित्तं विक्खिपति. फुट्ठफुट्ठोकासे पन सतिं ठपेत्वा भावेन्तस्सेव भावना सम्पज्जति. तेन वुत्तं ‘‘अन्तो च बहि च वातं अपरिग्गहेत्वा पुरिमनयेनेव वेगेन वेगेन गणेतब्ब’’न्ति.
कीवचिरं पनेतं गणेतब्बन्ति? याव विना गणनाय अस्सासपस्सासारम्मणे सति सन्तिट्ठति. बहिविसटवितक्कविच्छेदं कत्वा अस्सासपस्सासारम्मणे सतिसण्ठापनत्थंयेव हि गणनाति.
२२४. एवं ¶ गणनाय मनसि कत्वा अनुबन्धनाय मनसि कातब्बं. अनुबन्धना नाम गणनं पटिसंहरित्वा सतिया निरन्तरं अस्सासपस्सासानं अनुगमनं. तञ्च खो न आदिमज्झपरियोसानानुगमनवसेन. बहिनिक्खमनवातस्स हि नाभि आदि, हदयं मज्झं, नासिकग्गं परियोसानं. अब्भन्तरं पविसनवातस्स नासिकग्गं आदि, हदयं मज्झं नाभि परियोसानं. तञ्चस्स अनुगच्छतो विक्खेपगतं चित्तं सारद्धाय चेव होति इञ्जनाय च. यथाह –
‘‘अस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो अज्झत्तं विक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च. पस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो बहिद्धा विक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता चा’’ति (पटि. म. १.१५७).
तस्मा अनुबन्धनाय मनसिकरोन्तेन आदिमज्झपरियोसानवसेन न मनसि कातब्बं. अपिच खो फुसनावसेन च ठपनावसेन च मनसि कातब्बं. गणनानुबन्धनावसेन विय हि फुसनाठपनावसेन विसुं मनसिकारो नत्थि. फुट्ठफुट्ठट्ठानेयेव पन गणेन्तो गणनाय च फुसनाय च मनसि करोति. तत्थेव गणनं पटिसंहरित्वा ते सतिया अनुबन्धन्तो, अप्पनावसेन च चित्तं ठपेन्तो अनुबन्धनाय च फुसनाय च ठपनाय च मनसि करोतीति वुच्चति. स्वायमत्थो अट्ठकथासु वुत्तपङ्गुळदोवारिकूपमाहि पटिसम्भिदायं वुत्तककचूपमाय च वेदितब्बो.
२२५. तत्रायं पङ्गुळोपमा – सेय्यथापि पङ्गुळो दोलाय कीळतं मातापुत्तानं दोलं खिपित्वा ¶ तत्थेव दोलाथम्भमूले निसिन्नो कमेन आगच्छन्तस्स च गच्छन्तस्स च दोलाफलकस्स उभो कोटियो मज्झञ्च पस्सति, न च उभोकोटिमज्झानं दस्सनत्थं ब्यावटो होति, एवमेवायं भिक्खु सतिवसेन उपनिबन्धनथम्भमूले ठत्वा अस्सासपस्सासदोलं खिपित्वा तत्थेव निमित्ते सतिया निसीदन्तो कमेन आगच्छन्तानञ्च गच्छन्तानञ्च फुट्ठट्ठाने अस्सासपस्सासानं आदिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छन्तो तत्थ च चित्तं ठपेन्तो पस्सति, न च तेसं दस्सनत्थं ब्यावटो होति, अयं पङ्गुळोपमा.
२२६. अयं ¶ पन दोवारिकूपमा – सेय्यथापि दोवारिको नगरस्स अन्तो च बहि च पुरिसे ‘‘को त्वं, कुतो वा आगतो, कुहिं वा गच्छसि, किं वा ते हत्थे’’ति न वीमंसति. न हि तस्स ते भारा, द्वारप्पत्तं द्वारप्पत्तंयेव पन वीमंसति, एवमेव इमस्स भिक्खुनो अन्तोपविट्ठवाता च बहिनिक्खन्तवाता च न भारा होन्ति, द्वारप्पत्ता द्वारप्पत्तायेव भाराति अयं दोवारिकूपमा.
२२७. ककचूपमा पन आदितो पट्ठाय एवं वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं –
‘‘निमित्तं अस्सासपस्सासा, अनारम्मणमेकचित्तस्स;
अजानतो च तयो धम्मे, भावना नुपलब्भति.
‘‘निमित्तं अस्सासपस्सासा, अनारम्मणमेकचित्तस्स;
जानतो च तयो धम्मे, भावना उपलब्भती’’ति. (पटि. म. १.१५९);
‘‘कथं इमे तयो धम्मा एकचित्तस्स आरम्मणा न होन्ति, न चिमे तयो धम्मा अविदिता होन्ति, न च चित्तं विक्खेपं गच्छति, पधानञ्च पञ्ञायति, पयोगञ्च साधेति, विसेसमधि गच्छति? सेय्यथापि रुक्खो समे भूमिभागे निक्खित्तो, तमेनं पुरिसो ककचेन छिन्देय्य. रुक्खे फुट्ठककचदन्तानं वसेन पुरिसस्स सति उपट्ठिता होति, न आगते वा गते वा ¶ ककचदन्ते मनसि करोति, न आगता वा गता वा ककचदन्ता अविदिता होन्ति, पधानञ्च पञ्ञायति, पयोगञ्च साधेति, विसेसमधिगच्छति.
‘‘यथा रुक्खो समे भूमिभागे निक्खित्तो, एवं उपनिबन्धनानिमित्तं. यथा ककचदन्ता, एवं अस्सासपस्सासा. यथा रुक्खे फुट्ठककचदन्तानं वसेन पुरिसस्स सति उपट्ठिता होति, न आगते वा गते वा ककचदन्ते मनसि करोति, न आगता वा गता वा ककचदन्ता अविदिता होन्ति, पधानञ्च पञ्ञायति, पयोगञ्च साधेति, विसेसमधिगच्छति, एवमेव भिक्खु नासिकग्गे वा मुखनिमित्ते वा सतिं उपट्ठपेत्वा निसिन्नो होति, न आगते वा गते वा अस्सासपस्सासे मनसि करोति, न च आगता वा गता वा अस्सासपस्सासा अविदिता ¶ होन्ति, पधानञ्च पञ्ञायति, पयोगञ्च साधेति, विसेसमधिगच्छति.
‘‘पधानन्ति कतमं पधानं? आरद्धवीरियस्स कायोपि चित्तम्पि कम्मनियं होति, इदं पधानं. कतमो पयोगो? आरद्धवीरियस्स उपक्किलेसा पहीयन्ति, वितक्का वूपसमन्ति, अयं पयोगो. कतमो विसेसो? आरद्धवीरियस्स संयोजना पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्ती होन्ति, अयं विसेसो. एवं इमे तयो धम्मा एकचित्तस्स आरम्मणा न होन्ति, न चिमे तयो धम्मा अविदिता होन्ति, न च चित्तं विक्खेपं गच्छति, पधानञ्च पञ्ञायति, पयोगञ्च साधेति, विसेसमधिगच्छति (पटि. म. १.१५९).
‘‘आनापानस्सति यस्स, परिपुण्णा सुभाविता;
अनुपुब्बं परिचिता, यथा बुद्धेन देसिता;
सो इमं लोकं पभासेति, अब्भा मुत्तोव चन्दिमा’’ति. (पटि. म. १.१६०);
अयं ककचूपमा. इध पनस्स आगतागतवसेन अमनसिकारमत्तमेव पयोजनन्ति वेदितब्बं.
२२८. इदं ¶ कम्मट्ठानं मनसिकरोतो कस्सचि न चिरेनेव निमित्तञ्च उप्पज्जति, अवसेसझानङ्गपटिमण्डिता अप्पनासङ्खाता ठपना च सम्पज्जति. कस्सचि पन गणनावसेनेव मनसिकारकालतो पभुति अनुक्कमतो ओळारिकअस्सासपस्सासनिरोधवसेन कायदरथे वूपसन्ते कायोपि चित्तम्पि लहुकं होति, सरीरं आकासे लङ्घनाकारप्पत्तं विय होति. यथा सारद्धकायस्स मञ्चे वा पीठे वा निसीदतो मञ्चपीठं ओनमति, विकूजति, पच्चत्थरणं वलिं गण्हाति. असारद्धकायस्स पन निसीदतो नेव मञ्चपीठं ओनमति, न विकूजति, न पच्चत्थरणं वलिं गण्हाति, तूलपिचुपूरितं विय मञ्चपीठं होति. कस्मा? यस्मा असारद्धो कायो लहुको होति. एवमेव गणनावसेन मनसिकारकालतो पभुति अनुक्कमतो ओळारिकअस्सासपस्सासनिरोधवसेन कायदरथे वूपसन्ते कायोपि चित्तम्पि लहुकं होति, सरीरं आकासे लङ्घनाकारप्पत्तं विय होति.
तस्स ¶ ओळारिके अस्सासपस्सासे निरुद्धे सुखुमस्सासपस्सासनिमित्तारम्मणं चित्तं पवत्तति. तस्मिम्पि निरुद्धे अपरापरं ततो सुखुमतरं सुखुमतरं निमित्तारम्मणं पवत्ततियेव. कथं? यथा पुरिसो महतिया लोहसलाकाय कंसथालं आकोटेय्य, एकप्पहारेन महासद्दो उप्पज्जेय्य, तस्स ओळारिकसद्दारम्मणं चित्तं पवत्तेय्य. निरुद्धे ओळारिके सद्दे अथ पच्छा सुखुमसद्दनिमित्तारम्मणं, तस्मिम्पि निरुद्धे अपरापरं ततो सुखुमतरं सुखुमतरं सद्दनिमित्तारम्मणं पवत्ततेव, एवन्ति वेदितब्बं. वुत्तम्पिचेतं – ‘‘सेय्यथापि कंसे आकोटिते’’ति (पटि. म. १.१७१) वित्थारो.
२२९. यथा हि अञ्ञानि कम्मट्ठानानि उपरूपरि विभूतानि होन्ति, न तथा इदं. इदं पन उपरूपरि भावेन्तस्स सुखुमत्तं गच्छति, उपट्ठानम्पि न उपगच्छति, एवं अनुपट्ठहन्ते पन तस्मिं तेन भिक्खुना उट्ठायासना चम्मखण्डं पप्फोटेत्वा न गन्तब्बं. किं कातब्बं? ‘‘आचरियं पुच्छिस्सामी’’ति वा, ‘‘नट्ठं दानि मे कम्मट्ठान’’न्ति वा न वुट्ठातब्बं. इरियापथं विकोपेत्वा गच्छतो हि कम्मट्ठानं नवनवमेव होति. तस्मा यथानिसिन्नेनेव देसतो आहरितब्बं.
तत्रायं आहरणूपायो, तेन हि भिक्खुना कम्मट्ठानस्स अनुपट्ठानभावं ञत्वा इति पटिसञ्चिक्खितब्बं, इमे अस्सासपस्सासा नाम कत्थ अत्थि, कत्थ नत्थि. कस्स वा अत्थि, कस्स ¶ वा नत्थीति. अथेवं पटिसञ्चिक्खता इमे अन्तोमातुकुच्छियं नत्थि, उदके निमुग्गानं नत्थि, तथा असञ्ञीभूतानं, मतानं, चतुत्थज्झानसमापन्नानं, रूपारूपभवसमङ्गीनं, निरोधसमापन्नानन्ति ञत्वा एवं अत्तनाव अत्ता पटिचोदेतब्बो ‘‘ननु त्वं, पण्डित, नेव मातुकुच्छिगतो, न उदके निमुग्गो, न असञ्ञीभूतो, न मतो, न चतुत्थज्झानसमापन्नो, न रूपारूपभवसमङ्गी, न निरोधसमापन्नो. अत्थियेव ते अस्सासपस्सासा, मन्दपञ्ञताय पन परिग्गहेतुं न सक्कोसी’’ति. अथानेन पकतिफुट्ठवसेन चित्तं ठपेत्वा मनसिकारो पवत्तेतब्बो. इमे हि दीघनासिकस्स नासापुटं घट्टेन्ता पवत्तन्ति. रस्सनासिकस्स उत्तरोट्ठं. तस्मानेन इमं नाम ठानं घट्टेन्तीति निमित्तं ठपेतब्बं. इममेव हि अत्थवसं पटिच्च वुत्तं भगवता – ‘‘नाहं, भिक्खवे, मुट्ठसतिस्स असम्पजानस्स आनापानस्सतिभावनं वदामी’’ति (म. नि. ३.१४९; सं. नि. ५.९९२).
२३०. किञ्चापि ¶ हि यंकिञ्चि कम्मट्ठानं सतस्स सम्पजानस्सेव सम्पज्जति. इतो अञ्ञं पन मनसिकरोन्तस्स पाकटं होति. इदं पन आनापानस्सतिकम्मट्ठानं गरुकं गरुकभावनं बुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धपुत्तानं महापुरिसानंयेव मनसिकारभूमिभूतं, न चेव इत्तरं, न च इत्तरसत्तसमासेवितं. यथा यथा मनसि करीयति, तथा तथा सन्तञ्चेव होति सुखुमञ्च. तस्मा एत्थ बलवती सति च पञ्ञा च इच्छितब्बा.
यथा हि मट्ठसाटकस्स तुन्नकरणकाले सूचिपि सुखुमा इच्छितब्बा. सूचिपासवेधनम्पि ततो सुखुमतरं, एवमेव मट्ठसाटकसदिसस्स इमस्स कम्मट्ठानस्स भावनाकाले सूचिपटिभागा सतिपि, सूचिपासवेधनपटिभागा तंसम्पयुत्ता पञ्ञापि बलवती इच्छितब्बा. ताहि च पन सतिपञ्ञाहि समन्नागतेन भिक्खुना न ते अस्सासपस्सासा अञ्ञत्र पकतिफुट्ठोकासा परियेसितब्बा.
यथा पन कस्सको कसिं कसित्वा बलीबद्दे मुञ्चित्वा गोचरमुखे कत्वा छायाय निसिन्नो विस्समेय्य, अथस्स ते बलीबद्दा वेगेन अटविं पविसेय्युं. यो होति छेको कस्सको, सो पुन ते गहेत्वा योजेतुकामो न तेसं अनुपदं गन्त्वा अटविं आहिण्डहि, अथ खो रस्मिञ्च पतोदञ्च गहेत्वा उजुकमेव तेसं निपातनतित्थं गन्त्वा निसीदति वा निपज्जति वा, अथ ते गोणे दिवसभागं चरित्वा निपातनतित्थं ओतरित्वा न्हत्वा च पिवित्वा ¶ च पच्चुत्तरित्वा ठिते दिस्वा रस्मिया बन्धित्वा पतोदेन विज्झन्तो आनेत्वा योजेत्वा पुन कम्मं करोति, एवमेव तेन भिक्खुना न ते अस्सासपस्सासा अञ्ञत्र पकतिफुट्ठोकासा परियेसितब्बा. सतिरस्मिं पन पञ्ञापतोदञ्च गहेत्वा पकतिफुट्ठोकासे चित्तं ठपेत्वा मनसिकारो पवत्तेतब्बो. एवञ्हिस्स मनसिकरोतो न चिरस्सेव ते उपट्ठहन्ति निपातनतित्थे विय गोणा. ततोनेन सतिरस्मिया बन्धित्वा तस्मिंयेव ठाने योजेत्वा पञ्ञापतोदेन विज्झन्तेन पुनप्पुनं कम्मट्ठानं अनुयुञ्जितब्बं.
२३१. तस्सेवमनुयुञ्जतो न चिरस्सेव निमित्तं उपट्ठाति. तं पनेतं न सब्बेसं एकसदिसं होति. अपिच खो कस्सचि सुखसम्फस्सं उप्पादयमानो तूलपिचु विय कप्पासपिचु विय वातधारा विय च उपट्ठातीति एकच्चे आहु.
अयं ¶ पन अट्ठकथासु विनिच्छयो, इदञ्हि कस्सचि तारकरूपं विय मणिगुळिका विय मुत्तागुळिका विय च, कस्सचि खरसम्फस्सं हुत्वा कप्पासट्ठि विय दारुसारसूचि विय च, कस्सचि दीघपामङ्गसुत्तं विय कुसुमदामं विय धूमसिखा विय च, कस्सचि वित्थतं मक्कटकसुत्तं विय वलाहकपटलं विय पदुमपुप्फं विय रथचक्कं विय चन्दमण्डलं विय सूरियमण्डलं विय च उपट्ठाति. तञ्च पनेतं यथा सम्बहुलेसु भिक्खूसु सुत्तन्तं सज्झायित्वा निसिन्नेसु एकेन भिक्खुना ‘‘तुम्हाकं कीदिसं हुत्वा इदं सुत्तं उपट्ठाती’’ति वुत्ते एको ‘‘मय्हं महती पब्बतेय्या नदी विय हुत्वा उपट्ठाती’’ति आह. अपरो ‘‘मय्हं एका वनराजि विय’’. अञ्ञो ‘‘मय्हं एको सीतच्छायो साखासम्पन्नो फलभारभरितरुक्खो विया’’ति. तेसं हि तं एकमेव सुत्तं सञ्ञानानताय नानतो उपट्ठाति. एवं एकमेव कम्मट्ठानं सञ्ञानानताय नानतो उपट्ठाति. सञ्ञजञ्हि एतं सञ्ञानिदानं सञ्ञापभवं. तस्मा सञ्ञानानताय नानतो उपट्ठातीति वेदितब्बं.
एत्थ च अञ्ञमेव अस्सासारम्मणं चित्तं, अञ्ञं पस्सासारम्मणं, अञ्ञं निमित्तारम्मणं. यस्स हि इमे तयो धम्मा नत्थि, तस्स कम्मट्ठानं नेव अप्पनं, न उपचारं पापुणाति. यस्स पन इमे तयो धम्मा अत्थि, तस्सेव कम्मट्ठानं उपचारञ्च अप्पनञ्च पापुणाति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘निमित्तं ¶ अस्सासपस्सासा, अनारम्मणमेकचित्तस्स;
अजानतो तयो धम्मे, भावना नुपलब्भति.
‘‘निमित्तं अस्सासपस्सासा, अनारम्मणमेकचित्तस्स;
जानतोव तयो धम्मे, भावना उपलब्भती’’ति. (पारा. अट्ठ. २.१६५);
२३२. एवं उपट्ठिते पन निमित्ते तेन भिक्खुना आचरियस्स सन्तिकं गन्त्वा आरोचेतब्बं ‘‘मय्हं, भन्ते, एवरूपं नाम उपट्ठाती’’ति. आचरियेन पन एतं निमित्तन्ति वा न वा निमित्तन्ति न वत्तब्बं. ‘‘एवं होति, आवुसो’’ति वत्वा पुनप्पुनं मनसि करोहीति वत्तब्बो. निमित्तन्ति हि वुत्ते वोसानं आपज्जेय्य. न निमित्तन्ति वुत्ते निरासो विसीदेय्य. तस्मा तदुभयम्पि अवत्वा मनसिकारेयेव नियोजेतब्बोति. एवं ताव दीघभाणका.
मज्झिमभाणका पनाहु ‘‘निमित्तमिदं, आवुसो, कम्मट्ठानं पुनप्पुनं मनसि करोहि सप्पुरिसाति वत्तब्बो’’ति. अथानेन निमित्तेयेव चित्तं ठपेतब्बं ¶ . एवमस्सायं इतो पभुति ठपनावसेन भावना होति. वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –
‘‘निमित्ते ठपयं चित्तं, नानाकारं विभावयं;
धीरो अस्सासपस्सासे, सकं चित्तं निबन्धती’’ति. (पारा. अट्ठ. २.१६५);
तस्सेवं निमित्तुपट्ठानतो पभुति नीवरणानि विक्खम्भितानेव होन्ति, किलेसा सन्निसिन्नाव. सति उपट्ठितायेव. चित्तं उपचारसमाधिना समाहितमेव. अथानेन तं निमित्तं नेव वण्णतो मनसि कातब्बं, न लक्खणतो पच्चवेक्खितब्बं. अपिच खो खत्तियमहेसिया चक्कवत्तिगब्भो विय कस्सकेन सालियवगब्भो विय च आवासादीनि सत्त असप्पायानि वज्जेत्वा तानेव सत्त सप्पायानि सेवन्तेन साधुकं रक्खितब्बं. अथ नं एवं रक्खित्वा पुनप्पुनं मनसिकारवसेन वुद्धिं विरूळ्हिं गमयित्वा दसविधं अप्पनाकोसल्लं सम्पादेतब्बं, वीरियसमता ¶ योजेतब्बा. तस्सेवं घटेन्तस्स पथवीकसिणे वुत्तानुक्कमेनेव तस्मिं निमित्ते चतुक्कपञ्चकज्झानानि निब्बत्तन्ति.
२३३. एवं निब्बत्तचतुक्कपञ्चकज्झानो पनेत्थ भिक्खु सल्लक्खणाविवट्टनावसेन कम्मट्ठानं वड्ढेत्वा पारिसुद्धिं पत्तुकामो तदेव झानं पञ्चहाकारेहि वसिप्पत्तं पगुणं कत्वा नामरूपं ववत्थपेत्वा विपस्सनं पट्ठपेति. कथं? सो हि समापत्तितो वुट्ठाय अस्सासपस्सासानं समुदयो करजकायो च चित्तञ्चाति पस्सति. यथा हि कम्मारगग्गरिया धममानाय भस्तञ्च पुरिसस्स च तज्जं वायामं पटिच्च वातो सञ्चरति, एवमेव कायञ्च चित्तञ्च पटिच्च अस्सासपस्सासाति. ततो अस्सासपस्सासे च कायञ्च रूपन्ति चित्तञ्च तंसम्पयुत्तधम्मे च अरूपन्ति ववत्थपेति. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारतो पन नामरूपववत्थानं परतो आविभविस्सति.
एवं नामरूपं ववत्थपेत्वा तस्स पच्चयं परियेसति. परियेसन्तो च नं दिस्वा तीसुपि अद्धासु नामरूपस्स पवत्तिं आरब्भ कङ्खं वितरति. वितिण्णकङ्खो कलापसम्मसनवसेन तिलक्खणं आरोपेत्वा उदयब्बयानुपस्सनाय पुब्बभागे उप्पन्ने ओभासादयो दस विपस्सनुपक्किलेसे पहाय ¶ उपक्किलेसविमुत्तं पटिपदाञाणं मग्गोति ववत्थपेत्वा उदयं पहाय भङ्गानुपस्सनं पत्वा निरन्तरं भङ्गानुपस्सनेन वयतो उपट्ठितेसु सब्बसङ्खारेसु निब्बिन्दन्तो विरज्जन्तो विमुच्चन्तो यथाक्कमेन चत्तारो अरियमग्गे पापुणित्वा अरहत्तफले पतिट्ठाय एकूनवीसतिभेदस्स पच्चवेक्खणाञाणस्स परियन्तं पत्तो सदेवकस्स लोकस्स अग्गदक्खिणेय्यो होति.
एत्तावता चस्स गणनं आदिं कत्वा विपस्सनापरियोसाना आनापानस्सतिसमाधिभावना समत्ता होतीति अयं सब्बाकारतो पठमचतुक्कवण्णना.
२३४. इतरेसु पन तीसु चतुक्केसु यस्मा विसुं कम्मट्ठानभावनानयो नाम नत्थि. तस्मा अनुपदवण्णनानयेनेव तेसं एवं अत्थो वेदितब्बो.
पीतिपटिसंवेदीति पीतिं पटिसंविदितं करोन्तो पाकटं करोन्तो अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति ¶ सिक्खति. तत्थ द्वीहाकारेहि पीति पटिसंविदिता होति आरम्मणतो च असम्मोहतो च.
कथं आरम्मणतो पीति पटिसंविदिता होति? सप्पीतिके द्वे झाने समापज्जति. तस्स समापत्तिक्खणे झानपटिलाभेन आरम्मणतो पीति पटिसंविदिता होति, आरम्मणस्स पटिसंविदितत्ता. कथं असम्मोहतो? सप्पीतिके द्वे झाने समापज्जित्वा वुट्ठाय झानसम्पयुत्तं पीतिं खयतो वयतो सम्मसति. तस्स विपस्सनाक्खणे लक्खणपटिवेधेन असम्मोहतो पीति पटिसंविदिता होति. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.१७२) –
‘‘दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सा पीति पटिसंविदिता होति. दीघं पस्सासवसेन… रस्सं अस्सासवसेन… रस्सं पस्सासवसेन… सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासवसेन… पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्सासपस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति ¶ उपट्ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेन सा पीति पटिसंविदिता होति. आवज्जतो सा पीति पटिसंविदिता होति. जानतो पस्सतो पच्चवेक्खतो चित्तं अधिट्ठहतो सद्धाय अधिमुच्चतो वीरियं पग्गण्हतो सतिं उपट्ठापयतो चित्तं समादहतो पञ्ञाय पजानतो अभिञ्ञेय्यं परिञ्ञेय्यं पहातब्बं भावेतब्बं सच्छिकातब्बं सच्छिकरोतो सा पीति पटिसंविदिता होति. एवं सा पीति पटिसंविदिता होती’’ति.
एतेनेव नयेन अवसेसपदानिपि अत्थतो वेदितब्बानि. इदम्पनेत्थ विसेसमत्तं, तिण्णं झानानं वसेन सुखपटिसंवेदिता, चतुन्नम्पि वसेन चित्तसङ्खारपटिसंवेदिता वेदितब्बा. चित्तसङ्खारोति वेदनादयो द्वे खन्धा. सुखपटिसंवेदीपदे चेत्थ विपस्सनाभूमिदस्सनत्थं ‘‘सुखन्ति द्वे सुखानि कायिकञ्च सुखं चेतसिकञ्चा’’ति पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.१७३) वुत्तं. पस्सम्भयं चित्तसङ्खारन्ति ओळारिकं ओळारिकं चित्तसङ्खारं पस्सम्भेन्तो, निरोधेन्तोति अत्थो. सो वित्थारतो कायसङ्खारे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
अपिचेत्थ पीतिपदे पीतिसीसेन वेदना वुत्ता. सुखपदे सरूपेनेव वेदना. द्वीसु चित्तसङ्खारपदेसु ¶ ‘‘सञ्ञा च वेदना च चेतसिका एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा’’ति (पटि. म. १.१७४; म. नि. १.४६३) वचनतो सञ्ञासम्पयुत्ता वेदनाति एवं वेदनानुपस्सनानयेन इदं चतुक्कं भासितन्ति वेदितब्बं.
२३५. ततियचतुक्केपि चतुन्नं झानानं वसेन चित्तपटिसंवेदिता वेदितब्बा. अभिप्पमोदयं चित्तन्ति चित्तं मोदेन्तो पमोदेन्तो हासेन्तो पहासेन्तो अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खति. तत्थ द्वीहाकारेहि अभिप्पमोदो होति समाधिवसेन च विपस्सनावसेन च.
कथं समाधिवसेन? सप्पीतिके द्वे झाने समापज्जति. सो समापत्तिक्खणे सम्पयुत्तपीतिया चित्तं आमोदेति पमोदेति. कथं विपस्सनावसेन? सप्पीतिके द्वे झाने समापज्जित्वा वुट्ठाय झानसम्पयुत्तपीतिं खयतो वयतो सम्मसति. एवं विपस्सनाक्खणे झानसम्पयुत्तं पीतिं आरम्मणं कत्वा चित्तं आमोदेति पमोदेति. एवं ¶ पटिपन्नो ‘‘अभिप्पमोदयं चित्तं अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खती’’ति वुच्चति.
समादहं चित्तन्ति पठमज्झानादिवसेन आरम्मणे चित्तं समं आदहन्तो समं ठपेन्तो. तानि वा पन झानानि समापज्जित्वा वुट्ठाय झानसम्पयुत्तं चित्तं खयतो वयतो सम्पस्सतो विपस्सनाक्खणे लक्खणपटिवेधेन उप्पज्जति खणिकचित्तेकग्गता. एवं उप्पन्नाय खणिकचित्तेकग्गताय वसेनपि आरम्मणे चित्तं समं आदहन्तो समं ठपेन्तो ‘‘समादहं चित्तं अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खती’’ति वुच्चति.
विमोचयं चित्तन्ति पठमज्झानेन नीवरणेहि चित्तं मोचेन्तो विमोचेन्तो, दुतियेन वितक्कविचारेहि, ततियेन पीतिया, चतुत्थेन सुखदुक्खेहि चित्तं मोचेन्तो विमोचेन्तो. तानि वा पन झानानि समापज्जित्वा वुट्ठाय झानसम्पयुत्तं चित्तं खयतो वयतो सम्मसति. सो विपस्सनाक्खणे अनिच्चानुपस्सनाय निच्चसञ्ञातो चित्तं मोचेन्तो, दुक्खानुपस्सनाय सुखसञ्ञातो, अनत्तानुपस्सनाय अत्तसञ्ञातो, निब्बिदानुपस्सनाय नन्दितो, विरागानुपस्सनाय रागतो, निरोधानुपस्सनाय समुदयतो, पटिनिस्सग्गानुपस्सनाय आदानतो चित्तं मोचेन्तो अस्ससति चेव पस्ससति च. तेन वुच्चति ‘‘विमोचयं चित्तं अस्ससिस्सामि ¶ पस्ससिस्सामीति सिक्खती’’ति. एवं चित्तानुपस्सनावसेन इदं चतुक्कं भासितन्ति वेदितब्बं.
२३६. चतुत्थचतुक्के पन अनिच्चानुपस्सीति एत्थ ताव अनिच्चं वेदितब्बं. अनिच्चता वेदितब्बा. अनिच्चानुपस्सना वेदितब्बा. अनिच्चानुपस्सी वेदितब्बो.
तत्थ अनिच्चन्ति पञ्चक्खन्धा. कस्मा? उप्पादवयञ्ञथत्तभावा. अनिच्चताति तेसंयेव उप्पादवयञ्ञथत्तं, हुत्वा अभावो वा, निब्बत्तानं तेनेवाकारेन अट्ठत्वा खणभङ्गेन भेदोति अत्थो. अनिच्चानुपस्सनाति तस्सा अनिच्चताय वसेन रूपादीसु अनिच्चन्ति अनुपस्सना. अनिच्चानुपस्सीति ताय अनुपस्सनाय समन्नागतो. तस्मा एवंभूतो अस्ससन्तो ¶ पस्ससन्तो च इध ‘‘अनिच्चानुपस्सी अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खती’’ति वेदितब्बो.
विरागानुपस्सीति एत्थ पन द्वे विरागा खयविरागो च अच्चन्तविरागो च. तत्थ खयविरागोति सङ्खारानं खणभङ्गो. अच्चन्तविरागोति निब्बानं. विरागानुपस्सनाति तदुभयदस्सनवसेन पवत्ता विपस्सना च मग्गो च. ताय दुविधायपि अनुपस्सनाय समन्नागतो हुत्वा अस्ससन्तो पस्ससन्तो च ‘‘विरागानुपस्सी अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खती’’ति वेदितब्बो. निरोधानुपस्सीपदेपि एसेव नयो.
पटिनिस्सग्गानुपस्सीति एत्थापि द्वे पटिनिस्सग्गा परिच्चागपटिनिस्सग्गो च पक्खन्दनपटिनिस्सग्गो च. पटिनिस्सग्गोयेव अनुपस्सना पटिनिस्सग्गानुपस्सना. विपस्सनामग्गानं एतमधिवचनं.
विपस्सना हि तदङ्गवसेन सद्धिं खन्धाभिसङ्खारेहि किलेसे परिच्चजति, सङ्खतदोसदस्सनेन च तब्बिपरीते निब्बाने तन्निन्नताय पक्खन्दतीति परिच्चागपटिनिस्सग्गो चेव पक्खन्दनपटिनिस्सग्गोति च वुच्चति. मग्गो समुच्छेदवसेन सद्धिं खन्धाभिसङ्खारेहि किलेसे परिच्चजति, आरम्मणकरणेन च निब्बाने पक्खन्दतीति परिच्चागपटिनिस्सग्गो चेव पक्खन्दनपटिनिस्सग्गोति च वुच्चति. उभयम्पि पन पुरिमपुरिमञ्ञाणानं अनुअनुपस्सनतो अनुपस्सनाति वुच्चति. ताय दुविधायपि पटिनिस्सग्गानुपस्सनाय समन्नागतो हुत्वा अस्ससन्तो ¶ पस्ससन्तो च ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खती’’ति वेदितब्बो.
इदं चतुत्थचतुक्कं सुद्धविपस्सनावसेनेव वुत्तं. पुरिमानि पन तीणि समथविपस्सनावसेन. एवं चतुन्नं चतुक्कानं वसेन सोळसवत्थुकाय आनापानस्सतिया भावना वेदितब्बा. एवं सोळसवत्थुवसेन च पन अयं आनापानस्सति महप्फला होति महानिसंसा.
२३७. तत्रस्स ‘‘अयम्पि खो, भिक्खवे, आनापानस्सतिसमाधि भावितो बहुलीकतो सन्तो चेव पणीतो चा’’तिआदिवचनतो सन्तभावादिवसेनापि महानिसंसता वेदितब्बा, वितक्कुपच्छेदसमत्थतायपि. अयञ्हि सन्तपणीतअसेचनकसुखविहारत्ता समाधिअन्तरायकरानं वितक्कानं वसेन इतो चितो च चित्तस्स विधावनं विच्छिन्दित्वा आनापानारम्मणाभिमुखमेव ¶ चित्तं करोति. तेनेव वुत्तं ‘‘आनापानस्सति भावेतब्बा वितक्कुपच्छेदाया’’ति (अ. नि. ९.१).
विज्जाविमुत्तिपारिपूरिया मूलभावेनापि चस्सा महानिसंसता वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘आनापानस्सति, भिक्खवे, भाविता बहुलीकता चत्तारो सतिपट्ठाने परिपूरेति, चत्तारो सतिपट्ठाना भाविता बहुलीकता सत्त बोज्झङ्गे परिपूरेन्ति, सत्त बोज्झङ्गा भाविता बहुलीकता विज्जाविमुत्तिं परिपूरेन्ती’’ति (म. नि. ३.१४७).
अपिच चरिमकानं अस्सासपस्सासानं विदितभावकरणतोपिस्सा महानिसंसता वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘एवं भाविताय खो, राहुल, आनापानस्सतिया एवं बहुलीकताय येपि ते चरिमका अस्सासपस्सासा, तेपि विदिताव निरुज्झन्ति, नो अविदिता’’ति (म. नि. २.१२१).
२३८. तत्थ निरोधवसेन तयो चरिमका भवचरिमका, झानचरिमका, चुतिचरिमकाति. भवेसु हि कामभवे अस्सासपस्सासा पवत्तन्ति, रूपारूपभवेसु नप्पवत्तन्ति, तस्मा ¶ ते भवचरिमका. झानेसु पुरिमे झानत्तये पवत्तन्ति, चतुत्थे नप्पवत्तन्ति, तस्मा ते झानचरिमका. ये पन चुतिचित्तस्स पुरतो सोळसमेन चित्तेन सद्धिं उप्पज्जित्वा चुतिचित्तेन सह निरुज्झन्ति, इमे चुतिचरिमका नाम. इमे इध ‘‘चरिमका’’ति अधिप्पेता.
इमं किर कम्मट्ठानं अनुयुत्तस्स भिक्खुनो आनापानारम्मणस्स सुट्ठु परिग्गहितत्ता चुतिचित्तस्स पुरतो सोळसमस्स चित्तस्स उप्पादक्खणे उप्पादं आवज्जयतो उप्पादोपि नेसं पाकटो होति. ठितिं आवज्जयतो ठितिपि नेसं पाकटा होति. भङ्गं आवज्जयतो च भङ्गो नेसं पाकटो होति.
इतो अञ्ञं कम्मट्ठानं भावेत्वा अरहत्तं पत्तस्स भिक्खुनो हि आयुअन्तरं परिच्छिन्नं वा होति अपरिच्छिन्नं वा. इदं पन सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिं भावेत्वा अरहत्तं पत्तस्स आयुअन्तरं परिच्छिन्नमेव होति. सो ‘‘एत्तकं दानि मे आयुसङ्खारा पवत्तिस्सन्ति, न इतो ¶ पर’’न्ति ञत्वा अत्तनो धम्मताय एव सरीरपटिजग्गननिवासनपारुपनादीनि सब्बकिच्चानि कत्वा अक्खीनि निमीलेति कोटपब्बतविहारवासीतिस्सत्थेरो विय महाकरञ्जियविहारवासीमहातिस्सत्थेरो विय देवपुत्तमहारट्ठे पिण्डपातिकतिस्सत्थेरो विय चित्तलपब्बतविहारवासिनो द्वे भातियत्थेरा विय च.
तत्रिदं एकवत्थुपरिदीपनं. द्वेभातियत्थेरानं किरेको पुण्णमुपोसथदिवसे पातिमोक्खं ओसारेत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा चङ्कमे ठितो चन्दालोकं ओलोकेत्वा अत्तनो आयुसङ्खारे उपधारेत्वा भिक्खुसङ्घमाह – ‘‘तुम्हेहि कथं परिनिब्बायन्ता भिक्खू दिट्ठपुब्बा’’ति. तत्र केचि आहंसु ‘‘अम्हेहि आसने निसिन्नकाव परिनिब्बायन्ता दिट्ठपुब्बा’’ति. केचि ‘‘अम्हेहि आकासे पल्लङ्कमाभुजित्वा निसिन्नका’’ति. थेरो आह – ‘‘अहं दानि वो चङ्कमन्तमेव परिनिब्बायमानं दस्सेस्सामी’’ति ततो चङ्कमे लेखं कत्वा ‘‘अहं इतो चङ्कमकोटितो परकोटिं गन्त्वा निवत्तमानो इमं लेखं पत्वाव परिनिब्बायिस्सामी’’ति वत्वा चङ्कमं ओरुय्ह परभागं गन्त्वा निवत्तमानो एकेन पादेन लेखं अक्कन्तक्खणेयेव परिनिब्बायि.
तस्मा हवे अप्पमत्तो, अनुयुञ्जेथ पण्डितो;
एवं अनेकानिसंसं, आनापानस्सतिं सदाति.
इदं आनापानस्सतियं वित्थारकथामुखं.
उपसमानुस्सतिकथा
२३९. आनापानस्सतिया ¶ अनन्तरं उद्दिट्ठं पन उपसमानुस्सतिं भावेतुकामेन रहोगतेन पटिसल्लीनेन – ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा विरागो तेसं धम्मानं अग्गमक्खायति, यदिदं मदनिम्मदनो पिपासविनयो आलयसमुग्घातो वट्टुपच्छेदो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बान’’न्ति (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) एवं सब्बदुक्खूपसमसङ्खातस्स निब्बानस्स गुणा अनुस्सरितब्बा.
तत्थ यावताति यत्तका. धम्माति सभावा. सङ्खता वा असङ्खता वाति सङ्गम्म समागम्म पच्चयेहि कता वा अकता वा. विरागो तेसं धम्मानं ¶ अग्गमक्खायतीति तेसं सङ्खतासङ्खतधम्मानं विरागो अग्गमक्खायति सेट्ठो उत्तमोति वुच्चति. तत्थ विरागोति न रागाभावमत्तमेव, अथ खो यदिदं मदनिम्मदनो…पे… निब्बानन्ति यो सो मदनिम्मदनोतिआदीनि नामानि असङ्खतधम्मो लभति, सो विरागोति पच्चेतब्बो. सो हि यस्मा तमागम्म सब्बेपि मानमदपुरिसमदादयो मदा निम्मदा अमदा होन्ति विनस्सन्ति, तस्मा मदनिम्मदनोति वुच्चति. यस्मा च तमागम्म सब्बापि कामपिपासा विनयं अब्भत्थं याति, तस्मा पिपासविनयोति वुच्चति. यस्मा पन तमागम्म पञ्चकामगुणालया समुग्घातं गच्छन्ति, तस्मा आलयसमुग्घातोति वुच्चति. यस्मा च तमागम्म तेभूमकं वट्टं उपच्छिज्जति, तस्मा वट्टुपच्छेदोति वुच्चति. यस्मा पन तमागम्म सब्बसो तण्हा खयं गच्छति विरज्जति निरुज्झति च, तस्मा तण्हक्खयो विरागो निरोधोति वुच्चति. यस्मा पनेस चतस्सो योनियो पञ्च गतियो सत्त विञ्ञाणट्ठितियो नव च सत्तावासे अपरापरभावाय विननतो आबन्धनतो संसिब्बनतो वानन्ति लद्धवोहाराय तण्हाय निक्खन्तो निस्सटो विसंयुत्तो, तस्मा निब्बानन्ति वुच्चतीति.
एवमेतेसं मदनिम्मदनतादीनं गुणानं वसेन निब्बानसङ्खातो उपसमो अनुस्सरितब्बो. ये वा पनञ्ञेपि भगवता – ‘‘असङ्खतञ्च वो, भिक्खवे, देसेस्सामि… सच्चञ्च… पारञ्च… सुदुद्दसञ्च… अजरञ्च… धुवञ्च… निप्पपञ्चञ्च… अमतञ्च… सिवञ्च… खेमञ्च… अब्भुतञ्च… अनीतिकञ्च… अब्याबज्झञ्च… विसुद्धिञ्च… दीपञ्च… ताणञ्च ¶ … लेणञ्च वो, भिक्खवे, देसेस्सामी’’तिआदीसु (सं. नि. ४.३६६) सुत्तेसु उपसमगुणा वुत्ता, तेसम्पि वसेन अनुस्सरितब्बोयेव.
तस्सेवं मदनिम्मदनतादिगुणवसेन उपसमं अनुस्सरतो नेव तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोस… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति. उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति उपसमं आरब्भाति बुद्धानुस्सतिआदीसु वुत्तनयेनेव विक्खम्भितनीवरणस्स एकक्खणे झानङ्गानि उप्पज्जन्ति. उपसमगुणानं पन गम्भीरताय नानप्पकारगुणानुस्सरणाधिमुत्तताय वा अप्पनं अप्पत्वा उपचारप्पत्तमेव झानं होति ¶ . तदेतमुपसमगुणानुस्सरणवसेन उपसमानुस्सतिच्चेव सङ्ख्यं गच्छति.
छ अनुस्सतियो विय च अयम्पि अरियसावकस्सेव इज्झति, एवं सन्तेपि उपसमगरुकेन पुथुज्जनेनापि मनसि कातब्बा. सुतवसेनापि हि उपसमे चित्तं पसीदति. इमञ्च पन उपसमानुस्सतिं अनुयुत्तो भिक्खु सुखं सुपति, सुखं पटिबुज्झति, सन्तिन्द्रियो होति सन्तमानसो हिरोत्तप्पसमन्नागतो पासादिको पणीताधिमुत्तिको सब्रह्मचारीनं गरु च भावनीयो च. उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो पन सुगतिपरायनो होति.
तस्मा हवे अप्पमत्तो, भावयेथ विचक्खणो;
एवं अनेकानिसंसं, अरिये उपसमे सतिन्ति.
इदं उपसमानुस्सतियं वित्थारकथामुखं.
इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
समाधिभावनाधिकारे
अनुस्सतिकम्मट्ठाननिद्देसो नाम
अट्ठमो परिच्छेदो.
९. ब्रह्मविहारनिद्देसो
मेत्ताभावनाकथा
२४०. अनुस्सतिकम्मट्ठानानन्तरं ¶ ¶ उद्दिट्ठेसु पन मेत्ता, करुणा, मुदिता, उपेक्खाति इमेसु चतूसु ब्रह्मविहारेसु मेत्तं भावेतुकामेन ताव आदिकम्मिकेन योगावचरेन उपच्छिन्नपलिबोधेन गहितकम्मट्ठानेन भत्तकिच्चं कत्वा भत्तसम्मदं पटिविनोदेत्वा विवित्ते पदेसे सुपञ्ञत्ते आसने सुखनिसिन्नेन आदितो ताव दोसे आदीनवो, खन्तियञ्च आनिसंसो पच्चवेक्खितब्बो.
कस्मा? इमाय हि भावनाय दोसो पहातब्बो, खन्ति अधिगन्तब्बा. न च सक्का किञ्चि अदिट्ठादीनवं पहातुं, अविदितानिसंसं वा अधिगन्तुं. तस्मा ‘‘दुट्ठो खो, आवुसो, दोसेन अभिभूतो परियादिण्णचित्तो पाणम्पि हनती’’तिआदीनं (अ. नि. ३.७२) वसेन दोसे आदीनवो दट्ठब्बो.
‘‘खन्ती परमं तपो तितिक्खा, निब्बानं परमं वदन्ति बुद्धा’’; (दी. नि. २.९०; ध. प. १८४);
‘‘खन्तिबलं बलानीकं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं’’. (ध. प. ३९९; सु. नि. ६२८);
‘‘खन्ता भिय्यो न विज्जती’’तिआदीनं (सं. नि. १.२५०) वसेन खन्तियं आनिसंसो वेदितब्बो.
अथेवं दिट्ठादीनवतो दोसतो चित्तं विवेचनत्थाय, विदितानिसंसाय च खन्तिया संयोजनत्थाय ¶ मेत्ताभावना आरभितब्बा. आरभन्तेन च आदितोव पुग्गलभेदो जानितब्बो ‘‘इमेसु पुग्गलेसु मेत्ता पठमं न भावेतब्बा, इमेसु नेव भावेतब्बा’’ति.
अयञ्हि मेत्ता अप्पियपुग्गले, अतिप्पियसहायके, मज्झत्ते, वेरीपुग्गलेति इमेसु चतूसु पठमं न भावेतब्बा. लिङ्गविसभागे ओधिसो न भावेतब्बा. कालकते न भावेतब्बाव. किंकारणा अप्पियादीसु पठमं न भावेतब्बा? अप्पियं हि पियट्ठाने ठपेन्तो किलमति. अतिप्पियसहायकं मज्झत्तट्ठाने ठपेन्तो किलमति, अप्पमत्तकेपि चस्स दुक्खे उप्पन्ने आरोदनाकारप्पत्तो विय होति. मज्झत्तं ¶ गरुट्ठाने च पियट्ठाने च ठपेन्तो किलमति. वेरिमनुस्सरतो कोधो उप्पज्जति, तस्मा अप्पियादीसु पठमं न भावेतब्बा.
लिङ्गविसभागे पन तमेव आरब्भ ओधिसो भावेन्तस्स रागो उप्पज्जति. अञ्ञतरो किर अमच्चपुत्तो कुलूपकत्थेरं पुच्छि ‘‘भन्ते, कस्स मेत्ता भावेतब्बा’’ति? थेरो ‘‘पियपुग्गले’’ति आह. तस्स अत्तनो भरिया पिया होति. सो तस्सा मेत्तं भावेन्तो सब्बरत्तिं भित्तियुद्धमकासि. तस्मा लिङ्गविसभागे ओधिसो न भावेतब्बा.
कालकते पन भावेन्तो नेव अप्पनं, न उपचारं पापुणाति. अञ्ञतरो किर दहरभिक्खु आचरियं आरब्भ मेत्तं आरभि. तस्स मेत्ता नप्पवत्तति. सो महाथेरस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भन्ते, पगुणाव मे मेत्ताझानसमापत्ति, न च नं समापज्जितुं सक्कोमि, किं नु खो कारण’’न्ति आह. थेरो ‘‘निमित्तं, आवुसो, गवेसाही’’ति आह. सो गवेसन्तो आचरियस्स मतभावं ञत्वा अञ्ञं आरब्भ मेत्तायन्तो समापत्तिं अप्पेसि. तस्मा कालकते न भावेतब्बाव.
२४१. सब्बपठमं पन ‘‘अहं सुखितो होमि निद्दुक्खो’’ति वा, ‘‘अवेरो अब्यापज्जो अनीघो सुखी अत्तानं परिहरामी’’ति वा एवं पुनप्पुनं अत्तनियेव भावेतब्बा.
एवं सन्ते यं विभङ्गे (विभ. ६४३) वुत्तं –
‘‘कथञ्च भिक्खु मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति? सेय्यथापि ¶ नाम एकं पुग्गलं पियं मनापं दिस्वा मेत्तायेय्य, एवमेव सब्बे सत्ते मेत्ताय फरती’’ति.
‘‘यञ्च पटिसम्भिदायं (पटि. म. २.२२) –
‘‘कतमेहि पञ्चहाकारेहि अनोधिसोफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ति भावेतब्बा, सब्बे सत्ता अवेरा होन्तु’’ अब्यापज्जा अनीघा सुखी अत्तानं परिहरन्तु. सब्बे पाणा… सब्बे भूता… सब्बे पुग्गला… सब्बे अत्तभावपरियापन्ना अवेरा अब्यापज्जा अनीघा सुखी अत्तानं परिहरन्तू’’तिआदि –
वुत्तं. यञ्च मेत्तसुत्ते (खु. पा. ९.३; सु. नि. १४५) –
‘‘सुखिनोव ¶ खेमिनो होन्तु,
सब्बसत्ता भवन्तु सुखितत्ता’’तिआदि. –
वुत्तं, तं विरुज्झति. न हि तत्थ अत्तनि भावना वुत्ताति चे. तञ्च न विरुज्झति. कस्मा? तञ्हि अप्पनावसेन वुत्तं. इदं सक्खिभाववसेन.
सचेपि हि वस्ससतं वस्ससहस्सं वा ‘‘अहं सुखितो होमी’’तिआदिना नयेन अत्तनि मेत्तं भावेति, नेवस्स अप्पना उप्पज्जति. ‘‘अहं सुखितो होमी’’ति भावयतो पन यथा अहं सुखकामो दुक्खपटिक्कूलो जीवितुकामो अमरितुकामो च, एवं अञ्ञेपि सत्ताति अत्तानं सक्खिं कत्वा अञ्ञसत्तेसु हितसुखकामता उप्पज्जति. भगवतापि –
‘‘सब्बा दिसा अनुपरिगम्म चेतसा,
नेवज्झगा पियतरमत्तना क्वचि;
एवं पियो पुथु अत्ता परेसं,
तस्मा न हिंसे परमत्तकामो’’ति. (सं. नि. १.११९; उदा. ४१); –
वदता ¶ अयं नयो दस्सितो.
२४२. तस्मा सक्खिभावत्थं पठमं अत्तानं मेत्ताय फरित्वा तदनन्तरं सुखप्पवत्तनत्थं य्वायं पियो मनापो गरु भावनीयो आचरियो वा आचरियमत्तो वा उपज्झायो वा उपज्झायमत्तो वा तस्स दानपियवचनादीनि पियमनापत्तकारणानि सीलसुतादीनि गरुभावनीयत्तकारणानि च अनुस्सरित्वा ‘‘एस सप्पुरिसो सुखी होतु निद्दुक्खो’’तिआदिना नयेन मेत्ता भावेतब्बा.
एवरूपे च पुग्गले कामं अप्पना सम्पज्जति, इमिना पन भिक्खुना तावतकेनेव तुट्ठिं अनापज्जित्वा सीमासम्भेदं कत्तुकामेन तदनन्तरं अतिप्पियसहायके, अतिप्पियसहायकतो मज्झत्ते, मज्झत्ततो वेरीपुग्गले मेत्ता भावेतब्बा. भावेन्तेन च एकेकस्मिं कोट्ठासे मुदुं कम्मनियं चित्तं कत्वा तदनन्तरे तदनन्तरे उपसंहरितब्बं.
यस्स ¶ पन वेरीपुग्गलो वा नत्थि, महापुरिसजातिकत्ता वा अनत्थं करोन्तेपि परे वेरीसञ्ञाव नुप्पज्जति, तेन ‘‘मज्झत्ते मे मेत्तचित्तं कम्मनियं जातं, इदानि नं वेरिम्हि उपसंहरामी’’ति ब्यापारोव न कातब्बो. यस्स पन अत्थि, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘मज्झत्ततो वेरीपुग्गले मेत्ता भावेतब्बा’’ति.
२४३. सचे पनस्स वेरिम्हि चित्तमुपसंहरतो तेन कतापराधानुस्सरणेन पटिघमुप्पज्जति, अथानेन पुरिमपुग्गलेसु यत्थ कत्थचि पुनप्पुनं मेत्तं समापज्जित्वा वुट्ठहित्वा पुनप्पुनं तं पुग्गलं मेत्तायन्तेन पटिघं विनोदेतब्बं. सचे एवम्पि वायमतो न निब्बाति, अथ –
ककचूपमओवाद-आदीनं अनुसारतो;
पटिघस्स पहानाय, घटितब्बं पुनप्पुनं.
तञ्च खो इमिना आकारेन अत्तानं ओवदन्तेनेव ‘‘अरे कुज्झनपुरिस, ननु वुत्तं भगवता –
‘उभतोदण्डकेन ¶ चेपि, भिक्खवे, ककचेन चोरा ओचरका अङ्गमङ्गानि ओकन्तेय्युं, तत्रापि यो मनो पदोसेय्य. न मे सो तेन सासनकरो’ति (म. नि. १.२३२) च,
‘तस्सेव तेन पापियो, यो कुद्धं पटिकुज्झति;
कुद्धमप्पटिकुज्झन्तो, सङ्गामं जेति दुज्जयं.
‘‘‘उभिन्नमत्थं चरति, अत्तनो च परस्स च;
परं सङ्कुपितं ञत्वा, यो सतो उपसम्मती’ति च. (सं. नि. १.१८८); –
‘‘‘सत्तिमे, भिक्खवे, धम्मा सपत्तकन्ता सपत्तकरणा कोधनं आगच्छन्ति इत्थिं वा पुरिसं वा. कतमे सत्त? इध, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स एवं इच्छति अहो वतायं दुब्बण्णो अस्साति. तं किस्सहेतु? न, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स वण्णवताय नन्दति. कोधनायं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो कोधाभिभूतो कोधपरेतो किञ्चापि सो होति सुन्हातो सुविलित्तो कप्पितकेसमस्सु ओदातवत्थवसनो, अथ खो सो दुब्बण्णोव होति कोधाभिभूतो. अयं, भिक्खवे, ¶ पठमो धम्मो सपत्तकन्तो सपत्तकरणो कोधनं आगच्छति इत्थिं वा पुरिसं वा. पुन चपरं, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स एवं इच्छति अहोवतायं दुक्खं सयेय्याति…पे… न पचुरत्थो अस्साति…पे… न भोगवा अस्साति…पे… न यसवा अस्साति…पे… न मित्तवा अस्साति…पे… न कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जेय्याति. तं किस्स हेतु? न, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स सुगतिगमनेन नन्दति. कोधनायं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो कोधाभिभूतो कोधपरेतो कायेन दुच्चरितं चरति, वाचाय मनसा दुच्चरितं चरति. सो कायेन वाचाय मनसा दुच्चरितं चरित्वा कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जति कोधाभिभूतो’ति (अ. नि. ७.६४) च,
‘‘‘सेय्यथापि ¶ , भिक्खवे, छवालातं उभतोपदित्तं मज्झे गूथगतं नेव गामे कट्ठत्थं फरति, न अरञ्ञे कट्ठत्थं फरति. तथूपमाहं, भिक्खवे, इमं पुग्गलं वदामी’ति च,
‘‘सो दानि त्वं एवं कुज्झन्तो न चेव भगवतो सासनकरो भविस्ससि, पटिकुज्झन्तो च कुद्धपुरिसतोपि पापियो हुत्वा न दुज्जयं सङ्गामं जेस्ससि, सपत्तकरणे च धम्मे अत्ताव अत्तनो करिस्ससि, छवालातूपमो च भविस्ससी’’ति.
२४४. तस्सेवं घटयतो वायमतो सचे तं पटिघं वूपसम्मति, इच्चेतं कुसलं. नो चे वूपसम्मति, अथ यो यो धम्मो तस्स पुग्गलस्स वूपसन्तो होति परिसुद्धो, अनुस्सरियमानो पसादं आवहति, तं तं अनुस्सरित्वा आघातो पटिविनेतब्बो.
एकच्चस्स हि कायसमाचारोव उपसन्तो होति. उपसन्तभावो चस्स बहुं वत्तपटिपत्तिं करोन्तस्स सब्बजनेन ञायति. वचीसमाचारमनोसमाचारा पन अवूपसन्ता होन्ति. तस्स ते अचिन्तेत्वा कायसमाचारवूपसमोयेव अनुस्सरितब्बो.
एकच्चस्स ¶ वचीसमाचारोव उपसन्तो होति. उपसन्तभावो चस्स सब्बजनेन ञायति. सो हि पकतिया च पटिसन्थारकुसलो होति सखिलो सुखसम्भासो सम्मोदको उत्तानमुखो पुब्बभासी मधुरेन सरेन धम्मं ओसारेति, परिमण्डलेहि पदब्यञ्जनेहि धम्मकथं कथेति. कायसमाचारमनोसमाचारा पन अवूपसन्ता होन्ति, तस्स ते अचिन्तेत्वा वचीसमाचारवूपसमोयेव अनुस्सरितब्बो.
एकच्चस्स मनोसमाचारोव उपसन्तो होति, उपसन्तभावो चस्स चेतियवन्दनादीसु सब्बजनस्स पाकटो होति. यो हि अवूपसन्तचित्तो होति, सो चेतियं वा बोधिं वा थेरे वा वन्दमानो न सक्कच्चं वन्दति, धम्मस्सवनमण्डपे विक्खित्तचित्तो वा पचलायन्तो वा निसीदति. उपसन्तचित्तो पन ओकप्पेत्वा वन्दति, ओहितसोतो अट्ठिंकत्वा कायेन वा वाचाय वा चित्तप्पसादं करोन्तो धम्मं सुणाति. इति एकच्चस्स मनोसमाचारोव उपसन्तो होति, कायवचीसमाचारा अवूपसन्ता होन्ति, तस्स ते अचिन्तेत्वा मनोसमाचारवूपसमोयेव अनुस्सरितब्बो.
एकच्चस्स ¶ पन इमेसु तीसु धम्मेसु एकोपि अवूपसन्तो होति, तस्मिं पुग्गले ‘‘किञ्चापि एस इदानि मनुस्सलोके चरति, अथ खो कतिपाहस्स अच्चयेन अट्ठमहानिरयसोळसउस्सदनिरयपरिपूरको भविस्सती’’ति कारुञ्ञं उपट्ठपेतब्बं. कारुञ्ञम्पि हि पटिच्च आघातो वूपसम्मति.
एकच्चस्स तयोपिमे धम्मा वूपसन्ता होन्ति, तस्स यं यं इच्छति, तं तं अनुस्सरितब्बं. तादिसे हि पुग्गले न दुक्करा होति मेत्ताभावनाति.
इमस्स च अत्थस्स आविभावत्थं – ‘‘पञ्चिमे, आवुसो, आघातपटिविनया. यत्थ भिक्खुनो उप्पन्नो आघातो सब्बसो पटिविनोदेतब्बो’’ति (अ. नि. ५.१६२) इदं पञ्चकनिपाते आघातपटिविनयसुत्तं वित्थारेतब्बं.
२४५. सचे पनस्स एवम्पि वायमतो आघातो उप्पज्जतियेव, अथानेन एवं अत्ता ओवदितब्बो –
‘‘अत्तनो ¶ विसये दुक्खं, कतं ते यदि वेरिना;
किं तस्साविसये दुक्खं, सचित्ते कत्तुमिच्छसि.
‘‘बहूपकारं हित्वान, ञातिवग्गं रुदम्मुखं;
महानत्थकरं कोधं, सपत्तं न जहासि किं.
‘‘यानि रक्खसि सीलानि, तेसं मूलनिकन्तनं;
कोधं नामुपळालेसि, को तया सदिसो जळो.
‘‘कतं अनरियं कम्मं, परेन इति कुज्झसि;
किं नु त्वं तादिसंयेव, यो सयं कत्तुमिच्छसि.
‘‘दोसेतुकामो ¶ यदि तं, अमनापं परो करि;
दोसुप्पादेन तस्सेव, किं पूरेसि मनोरथं.
‘‘दुक्खं तस्स च नाम त्वं, कुद्धो काहसि वा नवा;
अत्तानं पनिदानेव, कोधदुक्खेन बाधसि.
‘‘कोधं वा अहितं मग्गं, आरूळ्हा यदि वेरिनो;
कस्मा तुवम्पि कुज्झन्तो, तेसंयेवानुसिक्खसि.
‘‘यं दोसं तव निस्साय, सत्तुना अप्पियं कतं;
तमेव दोसं छिन्दस्सु, किमट्ठाने विहञ्ञसि.
‘‘खणिकत्ता च धम्मानं, येहि खन्धेहि ते कतं;
अमनापं निरुद्धा ते, कस्स दानीध कुज्झसि.
‘‘दुक्खं करोति यो यस्स, तं विना कस्स सो करे;
सयम्पि दुक्खहेतुत्त, मिति किं तस्स कुज्झसी’’ति.
२४६. सचे पनस्स एवं अत्तानं ओवदतोपि पटिघं नेव वूपसम्मति, अथानेन अत्तनो च परस्स च कम्मस्सकता पच्चवेक्खितब्बा. तत्थ अत्तनो ताव एवं पच्चवेक्खितब्बा ‘‘अम्भो त्वं तस्स कुद्धो किं करिस्ससि? ननु तवेव चेतं दोसनिदानं कम्मं अनत्थाय संवत्तिस्सति? कम्मस्सको हि त्वं कम्मदायादो कम्मयोनि कम्मबन्धु कम्मपटिसरणो, यं कम्मं करिस्ससि, तस्स दायादो भविस्ससि, इदञ्च ते कम्मं नेव सम्मासम्बोधिं ¶ , न पच्चेकबोधिं, न सावकभूमिं, न ब्रह्मत्तसक्कत्तचक्कवत्तिपदेसराजादिसम्पत्तीनं अञ्ञतरं सम्पत्तिं साधेतुं समत्थं, अथ खो सासनतो चावेत्वा विघासादादिभावस्स चेव नेरयिकादिदुक्खविसेसानञ्च ते संवत्तनिकमिदं कम्मं. सो त्वं इदं करोन्तो उभोहि हत्थेहि वीतच्चिते वा अङ्गारे, गूथं वा गहेत्वा परं पहरितुकामो पुरिसो विय अत्तानमेव पठमं दहसि चेव दुग्गन्धञ्च करोसी’’ति.
एवं ¶ अत्तनो कम्मस्सकतं पच्चवेक्खित्वा परस्सपि एवं पच्चवेक्खितब्बा ‘‘एसोपि तव कुज्झित्वा किं करिस्सति? ननु एतस्सेवेतं अनत्थाय संवत्तिस्सति? कम्मस्सको हि अयमायस्मा कम्मदायादो…पे… यं कम्मं करिस्सति, तस्स दायादो भविस्सति. इदञ्चस्स कम्मं नेव सम्मासम्बोधिं, न पच्चेकबोधिं, न सावकभूमिं, न ब्रह्मत्तसक्कत्तचक्कवत्तिपदेसराजादिसम्पत्तीनं अञ्ञतरं सम्पत्तिं साधेतुं समत्थं, अथ खो सासनतो चावेत्वा विघासादादिभावस्स चेव नेरयिकादिदुक्खविसेसानञ्चस्स संवत्तनिकमिदं कम्मं. स्वायं इदं करोन्तो पटिवाते ठत्वा परं रजेन ओकिरितुकामो पुरिसो विय अत्तानंयेव ओकिरति. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘‘यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति,
सुद्धस्स पोसस्स अनङ्गणस्स;
तमेव बालं पच्चेति पापं,
सुखुमो रजो पटिवातंव खित्तो’’’ति. (ध. प. १२५; सु. नि. ६६७);
२४७. सचे पनस्स एवं कम्मस्सकतम्पि पच्चवेक्खतो नेव वूपसम्मति, अथानेन सत्थु पुब्बचरियगुणा अनुस्सरितब्बा.
तत्रायं पच्चवेक्खणानयो – अम्भो पब्बजित, ननु ते सत्था पुब्बेव सम्बोधा अनभिसम्बुद्धो बोधिसत्तोपि समानो चत्तारि असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च पारमियो पूरयमानो तत्थ तत्थ वधकेसुपि पच्चत्थिकेसु चित्तं नप्पदूसेसि. सेय्यथिदं, सीलवजातके ताव अत्तनो देविया पदुट्ठेन पापअमच्चेन आनीतस्स पटिरञ्ञो तियोजनसतं ¶ रज्जं गण्हन्तस्स निसेधनत्थाय उट्ठितानं अमच्चानं आवुधम्पि छुपितुं न अदासि. पुन सद्धिं अमच्चसहस्सेन आमकसुसाने गलप्पमाणं भूमिं खणित्वा निखञ्ञमानो चित्तप्पदोसमत्तम्पि अकत्वा कुणपखादनत्थं आगतानं सिङ्गालानं पंसुवियूहनं निस्साय पुरिसकारं कत्वा पटिलद्धजीवितो यक्खानुभावेन अत्तनो सिरिगब्भं ओरुय्ह सिरिसयने सयितं पच्चत्थिकं दिस्वा कोपं अकत्वाव अञ्ञमञ्ञं सपथं कत्वा तं मित्तट्ठाने ठपयित्वा आह –
‘‘आसीसेथेव ¶ पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;
पस्सामि वोहमत्तानं, यथा इच्छिं तथा अहू’’ति. (जा. १.१.५१);
खन्तिवादीजातके दुम्मेधेन कासिरञ्ञा ‘‘किंवादी त्वं समणा’’ति पुट्ठो ‘‘खन्तिवादी नामाह’’न्ति वुत्ते सकण्टकाहि कसाहि ताळेत्वा हत्थपादेसु छिज्जमानेसु कोपमत्तम्पि नाकासि.
अनच्छरियञ्चेतं, यं महल्लको पब्बज्जूपगतो एवं करेय्य. चूळधम्मपालजातके पन उत्तानसेय्यकोपि समानो –
‘‘चन्दनरसानुलित्ता, बाहा छिज्जन्ति धम्मपालस्स;
दायादस्स पथब्या, पाणा मे देव रुज्झन्ती’’ति. (जा. १.५.४९);
एवं विप्पलपमानाय मातुया पितरा महापतापेन नाम रञ्ञा वंसकळीरेसु विय चतूसु हत्थपादेसु छेदापितेसु तावतापि सन्तुट्ठिं अनापज्जित्वा सीसमस्स छिन्दथाति आणत्ते ‘‘अयं दानि ते चित्तपरिग्गण्हनकालो, इदानि अम्भो धम्मपाल, सीसच्छेदाणापके पितरि, सीसच्छेदके पुरिसे, परिदेवमानाय मातरि, अत्तनि चाति इमेसु चतूसु समचित्तो होही’’ति दळ्हं समादानमधिट्ठाय पदुट्ठाकारमत्तम्पि नाकासि.
इदञ्चापि अनच्छरियमेव, यं मनुस्सभूतो एवमकासि. तिरच्छानभूतोपि पन छद्दन्तो नाम वारणो हुत्वा विसप्पितेन सल्लेन नाभियं विद्धोपि ताव अनत्थकारिम्हि लुद्दके चित्तं नप्पदूसेसि. यथाह –
‘‘समप्पितो ¶ पुथुसल्लेन नागो,
अदुट्ठचित्तो लुद्दकं अज्झभासि;
किमत्थयं किस्स वा सम्म हेतु,
ममं वधी कस्स वायं पयोगो’’ति. (जा. १.१६.१२४);
एवं ¶ वत्वा च कासिरञ्ञो महेसिया तव दन्तानमत्थाय पेसितोम्हि भदन्तेति वुत्ते तस्सा मनोरथं पूरेन्तो छब्बण्णरस्मिनिच्छरणसमुज्जलितचारुसोभे अत्तनो दन्ते छेत्वा अदासि.
महाकपि हुत्वा अत्तनायेव पब्बतपपाततो उद्धरितेन पुरिसेन –
‘‘भक्खो अयं मनुस्सानं, यथेवञ्ञे वने मिगा;
यंनूनिमं वधित्वान, छातो खादेय्य वानरं.
‘‘आहितोव गमिस्सामि, मंसमादाय सम्बलं;
कन्तारं नित्थरिस्सामि, पाथेय्यं मे भविस्सती’’ति. (जा. १.१६.२०५-२०६); –
एवं चिन्तेत्वा सिलं उक्खिपित्वा मत्थके सम्पदालिते अस्सुपुण्णेहि नेत्तेहि तं पुरिसं उदिक्खमानो –
‘‘मा अय्योसि मे भदन्ते, त्वं नामेतादिसं करि;
त्वं खोसि नाम दीघावु, अञ्ञं वारेतुमरहसी’’ति. (जा. १.१६.२०९); –
वत्वा तस्मिं पुरिसे चित्तं अप्पदूसेत्वा अत्तनो च दुक्खं अचिन्तेत्वा तमेव पुरिसं खेमन्तभूमिं सम्पापेसि.
भूरिदत्तो नाम नागराजा हुत्वा उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय वम्मिकमुद्धनि सयमानो कप्पुट्ठानग्गिसदिसेन ओसधेन सकलसरीरे सिञ्चियमानोपि पेळाय पक्खिपित्वा सकलजम्बुदीपे कीळापियमानोपि तस्मिं ब्राह्मणे मनोपदोसमत्तम्पि न अकासि. यथाह –
‘‘पेळाय पक्खिपन्तेपि, मद्दन्तेपि च पाणिना;
अलम्पाने न कुप्पामि, सीलखण्डभया ममा’’ति. (चरिया. २.१६);
चम्पेय्योपि ¶ ¶ नागराजा हुत्वा अहितुण्डिकेन विहेठियमानो मनोपदोसमत्तम्पि नुप्पादेसि. यथाह –
‘‘तदापि मं धम्मचारिं, उपवुत्थउपोसथं;
अहितुण्डिको गहेत्वान, राजद्वारम्हि कीळति.
‘‘यं सो वण्णं चिन्तयति, नीलं पीतं व लोहितं;
तस्स चित्तानुवत्तन्तो, होमि चिन्तितसन्निभो.
‘‘थलं करेय्यं उदकं, उदकम्पि थलं करे;
यदिहं तस्स कुप्पेय्यं, खणेन छारिकं करे.
‘‘यदि चित्तवसी हेस्सं, परिहायिस्सामि सीलतो;
सीलेन परिहीनस्स, उत्तमत्थो न सिज्झती’’ति. (चरिया. २.२१-२४);
सङ्खपालनागराजा हुत्वा तिखिणाहि सत्तीहि अट्ठसु ठानेसु ओविज्झित्वा पहारमुखेहि सकण्टका लतायो पवेसेत्वा नासाय दळ्हं रज्जुं पक्खिपित्वा सोळसहि भोजपुत्तेहि काजेनादाय वय्हमानो धरणीतले घंसियमानसरीरो महन्तं दुक्खं पच्चनुभोन्तो कुज्झित्वा ओलोकितमत्तेनेव सब्बे भोजपुत्ते भस्मं कातुं समत्थोपि समानो चक्खुं उम्मीलेत्वा पदुट्ठाकारमत्तम्पि न अकासि.
यथाह –
‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिञ्चळार,
उपोसथं निच्चमुपावसामि;
अथागमुं सोळस भोजपुत्ता,
रज्जुं गहेत्वान दळ्हञ्च पासं.
‘‘भेत्वान ¶ नासं अतिकस्स रज्जुं,
नयिंसु मं सम्परिगय्ह लुद्दा;
एतादिसं दुक्खमहं तितिक्खं,
उपोसथं अप्पटिकोपयन्तो’’ति. (जा. २.१७.१८०-१८१);
न ¶ केवलञ्च एतानेव, अञ्ञानिपि मातुपोसकजातकादीसु अनेकानि अच्छरियानि अकासि. तस्स ते इदानि सब्बञ्ञुतं पत्तं सदेवलोके केनचि अप्पटिसमखन्तिगुणं तं भगवन्तं सत्थारं अपदिसतो पटिघचित्तं नाम उप्पादेतुं अतिविय अयुत्तं अप्पतिरूपन्ति.
२४८. सचे पनस्स एवं सत्थु पुब्बचरितगुणं पच्चवेक्खतोपि दीघरत्तं किलेसानं दासब्यं उपगतस्स नेव तं पटिघं वूपसम्मति, अथानेन अनमतग्गियानि पच्चवेक्खितब्बानि. तत्र हि वुत्तं –
‘‘न सो, भिक्खवे, सत्तो सुलभरूपो, यो न माताभूतपुब्बो, यो न पिताभूतपुब्बो, यो न भाता, यो न भगिनी, यो न पुत्तो, यो न धीताभूतपुब्बा’’ति (सं. नि. २.१३७-१४२).
तस्मा तस्मिं पुग्गले एवं चित्तं उप्पादेतब्बं, ‘‘अयं किर मे अतीते माता हुत्वा दसमासे कुच्छिया परिहरित्वा मुत्तकरीसखेळसिङ्घाणिकादीनि हरिचन्दनं विय अजिगुच्छमाना अपनेत्वा उरे नच्चापेन्ती अङ्गेन परिहरमाना पोसेसि, पिता हुत्वा अजपथसङ्कुपथादीनि गन्त्वा वाणिज्जं पयोजयमानो मय्हमत्थाय जीवितम्पि परिच्चजित्वा उभतोब्यूळ्हे सङ्गामे पविसित्वा नावाय महासमुद्दं पक्खन्दित्वा अञ्ञानि च दुक्करानि करित्वा ‘पुत्तके पोसेस्सामी’ति तेहि तेहि उपायेहि धनं संहरित्वा मं पोसेसि. भाता, भगिनी, पुत्तो, धीता च हुत्वापि इदञ्चिदञ्चुपकारं अकासीति तत्र मे नप्पतिरूपं मनं पदूसेतु’’न्ति.
२४९. सचे पन एवम्पि चित्तं निब्बापेतुं न सक्कोतियेव, अथानेन एवं मेत्तानिसंसा पच्चवेक्खितब्बा – ‘‘अम्भो पब्बजित, ननु वुत्तं भगवता –
‘मेत्ताय ¶ खो, भिक्खवे, चेतोविमुत्तिया आसेविताय भाविताय बहुलीकताय यानीकताय वत्थुकताय अनुट्ठिताय परिचिताय सुसमारद्धाय एकादसानिसंसा पाटिकङ्खा ¶ . कतमे एकादस? सुखं सुपति, सुखं पटिबुज्झति, न पापकं सुपिनं पस्सति, मनुस्सानं पियो होति, अमनुस्सानं पियो होति, देवता रक्खन्ति, नास्स अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमति, तुवटं चित्तं समाधियति, मुखवण्णो पसीदति, असम्मूळ्हो कालङ्करोति, उत्तरिमप्पटिविज्झन्तो ब्रह्मलोकूपगो होती’ति (अ. नि. ११.१५).
‘‘सचे त्वं इदं चित्तं न निब्बापेस्ससि, इमेहि आनिसंसेहि परिबाहिरो भविस्ससी’’ति.
२५०. एवम्पि निब्बापेतुं असक्कोन्तेन पन धातुविनिब्भोगो कातब्बो. कथं? ‘‘अम्भो पब्बजित, त्वं एतस्स कुज्झमानो कस्स कुज्झसि? किं केसानं कुज्झसि, उदाहु लोमानं, नखानं…पे… मुत्तस्स कुज्झसि? अथ वा पन केसादीसु पथवीधातुया कुज्झसि, आपोधातुया, तेजोधातुया, वायोधातुया कुज्झसि? ये वा पञ्चक्खन्धे द्वादसायतनानि अट्ठारस धातुयो उपादाय अयमायस्मा इत्थन्नामोति वुच्चति, तेसु किं रूपक्खन्धस्स कुज्झसि, उदाहु वेदना सञ्ञा सङ्खारविञ्ञाणक्खन्धस्स कुज्झसि? किं वा चक्खायतनस्स कुज्झसि, किं रूपायतनस्स कुज्झसि…पे… किं मनायतनस्स कुज्झसि, किं धम्मायतनस्स कुज्झसि? किं वा चक्खुधातुया कुज्झसि, किं रूपधातुया, किं चक्खुविञ्ञाणधातुया…पे… किं मनोधातुया, किं धम्मधातुया, किं मनोविञ्ञाणधातुया’’ति? एवञ्हि धातुविनिब्भोगं करोतो आरग्गे सासपस्स विय आकासे चित्तकम्मस्स विय च कोधस्स पतिट्ठानट्ठानं न होति.
२५१. धातुविनिब्भोगं पन कातुं असक्कोन्तेन दानसंविभागो कातब्बो. अत्तनो सन्तकं परस्स दातब्बं, परस्स सन्तकं अत्तना गहेतब्बं. सचे पन परो भिन्नाजीवो होति अपरिभोगारहपरिक्खारो, अत्तनो सन्तकमेव दातब्बं. तस्सेवं करोतो एकन्तेनेव तस्मिं पुग्गले आघातो वूपसम्मति. इतरस्स च अतीतजातितो पट्ठाय अनुबन्धोपि कोधो तङ्खणञ्ञेव वूपसम्मति, चित्तलपब्बतविहारे तिक्खत्तुं वुट्ठापितसेनासनेन पिण्डपातिकत्थेरेन ‘‘अयं ¶ , भन्ते, अट्ठकहापणग्घनको पत्तो मम मातरा उपासिकाय दिन्नो धम्मियलाभो, महाउपासिकाय ¶ पुञ्ञलाभं करोथा’’ति वत्वा दिन्नं पत्तं लद्धमहाथेरस्स विय. एवं महानुभावमेतं दानं नाम. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘अदन्तदमनं दानं, दानं सब्बत्थसाधकं;
दानेन पियवाचाय, उन्नमन्ति नमन्ति चा’’ति.
२५२. तस्सेवं वेरीपुग्गले वूपसन्तपटिघस्स यथा पियातिप्पियसहायकमज्झत्तेसु, एवं तस्मिम्पि मेत्तावसेन चित्तं पवत्तति. अथानेन पुनप्पुनं मेत्तायन्तेन अत्तनि पियपुग्गले मज्झत्ते वेरीपुग्गलेति चतूसु जनेसु समचित्ततं सम्पादेन्तेन सीमासम्भेदो कातब्बो. तस्सिदं लक्खणं, सचे इमस्मिं पुग्गले पियमज्झत्तवेरीहि सद्धिं अत्तचतुत्थे एकस्मिं पदेसे निसिन्ने चोरा आगन्त्वा ‘‘भन्ते, एकं भिक्खुं अम्हाकं देथा’’ति वत्वा ‘‘किं कारणा’’ति वुत्ते ‘‘तं मारेत्वा गललोहितं गहेत्वा बलिकरणत्थाया’’ति वदेय्युं, तत्र चेसो भिक्खु ‘‘असुकं वा असुकं वा गण्हन्तू’’ति चिन्तेय्य, अकतोव होति सीमासम्भेदो. सचेपि ‘‘मं गण्हन्तु, मा इमे तयो’’तिपि चिन्तेय्य, अकतोव होति सीमासम्भेदो. कस्मा? यस्स यस्स हि गहणमिच्छति, तस्स तस्स अहितेसी होति, इतरेसंयेव हितेसी होति.
यदा पन चतुन्नं जनानमन्तरे एकम्पि चोरानं दातब्बं न पस्सति, अत्तनि च तेसु च तीसु जनेसु सममेव चित्तं पवत्तेति, कतो होति सीमासम्भेदो. तेनाहु पोराणा –
‘‘अत्तनि हितमज्झत्ते, अहिते च चतुब्बिधे;
यदा पस्सति नानत्तं, हितचित्तोव पाणिनं.
‘‘न निकामलाभी मेत्ताय, कुसलीति पवुच्चति;
यदा चतस्सो सीमायो, सम्भिन्ना होन्ति भिक्खुनो.
‘‘समं फरति मेत्ताय, सब्बलोकं सदेवकं;
महाविसेसो पुरिमेन, यस्स सीमा न ञायती’’ति.
२५३. एवं ¶ ¶ सीमासम्भेदसमकालमेव च इमिना भिक्खुना निमित्तञ्च उपचारञ्च लद्धं होति. सीमासम्भेदे पन कते तमेव निमित्तं आसेवन्तो भावेन्तो बहुलीकरोन्तो अप्पकसिरेनेव पथवीकसिणे वुत्तनयेनेव अप्पनं पापुणाति.
एत्तावतानेन अधिगतं होति पञ्चङ्गविप्पहीनं पञ्चङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नं पठमज्झानं मेत्तासहगतं. अधिगते च तस्मिं तदेव निमित्तं आसेवन्तो भावेन्तो बहुलीकरोन्तो अनुपुब्बेन चतुक्कनये दुतियततियज्झानानि, पञ्चकनये दुतियततियचतुत्थज्झानानि च पापुणाति.
सो हि पठमज्झानादीनं अञ्ञतरवसेन मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति. तथा दुतियं, तथा ततियं, तथा चतुत्थं. इति उद्धमधो तिरियं सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं मेत्तासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन फरित्वा विहरति (विभ. ६४२; दी. नि. १.५५६). पठमज्झानादिवसेन अप्पनाप्पत्तचित्तस्सेव हि अयं विकुब्बना सम्पज्जति.
२५४. एत्थ च मेत्तासहगतेनाति मेत्ताय समन्नागतेन. चेतसाति चित्तेन. एकं दिसन्ति एकमेकिस्सा दिसाय पठमपरिग्गहितं सत्तं उपादाय एकदिसापरियापन्नसत्तफरणवसेन वुत्तं. फरित्वाति फुसित्वा आरम्मणं कत्वा. विहरतीति ब्रह्मविहाराधिट्ठितं इरियापथविहारं पवत्तेति. तथा दुतियन्ति यथा पुरत्थिमादीसु दिसासु यंकिञ्चि एकं दिसं फरित्वा विहरति, तथेव तदनन्तरं दुतियं ततियं चतुत्थञ्चाति अत्थो. इति उद्धन्ति एतेनेव नयेन उपरिमं दिसन्ति वुत्तं होति. अधो तिरियन्ति अधोदिसम्पि तिरियंदिसम्पि एवमेव. तत्थ च अधोति हेट्ठा. तिरियन्ति अनुदिसासु. एवं सब्बदिसासु अस्समण्डले अस्समिव मेत्तासहगतं चित्तं सारेतिपि पच्चासारेतिपीति. एत्तावता एकं दिसं परिग्गहेत्वा ओधिसो मेत्ताफरणं दस्सितं.
सब्बधीतिआदि पन अनोधिसो दस्सनत्थं वुत्तं. तत्थ सब्बधीति सब्बत्थ. सब्बत्ततायाति सब्बेसु हीनमज्झिमुक्कट्ठमित्तसपत्तमज्झत्तादिप्पभेदेसु अत्तताय ¶ . ‘‘अयं परसत्तो’’ति विभागं अकत्वा अत्तसमतायाति वुत्तं होति. अथ वा सब्बत्ततायाति सब्बेन चित्तभागेन ईसकम्पि ¶ बहि अविक्खिपमानोति वुत्तं होति. सब्बावन्तन्ति सब्बसत्तवन्तं, सब्बसत्तयुत्तन्ति अत्थो. लोकन्ति सत्तलोकं. विपुलेनातिएवमादिपरियायदस्सनतो पनेत्थ पुन मेत्तासहगतेनाति वुत्तं. यस्मा वा एत्थ ओधिसो फरणे विय पुन तथासद्दो इतिसद्दो वा न वुत्तो, तस्मा पुन मेत्तासहगतेन चेतसाति वुत्तं. निगमवसेन वा एतं वुत्तं. विपुलेनाति एत्थ च फरणवसेन विपुलता दट्ठब्बा. भूमिवसेन पन एतं महग्गतं पगुणवसेन च अप्पमाणसत्तारम्मणवसेन च अप्पमाणं, ब्यापादपच्चत्थिकप्पहानेन अवेरं, दोमनस्सप्पहानतो अब्यापज्जं, निद्दुक्खन्ति वुत्तं होति. अयं मेत्तासहगतेन चेतसातिआदिना नयेन वुत्ताय विकुब्बनाय अत्थो.
२५५. यथा चायं अप्पनाप्पत्तचित्तस्सेव विकुब्बना सम्पज्जति, तथा यम्पि पटिसम्भिदायं (पटि. म. २.२२) ‘‘पञ्चहाकारेहि अनोधिसोफरणा मेत्ताचेतोविमुत्ति, सत्तहाकारेहि ओधिसोफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ति, दसहाकारेहि दिसाफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ती’’ति वुत्तं, तम्पि अप्पनाप्पत्तचित्तस्सेव सम्पज्जतीति वेदितब्बं.
तत्थ च सब्बे सत्ता अवेरा अब्यापज्जा अनीघा सुखी अत्तानं परिहरन्तु, सब्बे पाणा, सब्बे भूता, सब्बे पुग्गला, सब्बे अत्तभावपरियापन्ना अवेरा…पे… परिहरन्तूति इमेहि पञ्चहाकारेहि अनोधिसोफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ति वेदितब्बा.
सब्बा इत्थियो अवेरा…पे… अत्तानं परिहरन्तु, सब्बे पुरिसा, सब्बे अरिया, सब्बे अनरिया, सब्बे देवा, सब्बे मनुस्सा, सब्बे विनिपातिका अवेरा…पे… परिहरन्तूति इमेहि सत्तहाकारेहि ओधिसोफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ति वेदितब्बा.
सब्बे पुरत्थिमाय दिसाय सत्ता अवेरा…पे… अत्तानं परिहरन्तु. सब्बे पच्छिमाय दिसाय, सब्बे उत्तराय दिसाय, सब्बे दक्खिणाय दिसाय, सब्बे पुरत्थिमाय अनुदिसाय, सब्बे पच्छिमाय अनुदिसाय, सब्बे ¶ उत्तराय अनुदिसाय, सब्बे दक्खिणाय अनुदिसाय, सब्बे हेट्ठिमाय दिसाय, सब्बे उपरिमाय दिसाय सत्ता अवेरा…पे… परिहरन्तु. सब्बे पुरत्थिमाय दिसाय पाणा, भूता, पुग्गला, अत्तभावपरियापन्ना, अवेरा…पे… परिहरन्तु. सब्बा पुरत्थिमाय दिसाय इत्थियो, सब्बे पुरिसा, अरिया, अनरिया, देवा, मनुस्सा, विनिपातिका ¶ अवेरा…पे… परिहरन्तु. सब्बा पच्छिमाय दिसाय, उत्तराय, दक्खिणाय, पुरत्थिमाय अनुदिसाय, पच्छिमाय, उत्तराय, दक्खिणाय अनुदिसाय, हेट्ठिमाय दिसाय, उपरिमाय दिसाय इत्थियो…पे… विनिपातिका अवेरा अब्यापज्जा अनीघा सुखी अत्तानं परिहरन्तूति इमेहि दसहाकारेहि दिसाफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ति वेदितब्बा.
२५६. तत्थ सब्बेति अनवसेसपरियादानमेतं. सत्ताति रूपादीसु खन्धेसु छन्दरागेन सत्ता विसत्ताति सत्ता. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘रूपे खो, राध, यो छन्दो यो रागो या नन्दी या तण्हा, तत्र सत्तो, तत्र विसत्तो, तस्मा सत्तोति वुच्चति… वेदनाय… सञ्ञाय… सङ्खारेसु… विञ्ञाणे यो छन्दो यो रागो या नन्दी या तण्हा, तत्र सत्तो, तत्र विसत्तो, तस्मा सत्तोति वुच्चती’’ति (सं. नि. ३.१६१).
रुळ्हीसद्देन पन वीतरागेसुपि अयं वोहारो वत्ततियेव, विलीवमयेपि बीजनिविसेसे तालवण्टवोहारो विय. अक्खरचिन्तका पन अत्थं अविचारेत्वा नाममत्तमेतन्ति इच्छन्ति. येपि अत्थं विचारेन्ति, ते सत्वयोगेन सत्ताति इच्छन्ति.
पाणनताय पाणा, अस्सासपस्सासायत्तवुत्तितायाति अत्थो. भूतत्ता भूता, संभूतत्ता अभिनिब्बत्तत्ताति अत्थो. पुन्ति वुच्चति निरयो. तस्मिं गलन्तीति पुग्गला, गच्छन्तीति अत्थो. अत्तभावो वुच्चति सरीरं. खन्धपञ्चकमेव वा, तमुपादाय पञ्ञत्तिमत्तसम्भवतो. तस्मिं अत्तभावे परियापन्नाति अत्तभावपरियापन्ना. परियापन्नाति परिच्छिन्ना, अन्तोगधाति अत्थो.
यथा ¶ च सत्ताति वचनं, एवं सेसानिपि रुळ्हीवसेन आरोपेत्वा सब्बानेतानि सब्बसत्तवेवचनानीति वेदितब्बानि. कामञ्च अञ्ञानिपि सब्बे जन्तू सब्बे जीवातिआदीनि सब्बसत्तवेवचनानि अत्थि, पाकटवसेन पन इमानेव पञ्च गहेत्वा ‘‘पञ्चहाकारेहि अनोधिसोफरणा मेत्ता चेतोविमुत्ती’’ति वुत्तं.
ये पन सत्ता पाणातिआदीनं न केवलं वचनमत्ततोव, अथ खो अत्थतोपि नानत्तमेव ¶ इच्छेय्युं, तेसं अनोधिसोफरणा विरुज्झति, तस्मा तथा अत्थं अगहेत्वा इमेसु पञ्चसु आकारेसु अञ्ञतरवसेन अनोधिसो मेत्ता फरितब्बा.
२५७. एत्थ च सब्बे सत्ता अवेरा होन्तूति अयमेका अप्पना. अब्यापज्जा होन्तूति अयमेका अप्पना. अब्यापज्जाति ब्यापादरहिता. अनीघा होन्तूति अयमेका अप्पना. अनीघाति निद्दुक्खा. सुखी अत्तानं परिहरन्तूति अयमेका अप्पना. तस्मा इमेसुपि पदेसु यं यं पाकटं होति, तस्स तस्स वसेन मेत्ता फरितब्बा. इति पञ्चसु आकारेसु चतुन्नं अप्पनानं वसेन अनोधिसोफरणे वीसति अप्पना होन्ति.
ओधिसोफरणे पन सत्तसु आकारेसु चतुन्नं वसेन अट्ठवीसति. एत्थ च इत्थियो पुरिसाति लिङ्गवसेन वुत्तं. अरिया अनरियाति अरियपुथुज्जनवसेन. देवा मनुस्सा विनिपातिकाति उपपत्तिवसेन.
दिसाफरणे पन सब्बे पुरत्थिमाय दिसाय सत्तातिआदिना नयेन एकमेकिस्सा दिसाय वीसति वीसति कत्वा द्वेसतानि, सब्बा पुरत्थिमाय दिसाय इत्थियोतिआदिना नयेन एकमेकिस्सा दिसाय अट्ठवीसति अट्ठवीसति कत्वा असीति द्वेसतानीति चत्तारि सतानि असीति च अप्पना. इति सब्बानिपि पटिसम्भिदायं वुत्तानि अट्ठवीसाधिकानि पञ्च अप्पनासतानीति.
इति एतासु अप्पनासु यस्स कस्सचि वसेन मेत्तं चेतोविमुत्तिं भावेत्वा अयं योगावचरो ‘‘सुखं सुपती’’तिआदिना नयेन वुत्ते एकादसानिसंसे पटिलभति.
२५८. तत्थ ¶ सुखं सुपतीति यथा सेसा जना सम्परिवत्तमाना काकच्छमाना दुक्खं सुपन्ति, एवं असुपित्वा सुखं सुपति. निद्दं ओक्कन्तोपि समापत्तिं समापन्नो विय होति.
सुखं पटिबुज्झतीति यथा अञ्ञे नित्थुनन्ता विजम्भन्ता सम्परिवत्तन्ता दुक्खं पटिबुज्झन्ति, एवं अप्पटिबुज्झित्वा विकसमानमिव पदुमं सुखं निब्बिकारं पटिबुज्झति.
न ¶ पापकं सुपिनं पस्सतीति सुपिनं पस्सन्तोपि भद्दकमेव सुपिनं पस्सति, चेतियं वन्दन्तो विय पूजं करोन्तो विय धम्मं सुणन्तो विय च होति. यथा पन अञ्ञे अत्तानं चोरेहि सम्परिवारितं विय वाळेहि उपद्दुतं विय पपाते पतन्तं विय च पस्सन्ति, एवं पापकं सुपिनं न पस्सति.
मनुस्सानं पियो होतीति उरे आमुत्तमुत्ताहारो विय सीसे पिळन्धमाला विय च मनुस्सानं पियो होति मनापो.
अमनुस्सानं पियो होतीति यथेव मनुस्सानं, एवं अमनुस्सानम्पि पियो होति विसाखत्थेरो विय.
सो किर पाटलिपुत्ते कुटुम्बियो अहोसि. सो तत्थेव वसमानो अस्सोसि ‘‘तम्बपण्णिदीपो किर चेतियमालालङ्कतो कासावपज्जोतो इच्छितिच्छितट्ठानेयेव एत्थ सक्का निसीदितुं वा निपज्जितुं वा उतुसप्पायं सेनासनसप्पायं पुग्गलसप्पायं धम्मस्सवनसप्पायन्ति सब्बमेत्थ सुलभ’’न्ति.
सो अत्तनो भोगक्खन्धं पुत्तदारस्स निय्यादेत्वा दुस्सन्ते बद्धेन एककहापणेनेव घरा निक्खमित्वा समुद्दतीरे नावं उदिक्खमानो एकमासं वसि. सो वोहारकुसलताय इमस्मिं ठाने भण्डं किणित्वा असुकस्मिं विक्किणन्तो धम्मिकाय वणिज्जाय तेनेवन्तरमासेन सहस्सं अभिसंहरि. अनुपुब्बेन महाविहारं आगन्त्वा पब्बज्जं याचि.
सो ¶ पब्बाजनत्थाय सीमं नीतो तं सहस्सत्थविकं ओवट्टिकन्तरेन भूमियं पातेसि. ‘‘किमेत’’न्ति च वुत्ते ‘‘कहापणसहस्सं, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘उपासक, पब्बजितकालतो पट्ठाय न सक्का विचारेतुं, इदानेवेतं विचारेही’’ति वुत्ते ‘‘विसाखस्स पब्बज्जट्ठानमागता मा रित्तहत्था गमिंसू’’ति मुञ्चित्वा सीमामाळके विप्पकिरित्वा पब्बजित्वा उपसम्पन्नो.
सो पञ्चवस्सो हुत्वा द्वेमातिका पगुणा कत्वा पवारेत्वा अत्तनो सप्पायं कम्मट्ठानं गहेत्वा ¶ एकेकस्मिं विहारे चत्तारो मासे कत्वा समप्पवत्तवासं वसमानो चरि. एवं चरमानो –
वनन्तरे ठितो थेरो, विसाखो गज्जमानको;
अत्तनो गुणमेसन्तो, इममत्थं अभासथ.
‘‘यावता उपसम्पन्नो, यावता इध आगतो;
एत्थन्तरे खलितं नत्थि, अहो लाभा ते मारिसा’’ति.
सो चित्तलपब्बतविहारं गच्छन्तो द्वेधा पथं पत्वा ‘‘अयं नु खो मग्गो उदाहु अय’’न्ति चिन्तयन्तो अट्ठासि. अथस्स पब्बते अधिवत्था देवता हत्थं पसारेत्वा ‘‘एस मग्गो’’ति वत्वा दस्सेति. सो चित्तलपब्बतविहारं गन्त्वा तत्थ चत्तारो मासे वसित्वा पच्चूसे गमिस्सामीति चिन्तेत्वा निपज्जि. चङ्कमसीसे मणिलरुक्खे अधिवत्था देवता सोपानफलके निसीदित्वा परोदि.
थेरो ‘‘को एसो’’ति आह. अहं, भन्ते, मणिलियाति. किस्स रोदसीति? तुम्हाकं गमनं पटिच्चाति. मयि इध वसन्ते तुम्हाकं को गुणोति? तुम्हेसु, भन्ते, इध वसन्तेसु अमनुस्सा अञ्ञमञ्ञं मेत्तं पटिलभन्ति, ते दानि तुम्हेसु गतेसु कलहं करिस्सन्ति, दुट्ठुल्लम्पि कथयिस्सन्तीति. थेरो ‘‘सचे मयि इध वसन्ते तुम्हाकं फासुविहारो होति, सुन्दर’’न्ति वत्वा अञ्ञेपि चत्तारो मासे तत्थेव वसित्वा पुन तथेव गमनचित्तं उप्पादेसि. देवतापि पुन तथेव परोदि. एतेनेवुपायेन थेरो तत्थेव वसित्वा तत्थेव परिनिब्बायीति एवं मेत्ताविहारी भिक्खु अमनुस्सानं पियो होति.
देवता रक्खन्तीति पुत्तमिव मातापितरो देवता रक्खन्ति.
नास्स ¶ अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमतीति मेत्ताविहारिस्स काये उत्तराय उपासिकाय विय अग्गि वा, संयुत्तभाणकचूळसिवत्थेरस्सेव विसं वा, संकिच्चसामणेरस्सेव सत्थं वा न कमति, न पविसति. नास्स कायं विकोपेतीति वुत्तं होति. धेनुवत्थुम्पि चेत्थ कथयन्ति ¶ . एका किर धेनु वच्छकस्स खीरधारं मुञ्चमाना अट्ठासि. एको लुद्दको तं विज्झिस्सामीति हत्थेन सम्परिवत्तेत्वा दीघदण्डसत्तिं मुञ्चि. सा तस्सा सरीरं आहच्च तालपण्णं विय पवट्टमाना गता, नेव उपचारबलेन, न अप्पनाबलेन, केवलं वच्छके बलवपियचित्तताय. एवं महानुभावा मेत्ताति.
तुवटं चित्तं समाधियतीति मेत्ताविहारिनो खिप्पमेव चित्तं समाधियति, नत्थि तस्स दन्धायितत्तं.
मुखवण्णो विप्पसीदतीति बन्धना पवुत्तं तालपक्कं विय चस्स विप्पसन्नवण्णं मुखं होति.
असम्मूळ्हो कालङ्करोतीति मेत्ताविहारिनो सम्मोहमरणं नाम नत्थि, असम्मूळ्होव निद्दं ओक्कमन्तो विय कालं करोति.
उत्तरिमप्पटिविज्झन्तोति मेत्तासमापत्तितो उत्तरिं अरहत्तं अधिगन्तुं असक्कोन्तो इतो चवित्वा सुत्तप्पबुद्धो विय ब्रह्मलोकमुपपज्जतीति.
अयं मेत्ताभावनायं वित्थारकथा.
करुणाभावनाकथा
२५९. करुणं भावेतुकामेन पन निक्करुणताय आदीनवं करुणाय च आनिसंसं पच्चवेक्खित्वा करुणाभावना आरभितब्बा. तञ्च पन आरभन्तेन पठमं पियपुग्गलादीसु न आरभितब्बा. पियो हि पियट्ठानेयेव तिट्ठति. अतिप्पियसहायको अतिप्पियसहायकट्ठानेयेव. मज्झत्तो मज्झत्तट्ठानेयेव. अप्पियो अप्पियट्ठानेयेव. वेरी वेरिट्ठानेयेव तिट्ठति. लिङ्गविसभागकालकता अखेत्तमेव.
‘‘कथञ्च भिक्खु करुणासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति? सेय्यथापि नाम एकं पुग्गलं दुग्गतं दुरूपेतं दिस्वा करुणायेय्य, एवमेव ¶ सब्बसत्ते करुणाय फरती’’ति ¶ विभङ्गे (विभ. ६५३) पन वुत्तत्ता सब्बपठमं ताव किञ्चिदेव करुणायितब्बरूपं परमकिच्छप्पत्तं दुग्गतं दुरूपेतं कपणपुरिसं छिन्नाहारं कपालं पुरतो ठपेत्वा अनाथसालाय निसिन्नं हत्थपादेहि पग्घरन्तकिमिगणं अट्टस्सरं करोन्तं दिस्वा ‘‘किच्छं वतायं सत्तो आपन्नो, अप्पेव नाम इमम्हा दुक्खा मुच्चेय्या’’ति करुणा पवत्तेतब्बा. तं अलभन्तेन सुखितोपि पापकारी पुग्गलो वज्झेन उपमेत्वा करुणायितब्बो.
कथं? सेय्यथापि सह भण्डेन गहितचोरं ‘‘वधेथ न’’न्ति रञ्ञो आणाय राजपुरिसा बन्धित्वा चतुक्के चतुक्के पहारसतानि देन्ता आघातनं नेन्ति. तस्स मनुस्सा खादनीयम्पि भोजनीयम्पि मालागन्धविलेपनतम्बुलानिपि देन्ति. किञ्चापि सो तानि खादन्तो चेव परिभुञ्जन्तो च सुखितो भोगसमप्पितो विय गच्छति, अथ खो तं नेव कोचि ‘‘सुखितो अयं महाभोगो’’ति मञ्ञति, अञ्ञदत्थु ‘‘अयं वराको इदानि मरिस्सति, यं यदेव हि अयं पदं निक्खिपति, तेन तेन सन्तिके मरणस्स होती’’ति तं जनो करुणायति. एवमेव करुणाकम्मट्ठानिकेन भिक्खुना सुखितोपि पुग्गलो एवं करुणायितब्बो ‘‘अयं वराको किञ्चापि इदानि सुखितो सुसज्जितो भोगे परिभुञ्जति, अथ खो तीसु द्वारेसु एकेनापि कतस्स कल्याणकम्मस्स अभावा इदानि अपायेसु अनप्पकं दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदिस्सती’’ति.
एवं तं पुग्गलं करुणायित्वा ततो परं एतेनेव उपायेन पियपुग्गले, ततो मज्झत्ते, ततो वेरिम्हीति अनुक्कमेन करुणा पवत्तेतब्बा. सचे पनस्स पुब्बे वुत्तनयेनेव वेरिम्हि पटिघं उप्पज्जति, तं मेत्ताय वुत्तनयेनेव वूपसमेतब्बं. योपि चेत्थ कतकुसलो होति, तम्पि ञातिरोगभोगब्यसनादीनं अञ्ञतरेन ब्यसनेन समन्नागतं दिस्वा वा सुत्वा वा तेसं अभावेपि वट्टदुक्खं अनतिक्कन्तत्ता ‘‘दुक्खितोव अय’’न्ति एवं सब्बथापि करुणायित्वा वुत्तनयेनेव अत्तनि पियपुग्गले मज्झत्ते वेरिम्हीति चतूसु जनेसु सीमासम्भेदं कत्वा ¶ तं निमित्तं आसेवन्तेन भावेन्तेन बहुलीकरोन्तेन मेत्ताय वुत्तनयेनेव तिकचतुक्कज्झानवसेन अप्पना वड्ढेतब्बा.
अङ्गुत्तरट्ठकथायं पन पठमं वेरिपुग्गलो करुणायितब्बो, तस्मिं चित्तं मुदुं कत्वा दुग्गतो, ततो पियपुग्गलो, ततो अत्ताति अयं कमो वुत्तो, सो ‘‘दुग्गतं दुरूपेत’’न्ति पाळिया ¶ न समेति, तस्मा वुत्तनयेनेवेत्थ भावनमारभित्वा सीमासम्भेदं कत्वा अप्पना वड्ढेतब्बा. ततो परं ‘‘पञ्चहाकारेहि अनोधिसोफरणा सत्तहाकारेहि ओधिसोफरणा दसहाकारेहि दिसाफरणा’’ति अयं विकुब्बना, ‘‘सुखं सुपती’’तिआदयो आनिसंसा च मेत्तायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बाति.
अयं करुणाभावनाय वित्थारकथा.
मुदिताभावनाकथा
२६०. मुदिताभावनं आरभन्तेनापि न पठमं पियपुग्गलादीसु आरभितब्बा. न हि पियो पियभावमत्तेनेव मुदिताय पदट्ठानं होति, पगेव मज्झत्तवेरिनो. लिङ्गविसभागकालकता अखेत्तमेव.
अतिप्पियसहायको पन सिया पदट्ठानं, यो अट्ठकथायं सोण्डसहायोति वुत्तो. सो हि मुदितमुदितोव होति, पठमं हसित्वा पच्छा कथेति, तस्मा सो वा पठमं मुदिताय फरितब्बो. पियपुग्गलं वा सुखितं सज्जितं मोदमानं दिस्वा वा सुत्वा वा ‘‘मोदति वतायं सत्तो, अहो साधु अहो सुट्ठू’’ति मुदिता उप्पादेतब्बा. इममेव हि अत्थवसं पटिच्च विभङ्गे (विभ. ६६३) वुत्तं ‘‘कथञ्च भिक्खु मुदितासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति? सेय्यथापि नाम एकं पुग्गलं पियं मनापं दिस्वा मुदितो अस्स, एवमेव सब्बसत्ते मुदिताय फरती’’ति.
सचेपिस्स सो सोण्डसहायो वा पियपुग्गलो वा अतीते सुखितो अहोसि, सम्पति पन दुग्गतो दुरूपेतो, अतीतमेव चस्स सुखितभावं अनुस्सरित्वा ‘‘एस अतीते एवं महाभोगो महापरिवारो निच्चप्पमुदितो अहोसी’’ति तमेवस्स मुदिताकारं गहेत्वा मुदिता उप्पादेतब्बा ‘‘अनागते वा पन पुन तं सम्पत्तिं लभित्वा ¶ हत्थिक्खन्धअस्सपिट्ठिसुवण्णसिविकादीहि विचरिस्सती’’ति अनागतम्पिस्स मुदिताकारं गहेत्वा मुदिता उप्पादेतब्बा.
एवं पियपुग्गले मुदितं उप्पादेत्वा अथ मज्झत्ते ततो वेरिम्हीति अनुक्कमेन मुदिता पवत्तेतब्बा. अप्पना वड्ढेतब्बा. सचे पनस्स पुब्बे वुत्तनयेनेव वेरिम्हि पटिघं उप्पज्जति, तं ¶ मेत्तायं वुत्तनयेनेव वूपसमेत्वा ‘‘इमेसु च तीसु अत्तनि चा’’ति चतूसु जनेसु समचित्तताय सीमासम्भेदं कत्वा तं निमित्तं आसेवन्तेन भावेन्तेन बहुलीकरोन्तेन मेत्तायं वुत्तनयेनेव तिकचतुक्कज्झानवसेनेव अप्पना वड्ढेतब्बा. ततो परं ‘‘पञ्चहाकारेहि अनोधिसोफरणा सत्तहाकारेहि ओधिसोफरणा दसहाकारेहि दिसाफरणा’’ति अयं विकुब्बना, ‘‘सुखं सुपती’’तिआदयो आनिसंसा च मेत्तायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बाति.
अयं मुदिताभावनाय वित्थारकथा.
उपेक्खाभावनाकथा
२६१. उपेक्खाभावनं भावेतुकामेन पन मेत्तादीसु पटिलद्धतिकचतुक्कज्झानेन पगुणततियज्झाना वुट्ठाय ‘‘सुखिता होन्तू’’तिआदिवसेन सत्तकेलायनमनसिकारयुत्तत्ता, पटिघानुनयसमीपचारित्ता, सोमनस्सयोगेन ओळारिकत्ता च पुरिमासु आदीनवं, सन्तसभावत्ता उपेक्खाय आनिसंसञ्च दिस्वा य्वास्स पकतिमज्झत्तो पुग्गलो, तं अज्झुपेक्खित्वा उपेक्खा उप्पादेतब्बा. ततो पियपुग्गलादीसु. वुत्तञ्हेतं ‘‘कथञ्च भिक्खु उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति? सेय्यथापि नाम एकं पुग्गलं नेव मनापं न अमनापं दिस्वा उपेक्खको अस्स, एवमेव सब्बे सत्ते उपेक्खाय फरती’’ति (विभ. ६७३).
तस्मा वुत्तनयेन मज्झत्तपुग्गले उपेक्खं उप्पादेत्वा अथ पियपुग्गले, ततो सोण्डसहायके, ततो वेरिम्हीति एवं ‘‘इमेसु च तीसु अत्तनि चा’’ति सब्बत्थ मज्झत्तवसेन सीमासम्भेदं कत्वा तं निमित्तं आसेवितब्बं भावेतब्बं बहुलीकातब्बं. तस्सेवं करोतो पथवीकसिणे वुत्तनयेनेव चतुत्थज्झानं उप्पज्जति.
किं ¶ पनेतं पथवीकसिणादीसु उप्पन्नततियज्झानस्सापि उप्पज्जतीति? नुप्पज्जति. कस्मा? आरम्मणविसभागताय. मेत्तादीसु उप्पन्नततियज्झानस्सेव पन उप्पज्जति, आरम्मणसभागतायाति. ततो परं पन विकुब्बना च आनिसंसपटिलाभो च मेत्तायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बोति.
अयं ¶ उपेक्खाभावनाय वित्थारकथा.
पकिण्णककथा
ब्रह्मुत्तमेन कथिते, ब्रह्मविहारे इमे इति विदित्वा;
भिय्यो एतेसु अयं, पकिण्णककथापि विञ्ञेय्या.
एतासु हि मेत्ताकरुणामुदिताउपेक्खासु अत्थतो ताव मेज्जतीति मेत्ता, सिनिय्हतीति अत्थो. मित्ते वा भवा, मित्तस्स वा एसा पवत्तीतिपि मेत्ता. परदुक्खे सति साधूनं हदयकम्पनं करोतीति करुणा. किणाति वा परदुक्खं हिंसति विनासेतीति करुणा. किरियति वा दुक्खितेसु फरणवसेन पसारियतीति करुणा. मोदन्ति ताय तंसमङ्गिनो, सयं वा मोदति, मोदनमत्तमेव वा तन्ति मुदिता. ‘‘अवेरा होन्तू’’तिआदिब्यापारप्पहानेन मज्झत्तभावूपगमनेन च उपेक्खतीति उपेक्खा.
२६३. लक्खणादितो पनेत्थ हिताकारप्पवत्तिलक्खणा मेत्ता, हितूपसंहाररसा, आघातविनयपच्चुपट्ठाना, सत्तानं मनापभावदस्सनपदट्ठाना. ब्यापादूपसमो एतिस्सा सम्पत्ति, सिनेहसम्भवो विपत्ति. दुक्खापनयनाकारप्पवत्तिलक्खणा करुणा, परदुक्खासहनरसा, अविहिंसापच्चुपट्ठाना, दुक्खाभिभूतानं अनाथभावदस्सनपदट्ठाना. विहिंसूपसमो तस्सा सम्पत्ति, सोकसम्भवो विपत्ति. पमोदनलक्खणा मुदिता, अनिस्सायनरसा, अरतिविघातपच्चुपट्ठाना, सत्तानं सम्पत्तिदस्सनपदट्ठाना. अरतिवूपसमो तस्सा सम्पत्ति, पहाससम्भवो विपत्ति. सत्तेसु मज्झत्ताकारप्पवत्तिलक्खणा उपेक्खा, सत्तेसु समभावदस्सनरसा, पटिघानुनयवूपसमपच्चुपट्ठाना, ‘‘कम्मस्सका सत्ता, ते कस्स ¶ रुचिया सुखिता वा भविस्सन्ति, दुक्खतो वा मुच्चिस्सन्ति, पत्तसम्पत्तितो वा न परिहायिस्सन्ती’’ति एवं पवत्तकम्मस्सकतादस्सनपदट्ठाना. पटिघानुनयवूपसमो तस्सा सम्पत्ति, गेहसिताय अञ्ञाणुपेक्खाय सम्भवो विपत्ति.
२६४. चतुन्नम्पि पनेतेसं ब्रह्मविहारानं विपस्सनासुखञ्चेव भवसम्पत्ति च साधारणप्पयोजनं ¶ . ब्यापादादिपटिघातो आवेणिकं. ब्यापादपटिघातप्पयोजना हेत्थ मेत्ता. विहिंसाअरतिरागपटिघातप्पयोजना इतरा. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘निस्सरणञ्हेतं, आवुसो, ब्यापादस्स यदिदं मेत्ता चेतोविमुत्ति. निस्सरणञ्हेतं, आवुसो, विहेसाय यदिदं करुणा चेतोविमुत्ति. निस्सरणञ्हेतं, आवुसो, अरतिया यदिदं मुदिता चेतोविमुत्ति. निस्सरणञ्हेतं, आवुसो, रागस्स यदिदं उपेक्खा चेतोविमुत्ती’’ति (दी. नि. ३.३२६; अ. नि. ६.१३).
२६५. एकेकस्स चेत्थ आसन्नदूरवसेन द्वे द्वे पच्चत्थिका. मेत्ताब्रह्मविहारस्स हि समीपचारो विय पुरिसस्स सपत्तो गुणदस्सनसभागताय रागो आसन्नपच्चत्थिको, सो लहुं ओतारं लभति, तस्मा ततो सुट्ठु मेत्ता रक्खितब्बा. पब्बतादिगहननिस्सितो विय पुरिसस्स सपत्तो सभागविसभागताय ब्यापादो दूरपच्चत्थिको, तस्मा ततो निब्भयेन मेत्तायितब्बं. मेत्तायिस्सति च नाम, कोपञ्च करिस्सतीति अट्ठानमेतं.
करुणाब्रह्मविहारस्स ‘‘चक्खुविञ्ञेय्यानं रूपानं इट्ठानं कन्तानं मनापानं मनोरमानं लोकामिसपटिसंयुत्तानं अप्पटिलाभं वा अप्पटिलाभतो समनुपस्सतो पुब्बे वा पटिलद्धपुब्बं अतीतं निरुद्धं विपरिणतं समनुस्सरतो उप्पज्जति दोमनस्सं, यं एवरूपं दोमनस्सं, इदं वुच्चति गेहसितं दोमनस्स’’न्तिआदिना (म. नि. ३.३०७) नयेन आगतं गेहसितं दोमनस्सं विपत्तिदस्सनसभागताय आसन्नपच्चत्थिकं. सभागविसभागताय विहिंसा दूरपच्चत्थिका ¶ . तस्मा ततो निब्भयेन करुणायितब्बं. करुणञ्च नाम करिस्सति, पाणिआदीहि च विहेठिस्सतीति अट्ठानमेतं.
मुदिताब्रह्मविहारस्स ‘‘चक्खुविञ्ञेय्यानं रूपानं इट्ठानं…पे… लोकामिसपटिसंयुत्तानं पटिलाभं वा पटिलाभतो समनुपस्सतो पुब्बे वा पटिलद्धपुब्बं अतीतं निरुद्धं विपरिणतं समनुस्सरतो उप्पज्जति सोमनस्सं, यं एवरूपं सोमनस्सं, इदं वुच्चति गेहसितं सोमनस्स’’न्तिआदिना (म. नि. ३.३०६) नयेन आगतं गेहसितं सोमनस्सं सम्पत्तिदस्सनसभागताय आसन्नपच्चत्थिकं, सभागविसभागताय अरति दूरपच्चत्थिका. तस्मा ततो ¶ निब्भयेन मुदिता भावेतब्बा. मुदितो च नाम भविस्सति, पन्तसेनासनेसु च अधिकुसलेसु धम्मेसु वा उक्कण्ठिस्सतीति अट्ठानमेतं.
उपेक्खाब्रह्मविहारस्स पन ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा उप्पज्जति उपेक्खा बालस्स मूळ्हस्स पुथुज्जनस्स अनोधिजिनस्स अविपाकजिनस्स अनादीनवदस्साविनो अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स या एवरूपा उपेक्खा, रूपं सा नातिवत्तति. तस्मा सा उपेक्खा गेहसिताति वुच्चती’’तिआदिना (म. नि. ३.३०८) नयेन आगता गेहसिता अञ्ञाणुपेक्खा दोसगुणाविचारणवसेन सभागत्ता आसन्नपच्चत्थिका. सभागविसभागताय रागपटिघा दूरपच्चत्थिका. तस्मा ततो निब्भयेन उपेक्खितब्बं. उपेक्खिस्सति च नाम, रज्जिस्सति च पटिहञ्ञिस्सति चाति अट्ठानमेतं.
२६६. सब्बेसम्पि च एतेसं कत्तुकामता छन्दो आदि, नीवरणादिविक्खम्भनं मज्झं, अप्पना परियोसानं. पञ्ञत्तिधम्मवसेन एको वा सत्तो अनेके वा सत्ता आरम्मणं. उपचारे वा अप्पनाय वा पत्ताय आरम्मणवड्ढनं.
तत्रायं वड्ढनक्कमो, यथा हि कुसलो कस्सको कसितब्बट्ठानं परिच्छिन्दित्वा कसति, एवं पठममेव एकमावासं परिच्छिन्दित्वा तत्थ सत्तेसु इमस्मिं आवासे सत्ता अवेरा होन्तूतिआदिना नयेन मेत्ता भावेतब्बा. तत्थ चित्तं मुदुं कम्मनियं कत्वा द्वे आवासा परिच्छिन्दितब्बा. ततो अनुक्कमेन तयो, चत्तारो, पञ्च, छ, सत्त, अट्ठ, नव, दस, एका रच्छा, उपड्ढगामो, गामो, जनपदो, रज्जं, एका दिसाति एवं याव एकं चक्कवाळं, ततो वा पन भिय्यो तत्थ तत्थ सत्तेसु मेत्ता ¶ भावेतब्बा. तथा करुणादयोति अयमेत्थ आरम्मणवड्ढनक्कमो.
२६७. यथा पन कसिणानं निस्सन्दो आरुप्पा, समाधिनिस्सन्दो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं, विपस्सनानिस्सन्दो फलसमापत्ति, समथविपस्सनानिस्सन्दो निरोधसमापत्ति, एवं पुरिमब्रह्मविहारत्तयनिस्सन्दो एत्थ उपेक्खाब्रह्मविहारो. यथा हि थम्भे अनुस्सापेत्वा तुलासङ्घाटं अनारोपेत्वा न सक्का आकासे कूटगोपानसियो ठपेतुं, एवं पुरिमेसु ततियज्झानं विना न सक्का चतुत्थं भावेतुन्ति.
२६८. एत्थ ¶ सिया, कस्मा पनेता मेत्ताकरुणामुदिताउपेक्खा ब्रह्मविहाराति वुच्चन्ति? कस्मा च चतस्सोव? को च एतासं कमो, अभिधम्मे च कस्मा अप्पमञ्ञाति वुत्ताति? वुच्चते, सेट्ठट्ठेन ताव निद्दोसभावेन चेत्थ ब्रह्मविहारता वेदितब्बा. सत्तेसु सम्मापटिपत्तिभावेन हि सेट्ठा एते विहारा. यथा च ब्रह्मानो निद्दोसचित्ता विहरन्ति, एवं एतेहि सम्पयुत्ता योगिनो ब्रह्मसमा हुत्वा विहरन्तीति सेट्ठट्ठेन निद्दोसभावेन च ब्रह्मविहाराति वुच्चन्ति.
२६९. कस्मा च चतस्सोवातिआदि पञ्हस्स पन इदं विस्सज्जनं.
विसुद्धिमग्गादिवसा चतस्सो,
हितादिआकारवसा पनासं;
कमो पवत्तन्ति च अप्पमाणे,
ता गोचरे येन तदप्पमञ्ञा.
एतासु हि यस्मा मेत्ता ब्यापादबहुलस्स, करुणा विहेसाबहुलस्स, मुदिता अरतिबहुलस्स, उपेक्खा रागबहुलस्स विसुद्धिमग्गो. यस्मा च हितूपसंहारअहितापनयनसम्पत्तिमोदनअनाभोगवसेन चतुब्बिधोयेव सत्तेसु मनसिकारो. यस्मा च यथा माता दहरगिलानयोब्बनप्पत्तसकिच्चपसुतेसु चतूसु पुत्तेसु दहरस्स अभिवुड्ढिकामा होति, गिलानस्स गेलञ्ञापनयनकामा, योब्बनप्पत्तस्स योब्बनसम्पत्तिया चिरट्ठितिकामा, सककिच्चपसुतस्स किस्मिञ्चि परियाये अब्यावटा होति, तथा अप्पमञ्ञाविहारिकेनापि सब्बसत्तेसु मेत्तादिवसेन भवितब्बं. तस्मा इतो विसुद्धिमग्गादिवसा चतस्सोव अप्पमञ्ञा.
यस्मा ¶ चतस्सोपेता भावेतुकामेन पठमं हिताकारप्पवत्तिवसेन सत्तेसु पटिपज्जितब्बं, हिताकारप्पवत्तिलक्खणा च मेत्ता. ततो एवं पत्थितहितानं सत्तानं दुक्खाभिभवं दिस्वा वा सुत्वा वा सम्भावेत्वा वा दुक्खापनयनाकारप्पवत्तिवसेन, दुक्खापनयनाकारप्पवत्तिलक्खणा च करुणा. अथेवं पत्थितहितानं पत्थितदुक्खापगमानञ्च नेसं सम्पत्तिं दिस्वा सम्पत्तिपमोदनवसेन, पमोदनलक्खणा च मुदिता. ततो परं पन कत्तब्बाभावतो अज्झुपेक्खकत्तसङ्खातेन मज्झत्ताकारेन पटिपज्जितब्बं, मज्झत्ताकारप्पवत्तिलक्खणा च उपेक्खा ¶ . तस्मा इतो हितादिआकारवसा पनासं पठमं मेत्ता वुत्ता, अथ करुणा मुदिता उपेक्खाति अयं कमो वेदितब्बो.
यस्मा पन सब्बापेता अप्पमाणे गोचरे पवत्तन्ति. अप्पमाणा हि सत्ता एतासं गोचरभूता. एकसत्तस्सापि च एत्तके पदेसे मेत्तादयो भावेतब्बाति एवं पमाणं अगहेत्वा सकलफरणवसेनेव पवत्ताति. तेन वुत्तं –
विसुद्धिमग्गादिवसा चतस्सो,
हितादिआकारवसा पनासं;
कमो पवत्तन्ति च अप्पमाणे,
ता गोचरे येन तदप्पमञ्ञाति.
२७०. एवं अप्पमाणगोचरताय एकलक्खणासु चापि एतासु पुरिमा तिस्सो तिकचतुक्कज्झानिकाव होन्ति. कस्मा? सोमनस्साविप्पयोगतो. कस्मा पनायं सोमनस्सेन अविप्पयोगोति? दोमनस्ससमुट्ठितानं ब्यापादादीनं निस्सरणत्ता. पच्छिमा पन अवसेसएकज्झानिकाव. कस्मा? उपेक्खावेदनासम्पयोगतो. न हि सत्तेसु मज्झत्ताकारप्पवत्ता ब्रह्मविहारुपेक्खा उपेक्खावेदनं विना वत्ततीति.
२७१. यो पनेवं वदेय्य ‘‘यस्मा भगवता अट्ठकनिपाते चतूसुपि अप्पमञ्ञासु अविसेसेन वुत्तं ‘ततो त्वं भिक्खु इमं समाधिं सवितक्कम्पि सविचारं भावेय्यासि, अवितक्कम्पि विचारमत्तं भावेय्यासि, अवितक्कम्पि अविचारं भावेय्यासि, सप्पीतिकम्पि भावेय्यासि, निप्पीतिकम्पि भावेय्यासि, सातसहगतम्पि भावेय्यासि, उपेक्खासहगतम्पि भावेय्यासी’ति (अ. नि. ८.६३), तस्मा ¶ चतस्सो अप्पमञ्ञा चतुक्कपञ्चकज्झानिका’’ति. सो माहेवन्तिस्स वचनीयो. एवञ्हि सति कायानुपस्सनादयोपि चतुक्कपञ्चकज्झानिका सियुं, वेदनादीसु च पठमज्झानम्पि नत्थि, पगेव दुतियादीनि. तस्मा ब्यञ्जनच्छायामत्तं गहेत्वा मा भगवन्तं अब्भाचिक्खि, गम्भीरं हि बुद्धवचनं, तं आचरिये पयिरुपासित्वा अधिप्पायतो गहेतब्बं.
२७२. अयञ्हि ¶ तत्राधिप्पायो – ‘‘साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतु, यमहं भगवतो धम्मं सुत्वा एको वूपकट्ठो अप्पमत्तो आतापी पहितत्तो विहरेय्य’’न्ति एवं आयाचितधम्मदेसनं किर तं भिक्खुं यस्मा सो पुब्बेपि धम्मं सुत्वा तत्थेव वसति, न समणधम्मं कातुं गच्छति, तस्मा नं भगवा ‘‘एवमेव पनिधेकच्चे मोघपुरिसा ममञ्ञेव अज्झेसन्ति, धम्मे च भासिते ममञ्ञेव अनुबन्धितब्बं मञ्ञन्ती’’ति अपसादेत्वा पुन यस्मा सो अरहत्तस्स उपनिस्सयसम्पन्नो, तस्मा नं ओवदन्तो आह – ‘‘तस्मातिह ते भिक्खु एवं सिक्खितब्बं, अज्झत्तं मे चित्तं ठितं भविस्सति सुसण्ठितं, न चुप्पन्ना पापका अकुसला धम्मा चित्तं परियादाय ठस्सन्तीति. एवञ्हि ते भिक्खु सिक्खितब्ब’’न्ति.
इमिना पनस्स ओवादेन नियकज्झत्तवसेन चित्तेकग्गतामत्तो मूलसमाधि वुत्तो. ततो ‘‘एत्तकेनेव सन्तुट्ठिं अनापज्जित्वा एवं सो एव समाधि वड्ढेतब्बो’’ति दस्सेतुं ‘‘यतो खो ते भिक्खु अज्झत्तं चित्तं ठितं होति सुसण्ठितं, न चुप्पन्ना पापका अकुसला धम्मा चित्तं परियादाय तिट्ठन्ति. ततो ते भिक्खु एवं सिक्खितब्बं मेत्ता मे चेतोविमुत्ति भाविता भविस्सति बहुलीकता यानिकता वत्थुकता अनुट्ठिता परिचिता सुसमारद्धाति. एवञ्हि ते भिक्खु सिक्खितब्ब’’न्ति एवमस्स मेत्तावसेन भावनं वत्वा पुन ‘‘यतो खो ते भिक्खु अयं समाधि एवं भावितो होति बहुलीकतो, ततो त्वं भिक्खु इमं मूलसमाधिं सवितक्कम्पि सविचारं भावेय्यासि…पे… उपेक्खासहगतम्पि भावेय्यासी’’ति वुत्तं.
तस्सत्थो – यदा ते भिक्खु अयं मूलसमाधि एवं मेत्तावसेन भावितो होति, तदा त्वं तावतकेनापि तुट्ठिं अनापज्जित्वाव इमं मूलसमाधिं ¶ अञ्ञेसुपि आरम्मणेसु चतुक्कपञ्चकज्झानानि पापयमानो सवितक्कम्पि सविचारन्तिआदिना नयेन भावेय्यासीति.
एवं वत्वा च पुन करुणादिअवसेसब्रह्मविहारपुब्बङ्गमम्पिस्स अञ्ञेसु आरम्मणेसु चतुक्कपञ्चकज्झानवसेन भावनं करेय्यासीति दस्सेन्तो ‘‘यतो खो ते भिक्खु अयं समाधि एवं भावितो होति बहुलीकतो. ततो ते भिक्खु एवं सिक्खितब्बं करुणा मे चेतोविमुत्ती’’तिआदिमाह.
एवं मेत्तादिपुब्बङ्गमं चतुक्कपञ्चकज्झानवसेन भावनं दस्सेत्वा पुन कायानुपस्सनादिपुब्बङ्गमं ¶ दस्सेतुं ‘‘यतो खो ते भिक्खु अयं समाधि एवं भावितो होति बहुलीकतो, ततो ते भिक्खु एवं सिक्खितब्बं काये कायानुपस्सी विहरिस्सामी’’ति आदिं वत्वा ‘‘यतो खो ते भिक्खु अयं समाधि एवं भावितो भविस्सति सुभावितो, ततो त्वं भिक्खु येन येनेव गग्घसि, फासुञ्ञेव गग्घसि, यत्थ यत्थेव ठस्ससि, फासुञ्ञेव ठस्ससि, यत्थ यत्थेव निसीदिस्ससि, फासुञ्ञेव निसीदिस्ससि, यत्थ यत्थेव सेय्यं कप्पेस्ससि, फासुञ्ञेव सेय्यं कप्पेस्ससी’’ति अरहत्तनिकूटेन देसनं समापेसि. तस्मा तिकचतुक्कज्झानिकाव मेत्तादयो, उपेक्खा पन अवसेसएकज्झानिकावाति वेदितब्बा. तथेव च अभिधम्मे (ध. स. २५१ आदयो; विभ. ६७३ आदयो) विभत्ताति.
२७३. एवं तिकचतुक्कज्झानवसेन चेव अवसेसएकज्झानवसेन च द्विधा ठितानम्पि एतासं सुभपरमादिवसेन अञ्ञमञ्ञं असदिसो आनुभावविसेसो वेदितब्बो. हलिद्दवसनसुत्तस्मिं हि एता सुभपरमादिभावेन विसेसेत्वा वुत्ता. यथाह – ‘‘सुभपरमाहं, भिक्खवे, मेत्तं चेतोविमुत्तिं वदामि. आकासानञ्चायतनपरमाहं, भिक्खवे, करुणं चेतोविमुत्तिं वदामि. विञ्ञाणञ्चायतनपरमाहं, भिक्खवे, मुदितं चेतोविमुत्तिं वदामि. आकिञ्चञ्ञायतनपरमाहं, भिक्खवे, उपेक्खं चेतोविमुत्तिं वदामी’’ति (सं. नि. ५.२३५).
कस्मा ¶ पनेता एवं वुत्ताति? तस्स तस्स उपनिस्सयत्ता. मेत्ताविहारिस्स हि सत्ता अप्पटिक्कूला होन्ति. अथस्स अप्पटिक्कूलपरिचया अप्पटिक्कूलेसु परिसुद्धवण्णेसु नीलादीसु चित्तं उपसंहरतो अप्पकसिरेनेव तत्थ चित्तं पक्खन्दति. इति मेत्ता सुभविमोक्खस्स उपनिस्सयो होति, न ततो परं, तस्मा सुभपरमाति वुत्ता.
करुणाविहारिस्स पन दण्डाभिघातादिरूपनिमित्तं पत्तदुक्खं समनुपस्सन्तस्स करुणाय पवत्तिसम्भवतो रूपे आदीनवो परिविदितो होति. अथस्स परिविदितरूपादीनवत्ता पथवीकसिणादीसु अञ्ञतरं उग्घाटेत्वा रूपनिस्सरणे आकासे चित्तं उपसंहरतो अप्पकसिरेनेव तत्थ चित्तं पक्खन्दति. इति करुणा आकासानञ्चायतनस्स उपनिस्सयो होति, न ततो परं, तस्मा आकासानञ्चायतनपरमाति वुत्ता.
मुदिताविहारिस्स पन तेन तेन पामोज्जकारणेन उप्पन्नपामोज्जसत्तानं विञ्ञाणं समनुपस्सन्तस्स मुदिताय पवत्तिसम्भवतो विञ्ञाणग्गहणपरिचितं चित्तं होति. अथस्स अनुक्कमाधिगतं ¶ आकासानञ्चायतनं अतिक्कम्म आकासनिमित्तगोचरे विञ्ञाणे चित्तं उपसंहरतो अप्पकसिरेनेव तत्थ चित्तं पक्खन्दतीति मुदिता विञ्ञाणञ्चायतनस्स उपनिस्सयो होति, न ततो परं, तस्मा विञ्ञाणञ्चायतनपरमाति वुत्ता.
उपेक्खाविहारिस्स पन ‘‘सत्ता सुखिता वा होन्तु दुक्खतो वा विमुच्चन्तु, सम्पत्तसुखतो वा मा विमुच्चन्तू’’ति आभोगाभावतो सुखदुक्खादिपरमत्थगाहविमुखभावतो अविज्जमानग्गहणदुक्खं चित्तं होति. अथस्स परमत्थगाहतो विमुखभावपरिचितचित्तस्स परमत्थतो अविज्जमानग्गहणदुक्खचित्तस्स च अनुक्कमाधिगतं विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म सभावतो अविज्जमाने परमत्थभूतस्स विञ्ञाणस्स अभावे चित्तं उपसंहरतो अप्पकसिरेनेव तत्थ चित्तं पक्खन्दति. इति उपेक्खा आकिञ्चञ्ञायतनस्स उपनिस्सयो होति, न ततो परं, तस्मा आकिञ्चञ्ञायतनपरमाति वुत्ताति.
२७४. एवं सुभपरमादिवसेन एतासं आनुभावं विदित्वा पुन सब्बापेता दानादीनं सब्बकल्याणधम्मानं परिपूरिकाति वेदितब्बा. सत्तेसु ¶ हि हितज्झासयताय सत्तानं दुक्खासहनताय, पत्तसम्पत्तिविसेसानं चिरट्ठितिकामताय, सब्बसत्तेसु च पक्खपाताभावेन समप्पवत्तचित्ता महासत्ता ‘‘इमस्स दातब्बं, इमस्स न दातब्ब’’न्ति विभागं अकत्वा सब्बसत्तानं सुखनिदानं दानं देन्ति. तेसं उपघातं परिवज्जयन्ता सीलं समादियन्ति. सीलपरिपूरणत्थं नेक्खम्मं भजन्ति. सत्तानं हिताहितेसु असम्मोहत्थाय पञ्ञं परियोदपेन्ति. सत्तानं हितसुखत्थाय निच्चं वीरियमारभन्ति. उत्तमवीरियवसेन वीरभावं पत्तापि च सत्तानं नानप्पकारकं अपराधं खमन्ति. ‘‘इदं वो दस्साम करिस्सामा’’ति कतं पटिञ्ञं न विसंवादेन्ति. तेसं हितसुखाय अविचलाधिट्ठाना होन्ति. तेसु अविचलाय मेत्ताय पुब्बकारिनो होन्ति. उपेक्खाय पच्चुपकारं नासीसन्तीति एवं पारमियो पूरेत्वा याव दसबलचतुवेसारज्जछअसाधारणञाणअट्ठारसबुद्धधम्मप्पभेदे सब्बेपि कल्याणधम्मे परिपूरेन्तीति एवं दानादिसब्बकल्याणधम्मपरिपूरिका एताव होन्तीति.
इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
समाधिभावनाधिकारे
ब्रह्मविहारनिद्देसो नाम
नवमो परिच्छेदो.
१०. आरुप्पनिद्देसो
पठमारुप्पवण्णना
२७५. ब्रह्मविहारानन्तरं ¶ ¶ उद्दिट्ठेसु पन चतूसु आरुप्पेसु आकासानञ्चायतनं ताव भावेतुकामो ‘‘दिस्सन्ते खो पन रूपाधिकरणं दण्डादानसत्थादानकलहविग्गहविवादा, नत्थि खो पनेतं सब्बसो आरुप्पेति. सो इति पटिसङ्खाय रूपानंयेव निब्बिदाय विरागाय निरोधाय पटिपन्नो होती’’ति (म. नि. २.१०३) वचनतो एतेसं दण्डादानादीनञ्चेव चक्खुसोतरोगादीनञ्च आबाधसहस्सानं वसेन करजरूपे आदीनवं दिस्वा तस्स समतिक्कमाय ठपेत्वा परिच्छिन्नाकासकसिणं नवसु पथवीकसिणादीसु अञ्ञतरस्मिं चतुत्थज्झानं उप्पादेति.
तस्स किञ्चापि रूपावचरचतुत्थज्झानवसेन करजरूपं अतिक्कन्तं होति, अथ खो कसिणरूपम्पि यस्मा तप्पटिभागमेव, तस्मा तम्पि समतिक्कमितुकामो होति. कथं? यथा अहिभीरुको पुरिसो अरञ्ञे सप्पेन अनुबद्धो वेगेन पलायित्वा पलातट्ठाने लेखाचित्तं तालपण्णं वा वल्लिं वा रज्जुं वा फलिताय वा पन पथविया फलितन्तरं दिस्वा भायतेव उत्तसतेव, नेव नं दक्खितुकामो होति. यथा च अनत्थकारिना वेरिपुरिसेन सद्धिं एकगामे वसमानो पुरिसो तेन वधबन्धगेहझापनादीहि उपद्दुतो अञ्ञं गामं वसनत्थाय गन्त्वा तत्रापि वेरिना समानरूपसद्दसमुदाचारं पुरिसं दिस्वा भायतेव उत्तसतेव, नेव नं दक्खितुकामो होति.
तत्रिदं ओपम्मसंसन्दनं – तेसं हि पुरिसानं अहिना वेरिना वा उपद्दुतकालो विय भिक्खुनो आरम्मणवसेन करजरूपसमङ्गिकालो. तेसं वेगेन पलायनअञ्ञगामगमनानि विय भिक्खुनो रूपावचरचतुत्थज्झानवसेन करजरूपसमतिक्कमनकालो. तेसं पलातट्ठाने च अञ्ञगामे ¶ च लेखाचित्ततालपण्णादीनि चेव वेरिसदिसं पुरिसञ्च दिस्वा भयसन्तासअदस्सनकामता विय भिक्खुनो कसिणरूपम्पि तप्पटिभागमेव इदन्ति सल्लक्खेत्वा तम्पि समतिक्कमितुकामता. सूकराभिहतसुनखपिसाचभीरुकादिकापि चेत्थ उपमा वेदितब्बा.
२७६. एवं ¶ सो तस्मा चतुत्थज्झानस्स आरम्मणभूता कसिणरूपा निब्बिज्ज पक्कमितुकामो पञ्चहाकारेहि चिण्णवसी हुत्वा पगुणरूपावचरचतुत्थज्झानतो वुट्ठाय तस्मिं झाने ‘‘इमं मया निब्बिण्णं रूपं आरम्मणं करोती’’ति च, ‘‘आसन्नसोमनस्सपच्चत्थिक’’न्ति च, ‘‘सन्तविमोक्खतो ओळारिक’’न्ति च आदीनवं पस्सति. अङ्गोळारिकता पनेत्थ नत्थि. यथेव हेतं रूपं दुवङ्गिकं, एवं आरुप्पानिपीति.
सो तत्थ एवं आदीनवं दिस्वा निकन्तिं परियादाय आकासानञ्चायतनं सन्ततो अनन्ततो मनसिकरित्वा चक्कवाळपरियन्तं वा यत्तकं इच्छति तत्तकं वा कसिणं पत्थरित्वा तेन फुट्ठोकासं ‘‘आकासो आकासो’’ति वा, ‘‘अनन्तो आकासो’’ति वा मनसिकरोन्तो उग्घाटेति कसिणं. उग्घाटेन्तो हि नेव किलञ्जं विय संवेल्लेति, न कपालतो पूवं विय उद्धरति, केवलं पन तं नेव आवज्जेति, न मनसि करोति, न पच्चवेक्खति, अनावज्जेन्तो अमनसिकरोन्तो अपच्चवेक्खन्तो च अञ्ञदत्थु तेन फुट्ठोकासं ‘‘आकासो आकासो’’ति मनसिकरोन्तो कसिणं उग्घाटेति नाम. कसिणम्पि उग्घाटियमानं नेव उब्बट्टति न विवट्टति, केवलं इमस्स अमनसिकारञ्च ‘‘आकासो आकासो’’ति मनसिकारञ्च पटिच्च उग्घाटितं नाम होति, कसिणुग्घाटिमाकासमत्तं पञ्ञायति. कसिणुग्घाटिमाकासन्ति वा कसिणफुट्ठोकासोति वा कसिणविवित्ताकासन्ति वा सब्बमेतं एकमेव.
सो तं कसिणुग्घाटिमाकासनिमित्तं ‘‘आकासो आकासो’’ति पुनप्पुनं आवज्जेति, तक्काहतं वितक्काहतं करोति. तस्सेवं पुनप्पुनं आवज्जयतो तक्काहतं वितक्काहतं करोतो नीवरणानि विक्खम्भन्ति, सति सन्तिट्ठति, उपचारेन चित्तं समाधियति. सो तं निमित्तं पुनप्पुनं आसेवति, भावेति, बहुलीकरोति. तस्सेवं पुनप्पुनं आवज्जयतो मनसिकरोतो पथवीकसिणादीसु रूपावचरचित्तं विय आकासे आकासानञ्चायतनचित्तं अप्पेति. इधापि हि पुरिमभागे ¶ तीणि चत्तारि वा जवनानि कामावचरानि उपेक्खावेदनासम्पयुत्तानेव होन्ति. चतुत्थं पञ्चमं वा अरूपावचरं. सेसं पथवीकसिणे वुत्तनयमेव.
अयं ¶ पन विसेसो, एवं उप्पन्ने अरूपावचरचित्ते सो भिक्खु यथा नाम यानप्पुतोळि कुम्भिमुखादीनं अञ्ञतरं नीलपिलोतिकाय वा पीतलोहितोदातादीनं वा अञ्ञतराय पिलोतिकाय बन्धित्वा पेक्खमानो पुरिसो वातवेगेन वा अञ्ञेन वा केनचि अपनीताय पिलोतिकाय आकासंयेव पेक्खमानो तिट्ठेय्य, एवमेव पुब्बे कसिणमण्डलं झानचक्खुना पेक्खमानो विहरित्वा ‘‘आकासो आकासो’’ति इमिना परिकम्ममनसिकारेन सहसा अपनीते तस्मिं निमित्ते आकासञ्ञेव पेक्खमानो विहरति. एत्तावता चेस ‘‘सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा ‘अनन्तो आकासो’ति आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरती’’ति वुच्चति (विभ. ५०८; दी. नि. २.१२९).
२७७. तत्थ सब्बसोति सब्बाकारेन, सब्बासं वा अनवसेसानन्ति अत्थो. रूपसञ्ञानन्ति सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानानञ्चेव तदारम्मणानञ्च. रूपावचरज्झानम्पि हि रूपन्ति वुच्चति ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (दी. नि. २.१२९), तस्स आरम्मणम्पि ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सति सुवण्णदुब्बण्णानी’’तिआदीसु (दी. नि. २.१७३), तस्मा इध रूपे सञ्ञा रूपसञ्ञाति एवं सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानस्सेतं अधिवचनं. रूपं सञ्ञा अस्साति रूपसञ्ञं. रूपं अस्स नामन्ति वुत्तं होति. पथवीकसिणादिभेदस्स तदारम्मणस्स चेतं अधिवचनन्ति वेदितब्बं. समतिक्कमाति विरागा निरोधा च. किं वुत्तं होति? एतासं कुसलविपाककिरियवसेन पञ्चदसन्नं झानसङ्खातानं रूपसञ्ञानं, एतेसञ्च पथवीकसिणादिवसेन नवन्नं आरम्मणसङ्खातानं रूपसञ्ञानं सब्बाकारेन अनवसेसानं वा विरागा च निरोधा च विरागहेतुञ्चेव निरोधहेतुञ्च आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति. न हि सक्का सब्बसो अनतिक्कन्तरूपसञ्ञेन एतं उपसम्पज्ज विहरितुन्ति.
तत्थ यस्मा आरम्मणे अविरत्तस्स सञ्ञासमतिक्कमो न होति, समतिक्कन्तासु च सञ्ञासु आरम्मणं समतिक्कन्तमेव होति. तस्मा आरम्मणसमतिक्कमं अवत्वा ‘‘तत्थ कतमा रूपसञ्ञा ¶ ? रूपावचरसमापत्तिं समापन्नस्स वा उपपन्नस्स वा दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं ¶ , इमा वुच्चन्ति रूपसञ्ञायो. इमा रूपसञ्ञायो अतिक्कन्तो होति वीतिक्कन्तो समतिक्कन्तो. तेन वुच्चति सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा’’ति (विभ. ६०२) एवं विभङ्गे सञ्ञानंयेव समतिक्कमो वुत्तो. यस्मा पन आरम्मणसमतिक्कमेन पत्तब्बा एता समापत्तियो, न एकस्मिञ्ञेव आरम्मणे पठमज्झानादीनि विय. तस्मा अयं आरम्मणसमतिक्कमवसेनापि अत्थवण्णना कताति वेदितब्बा.
२७८. पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमाति चक्खादीनं वत्थूनं रूपादीनं आरम्मणानञ्च पटिघातेन समुप्पन्ना सञ्ञा पटिघसञ्ञा. रूपसञ्ञादीनं एतमधिवचनं. यथाह – ‘‘तत्थ कतमा पटिघसञ्ञा? रूपसञ्ञा सद्दसञ्ञा गन्धसञ्ञा रससञ्ञा फोट्ठब्बसञ्ञा, इमा वुच्चन्ति पटिघसञ्ञायो’’ति (विभ. ६०३). तासं कुसलविपाकानं पञ्चन्नं, अकुसलविपाकानं पञ्चन्नन्ति सब्बसो दसन्नम्पि पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा पहाना असमुप्पादा अप्पवत्तिं कत्वाति वुत्तं होति.
कामञ्चेता पठमज्झानादीनि समापन्नस्सापि न सन्ति. न हि तस्मिं समये पञ्चद्वारवसेन चित्तं पवत्तति. एवं सन्तेपि अञ्ञत्थ पहीनानं सुखदुक्खानं चतुत्थज्झाने विय, सक्कायदिट्ठादीनं ततियमग्गे विय च इमस्मिं झाने उस्साहजननत्थं इमस्स झानस्स पसंसावसेन एतासमेत्थ वचनं वेदितब्बं.
अथ वा किञ्चापि ता रूपावचरं समापन्नस्सापि न सन्ति, अथ खो न पहीनत्ता न सन्ति. न हि रूपविरागाय रूपावचरभावना संवत्तति, रूपायत्ता च एतासं पवत्ति. अयं पन भावना रूपविरागाय संवत्तति. तस्मा ता एत्थ पहीनाति वत्तुं वट्टति. न केवलञ्च वत्तुं, एकंसेनेव एवं धारेतुम्पि वट्टति. तासञ्हि इतो पुब्बे अप्पहीनत्तायेव पठमं झानं समापन्नस्स सद्दो ‘‘कण्टको’’ति (अ. नि. १०.७२) वुत्तो भगवता. इध च पहीनत्तायेव अरूपसमापत्तीनं आनेञ्जता (विभ. २२६) सन्तविमोक्खता (म. नि. १.६६) च वुत्ता. आळारो च कालामो अरूपसमापन्नो पञ्चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अतिक्कमन्तानि नेव अद्दस, न पन सद्दं अस्सोसीति (दी. नि. २.१९२).
२७९. नानत्तसञ्ञानं ¶ ¶ अमनसिकाराति नानत्ते वा गोचरे पवत्तानं सञ्ञानं, नानत्तानं वा सञ्ञानं. यस्मा हि एता ‘‘तत्थ कतमा नानत्तसञ्ञा? असमापन्नस्स मनोधातुसमङ्गिस्स वा मनोविञ्ञाणधातुसमङ्गिस्स वा सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं, इमा वुच्चन्ति नानत्तसञ्ञायो’’ति एवं विभङ्गे (विभ. ६०४) विभजित्वा वुत्ता इध अधिप्पेता असमापन्नस्स मनोधातुमनोविञ्ञाणधातुसङ्गहिता सञ्ञा रूपसद्दादिभेदे नानत्ते नानासभावे गोचरे पवत्तन्ति, यस्मा चेता अट्ठ कामावचरकुसलसञ्ञा, द्वादसाकुसलसञ्ञा, एकादस कामावचरकुसलविपाकसञ्ञा, द्वे अकुसलविपाकसञ्ञा, एकादस कामावचरकिरियसञ्ञाति एवं चतुचत्तालीसम्पि सञ्ञा नानत्ता नानासभावा अञ्ञमञ्ञं असदिसा, तस्मा नानत्तसञ्ञाति वुत्ता. तासं सब्बसो नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा अनावज्जना असमन्नाहारा अपच्चवेक्खणा. यस्मा ता नावज्जेति, न मनसि करोति, न पच्चवेक्खति, तस्माति वुत्तं होति.
यस्मा चेत्थ पुरिमा रूपसञ्ञा पटिघसञ्ञा च इमिना झानेन निब्बत्ते भवेपि न विज्जन्ति. पगेव तस्मिं भवे इमं झानं उपसम्पज्ज विहरणकाले, तस्मा तासं समतिक्कमा अत्थङ्गमाति द्वेधापि अभावोयेव वुत्तो. नानत्तसञ्ञासु पन यस्मा अट्ठ कामावचरकुसलसञ्ञा, नव किरियसञ्ञा, दसाकुसलसञ्ञाति इमा सत्तवीसतिसञ्ञा इमिना झानेन निब्बत्ते भवे विज्जन्ति, तस्मा तासं अमनसिकाराति वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्रापि हि इमं झानं उपसम्पज्ज विहरन्तो तासं अमनसिकारायेव उपसम्पज्ज विहरति, ता पन मनसिकरोन्तो असमापन्नो होतीति.
सङ्खेपतो चेत्थ रूपसञ्ञानं समतिक्कमाति इमिना सब्बरूपावचरधम्मानं पहानं वुत्तं. पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकाराति इमिना सब्बेसं कामावचरचित्तचेतसिकानं पहानञ्च अमनसिकारो च वुत्तोति वेदितब्बो.
२८०. अनन्तो आकासोति एत्थ नास्स उप्पादन्तो वा वयन्तो वा पञ्ञायतीति अनन्तो. आकासोति कसिणुग्घाटिमाकासो वुच्चति. मनसिकारवसेनापि चेत्थ अनन्तता वेदितब्बा. तेनेव ¶ विभङ्गे वुत्तं ‘‘तस्मिं आकासे चित्तं ठपेति, सण्ठपेति, अनन्तं फरति, तेन वुच्चति अनन्तो आकासो’’ति (विभ. ६०५).
आकासानञ्चायतनं ¶ उपसम्पज्ज विहरतीति एत्थ पन नास्स अन्तोति अनन्तं, आकासं अनन्तं आकासानन्तं, आकासानन्तमेव आकासानञ्चं, तं आकासानञ्चं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स देवानं देवायतनमिवाति आकासानञ्चायतनं.
उपसम्पज्ज विहरतीति तमाकासानञ्चायतनं पत्वा निप्फादेत्वा तदनुरूपेन इरियापथविहारेन विहरतीति.
अयं आकासानञ्चायतनकम्मट्ठाने वित्थारकथा.
विञ्ञाणञ्चायतनकथा
२८१. विञ्ञाणञ्चायतनं भावेतुकामेन पन पञ्चहाकारेहि आकासानञ्चायतनसमापत्तियं चिण्णवसीभावेन ‘‘आसन्नरूपावचरज्झानपच्चत्थिका अयं समापत्ति, नो च विञ्ञाणञ्चायतनमिव सन्ता’’ति आकासानञ्चायतने आदीनवं दिस्वा तत्थ निकन्तिं परियादाय विञ्ञाणञ्चायतनं सन्ततो मनसिकरित्वा तं आकासं फरित्वा पवत्तविञ्ञाणं ‘‘विञ्ञाणं विञ्ञाण’’न्ति पुनप्पुनं आवज्जितब्बं, मनसिकातब्बं, पच्चवेक्खितब्बं, तक्काहतं वितक्काहतं कातब्बं. ‘‘अनन्तं अनन्त’’न्ति पन न मनसिकातब्बं.
तस्सेवं तस्मिं निमित्ते पुनप्पुनं चित्तं चारेन्तस्स नीवरणानि विक्खम्भन्ति, सति सन्तिट्ठति, उपचारेन चित्तं समाधियति. सो तं निमित्तं पुनप्पुनं आसेवति, भावेति, बहुलीकरोति. तस्सेवं करोतो आकासे आकासानञ्चायतनं विय आकासफुटे विञ्ञाणे विञ्ञाणञ्चायतनचित्तं अप्पेति. अप्पनानयो पनेत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. एत्तावता चेस ‘‘सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म अनन्तं विञ्ञाणन्ति विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (विभ. ५०८; दी. नि. २.१२९) वुच्चति.
२८२. तत्थ सब्बसोति इदं वुत्तनयमेव. आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्माति एत्थ पन पुब्बे वुत्तनयेन झानम्पि आकासानञ्चायतनं, आरम्मणम्पि ¶ . आरम्मणम्पि हि पुरिमनयेनेव आकासानञ्चञ्च तं पठमस्स आरुप्पज्झानस्स आरम्मणत्ता देवानं देवायतनं विय अधिट्ठानट्ठेन ¶ आयतनञ्चाति आकासानञ्चायतनं. तथा आकासानञ्चञ्च तं तस्स झानस्स सञ्जातिहेतुत्ता ‘‘कम्बोजा अस्सानं आयतन’’न्तिआदीनि विय सञ्जातिदेसट्ठेन आयतनञ्चातिपि आकासानञ्चायतनं. एवमेतं झानञ्च आरम्मणञ्चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणेन च समतिक्कमित्वाव यस्मा इदं विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहातब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा ‘‘आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्मा’’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
अनन्तं विञ्ञाणन्ति तंयेव अनन्तो आकासोति एवं फरित्वा पवत्तविञ्ञाणं ‘‘अनन्तं विञ्ञाण’’न्ति एवं मनसिकरोन्तोति वुत्तं होति. मनसिकारवसेन वा अनन्तं. सो हि तमाकासारम्मणं विञ्ञाणं अनवसेसतो मनसिकरोन्तो ‘‘अनन्त’’न्ति मनसि करोति. यं पन विभङ्गे वुत्तं ‘‘अनन्तं विञ्ञाणन्ति, तंयेव आकासं विञ्ञाणेन फुटं मनसि करोति, अनन्तं फरति, तेन वुच्चति अनन्तं विञ्ञाण’’न्ति (विभ. ६१०).
तत्थ विञ्ञाणेनाति उपयोगत्थे करणवचनं वेदितब्बं. एवञ्हि अट्ठकथाचरिया तस्स अत्थं वण्णयन्ति, अनन्तं फरति तञ्ञेव आकासं फुटं विञ्ञाणं मनसि करोतीति वुत्तं होति.
विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरतीति एत्थ पन नास्स अन्तोति अनन्तं. अनन्तमेव आनञ्चं. विञ्ञाणं आनञ्चं विञ्ञाणानञ्चन्ति अवत्वा विञ्ञाणञ्चन्ति वुत्तं. अयञ्हेत्थ रूळ्हीसद्दो. तं विञ्ञाणञ्चं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स देवानं देवायतनमिवाति विञ्ञाणञ्चायतनं. सेसं पुरिमसदिसमेवाति.
अयं विञ्ञाणञ्चायतनकम्मट्ठाने वित्थारकथा.
आकिञ्चञ्ञायतनकथा
२८३. आकिञ्चञ्ञायतनं भावेतुकामेन पन पञ्चहाकारेहि विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तियं चिण्णवसीभावेन ‘‘आसन्नआकासानञ्चायतनपच्चत्थिका अयं समापत्ति, नो च आकिञ्चञ्ञायतनमिव सन्ता’’ति विञ्ञाणञ्चायतने ¶ आदीनवं दिस्वा तत्थ निकन्तिं परियादाय ¶ आकिञ्चञ्ञायतनं सन्ततो मनसिकरित्वा तस्सेव विञ्ञाणञ्चायतनारम्मणभूतस्स आकासानञ्चायतनविञ्ञाणस्स अभावो सुञ्ञता विवित्ताकारो मनसिकातब्बो. कथं? तं विञ्ञाणं अमनसिकरित्वा ‘‘नत्थि नत्थी’’ति वा, ‘‘सुञ्ञं सुञ्ञ’’न्ति वा, ‘‘विवित्तं विवित्त’’न्ति वा पुनप्पुनं आवज्जितब्बं, मनसिकातब्बं, पच्चवेक्खितब्बं, तक्काहतं वितक्काहतं कातब्बं.
तस्सेवं तस्मिं निमित्ते चित्तं चारेन्तस्स नीवरणानि विक्खम्भन्ति, सति सन्तिट्ठति, उपचारेन चित्तं समाधियति. सो तं निमित्तं पुनप्पुनं आसेवति, भावेति, बहुलीकरोति. तस्सेवं करोतो आकासे फुटे महग्गतविञ्ञाणे विञ्ञाणञ्चायतनं विय तस्सेव आकासं फरित्वा पवत्तस्स महग्गतविञ्ञाणस्स सुञ्ञविवित्तनत्थिभावे आकिञ्चञ्ञायतनचित्तं अप्पेति. एत्थापि च अप्पनानयो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
अयं पन विसेसो, तस्मिं हि अप्पनाचित्ते उप्पन्ने सो भिक्खु यथा नाम पुरिसो मण्डलमाळादीसु केनचिदेव करणीयेन सन्निपतितं भिक्खुसङ्घं दिस्वा कत्थचि गन्त्वा सन्निपातकिच्चावसानेव उट्ठाय पक्कन्तेसु भिक्खूसु आगन्त्वा द्वारे ठत्वा पुन तं ठानं ओलोकेन्तो सुञ्ञमेव पस्सति, विवित्तमेव पस्सति. नास्स एवं होति ‘‘एत्तका नाम भिक्खू कालङ्कता वा दिसापक्कन्ता वा’’ति, अथ खो सुञ्ञमिदं विवित्तन्ति नत्थिभावमेव पस्सति, एवमेव पुब्बे आकासे पवत्तितविञ्ञाणं विञ्ञाणञ्चायतनज्झानचक्खुना पस्सन्तो विहरित्वा ‘‘नत्थि नत्थी’’तिआदिना परिकम्ममनसिकारेन अन्तरहिते तस्मिं विञ्ञाणे तस्स अपगमसङ्खातं अभावमेव पस्सन्तो विहरति. एत्तावता चेस ‘‘सब्बसो विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म नत्थि किञ्चीति आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (विभ. ५०८; दी. नि. २.१२९) वुच्चति.
२८४. इधापि सब्बसोति इदं वुत्तनयमेव. विञ्ञाणञ्चायतनन्ति एत्थापि च पुब्बे वुत्तनयेनेव झानम्पि विञ्ञाणञ्चायतनं आरम्मणम्पि. आरम्मणम्पि हि पुरिमनयेनेव विञ्ञाणञ्चञ्च तं दुतियस्स आरुप्पज्झानस्स आरम्मणत्ता देवानं देवायतनं विय अधिट्ठानट्ठेन आयतनञ्चाति विञ्ञाणञ्चायतनं ¶ . तथा विञ्ञाणञ्चञ्च तं तस्सेव झानस्स सञ्जातिहेतुत्ता ‘‘कम्बोजा अस्सानं आयतन’’न्तिआदीनि विय सञ्जातिदेसट्ठेन आयतनञ्चातिपि ¶ विञ्ञाणञ्चायतनं. एवमेतं झानञ्च आरम्मणञ्चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणेन च समतिक्कमित्वाव यस्मा इदं आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहातब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्माति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
नत्थि किञ्चीति नत्थि नत्थि, सुञ्ञं सुञ्ञं, विवित्तं विवित्तन्ति एवं मनसिकरोन्तोति वुत्तं होति. यम्पि विभङ्गे वुत्तं ‘‘नत्थि किञ्चीति तञ्ञेव विञ्ञाणं अभावेति विभावेति अन्तरधापेति नत्थि किञ्चीति पस्सति, तेन वुच्चति नत्थि किञ्ची’’ति, तं किञ्चापि खयतो सम्मसनं विय वुत्तं, अथ ख्वस्स एवमेव अत्थो दट्ठब्बो. तञ्हि विञ्ञाणं अनावज्जेन्तो अमनसिकरोन्तो अपच्चवेक्खन्तो केवलमस्स नत्थिभावं सुञ्ञभावं विवित्तभावमेव मनसिकरोन्तो अभावेति विभावेति अन्तरधापेतीति वुच्चति, न अञ्ञथाति.
आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरतीति एत्थ पन नास्स किञ्चनन्ति अकिञ्चनं, अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि अस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति. अकिञ्चनस्स भावो आकिञ्चञ्ञं, आकासानञ्चायतनविञ्ञाणापगमस्सेतं अधिवचनं. तं आकिञ्चञ्ञं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्स झानस्स देवानं देवायतनमिवाति आकिञ्चञ्ञायतनं. सेसं पुरिमसदिसमेवाति.
अयं आकिञ्चञ्ञायतनकम्मट्ठाने वित्थारकथा.
नेवसञ्ञानासञ्ञायतनकथा
२८५. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं भावेतुकामेन पन पञ्चहाकारेहि आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तियं चिण्णवसीभावेन ‘‘आसन्नविञ्ञाणञ्चायतनपच्चत्थिका अयं समापत्ति, नो च नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं विय सन्ता’’ति वा ‘‘सञ्ञा रोगो, सञ्ञा गण्डो, सञ्ञा सल्लं, एतं सन्तं, एतं पणीतं यदिदं नेवसञ्ञानासञ्ञा’’ति वा एवं आकिञ्चञ्ञायतने आदीनवं, उपरि आनिसंसञ्च दिस्वा आकिञ्चञ्ञायतने निकन्तिं परियादाय नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं सन्ततो मनसिकरित्वा ‘‘साव अभावं आरम्मणं कत्वा पवत्तिता आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्ति ¶ सन्ता सन्ता’’ति ¶ पुनप्पुनं आवज्जितब्बा, मनसिकातब्बा, पच्चवेक्खितब्बा, तक्काहता वितक्काहता कातब्बा.
तस्सेवं तस्मिं निमित्ते पुनप्पुनं मानसं चारेन्तस्स नीवरणानि विक्खम्भन्ति, सति सन्तिट्ठति, उपचारेन चित्तं समाधियति. सो तं निमित्तं पुनप्पुनं आसेवति, भावेति, बहुलीकरोति. तस्सेवं करोतो विञ्ञाणापगमे आकिञ्चञ्ञायतनं विय आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिसङ्खातेसु चतूसु खन्धेसु नेवसञ्ञानासञ्ञायतनचित्तं अप्पेति. अप्पनानयो पनेत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. एत्तावता चेस ‘‘सब्बसो आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (विभ. ५०८; दी. नि. २.१२९) वुच्चति.
२८६. इधापि सब्बसोति इदं वुत्तनयमेव. आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्माति एत्थापि पुब्बे वुत्तनयेनेव झानम्पि आकिञ्चञ्ञायतनं आरम्मणम्पि. आरम्मणम्पि हि पुरिमनयेनेव आकिञ्चञ्ञञ्च तं ततियस्स आरुप्पज्झानस्स आरम्मणत्ता देवानं देवायतनं विय अधिट्ठानट्ठेन आयतनञ्चाति आकिञ्चञ्ञायतनं. तथा आकिञ्चञ्ञञ्च तं तस्सेव झानस्स सञ्जातिहेतुत्ता कम्बोजा अस्सानं आयतनन्तिआदीनि विय सञ्जातिदेसट्ठेन आयतनञ्चातिपि आकिञ्चञ्ञायतनं. एवमेतं झानञ्च आरम्मणञ्चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणेन च समतिक्कमित्वाव यस्मा इदं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहातब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्माति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति एत्थ पन याय सञ्ञाय भावतो तं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति वुच्चति. यथा पटिपन्नस्स सा सञ्ञा होति, तं ताव दस्सेतुं विभङ्गे ‘‘नेवसञ्ञीनासञ्ञी’’ति उद्धरित्वा ‘‘तञ्ञेव आकिञ्चञ्ञायतनं सन्ततो मनसि करोति, सङ्खारावसेससमापत्तिं भावेति, तेन वुच्चति नेवसञ्ञीनासञ्ञी’’ति (विभ. ६१९) वुत्तं. तत्थ सन्ततो मनसि करोतीति ‘‘सन्ता वतायं समापत्ति, यत्र हि नाम नत्थिभावम्पि आरम्मणं करित्वा ठस्सती’’ति एवं सन्तारम्मणताय तं सन्ताति मनसि करोति.
सन्ततो ¶ चे मनसि करोति, कथं समतिक्कमो होतीति? असमापज्जितुकामताय. सो हि ¶ किञ्चापि तं सन्ततो मनसि करोति, अथ ख्वस्स ‘‘अहमेतं आवज्जिस्सामि, समापज्जिस्सामि, अधिट्ठहिस्सामि, वुट्ठहिस्सामि, पच्चवेक्खिस्सामी’’ति एस आभोगो समन्नाहारो मनसिकारो न होति. कस्मा? आकिञ्चञ्ञायतनतो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनस्स सन्ततरपणीततरताय.
यथा हि राजा महच्च राजानुभावेन हत्थिक्खन्धवरगतो नगरवीथियं विचरन्तो दन्तकारादयो सिप्पिके एकं वत्थं दळ्हं निवासेत्वा एकेन सीसं वेठेत्वा दन्तचुण्णादीहि समोकिण्णगत्ते अनेकानि दन्तविकतिआदीनि सिप्पानि करोन्ते दिस्वा ‘‘अहो वत रे छेका आचरिया ईदिसानिपि नाम सिप्पानि करिस्सन्ती’’ति एवं तेसं छेकताय तुस्सति, न चस्स एवं होति ‘‘अहो वताहं रज्जं पहाय एवरूपो सिप्पिको भवेय्य’’न्ति. तं किस्स हेतु? रज्जसिरिया महानिसंसताय. सो सिप्पिनो समतिक्कमित्वाव गच्छति. एवमेव एस किञ्चापि तं समापत्तिं सन्ततो मनसि करोति, अथ ख्वस्स ‘‘अहमेतं समापत्तिं आवज्जिस्सामि, समापज्जिस्सामि, अधिट्ठहिस्सामि, वुट्ठहिस्सामि, पच्चवेक्खिस्सामी’’ति नेव एस आभोगो समन्नाहारो मनसिकारो होति.
सो तं सन्ततो मनसिकरोन्तो पुब्बे वुत्तनयेन तं परमसुखुमं अप्पनाप्पत्तं सञ्ञं पापुणाति, याय नेवसञ्ञीनासञ्ञी नाम होति, सङ्खारावसेससमापत्तिं भावेतीति वुच्चति. सङ्खारावसेससमापत्तिन्ति अच्चन्तसुखुमभावप्पत्तसङ्खारं चतुत्थारुप्पसमापत्तिं.
२८७. इदानि यं तं एवमधिगताय सञ्ञाय वसेन नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति वुच्चति, तं अत्थतो दस्सेतुं ‘‘नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समापन्नस्स वा उपपन्नस्स वा दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा चित्तचेतसिका धम्मा’’ति (विभ. ६२०) वुत्तं. तेसु इध समापन्नस्स चित्तचेतसिका धम्मा अधिप्पेता. वचनत्थो पनेत्थ ओळारिकाय सञ्ञाय अभावतो सुखुमाय च भावतो नेवस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स सञ्ञा नासञ्ञन्ति नेवसञ्ञानासञ्ञं. नेवसञ्ञानासञ्ञञ्च तं ¶ मनायतनधम्मायतनपरियापन्नत्ता आयतनञ्चाति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं. अथ वा यायमेत्थ सञ्ञा, सा पटुसञ्ञाकिच्चं कातुं असमत्थताय नेवसञ्ञा, सङ्खारावसेससुखुमभावेन विज्जमानत्ता नासञ्ञाति नेवसञ्ञानासञ्ञा ¶ . नेवसञ्ञानासञ्ञा च सा सेसधम्मानं अधिट्ठानट्ठेन आयतनञ्चाति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं.
न केवलञ्चेत्थ सञ्ञाव एदिसी, अथ खो वेदनापि नेववेदनानावेदना, चित्तम्पि नेवचित्तंनाचित्तं, फस्सोपि नेवफस्सोनाफस्सो. एस नयो सेससम्पयुत्तधम्मेसु. सञ्ञासीसेन पनायं देसना कताति वेदितब्बा. पत्तमक्खनतेलप्पभुतीहि च उपमाहि एस अत्थो विभावेतब्बो.
सामणेरो किर तेलेन पत्तं मक्खेत्वा ठपेसि, तं यागुपानकाले थेरो पत्तमाहराति आह. सो ‘‘पत्ते तेलमत्थि, भन्ते’’ति आह. ततो ‘‘आहर, सामणेर, तेलं, नाळिं पूरेस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘नत्थि, भन्ते, तेल’’न्ति आह. तत्थ यथा अन्तोवुत्थत्ता यागुया सद्धिं अकप्पियट्ठेन ‘‘तेलमत्थी’’ति होति. नाळिपूरणादीनं वसेन ‘‘नत्थी’’ति होति. एवं सापि सञ्ञा पटुसञ्ञाकिच्चं कातुं असमत्थताय नेवसञ्ञा, सङ्खारावसेससुखुमभावेन विज्जमानत्ता नासञ्ञा होति.
किं पनेत्थ सञ्ञाकिच्चन्ति? आरम्मणसञ्जाननञ्चेव विपस्सनाय च विसयभावं उपगन्त्वा निब्बिदाजननं. दहनकिच्चमिव हि सुखोदके तेजोधातु सञ्जाननकिच्चं पेसा पटुं कातुं न सक्कोति. सेससमापत्तीसु सञ्ञा विय विपस्सनाय विसयभावं उपगन्त्वा निब्बिदाजननम्पि कातुं न सक्कोति. अञ्ञेसु हि खन्धेसु अकताभिनिवेसो भिक्खु नेवसञ्ञानासञ्ञायतनक्खन्धे सम्मसित्वा निब्बिदं पत्तुं समत्थो नाम नत्थि अपिच आयस्मा सारिपुत्तो. पकतिविपस्सको पन महापञ्ञो सारिपुत्तसदिसोव सक्कुणेय्य. सोपि ‘‘एवं किरिमे धम्मा अहुत्वा सम्भोन्ति, हुत्वा पटिवेन्ती’’ति (म. नि. ३.९५) एवं कलापसम्मसनवसेनेव, नो अनुपदधम्मविपस्सनावसेन. एवं सुखुमत्तं गता एसा समापत्ति.
यथा ¶ च पत्तमक्खनतेलूपमाय, एवं मग्गुदकूपमायपि अयमत्थो विभावेतब्बो. मग्गप्पटिपन्नस्स किर थेरस्स पुरतो गच्छन्तो सामणेरो थोकं उदकं दिस्वा ‘‘उदकं, भन्ते, उपाहना ओमुञ्चथा’’ति आह. ततो थेरेन ‘‘सचे उदकमत्थि, आहर न्हानसाटिकं, न्हायिस्सामा’’ति वुत्ते ‘‘नत्थि, भन्ते’’ति आह. तत्थ यथा उपाहनतेमनमत्तट्ठेन ‘‘उदकमत्थी’’ति ¶ होति, न्हायनट्ठेन ‘‘नत्थी’’ति होति. एवम्पि सा पटुसञ्ञाकिच्चं कातुं असमत्थताय नेवसञ्ञा, सङ्खारावसेससुखुमभावेन विज्जमानत्ता नासञ्ञा होति.
न केवलञ्च एताहेव, अञ्ञाहिपि अनुरूपाहि उपमाहि एस अत्थो विभावेतब्बो. उपसम्पज्ज विहरतीति इदं वुत्तनयमेवाति.
अयं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनकम्मट्ठाने वित्थारकथा.
पकिण्णककथा
२८८. असदिसरूपो नाथो, आरुप्पं यं चतुब्बिधं आह.
तं इति ञत्वा तस्मिं, पकिण्णककथापि विञ्ञेय्या.
आरम्मणातिक्कमतो, चतस्सोपि भवन्तिमा;
अङ्गातिक्कममेतासं, न इच्छन्ति विभाविनो.
एतासु हि रूपनिमित्तातिक्कमतो पठमा, आकासातिक्कमतो दुतिया, आकासे पवत्तितविञ्ञाणातिक्कमतो ततिया. आकासे पवत्तितविञ्ञाणस्स अपगमातिक्कमतो चतुत्थीति सब्बथा आरम्मणातिक्कमतो चतस्सोपि भवन्तिमा आरुप्पसमापत्तियोति वेदितब्बा. अङ्गातिक्कमं पन एतासं न इच्छन्ति पण्डिता. न हि रूपावचरसमापत्तीसु विय एतासु अङ्गातिक्कमो अत्थि. सब्बासुपि हि एतासु उपेक्खा, चित्तेकग्गताति द्वे एव झानङ्गानि होन्ति.
सुप्पणीततरा होन्ति, पच्छिमा पच्छिमा इध;
उपमा तत्थ विञ्ञेय्या, पासादतलसाटिका.
यथा ¶ ¶ हि चतुभूमिकस्स पासादस्स हेट्ठिमतले दिब्बनच्चगीतवादितसुरभिगन्धमालाभोजनसयनच्छादनादिवसेन पणीता पञ्चकामगुणा पच्चुपट्ठिता अस्सु. दुतिये ततो पणीततरा. ततिये ततो पणीततरा. चतुत्थे सब्बपणीततरा. तत्थ किञ्चापि तानि चत्तारिपि पासादतलानेव, नत्थि नेसं पासादतलभावेन विसेसो. पञ्चकामगुणसमिद्धविसेसेन पन हेट्ठिमतो हेट्ठिमतो उपरिमं उपरिमं पणीततरं होति.
यथा च एकाय इत्थिया कन्तितथूलसण्हसण्हतरसण्हतमसुत्तानं चतुपलतिपलद्विपलएकपलसाटिका अस्सु आयामेन च वित्थारेन च समप्पमाणा. तत्थ किञ्चापि ता साटिका चतस्सोपि आयामतो च वित्थारतो च समप्पमाणा, नत्थि तासं पमाणतो विसेसो. सुखसम्फस्ससुखुमभावमहग्घभावेहि पन पुरिमाय पुरिमाय पच्छिमा पच्छिमा पणीततरा होन्ति, एवमेव किञ्चापि चतूसु एतासु उपेक्खा, चित्तेकग्गताति एतानि द्वेयेव अङ्गानि होन्ति, अथ खो भावनाविसेसेन तेसं अङ्गानि पणीतपणीततरभावेन सुप्पणीततरा होन्ति पच्छिमा पच्छिमा इधाति वेदितब्बा.
२९१. एवं अनुपुब्बेन पणीतपणीता चेता –
असुचिम्हि मण्डपे लग्गो, एको तन्निस्सितो परो;
अञ्ञो बहि अनिस्साय, तं तं निस्साय चापरो.
ठितो चतूहि एतेहि, पुरिसेहि यथाक्कमं;
समानताय ञातब्बा, चतस्सोपि विभाविना.
तत्रायमत्थयोजना – असुचिम्हि किर देसे एको मण्डपो, अथेको पुरिसो आगन्त्वा तं असुचिं जिगुच्छमानो तं मण्डपं हत्थेहि आलम्बित्वा तत्थ लग्गो लग्गितो विय अट्ठासि. अथापरो आगन्त्वा तं मण्डपे लग्गं पुरिसं निस्सितो. अथञ्ञो आगन्त्वा चिन्तेसि ‘‘यो एस मण्डपलग्गो, यो च तन्निस्सितो, उभोपेते दुट्ठिता. धुवो ¶ च नेसं मण्डपपपाते पातो, हन्दाहं बहियेव तिट्ठामी’’ति. सो तन्निस्सितं अनिस्साय बहियेव अट्ठासि. अथापरो आगन्त्वा मण्डपलग्गस्स च तन्निस्सितस्स च अखेमभावं चिन्तेत्वा बहिट्ठितञ्च सुट्ठितोति मन्त्वा ¶ तं निस्साय अट्ठासि. तत्थ असुचिम्हि देसे मण्डपो विय कसिणुग्घाटिमाकासं दट्ठब्बं, असुचिजिगुच्छाय मण्डपलग्गो पुरिसो विय रूपनिमित्तजिगुच्छाय आकासारम्मणं आकासानञ्चायतनं, मण्डपलग्गं पुरिसं निस्सितो विय आकासारम्मणं आकासानञ्चायतनं आरब्भ पवत्तं विञ्ञाणञ्चायतनं, तेसं द्विन्नम्पि अखेमभावं चिन्तेत्वा अनिस्साय तं मण्डपलग्गं बहिट्ठितो विय आकासानञ्चायतनं आरम्मणं अकत्वा तदभावारम्मणं आकिञ्चञ्ञायतनं, मण्डपलग्गस्स तन्निस्सितस्स च अखेमतं चिन्तेत्वा बहिट्ठितञ्च सुट्ठितोति मन्त्वा तं निस्साय ठितो विय विञ्ञाणाभावसङ्खाते बहिपदेसे ठितं आकिञ्चञ्ञायतनं आरब्भ पवत्तं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं दट्ठब्बं.
आरम्मणं करोतेव, अञ्ञाभावेन तं इदं;
दिट्ठदोसम्पि राजानं, वुत्तिहेतु जनो यथा.
इदञ्हि नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं ‘‘आसन्नविञ्ञाणञ्चायतनपच्चत्थिका अयं समापत्ती’’ति एवं दिट्ठदोसम्पि तं आकिञ्चञ्ञायतनं अञ्ञस्स आरम्मणस्स अभावा आरम्मणं करोतेव. यथा किं? दिट्ठदोसम्पि राजानं वुत्तिहेतु यथा जनो. यथा हि असंयतं फरुसकायवचीमनोसमाचारं कञ्चि सब्बदिसम्पतिं राजानं ‘‘फरुससमाचारो अय’’न्ति एवं दिट्ठदोसम्पि अञ्ञत्थ वुत्तिं अलभमानो जनो वुत्तिहेतु निस्साय वत्तति, एवं दिट्ठदोसम्पि तं आकिञ्चञ्ञायतनं अञ्ञं आरम्मणं अलभमानमिदं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं आरम्मणं करोतेव.
आरुळ्हो दीघनिस्सेणिं, यथा निस्सेणिबाहुकं;
पब्बतग्गञ्च आरुळ्हो, यथा पब्बतमत्थकं.
यथा ¶ ¶ वा गिरिमारूळ्हो, अत्तनोयेव जण्णुकं;
ओलुब्भति तथेवेतं, झानमोलुब्भ वत्ततीति.
इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
समाधिभावनाधिकारे
आरुप्पनिद्देसो नाम
दसमो परिच्छेदो.
११. समाधिनिद्देसो
आहारेपटिक्कूलभावना
२९४. इदानि ¶ ¶ आरुप्पानन्तरं एका सञ्ञाति एवं उद्दिट्ठाय आहारे पटिक्कूलसञ्ञाय भावनानिद्देसो अनुप्पत्तो. तत्थ आहरतीति आहारो. सो चतुब्बिधो कबळीकाराहारो, फस्साहारो, मनोसञ्चेतनाहारो, विञ्ञाणाहारोति.
को पनेत्थ किमाहरतीति? कबळीकाराहारो ओजट्ठमकं रूपं आहरति. फस्साहारो तिस्सो वेदना आहरति. मनोसञ्चेतनाहारो तीसु भवेसु पटिसन्धिं आहरति. विञ्ञाणाहारो पटिसन्धिक्खणे नामरूपं आहरति.
तेसु कबळीकाराहारे निकन्तिभयं. फस्साहारे उपगमनभयं. मनोसञ्चेतनाहारे उपपत्तिभयं. विञ्ञाणाहारे पटिसन्धिभयं. एवं सप्पटिभयेसु च तेसु कबळीकाराहारो पुत्तमंसूपमेन (सं. नि. २.६३) दीपेतब्बो. फस्साहारो निच्चम्मगावूपमेन (सं. नि. २.६३). मनोसञ्चेतनाहारो अङ्गारकासूपमेन (सं. नि. २.६३). विञ्ञाणाहारो सत्तिसतूपमेनाति (सं. नि. २.६३). इमेसु पन चतूसु आहारेसु असितपीतखायितसायितप्पभेदो कबळीकारो आहारोव इमस्मिं अत्थे आहारोति अधिप्पेतो. तस्मिं आहारे पटिक्कूलाकारग्गहणवसेन उप्पन्ना सञ्ञा आहारे पटिक्कूलसञ्ञा.
तं आहारे पटिक्कूलसञ्ञं भावेतुकामेन कम्मट्ठानं उग्गहेत्वा उग्गहतो एकपदम्पि अविरज्झन्तेन रहोगतेन पटिसल्लीनेन असितपीतखायितसायितप्पभेदे कबळीकाराहारे दसहाकारेहि पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बा. सेय्यथिदं, गमनतो, परियेसनतो, परिभोगतो, आसयतो, निधानतो, अपरिपक्कतो, परिपक्कतो, फलतो, निस्सन्दतो, सम्मक्खनतोति.
२९५. तत्थ ¶ गमनतोति एवं महानुभावे नाम सासने पब्बजितेन सकलरत्तिं बुद्धवचनसज्झायं वा समणधम्मं वा कत्वा कालस्सेव वुट्ठाय चेतियङ्गणबोधियङ्गणवत्तं कत्वा पानीयं परिभोजनीयं उपट्ठपेत्वा परिवेणं ¶ सम्मज्जित्वा सरीरं पटिजग्गित्वा आसनमारूय्ह वीसतिंस वारे कम्मट्ठानं मनसिकरित्वा उट्ठाय पत्तचीवरं गहेत्वा निजनसम्बाधानि पविवेकसुखानि छायूदकसम्पन्नानि सुचीनि सीतलानि रमणीयभूमिभागानि तपोवनानि पहाय अरियं विवेकरतिं अनपेक्खित्वा सुसानाभिमुखेन सिङ्गालेन विय आहारत्थाय गामाभिमुखेन गन्तब्बं.
एवं गच्छता च मञ्चम्हा वा पीठम्हा वा ओतरणतो पट्ठाय पादरजघरगोलिकवच्चादिसम्परिकिण्णं पच्चत्थरणं अक्कमितब्बं होति. ततो अप्पेकदा मूसिकजतुकवच्चादीहि उपहतत्ता अन्तोगब्भतो पटिक्कूलतरं पमुखं दट्ठब्बं होति. ततो उलूकपारावतादिवच्चसम्मक्खितत्ता उपरिमतलतो पटिक्कूलतरं हेट्ठिमतलं. ततो कदाचि कदाचि वातेरितेहि पुराणतिणपण्णेहि गिलानसामणेरानं मुत्तकरीसखेळसिङ्घाणिकाहि वस्सकाले उदकचिक्खल्लादीहि च संकिलिट्ठत्ता हेट्ठिमतलतो पटिक्कूलतरं परिवेणं. परिवेणतो पटिक्कूलतरा विहाररच्छा दट्ठब्बा होति.
अनुपुब्बेन पन बोधिञ्च चेतियञ्च वन्दित्वा वितक्कमाळके ठितेन मुत्तरासिसदिसं चेतियं मोरपिञ्छकलापमनोहरं बोधिं देवविमानसम्पत्तिसस्सिरीकं सेनासनञ्च अनपलोकेत्वा एवरूपं नाम रमणीयं पदेसं पिट्ठितो कत्वा आहारहेतु गन्तब्बं भविस्सतीति पक्कमित्वा गाममग्गं पटिपन्नेन खाणुकण्टकमग्गोपि उदकवेगभिन्नविसममग्गोपि दट्ठब्बो होति.
ततो गण्डं पटिच्छादेन्तेन विय निवासनं निवासेत्वा वणचोळकं बन्धन्तेन विय कायबन्धनं बन्धित्वा अट्ठिसङ्घातं पटिच्छादेन्तेन विय चीवरं पारुपित्वा भेसज्जकपालं नीहरन्तेन विय पत्तं नीहरित्वा गामद्वारसमीपं पापुणन्तेन हत्थिकुणपअस्सकुणपगोकुणपमहिंसकुणपमनुस्सकुणपअहिकुणपकुक्कुरकुणपानिपि दट्ठब्बानि भवन्ति. न केवलञ्च दट्ठब्बानि, गन्धोपि नेसं घानं पटिहनमानो अधिवासेतब्बो होति. ततो गामद्वारे ठत्वा चण्डहत्थिअस्सादिपरिस्सयपरिवज्जनत्थं गामरच्छा ओलोकेतब्बा होन्ति.
इच्चेतं ¶ ¶ पच्चत्थरणादिअनेककुणपपरियोसानं पटिक्कूलं आहारहेतु अक्कमितब्बञ्च दट्ठब्बञ्च घायितब्बञ्च होति. अहो वत भो पटिक्कूलो आहारोति एवं गमनतो पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बा.
२९६. कथं परियेसनतो? एवं गमनपटिक्कूलं अधिवासेत्वापि गामं पविट्ठेन सङ्घाटिपारुतेन कपणमनुस्सेन विय कपालहत्थेन घरपटिपाटिया गामवीथीसु चरितब्बं होति. यत्थ वस्सकाले अक्कन्तअक्कन्तट्ठाने याव पिण्डिकमंसापि उदकचिक्खल्ले पादा पविसन्ति, एकेन हत्थेन पत्तं गहेतब्बं होति, एकेन चीवरं उक्खिपितब्बं. गिम्हकाले वातवेगेन समुट्ठितेहि पंसुतिणरजेहि ओकिण्णसरीरेन चरितब्बं. तं तं गेहद्वारं पत्वा मच्छधोवनमंसधोवनतण्डुलधोवनखेळसिङ्घाणिकसुनखसूकरवच्चादीहि सम्मिस्सानि किमिकुलाकुलानि नीलमक्खिकपरिकिण्णानि ओळिगल्लानि चेव चन्दनिकट्ठानानि च दट्ठब्बानि होन्ति अक्कमितब्बानिपि. यतो ता मक्खिका उट्ठहित्वा सङ्घाटियम्पि पत्तेपि सीसेपि निलीयन्ति.
घरं पविट्ठस्सापि केचि देन्ति, केचि न देन्ति. ददमानापि एकच्चे हिय्यो पक्कभत्तम्पि पुराणखज्जकम्पि पूतिकुम्मासपूपादीनिपि ददन्ति. अददमानापि केचिदेव ‘‘अतिच्छथ, भन्ते’’ति वदन्ति, केचि पन अपस्समाना विय तुण्ही होन्ति, केचि अञ्ञेन मुखं करोन्ति, केचि ‘‘गच्छ, रे मुण्डका’’तिआदीहि फरुसवाचाहि समुदाचरन्ति. एवं कपणमनुस्सेन विय गामे पिण्डाय चरित्वा निक्खमितब्बन्ति.
इच्चेतं गामप्पवेसनतो पट्ठाय याव निक्खमना उदकचिक्खल्लादिपटिक्कूलं आहारहेतु अक्कमितब्बञ्चेव दट्ठब्बञ्च अधिवासेतब्बञ्च होति. अहो वत भो पटिक्कूलो आहारोति एवं परियेसनतो पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बा.
२९७. कथं परिभोगतो? एवं परियिट्ठाहारेन पन बहिगामे फासुकट्ठाने सुखनिसिन्नेन याव तत्थ हत्थं न ओतारेति, ताव तथारूपं गरुट्ठानियं भिक्खुं वा लज्जिमनुस्सं वा दिस्वा निमन्तेतुम्पि सक्का होति. भुञ्जितुकामताय पनेत्थ हत्थे ओतारितमत्ते ¶ ‘‘गण्हथा’’ति वदन्तेन ¶ लज्जितब्बं होति. हत्थं पन ओतारेत्वा मद्दन्तस्स पञ्चङ्गुलिअनुसारेन सेदो पग्घरमानो सुक्खथद्धभत्तम्पि तेमेन्तो मुदुं करोति.
अथ तस्मिं परिमद्दनमत्तेनापि सम्भिन्नसोभे आलोपं कत्वा मुखे ठपिते हेट्ठिमदन्ता उदुक्खलकिच्चं साधेन्ति, उपरिमा मुसलकिच्चं, जिव्हा हत्थकिच्चं. तं तत्थ सुवानदोणियं सुवानपिण्डमिव दन्तमुसलेहि कोट्टेत्वा जिव्हाय सम्परिवत्तियमानं जिव्हाग्गे तनुपसन्नखेळो मक्खेति, वेमज्झतो पट्ठाय बहलखेळो मक्खेति, दन्तकट्ठेन असम्पत्तट्ठाने दन्तगूथको मक्खेति. सो एवं विचुण्णितमक्खितो तङ्खणञ्ञेव अन्तरहितवण्णगन्धसङ्खारविसेसो सुवानदोणियं ठितसुवानवमथु विय परमजेगुच्छभावं उपगच्छति. एवरूपोपि समानो चक्खुस्स आपाथं अतीतत्ता अज्झोहरितब्बो होतीति एवं परिभोगतो पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बा.
२९८. कथं आसयतो? एवं परिभोगं उपगतो च पनेस अन्तो पविसमानो यस्मा बुद्धपच्चेकबुद्धानम्पि रञ्ञोपि चक्कवत्तिस्स पित्तसेम्हपुब्बलोहितासयेसु चतूसु अञ्ञतरो आसयो होतियेव. मन्दपुञ्ञानं पन चत्तारो आसया होन्ति. तस्मा यस्स पित्तासयो अधिको होति, तस्स बहलमधुकतेलमक्खितो विय परमजेगुच्छो होति. यस्स सेम्हासयो अधिको होति, तस्स नागबलपण्णरसमक्खितो विय. यस्स पुब्बासयो अधिको होति, तस्स पूतितक्कमक्खितो विय. यस्स लोहितासयो अधिको होति, तस्स रजनमक्खितो विय परमजेगुच्छो होतीति एवं आसयतो पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बा.
२९९. कथं निधानतो? सो इमेसु चतूसु आसयेसु अञ्ञतरेन आसयेन मक्खितो अन्तोउदरं पविसित्वा नेव सुवण्णभाजने न मणिरजतादिभाजनेसु निधानं गच्छति. सचे पन दसवस्सिकेन अज्झोहरियति दस वस्सानि अधोतवच्चकूपसदिसे ओकासे पतिट्ठहति. सचे वीस, तिंस, चत्तालीस, पञ्ञास, सट्ठि, सत्तति, असीति, नवुतिवस्सिकेन, सचे वस्ससतिकेन अज्झोहरियति. वस्ससतं अधोतवच्चकूपसदिसे ¶ ओकासे पतिट्ठहतीति एवं निधानतो पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बा.
३००. कथं अपरिपक्कतो? सो पनायमाहारो एवरूपे ओकासे निधानमुपगतो याव अपरिपक्को होति, ताव तस्मिञ्ञेव यथावुत्तप्पकारे परमन्धकारतिमिसे नानाकुणपगन्धवासितपवनविचरिते ¶ अतिदुग्गन्धजेगुच्छे पदेसे यथा नाम निदाघे अकालमेघेन अभिवुट्ठम्हि चण्डालगामद्वारआवाटे पतितानि तिणपण्णकिलञ्जखण्डअहिकुक्कुरमनुस्सकुणपादीनि सूरियातपेन सन्तत्तानि फेणपुप्फुळकाचितानि तिट्ठन्ति, एवमेव तंदिवसम्पि हिय्योपि ततो पुरिमे दिवसेपि अज्झोहतो सब्बो एकतो हुत्वा सेम्हपटलपरियोनद्धो कायग्गिसन्तापकुथितकुथनसञ्जातफेणपुप्फुळकाचितो परमजेगुच्छभावं उपगन्त्वा तिट्ठतीति एवं अपरिपक्कतो पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बा.
३०१. कथं परिपक्कतो? सो तत्तकायग्गिना परिपक्को समानो न सुवण्णरजतादिधातुयो विय सुवण्णरजतादिभावं उपगच्छति. फेणपुप्फुळके पन मुञ्चन्तो सण्हकरणियं पिसित्वा नाळिके पक्खित्तपण्डुमत्तिका विय करीसभावं उपगन्त्वा पक्कासयं, मुत्तभावं उपगन्त्वा मुत्तवत्थिञ्च पूरेतीति एवं परिपक्कतो पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बा.
३०२. कथं फलतो? सम्मा परिपच्चमानो च पनायं केसलोमनखदन्तादीनि नानाकुणपानि निप्फादेति असम्मापरिपच्चमानो दद्दुकण्डुकच्छुकुट्ठकिलाससोसकासातिसारप्पभुतीनि रोगसतानि, इदमस्स फलन्ति एवं फलतो पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बा.
३०३. कथं निस्सन्दतो? अज्झोहरियमानो चेस एकेन द्वारेन पविसित्वा निस्सन्दमानो अक्खिम्हा अक्खिगूथको कण्णम्हा कण्णगूथकोतिआदिना पकारेन अनेकेहि द्वारेहि निस्सन्दति. अज्झोहरणसमये चेस महापरिवारेनापि अज्झोहरियति. निस्सन्दनसमये पन उच्चारपस्सावादिभावं उपगतो एककेनेव नीहरियति. पठमदिवसे च ¶ नं परिभुञ्जन्तो हट्ठपहट्ठोपि होति उदग्गुदग्गो पीतिसोमनस्सजातो. दुतियदिवसे निस्सन्देन्तो पिहितनासिको होति विकुणितमुखो जेगुच्छी मङ्कुभूतो. पठमदिवसे च नं रत्तो गिद्धो गधितो मुच्छितोपि अज्झोहरित्वा दुतियदिवसे एकरत्तिवासेन विरत्तो अट्टीयमानो हरायमानो जिगुच्छमानो नीहरति. तेनाहु पोराणा –
‘‘अन्नं पानं खादनीयं, भोजनञ्च महारहं;
एकद्वारेन पविसित्वा, नवद्वारेहि सन्दति.
‘‘अन्नं ¶ पानं खादनीयं, भोजनञ्च महारहं;
भुञ्जति सपरिवारो, निक्खामेन्तो निलीयति.
‘‘अन्नं पानं खादनीयं, भोजनञ्च महारहं;
भुञ्जति अभिनन्दन्तो, निक्खामेन्तो जिगुच्छति.
‘‘अन्नं पानं खादनीयं, भोजनञ्च महारहं;
एकरत्तिपरिवासा, सब्बं भवति पूतिक’’न्ति.
एवं निस्सन्दतो पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बा.
३०४. कथं सम्मक्खनतो? परिभोगकालेपि चेस हत्थओट्ठजिव्हातालूनि सम्मक्खेति. तानि तेन सम्मक्खितत्ता पटिक्कूलानि होन्ति, यानि धोतानिपि गन्धहरणत्थं पुनप्पुनं धोवितब्बानि होन्ति. परिभुत्तो समानो यथा नाम ओदने पच्चमाने थुसकणकुण्डकादीनि उत्तरित्वा उक्खलिमुखवट्टिपिधानियो मक्खन्ति, एवमेव सकलसरीरानुगतेन कायग्गिना फेणुद्देहकं पच्चित्वा उत्तरमानो दन्ते दन्तमलभावेन सम्मक्खेति. जिव्हातालुप्पभुतीनि खेळसेम्हादिभावेन, अक्खिकण्णनासअधोमग्गादिके अक्खिगूथककण्णगूथकसिङ्घाणिकामुत्तकरीसादिभावेन सम्मक्खेति. येन सम्मक्खितानि इमानि द्वारानि दिवसे दिवसे धोवियमानानिपि नेव सुचीनि, न मनोरमानि होन्ति. येसु एकच्चं धोवित्वा हत्थो पुन उदकेन धोवितब्बो होति. एकच्चं धोवित्वा द्वत्तिक्खत्तुं गोमयेनपि मत्तिकायपि गन्धचुण्णेनपि धोवतो पाटिकुल्यता विगच्छतीति एवं सम्मक्खनतो पटिक्कूलता पच्चवेक्खितब्बा.
३०५. तस्सेवं ¶ दसहाकारेहि पटिक्कूलतं पच्चवेक्खतो तक्काहतं वितक्काहतं करोन्तस्स पटिक्कूलाकारवसेन कबळीकाराहारो पाकटो होति. सो तं निमित्तं पुनप्पुनं आसेवति भावेति बहुलीकरोति. तस्सेवं करोतो नीवरणानि विक्खम्भन्ति. कबळीकाराहारस्स सभावधम्मताय गम्भीरत्ता अप्पनं अप्पत्तेन उपचारसमाधिना चित्तं समाधियति. पटिक्कूलाकारग्गहणवसेन पनेत्थ सञ्ञा पाकटा होति. तस्मा इमं कम्मट्ठानं आहारे पटिक्कूलसञ्ञा इच्चेव सङ्खं गच्छति.
इमञ्च ¶ पन आहारे पटिक्कूलसञ्ञं अनुयुत्तस्स भिक्खुनो रसतण्हाय चित्तं पतिलीयति पतिकुटति पतिवट्टति. सो कन्तारनित्थरणत्थिको विय पुत्तमंसं विगतमदो आहारं आहारेति यावदेव दुक्खस्स नित्थरणत्थाय. अथस्स अप्पकसिरेनेव कबळीकाराहारपरिञ्ञामुखेन पञ्चकामगुणिको रागो परिञ्ञं गच्छति. सो पञ्चकामगुणपरिञ्ञामुखेन रूपक्खन्धं परिजानाति. अपरिपक्कादिपटिक्कूलभाववसेन चस्स कायगतासतिभावनापि पारिपूरिं गच्छति, असुभसञ्ञाय अनुलोमपटिपदं पटिपन्नो होति. इमं पन पटिपत्तिं निस्साय दिट्ठेव धम्मे अमतपरियोसानतं अनभिसम्भुणन्तो सुगतिपरायनो होतीति.
अयं आहारे पटिक्कूलसञ्ञाभावनाय वित्थारकथा.
चतुधातुववत्थानभावना
३०६. इदानि आहारे पटिक्कूलसञ्ञानन्तरं एकं ववत्थानन्ति एवं उद्दिट्ठस्स चतुधातुववत्थानस्स भावनानिद्देसो अनुप्पत्तो. तत्थ ववत्थानन्ति सभावूपलक्खणवसेन सन्निट्ठानं, चतुन्नं धातूनं ववत्थानं चतुधातुववत्थानं. धातुमनसिकारो, धातुकम्मट्ठानं, चतुधातुववत्थानन्ति अत्थतो एकं. तयिदं द्विधा आगतं सङ्खेपतो च वित्थारतो च. सङ्खेपतो महासतिपट्ठाने आगतं. वित्थारतो महाहत्थिपदूपमे राहुलोवादे धातुविभङ्गे च. तञ्हि –
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, दक्खो गोघातको वा गोघातकन्तेवासी वा गाविं वधित्वा चतुमहापथे बिलसो ¶ विभजित्वा निसिन्नो अस्स, एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु इममेव कायं यथाठितं यथापणिहितं धातुसो पच्चवेक्खति, अत्थि इमस्मिं काये पथवीधातु आपोधातु तेजोधातु वायोधातू’’ति –
एवं तिक्खपञ्ञस्स धातुकम्मट्ठानिकस्स वसेन महासतिपट्ठाने (दी. नि. २.३७८) सङ्खेपतो आगतं.
तस्सत्थो – यथा छेको गोघातको वा तस्सेव वा भत्तवेतनभतो अन्तेवासिको गाविं वधित्वा विनिविज्झित्वा चतस्सो दिसा गतानं महापथानं वेमज्झट्ठानसङ्खाते चतुमहापथे कोट्ठासं ¶ कत्वा निसिन्नो अस्स, एवमेव भिक्खु चतुन्नं इरियापथानं येन केनचि आकारेन ठितत्ता यथाठितं. यथाठितत्ताव यथापणिहितं कायं अत्थि इमस्मिं काये पथवीधातु…पे… वायोधातूति एवं धातुसो पच्चवेक्खति.
किं वुत्तं होति? यथा गोघातकस्स गाविं पोसेन्तस्सपि आघातनं आहरन्तस्सपि आहरित्वा तत्थ बन्धित्वा ठपेन्तस्सपि वधन्तस्सपि वधितं मतं पस्सन्तस्सपि तावदेव गावीतिसञ्ञा न अन्तरधायति, याव नं पदालेत्वा बिलसो न विभजति. विभजित्वा निसिन्नस्स पन गावीसञ्ञा अन्तरधायति, मंससञ्ञा पवत्तति. नास्स एवं होति ‘‘अहं गाविं विक्किणामि, इमे गाविं हरन्ती’’ति. अथ ख्वस्स ‘‘अहं मंसं विक्किणामि, इमेपि मंसं हरन्ति’’च्चेव होति, एवमेव इमस्सापि भिक्खुनो पुब्बे बालपुथुज्जनकाले गिहिभूतस्सपि पब्बजितस्सपि तावदेव सत्तोति वा पोसोति वा पुग्गलोति वा सञ्ञा न अन्तरधायति, याव इममेव कायं यथाठितं यथापणिहितं घनविनिब्भोगं कत्वा धातुसो न पच्चवेक्खति. धातुसो पच्चवेक्खतो पन सत्तसञ्ञा अन्तरधायति, धातुवसेनेव चित्तं सन्तिट्ठति. तेनाह भगवा ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, दक्खो गोघातको वा…पे… निसिन्नो अस्स, एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु…पे… वायोधातू’’ति.
३०७. महाहत्थिपदूपमे (म. नि. १.३०० आदयो) पन – ‘‘कतमा चावुसो, अज्झत्तिका पथवीधातु? यं अज्झत्तं पच्चत्तं कक्खळं खरिगतं उपादिन्नं. सेय्यथिदं ¶ , केसा लोमा…पे… उदरियं करीसं, यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चि अज्झत्तं पच्चत्तं कक्खळं खरिगतं उपादिन्नं, अयं वुच्चति, आवुसो, अज्झत्तिका पथवीधातू’’ति च,
‘‘कतमा चावुसो, अज्झत्तिका आपोधातु? यं अज्झत्तं पच्चत्तं आपो आपोगतं उपादिन्नं. सेय्यथिदं, पित्तं…पे… मुत्तं, यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चि अज्झत्तं पच्चत्तं आपो आपोगतं उपादिन्नं, अयं वुच्चतावुसो, अज्झत्तिका आपोधातू’’ति च,
‘‘कतमा चावुसो, अज्झत्तिका तेजोधातु? यं अज्झत्तं पच्चत्तं तेजो तेजोगतं उपादिन्नं. सेय्यथिदं, येन च सन्तप्पति, येन च जीरीयति, येन च परिडय्हति, येन च असितपीतखायितसायितं ¶ सम्मा परिणामं गच्छति, यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चि अज्झत्तं पच्चत्तं तेजो तेजोगतं उपादिन्नं, अयं वुच्चतावुसो, अज्झत्तिका तेजोधातू’’ति च,
‘‘कतमा चावुसो, अज्झत्तिका वायोधातु? यं अज्झत्तं पच्चत्तं वायो वायोगतं उपादिन्नं. सेय्यथिदं, उद्धङ्गमा वाता, अधोगमा वाता, कुच्छिसया वाता, कोट्ठासया वाता, अङ्गमङ्गानुसारिनो वाता, अस्सासो पस्सासो इति वा, यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चि अज्झत्तं पच्चत्तं वायो वायोगतं उपादिन्नं, अयं वुच्चतावुसो, अज्झत्तिका वायोधातू’’ति च –
एवं नातितिक्खपञ्ञस्स धातुकम्मट्ठानिकस्स वसेन वित्थारतो आगतं. यथा चेत्थ, एवं राहुलोवादधातुविभङ्गेसुपि.
तत्रायं अनुत्तानपदवण्णना, अज्झत्तं पच्चत्तन्ति इदं ताव उभयम्पि नियकस्स अधिवचनं. नियकं नाम अत्तनि जातं ससन्तानपरियापन्नन्ति अत्थो. तयिदं यथा लोके इत्थीसु कथा अधित्थीति वुच्चति, एवं अत्तनि पवत्तत्ता अज्झत्तं, अत्तानं पटिच्च पटिच्च पवत्तत्ता पच्चत्तन्तिपि वुच्चति. कक्खळन्ति थद्धं. खरिगतन्ति फरुसं. तत्थ पठमं लक्खणवचनं, दुतियं आकारवचनं, कक्खळलक्खणा हि पथवीधातु, सा फरुसाकारा होति, तस्मा खरिगतन्ति ¶ वुत्ता. उपादिन्नन्ति दळ्हं आदिन्नं, अहं ममन्ति एवं दळ्हं आदिन्नं, गहितं परामट्ठन्ति अत्थो. सेय्यथिदन्ति निपातो. तस्स तं कतमन्ति चेति अत्थो. ततो तं दस्सेन्तो ‘‘केसा लोमा’’तिआदिमाह. एत्थ च मत्थलुङ्गं पक्खिपित्वा वीसतिया आकारेहि पथवीधातु निद्दिट्ठाति वेदितब्बा. यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चीति अवसेसेसु तीसु कोट्ठासेसु पथवीधातु सङ्गहिता.
विस्सन्दनभावेन तं तं ठानं अप्पोतीति आपो. कम्मसमुट्ठानादिवसेन नानाविधेसु आपेसु गतन्ति आपोगतं. किं तं? आपोधातुया आबन्धनलक्खणं.
तेजनवसेन तेजो, वुत्तनयेनेव तेजेसु गतन्ति तेजोगतं. किं तं? उण्हत्तलक्खणं. येन चाति येन तेजोधातुगतेन कुपितेन अयं कायो सन्तप्पति, एकाहिकजरादिभावेन उसुमजातो होति. येन च जीरीयतीति येन अयं कायो जीरति, इन्द्रियवेकल्लतं बलपरिक्खयं ¶ वलिपलितादिभावञ्च पापुणाति. येन च परिडय्हतीति येन कुपितेन अयं कायो डय्हति. सो च पुग्गलो ‘‘डय्हामि डय्हामी’’ति कन्दन्तो सतधोतसप्पिगोसीसचन्दनादिलेपञ्चेव तालवण्टवातञ्च पच्चासीसति. येन च असितपीतखायितसायितं सम्मा परिणामं गच्छतीति येनेतं असितं वा ओदनादि पीतं वा पानकादि खायितं वा पिट्ठखज्जकादि सायितं वा अम्बपक्कमधुफाणितादि सम्मा परिपाकं गच्छति, रसादिभावेन विवेकं गच्छतीति अत्थो. एत्थ च पुरिमा तयो तेजोधातुसमुट्ठाना. पच्छिमो कम्मसमुट्ठानोव.
वायनवसेन वायो, वुत्तनयेनेव वायेसु गतन्ति वायोगतं. किं तं? वित्थम्भनलक्खणं. उद्धङ्गमा वाताति उग्गारहिक्कादिपवत्तका उद्धं आरोहणवाता. अधोगमा वाताति उच्चारपस्सावादिनीहरणका अधो ओरोहणवाता. कुच्छिसया वाताति अन्तानं बहिवाता. कोट्ठासया वाताति अन्तानं अन्तोवाता. अङ्गमङ्गानुसारिनो वाताति धमनिजालानुसारेन सकलसरीरे अङ्गमङ्गानि अनुसटा समिञ्जनपसारणादिनिब्बत्तका वाता. अस्सासोति अन्तोपविसननासिकवातो. पस्सासोति बहिनिक्खमननासिकवातो. एत्थ च पुरिमा पञ्च चतुसमुट्ठाना. अस्सासपस्सासा ¶ चित्तसमुट्ठानाव. सब्बत्थ यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चीति इमिना पदेन अवसेसकोट्ठासेसु आपोधातुआदयो सङ्गहिता.
इति वीसतिया आकारेहि पथवीधातु, द्वादसहि आपोधातु, चतूहि तेजोधातु, छहि वायोधातूति द्वाचत्तालीसाय आकारेहि चतस्सो धातुयो वित्थारिता होन्तीति अयं तावेत्थ पाळिवण्णना.
३०८. भावनानये पनेत्थ तिक्खपञ्ञस्स भिक्खुनो केसा पथवीधातु, लोमा पथवीधातूति एवं वित्थारतो धातुपरिग्गहो पपञ्चतो उपट्ठाति. यं थद्धलक्खणं, अयं पथवीधातु. यं आबन्धनलक्खणं, अयं आपोधातु. यं परिपाचनलक्खणं, अयं तेजोधातु. यं वित्थम्भनलक्खणं, अयं वायोधातूति एवं मनसिकरोतो पनस्स कम्मट्ठानं पाकटं होति. नातितिक्खपञ्ञस्स पन एवं मनसिकरोतो अन्धकारं अविभूतं होति. पुरिमनयेन वित्थारतो मनसिकरोन्तस्स पाकटं होति.
कथं ¶ ? यथा द्वीसु भिक्खूसु बहुपेय्यालं तन्तिं सज्झायन्तेसु तिक्खपञ्ञो भिक्खु सकिं वा द्विक्खत्तुं वा पेय्यालमुखं वित्थारेत्वा ततो परं उभतोकोटिवसेनेव सज्झायं करोन्तो गच्छति. तत्र नातितिक्खपञ्ञो एवं वत्ता होति ‘‘किं सज्झायो नामेस ओट्ठपरियाहतमत्तं कातुं न देति, एवं सज्झाये करियमाने कदा तन्ति पगुणा भविस्सती’’ति. सो आगतागतं पेय्यालमुखं वित्थारेत्वाव सज्झायं करोति. तमेनं इतरो एवमाह – ‘‘किं सज्झायो नामेस परियोसानं गन्तुं न देति, एवं सज्झाये करियमाने कदा तन्ति परियोसानं गमिस्सती’’ति. एवमेव तिक्खपञ्ञस्स केसादिवसेन वित्थारतो धातुपरिग्गहो पपञ्चतो उपट्ठाति. यं थद्धलक्खणं, अयं पथवीधातूतिआदिना नयेन सङ्खेपतो मनसिकरोतो कम्मट्ठानं पाकटं होति. इतरस्स तथा मनसिकरोतो अन्धकारं अविभूतं होति. केसादिवसेन वित्थारतो मनसिकरोन्तस्स पाकटं होति.
तस्मा इमं कम्मट्ठानं भावेतुकामेन तिक्खपञ्ञेन ताव रहोगतेन पटिसल्लीनेन सकलम्पि अत्तनो रूपकायं आवज्जेत्वा यो इमस्मिं काये थद्धभावो वा खरभावो वा, अयं पथवीधातु. यो आबन्धनभावो ¶ वा द्रवभावो वा, अयं आपोधातु. यो परिपाचनभावो वा उण्हभावो वा, अयं तेजोधातु. यो वित्थम्भनभावो वा समुदीरणभावो वा, अयं वायोधातूति एवं संखित्तेन धातुयो परिग्गहेत्वा पुनप्पुनं पथवीधातु आपोधातूति धातुमत्ततो निस्सत्ततो निज्जीवतो आवज्जितब्बं मनसिकातब्बं पच्चवेक्खितब्बं. तस्सेवं वायममानस्स नचिरेनेव धातुप्पभेदावभासनपञ्ञापरिग्गहितो सभावधम्मारम्मणत्ता अप्पनं अप्पत्तो उपचारमत्तो समाधि उप्पज्जति.
अथ वा पन ये इमे चतुन्नं महाभूतानं निस्सत्तभावदस्सनत्थं धम्मसेनापतिना ‘‘अट्ठिञ्च पटिच्च न्हारुञ्च पटिच्च मंसञ्च पटिच्च चम्मञ्च पटिच्च आकासो परिवारितो रूपन्त्वेव सङ्खं गच्छती’’ति (म. नि. १.३०६) चत्तारो कोट्ठासा वुत्ता. तेसु तं तं अन्तरानुसारिना ञाणहत्थेन विनिब्भुजित्वा विनिब्भुजित्वा यो एतेसु थद्धभावो वा खरभावो वा, अयं पथवीधातूति पुरिमनयेनेव धातुयो परिग्गहेत्वा पुनप्पुनं पथवीधातु आपोधातूति धातुमत्ततो निस्सत्ततो निज्जीवतो आवज्जितब्बं मनसिकातब्बं पच्चवेक्खितब्बं. तस्सेवं वायममानस्स नचिरेनेव धातुप्पभेदावभासनपञ्ञापरिग्गहितो सभावधम्मारम्मणत्ता ¶ अप्पनं अप्पत्तो उपचारमत्तो समाधि उप्पज्जति. अयं सङ्खेपतो आगते चतुधातुववत्थाने भावनानयो.
३०९. वित्थारतो आगते पन एवं वेदितब्बो. इदं कम्मट्ठानं भावेतुकामेन हि नातितिक्खपञ्ञेन योगिना आचरियसन्तिके द्वाचत्तालीसाय आकारेहि वित्थारतो धातुयो उग्गण्हित्वा वुत्तप्पकारे सेनासने विहरन्तेन कतसब्बकिच्चेन रहोगतेन पटिसल्लीनेन ससम्भारसङ्खेपतो, ससम्भारविभत्तितो, सलक्खणसङ्खेपतो, सलक्खणविभत्तितोति एवं चतूहाकारेहि कम्मट्ठानं भावेतब्बं.
तत्थ कथं ससम्भारसङ्खेपतो भावेति? इध भिक्खु वीसतिया कोट्ठासेसु थद्धाकारं पथवीधातूति ववत्थपेति. द्वादससु कोट्ठासेसु यूसगतं उदकसङ्खातं आबन्धनाकारं आपोधातूति ववत्थपेति. चतूसु कोट्ठासेसु परिपाचनकं तेजं तेजोधातूति ववत्थपेति ¶ . छसु कोट्ठासेसु वित्थम्भनाकारं वायोधातूति ववत्थपेति. तस्सेवं ववत्थापयतोयेव धातुयो पाकटा होन्ति. ता पुनप्पुनं आवज्जतो मनसिकरोतो वुत्तनयेनेव उपचारसमाधि उप्पज्जति.
३१०. यस्स पन एवं भावयतो कम्मट्ठानं न इज्झति, तेन ससम्भारविभत्तितो भावेतब्बं. कथं? तेन हि भिक्खुना यं तं कायगतासतिकम्मट्ठाननिद्देसे सत्तधा उग्गहकोसल्लं दसधा मनसिकारकोसल्लञ्च वुत्तं. द्वत्तिंसाकारे ताव तं सब्बं अपरिहापेत्वा तचपञ्चकादीनं अनुलोमपटिलोमतो वचसा सज्झायं आदिंकत्वा सब्बं तत्थ वुत्तविधानं कातब्बं. अयमेव हि विसेसो, तत्थ वण्णसण्ठानदिसोकासपरिच्छेदवसेन केसादयो मनसिकरित्वापि पटिक्कूलवसेन चित्तं ठपेतब्बं, इध धातुवसेन. तस्मा वण्णादिवसेन पञ्चधा पञ्चधा केसादयो मनसिकरित्वा अवसाने एवं मनसिकारो पवत्तेतब्बो.
३११. इमे केसा नाम सीसकटाहपलिवेठनचम्मे जाता. तत्थ यथावम्मिकमत्थके जातेसु कुण्ठतिणेसु न वम्मिकमत्थको जानाति मयि कुण्ठतिणानि जातानीति, नपि कुण्ठतिणानि जानन्ति मयं वम्मिकमत्थके जातानीति, एवमेव न सीसकटाहपलिवेठनचम्मं जानाति मयि केसा जाताति, नपि केसा जानन्ति मयं सीसकटाहवेठनचम्मे जाताति, अञ्ञमञ्ञं ¶ आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति केसा नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३१२. लोमा सरीरवेठनचम्मे जाता. तत्थ यथा सुञ्ञगामट्ठाने जातेसु दब्बतिणकेसु न सुञ्ञगामट्ठानं जानाति मयि दब्बतिणकानि जातानीति, नपि दब्बतिणकानि जानन्ति मयं सुञ्ञगामट्ठाने जातानीति, एवमेव न सरीरवेठनचम्मं जानाति मयि लोमा जाताति. नपि लोमा जानन्ति मयं सरीरवेठनचम्मे जाताति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता ¶ एते धम्मा. इति लोमा नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३१३. नखा अङ्गुलीनं अग्गेसु जाता. तत्थ यथा कुमारकेसु दण्डकेहि मधुकट्ठिके विज्झित्वा कीळन्तेसु न दण्डका जानन्ति अम्हेसु मधुकट्ठिका ठपिताति, नपि मधुकट्ठिका जानन्ति मयं दण्डकेसु ठपिताति, एवमेव न अङ्गुलियो जानन्ति अम्हाकं अग्गेसु नखा जाताति. नपि नखा जानन्ति मयं अङ्गुलीनं अग्गेसु जाताति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति नखा नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३१४. दन्ता हनुकट्ठिकेसु जाता. तत्थ यथा वड्ढकीहि पासाणउदुक्खलकेसु केनचिदेव सिलेसजातेन बन्धित्वा ठपितथम्भेसु न उदुक्खला जानन्ति अम्हेसु थम्भा ठिताति. नपि थम्भा जानन्ति मयं उदुक्खलेसु ठिताति, एवमेव न हनुकट्ठीनि जानन्ति अम्हेसु दन्ता जाताति. नपि दन्ता जानन्ति मयं हनुकट्ठीसु जाताति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति दन्ता नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३१५. तचो सकलसरीरं परियोनन्धित्वा ठितो. तत्थ यथा अल्लगोचम्मपरियोनद्धाय महावीणाय न महावीणा जानाति अहं अल्लगोचम्मेन परियोनद्धाति. नपि अल्लगोचम्मं जानाति मया महावीणा परियोनद्धाति, एवमेव न सरीरं जानाति अहं तचेन परियोनद्धन्ति. नपि तचो जानाति मया सरीरं परियोनद्धन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता ¶ एते धम्मा. इति तचो नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३१६. मंसं अट्ठिसङ्घाटं अनुलिम्पित्वा ठितं. तत्थ यथा महामत्तिकलित्ताय भित्तिया न भित्ति जानाति अहं महामत्तिकाय लित्ताति. नपि ¶ महामत्तिका जानाति मया भित्ति लित्ताति, एवमेव न अट्ठिसङ्घाटो जानाति अहं नवपेसिसतप्पभेदेन मंसेन लित्तोति. नपि मंसं जानाति मया अट्ठिसङ्घाटो लित्तोति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति मंसं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३१७. न्हारु सरीरब्भन्तरे अट्ठीनि आबन्धमाना ठिता. तत्थ यथा वल्लीहि विनद्धेसु कुट्टदारूसु न कुट्टदारूनि जानन्ति मयं वल्लीहि विनद्धानीति. नपि वल्लियो जानन्ति अम्हेहि कुट्टदारूनि विनद्धानीति, एवमेव न अट्ठीनि जानन्ति मयं न्हारूहि आबद्धानीति. नपि न्हारू जानन्ति अम्हेहि अट्ठीनि आबद्धानीति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति न्हारु नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३१८. अट्ठीसु पण्हिकट्ठि गोप्फकट्ठिं उक्खिपित्वा ठितं. गोप्फकट्ठि जङ्घट्ठिं उक्खिपित्वा ठितं. जङ्घट्ठि ऊरुट्ठिं उक्खिपित्वा ठितं. ऊरुट्ठि कटिट्ठिं उक्खिपित्वा ठितं. कटिट्ठि पिट्ठिकण्टकं उक्खिपित्वा ठितं, पिट्ठिकण्टको गीवट्ठिं उक्खिपित्वा ठितो. गीवट्ठि सीसट्ठिं उक्खिपित्वा ठितं. सीसट्ठि गीवट्ठिके पतिट्ठितं. गीवट्ठि पिट्ठिकण्टके पतिट्ठितं. पिट्ठिकण्टको कटिट्ठिम्हि पतिट्ठितो. कटिट्ठि ऊरुट्ठिके पतिट्ठितं. ऊरुट्ठि जङ्घट्ठिके पतिट्ठितं. जङ्घट्ठि गोप्फकट्ठिके पतिट्ठितं. गोप्फकट्ठि पण्हिकट्ठिके पतिट्ठितं.
तत्थ यथा इट्ठकदारुगोमयादिसञ्चयेसु न हेट्ठिमा हेट्ठिमा जानन्ति मयं उपरिमे उपरिमे उक्खिपित्वा ठिताति. नपि उपरिमा उपरिमा जानन्ति मयं हेट्ठिमेसु हेट्ठिमेसु पतिट्ठिताति, एवमेव न पण्हिकट्ठि जानाति अहं गोप्फकट्ठिं उक्खिपित्वा ठितन्ति. न गोप्फकट्ठि जानाति अहं जङ्घट्ठिं उक्खिपित्वा ठितन्ति. न जङ्घट्ठि जानाति अहं ऊरुट्ठिं उक्खिपित्वा ¶ ठितन्ति. न ऊरुट्ठि जानाति अहं कटिट्ठिं उक्खिपित्वा ठितन्ति. न कटिट्ठि जानाति अहं पिट्ठिकण्टकं उक्खिपित्वा ठितन्ति. न पिट्ठिकण्टको जानाति अहं गीवट्ठिं उक्खिपित्वा ठितन्ति. न गीवट्ठि जानाति अहं सीसट्ठिं उक्खिपित्वा ठितन्ति. न सीसट्ठि जानाति अहं गीवट्ठिम्हि पतिट्ठितन्ति. न गीवट्ठि जानाति अहं पिट्ठिकण्टके ¶ पतिट्ठितन्ति. न पिट्ठिकण्टको जानाति अहं कटिट्ठिम्हि पतिट्ठितोति. न कटिट्ठि जानाति अहं ऊरुट्ठिम्हि पतिट्ठितन्ति. न ऊरुट्ठि जानाति अहं जङ्घट्ठिम्हि पतिट्ठितन्ति. न जङ्घट्ठि जानाति अहं गोप्फकट्ठिम्हि पतिट्ठितन्ति. न गोप्फकट्ठि जानाति अहं पण्हिकट्ठिम्हि पतिट्ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति अट्ठि नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३१९. अट्ठिमिञ्जं तेसं तेसं अट्ठीनं अब्भन्तरे ठितं. तत्थ यथा वेळुपब्बादीनं अन्तो पक्खित्तछिन्नवेत्तग्गादीसु न वेळुपब्बादीनि जानन्ति अम्हेसु वेत्तग्गादीनि पक्खित्तानीति. नपि वेत्तग्गादीनि जानन्ति मयं वेळुपब्बादीसु ठितानीति, एवमेव न अट्ठीनि जानन्ति अम्हाकं अन्तो मिञ्जं ठितन्ति. नापि मिञ्जं जानाति अहं अट्ठीनं अन्तो ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति अट्ठिमिञ्जं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३२०. वक्कं गलवाटकतो निक्खन्तेन एकमूलेन थोकं गन्त्वा द्विधा भिन्नेन थूलन्हारुना विनिबद्धं हुत्वा हदयमंसं परिक्खिपित्वा ठितं. तत्थ यथा वण्टुपनिबद्धे अम्बफलद्वये न वण्टं जानाति मया अम्बफलद्वयं उपनिबद्धन्ति. नपि अम्बफलद्वयं जानाति अहं वण्टेन उपनिबद्धन्ति, एवमेव न थूलन्हारु जानाति मया वक्कं उपनिबद्धन्ति. नपि वक्कं जानाति अहं थूलन्हारुना उपनिबद्धन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति वक्कं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३२१. हदयं सरीरब्भन्तरे उरट्ठिपञ्जरमज्झं निस्साय ठितं. तत्थ यथा जिण्णसन्दमानिकपञ्जरं निस्साय ठपिताय मंसपेसिया न सन्दमानिकपञ्जरब्भन्तरं जानाति मं निस्साय मंसपेसि ठिताति. नपि मंसपेसि जानाति अहं जिण्णसन्दमानिकपञ्जरं निस्साय ¶ ठिताति, एवमेव न उरट्ठिपञ्जरब्भन्तरं जानाति मं निस्साय हदयं ठितन्ति. नपि हदयं जानाति अहं उरट्ठिपञ्जरं निस्साय ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते ¶ धम्मा. इति हदयं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३२२. यकनं अन्तोसरीरे द्विन्नं थनानमब्भन्तरे दक्खिणपस्सं निस्साय ठितं. तत्थ यथा उक्खलिकपालपस्सम्हि लग्गे यमकमंसपिण्डे न उक्खलिकपालपस्सं जानाति मयि यमकमंसपिण्डो लग्गोति. नपि यमकमंसपिण्डो जानाति अहं उक्खलिकपालपस्से लग्गोति, एवमेव न थनानमब्भन्तरे दक्खिणपस्सं जानाति मं निस्साय यकनं ठितन्ति. नपि यकनं जानाति अहं थनानमब्भन्तरे दक्खिणपस्सं निस्साय ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति यकनं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३२३. किलोमकेसु पटिच्छन्नकिलोमकं हदयञ्च वक्कञ्च परिवारेत्वा ठितं. अप्पटिच्छन्नकिलोमकं सकलसरीरे चम्मस्स हेट्ठतो मंसं परियोनन्धित्वा ठितं. तत्थ यथा पिलोतिकपलिवेठिते मंसे न मंसं जानाति अहं पिलोतिकाय पलिवेठितन्ति. नपि पिलोतिका जानाति मया मंसं पलिवेठितन्ति, एवमेव न वक्कहदयानि सकलसरीरे च मंसं जानाति अहं किलोमकेन पटिच्छन्नन्ति. नपि किलोमकं जानाति मया वक्कहदयानि सकलसरीरे च मंसं पटिच्छन्नन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति किलोमकं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३२४. पिहकं हदयस्स वामपस्से उदरपटलस्स मत्थकपस्सं निस्साय ठितं. तत्थ यथा कोट्ठमत्थकपस्सं निस्साय ठिताय गोमयपिण्डिया न कोट्ठमत्थकपस्सं जानाति गोमयपिण्डि मं निस्साय ठिताति. नपि गोमयपिण्डि जानाति अहं कोट्ठमत्थकपस्सं निस्साय ठिताति, एवमेव न उदरपटलस्स मत्थकपस्सं जानाति पिहकं मं निस्साय ठितन्ति. नपि पिहकं जानाति अहं उदरपटलस्स मत्थकपस्सं निस्साय ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता ¶ एते धम्मा. इति पिहकं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३२५. पप्फासं ¶ सरीरब्भन्तरे द्विन्नं थनानमन्तरे हदयञ्च यकनञ्च उपरि छादेत्वा ओलम्बन्तं ठितं. तत्थ यथा जिण्णकोट्ठब्भन्तरे लम्बमाने सकुणकुलावके न जिण्णकोट्ठब्भन्तरं जानाति मयि सकुणकुलावको लम्बमानो ठितोति. नपि सकुणकुलावको जानाति अहं जिण्णकोट्ठब्भन्तरे लम्बमानो ठितोति, एवमेव न तं सरीरब्भन्तरं जानाति मयि पप्फासं लम्बमानं ठितन्ति. नपि पप्फासं जानाति अहं एवरूपे सरीरब्भन्तरे लम्बमानं ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति पप्फासं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३२६. अन्तं गलवाटककरीसमग्गपरियन्ते सरीरब्भन्तरे ठितं. तत्थ यथा लोहितदोणिकाय ओभुजित्वा ठपिते छिन्नसीसधम्मनिकळेवरे न लोहितदोणि जानाति मयि धम्मनिकळेवरं ठितन्ति. नपि धम्मनिकळेवरं जानाति अहं लोहितदोणिया ठितन्ति, एवमेव न सरीरब्भन्तरं जानाति मयि अन्तं ठितन्ति. नपि अन्तं जानाति अहं सरीरब्भन्तरे ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति अन्तं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३२७. अन्तगुणं अन्तन्तरे एकवीसतिअन्तभोगे बन्धित्वा ठितं. तत्थ यथा पादपुञ्छनरज्जुमण्डलकं सिब्बेत्वा ठितेसु रज्जुकेसु न पादपुञ्छनरज्जुमण्डलकं जानाति रज्जुका मं सिब्बित्वा ठिताति. नपि रज्जुका जानन्ति मयं पादपुञ्छनरज्जुमण्डलकं सिब्बित्वा ठिताति, एवमेव न अन्तं जानाति अन्तगुणं मं आबन्धित्वा ठितन्ति. नपि अन्तगुणं जानाति अहं अन्तं आबन्धित्वा ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति अन्तगुणं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३२८. उदरियं उदरे ठितं असितपीतखायितसायितं. तत्थ यथा सुवानदोणियं ठिते सुवानवमथुम्हि न सुवानदोणि जानाति मयि सुवानवमथु ठितोति. नपि सुवानवमथु जानाति ¶ अहं सुवानदोणियं ठितोति, एवमेव न उदरं जानाति मयि उदरियं ठितन्ति ¶ . नपि उदरियं जानाति अहं उदरे ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति उदरियं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३२९. करीसं पक्कासयसङ्खाते अट्ठङ्गुलवेळुपब्बसदिसे अन्तपरियोसाने ठितं. तत्थ यथा वेळुपब्बे ओमद्दित्वा पक्खित्ताय सण्हपण्डुमत्तिकाय न वेळुपब्बं जानाति मयि पण्डुमत्तिका ठिताति. नपि पण्डुमत्तिका जानाति अहं वेळुपब्बे ठिताति, एवमेव न पक्कासयो जानाति मयि करीसं ठितन्ति. नपि करीसं जानाति अहं पक्कासये ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति करीसं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३३०. मत्थलुङ्गं सीसकटाहब्भन्तरे ठितं. तत्थ यथा पुराणलाबुकटाहे पक्खित्ताय पिट्ठपिण्डिया न लाबुकटाहं जानाति मयि पिट्ठपिण्डि ठिताति. नपि पिट्ठपिण्डि जानाति अहं लाबुकटाहे ठिताति, एवमेव न सीसकटाहब्भन्तरं जानाति मयि मत्थलुङ्गं ठितन्ति. नपि मत्थलुङ्गं जानाति अहं सीसकटाहब्भन्तरे ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति मत्थलुङ्गं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो थद्धो पथवीधातूति.
३३१. पित्तेसु अबद्धपित्तं जीवितिन्द्रियपटिबद्धं सकलसरीरं ब्यापेत्वा ठितं. बद्धपित्तं पित्तकोसके ठितं. तत्थ यथा पूवं ब्यापेत्वा ठिते तेले न पूवं जानाति तेलं मं ब्यापेत्वा ठितन्ति. नपि तेलं जानाति अहं पूवं ब्यापेत्वा ठितन्ति, एवमेव न सरीरं जानाति अबद्धपित्तं मं ब्यापेत्वा ठितन्ति. नपि अबद्धपित्तं जानाति अहं सरीरं ब्यापेत्वा ठितन्ति. यथा वस्सोदकेन पुण्णे कोसातकिकोसके न कोसातकिकोसको जानाति मयि वस्सोदकं ठितन्ति. नपि वस्सोदकं जानाति अहं कोसातकिकोसके ठितन्ति, एवमेव न पित्तकोसको जानाति मयि बद्धपित्तं ठितन्ति. नपि बद्धपित्तं जानाति अहं पित्तकोसके ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा ¶ . इति पित्तं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को ¶ कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो यूसभूतो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३३२. सेम्हं एकपत्थपूरप्पमाणं उदरपटले ठितं. तत्थ यथा उपरि सञ्जातफेणपटलाय चन्दनिकाय न चन्दनिका जानाति मयि फेणपटलं ठितन्ति. नपि फेणपटलं जानाति अहं चन्दनिकाय ठितन्ति, एवमेव न उदरपटलं जानाति मयि सेम्हं ठितन्ति. नपि सेम्हं जानाति अहं उदरपटले ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति सेम्हं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो यूसभूतो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३३३. पुब्बो अनिबद्धोकासो यत्थ यत्थेव खाणुकण्टकप्पहरणअग्गिजालादीहि अभिहते सरीरप्पदेसे लोहितं सण्ठहित्वा पच्चति, गण्डपीळकादयो वा उप्पज्जन्ति, तत्थ तत्थ तिट्ठति. तत्थ यथा फरसुप्पहारादिवसेन पग्घरितनिय्यासे रुक्खे न रुक्खस्स पहारादिप्पदेसा जानन्ति अम्हेसु निय्यासो ठितोति, नपि निय्यासो जानाति अहं रुक्खस्स पहारादिप्पदेसेसु ठितोति, एवमेव न सरीरस्स खाणुकण्टकादीहि अभिहतप्पदेसा जानन्ति अम्हेसु पुब्बो ठितोति. नपि पुब्बो जानाति अहं तेसु पदेसेसु ठितोति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति पुब्बो नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो यूसभूतो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३३४. लोहितेसु संसरणलोहितं पित्तं विय सकलसरीरं ब्यापेत्वा ठितं. सन्निचितलोहितं यकनट्ठानस्स हेट्ठाभागं पूरेत्वा एकपत्थपूरमत्तं वक्कहदययकनपप्फासानि तेमेन्तं ठितं. तत्थ संसरणलोहिते अबद्धपित्तसदिसोव विनिच्छयो. इतरं पन यथा जज्जरकपाले ओवट्ठे उदके हेट्ठा लेड्डुखण्डादीनि तेमयमाने न लेड्डुखण्डादीनि जानन्ति मयं उदकेन तेमियमानाति. नपि उदकं जानाति अहं ¶ लेड्डुखण्डादीनि तेमेमीति, एवमेव न यकनस्स हेट्ठाभागट्ठानं वक्कादीनि वा जानन्ति मयि लोहितं ठितं अम्हे वा तेमयमानं ठितन्ति. नपि लोहितं जानाति अहं यकनस्स हेट्ठाभागं पूरेत्वा वक्कादीनि तेमयमानं ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति लोहितं नाम इमस्मिं सरीरे ¶ पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो यूसभूतो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३३५. सेदो अग्गिसन्तापादिकालेसु केसलोमकूपविवरानि पूरेत्वा तिट्ठति चेव पग्घरति च. तत्थ यथा उदका अब्बूळ्हमत्तेसु भिसमुळालकुमुदनाळकलापेसु न भिसादिकलापविवरानि जानन्ति अम्हेहि उदकं पग्घरतीति. नपि भिसादिकलापविवरेहि पग्घरन्तं उदकं जानाति अहं भिसादिकलापविवरेहि पग्घरामीति, एवमेव न केसलोमकूपविवरानि जानन्ति अम्हेहि सेदो पग्घरतीति. नपि सेदो जानाति अहं केसलोमकूपविवरेहि पग्घरामीति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति सेदो नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो यूसभूतो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३३६. मेदो थूलस्स सकलसरीरं फरित्वा किसस्स जङ्घमंसादीनि निस्साय ठितो पत्थिन्नसिनेहो. तत्थ यथा हलिद्दिपिलोतिकपटिच्छन्ने मंसपुञ्जे न मंसपुञ्जो जानाति मं निस्साय हलिद्दिपिलोतिका ठिताति. नपि हलिद्दिपिलोतिका जानाति अहं मंसपुञ्जं निस्साय ठिताति, एवमेव न सकलसरीरे जङ्घादीसु वा मंसं जानाति मं निस्साय मेदो ठितोति. नपि मेदो जानाति अहं सकलसरीरे जङ्घादीसु वा मंसं निस्साय ठितोति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति मेदो नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो पत्थिन्नयूसो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३३७. अस्सु ¶ यदा सञ्जायति तदा अक्खिकूपके पूरेत्वा तिट्ठति वा पग्घरति वा. तत्थ यथा उदकपुण्णेसु तरुणतालट्ठिकूपकेसु न तरुणतालट्ठिकूपका जानन्ति अम्हेसु उदकं ठितन्ति. नपि तरुणतालट्ठिकूपकेसु उदकं जानाति अहं तरुणतालट्ठिकूपकेसु ठितन्ति, एवमेव न अक्खिकूपका जानन्ति अम्हेसु अस्सु ठितन्ति. नपि अस्सु जानाति अहं अक्खिकूपकेसु ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति अस्सु नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो यूसभूतो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३३८. वसा ¶ अग्गिसन्तापादिकाले हत्थतलहत्थपिट्ठिपादतलपादपिट्ठि नासापुटनलाटअंसकूटेसु ठितविलीनस्नेहो. तत्थ यथा पक्खित्ततेले आचामे न आचामो जानाति मं तेलं अज्झोत्थरित्वा ठितन्ति. नपि तेलं जानाति अहं आचामं अज्झोत्थरित्वा ठितन्ति, एवमेव न हत्थतलादिप्पदेसो जानाति मं वसा अज्झोत्थरित्वा ठिताति. नपि वसा जानाति अहं हत्थतलादिप्पदेसं अज्झोत्थरित्वा ठिताति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति वसा नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो यूसभूतो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३३९. खेळो तथारूपे खेळुप्पत्तिपच्चये सति उभोहि कपोलपस्सेहि ओरोहित्वा जिव्हातले तिट्ठति. तत्थ यथा अब्बोच्छिन्नउदकनिस्सन्दे नदीतीरकूपके न कूपतलं जानाति मयि उदकं सन्तिट्ठतीति. नपि उदकं जानाति अहं कूपतले सन्तिट्ठामीति, एवमेव न जिव्हातलं जानाति मयि उभोहि कपोलपस्सेहि ओरोहित्वा खेळो ठितोति. नपि खेळो जानाति अहं उभोहि कपोलपस्सेहि ओरोहित्वा जिव्हातले ठितोति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति खेळो नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो यूसभूतो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३४०. सिङ्घाणिका ¶ यदा सञ्जायति, तदा नासापुटे पूरेत्वा तिट्ठति वा पग्घरति वा. तत्थ यथा पूतिदधिभरिताय सिप्पिकाय न सिप्पिका जानाति मयि पूतिदधि ठितन्ति. नपि पूतिदधि जानाति अहं सिप्पिकाय ठितन्ति, एवमेव न नासापुटा जानन्ति अम्हेसु सिङ्घाणिका ठिताति. नपि सिङ्घाणिका जानाति अहं नासापुटेसु ठिताति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति सिङ्घाणिका नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो यूसभूतो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३४१. लसिका अट्ठिकसन्धीनं अब्भञ्जनकिच्चं साधयमाना असीतिसतसन्धीसु ठिता. तत्थ यथा तेलब्भञ्जिते अक्खे न अक्खो जानाति मं तेलं अब्भञ्जित्वा ठितन्ति. नपि तेलं जानाति अहं अक्खं अब्भञ्जित्वा ठितन्ति, एवमेव न असीतिसतसन्धयो जानन्ति लसिका अम्हे अब्भञ्जित्वा ठिताति. नपि लसिका जानाति अहं असीतिसतसन्धयो अब्भञ्जित्वा ठिताति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति लसिका नाम ¶ इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो यूसभूतो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३४२. मुत्तं वत्थिस्स अब्भन्तरे ठितं. तत्थ यथा चन्दनिकाय पक्खित्ते अमुखे रवणघटे न रवणघटो जानाति मयि चन्दनिकारसो ठितोति. नपि चन्दनिकारसो जानाति अहं रवणघटे ठितोति, एवमेव न वत्थि जानाति मयि मुत्तं ठितन्ति. नपि मुत्तं जानाति अहं वत्थिम्हि ठितन्ति. अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता एते धम्मा. इति मुत्तं नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो यूसभूतो आबन्धनाकारो आपोधातूति.
३४३. एवं केसादीसु मनसिकारं पवत्तेत्वा येन सन्तप्पति, अयं इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो परिपाचनाकारो तेजोधातूति, येन जीरीयति, येन ¶ परिडय्हति, येन असितपीतखायितसायितं सम्मा परिणामं गच्छति, अयं इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो परिपाचनाकारो तेजोधातूति एवं तेजोकोट्ठासेसु मनसिकारो पवत्तेतब्बो.
३४४. ततो उद्धङ्गमे वाते उद्धङ्गमवसेन परिग्गहेत्वा अधोगमे अधोगमवसेन, कुच्छिसये कुच्छिसयवसेन, कोट्ठासये कोट्ठासयवसेन, अङ्गमङ्गानुसारिम्हि अङ्गमङ्गानुसारिवसेन, अस्सासपस्सासे अस्सासपस्सासवसेन परिग्गहेत्वा उद्धङ्गमा वाता नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो वित्थम्भनाकारो वायोधातूति, अधोगमा वाता नाम, कुच्छिसया वाता नाम, कोट्ठासया वाता नाम, अङ्गमङ्गानुसारिनो वाता नाम, अस्सासपस्सासा वाता नाम इमस्मिं सरीरे पाटियेक्को कोट्ठासो अचेतनो अब्याकतो सुञ्ञो निस्सत्तो वित्थम्भनाकारो वायोधातूति एवं वायोकोट्ठासेसु मनसिकारो पवत्तेतब्बो. तस्सेवं पवत्तमनसिकारस्स धातुयो पाकटा होन्ति. ता पुनप्पुनं आवज्जतो मनसिकरोतो वुत्तनयेनेव उपचारसमाधि उप्पज्जति.
३४५. यस्स पन एवं भावयतो कम्मट्ठानं न इज्झति, तेन सलक्खणसङ्खेपतो भावेतब्बं. कथं? वीसतिया कोट्ठासेसु थद्धलक्खणं पथवीधातूति ववत्थपेतब्बं. तत्थेव आबन्धनलक्खणं ¶ आपोधातूति. परिपाचनलक्खणं तेजोधातूति. वित्थम्भनलक्खणं वायोधातूति.
द्वादससु कोट्ठासेसु आबन्धनलक्खणं आपोधातूति ववत्थपेतब्बं. तत्थेव परिपाचनलक्खणं तेजोधातूति. वित्थम्भनलक्खणं वायोधातूति. थद्धलक्खणं पथवीधातूति.
चतूसु कोट्ठासेसु परिपाचनलक्खणं तेजोधातूति ववत्थपेतब्बं. तेन अविनिभुत्तं वित्थम्भनलक्खणं वायोधातूति. थद्धलक्खणं पथवीधातूति. आबन्धनलक्खणं आपोधातूति.
छसु ¶ कोट्ठासेसु वित्थम्भनलक्खणं वायोधातूति ववत्थपेतब्बं. तत्थेव थद्धलक्खणं पथवीधातूति. आबन्धनलक्खणं आपोधातूति. परिपाचनलक्खणं तेजोधातूति. तस्सेवं ववत्थापयतो धातुयो पाकटा होन्ति. ता पुनप्पुनं आवज्जतो मनसिकरोतो वुत्तनयेनेव उपचारसमाधि उप्पज्जति.
३४६. यस्स पन एवम्पि भावयतो कम्मट्ठानं न इज्झति, तेन सलक्खणविभत्तितो भावेतब्बं. कथं? पुब्बे वुत्तनयेनेव केसादयो परिग्गहेत्वा केसम्हि थद्धलक्खणं पथवीधातूति ववत्थपेतब्बं. तत्थेव आबन्धनलक्खणं आपोधातूति. परिपाचनलक्खणं तेजोधातूति. वित्थम्भनलक्खणं वायोधातूति. एवं सब्बकोट्ठासेसु एकेकस्मिं कोट्ठासे चतस्सो चतस्सो धातुयो ववत्थपेतब्बा. तस्सेवं ववत्थापयतो धातुयो पाकटा होन्ति. ता पुनप्पुनं आवज्जतो मनसिकरोतो वुत्तनयेनेव उपचारसमाधि उप्पज्जति.
अपिच खो पन वचनत्थतो, कलापतो, चुण्णतो, लक्खणादितो, समुट्ठानतो, नानत्तेकत्ततो, विनिब्भोगाविनिब्भोगतो, सभागविसभागतो, अज्झत्तिकबाहिरविसेसतो, सङ्गहतो, पच्चयतो, असमन्नाहारतो, पच्चयविभागतोति इमेहिपि आकारेहि धातुयो मनसिकातब्बा.
३४७. तत्थ वचनत्थतो मनसिकरोन्तेन पत्थटत्ता पथवी. अप्पोति आपियति अप्पायतीति वा आपो. तेजतीति तेजो. वायतीति वायो. अविसेसेन पन सलक्खणधारणतो ¶ दुक्खादानतो दुक्खाधानतो च धातूति. एवं विसेससामञ्ञवसेन वचनत्थतो मनसिकातब्बा.
३४८. कलापतोति या अयं केसा लोमातिआदिना नयेन वीसतिया आकारेहि पथवीधातु, पित्तं सेम्हन्ति च आदिना नयेन द्वादसहाकारेहि आपोधातु निद्दिट्ठा, तत्थ यस्मा –
वण्णो ¶ गन्धो रसो ओजा, चतस्सो चापि धातुयो;
अट्ठधम्मसमोधाना, होति केसाति सम्मुति;
तेसंयेव विनिब्भोगा, नत्थि केसाति सम्मुति.
तस्मा केसापि अट्ठधम्मकलापमत्तमेव. तथा लोमादयोति. यो पनेत्थ कम्मसमुट्ठानो कोट्ठासो, सो जीवितिन्द्रियेन च भावेन च सद्धिं दसधम्मकलापोपि होति. उस्सदवसेन पन पथवीधातु आपोधातूति सङ्खं गतो. एवं कलापतो मनसिकातब्बा.
३४९. चुण्णतोति इमस्मिं हि सरीरे मज्झिमेन पमाणेन परिग्गय्हमाना परमाणुभेदसञ्चुण्णा सुखुमरजभूता पथवीधातु दोणमत्ता सिया. सा ततो उपड्ढप्पमाणाय आपोधातुया सङ्गहिता, तेजोधातुया अनुपालिता वायोधातुया वित्थम्भिता न विकिरियति न विद्धंसियति, अविकिरियमाना अविद्धंसियमाना अनेकविधं इत्थिपुरिसलिङ्गादिभावविकप्पं उपगच्छति, अणुथूलदीघरस्सथिरकथिनादिभावञ्च पकासेति.
यूसगता आबन्धनाकारभूता पनेत्थ आपोधातु पथवीपतिट्ठिता तेजानुपालिता वायोवित्थम्भिता न पग्घरति न परिस्सवति, अपग्घरमाना अपरिस्सवमाना पीणितपीणितभावं दस्सेति.
असितपीतादिपाचका चेत्थ उसुमाकारभूता उण्हत्तलक्खणा तेजोधातु पथवीपतिट्ठिता आपोसङ्गहिता वायोवित्थम्भिता इमं कायं परिपाचेति, वण्णसम्पत्तिञ्चस्स आवहति. ताय च पन परिपाचितो अयं कायो न पूतिभावं दस्सेति.
अङ्गमङ्गानुसटा ¶ चेत्थ समुदीरणवित्थम्भनलक्खणा वायोधातु पथवीपतिट्ठिता आपोसङ्गहिता तेजानुपालिता इमं कायं वित्थम्भेति. ताय च पन वित्थम्भितो अयं कायो न परिपतति, उजुकं सण्ठाति. अपराय वायोधातुया समब्भाहतो गमनट्ठाननिसज्जासयनइरियापथेसु विञ्ञत्तिं दस्सेति, समिञ्जेति, सम्पसारेति, हत्थपादं लाळेति. एवमेतं इत्थिपुरिसादिभावेन बालजनवञ्चनं मायारूपसदिसं धातुयन्तं पवत्ततीति एवं चुण्णतो मनसिकातब्बा.
३५०. लक्खणादितोति ¶ पथवीधातु किं लक्खणा, किं रसा, किं पच्चुपट्ठानाति एवं चतस्सोपि धातुयो आवज्जेत्वा पथवीधातु कक्खळत्तलक्खणा, पतिट्ठानरसा, सम्पटिच्छनपच्चुपट्ठाना. आपोधातु पग्घरणलक्खणा, ब्रूहनरसा, सङ्गहपच्चुपट्ठाना. तेजोधातु उण्हत्तलक्खणा, परिपाचनरसा, मद्दवानुप्पदानपच्चुपट्ठाना. वायोधातु वित्थम्भनलक्खणा, समुदीरणरसा. अभिनीहारपच्चुपट्ठानाति एवं लक्खणादितो मनसिकातब्बा.
३५१. समुट्ठानतोति ये इमे पथवीधातुआदीनं वित्थारतो दस्सनवसेन केसादयो द्वाचत्तालीस कोट्ठासा दस्सिता. तेसु उदरियं करीसं पुब्बो मुत्तन्ति इमे चत्तारो कोट्ठासा उतुसमुट्ठानाव. अस्सु सेदो खेळो सिङ्घाणिकाति इमे चत्तारो उतुचित्तसमुट्ठाना. असितादिपरिपाचको तेजो कम्मसमुट्ठानोव. अस्सासपस्सासा चित्तसमुट्ठानाव. अवसेसा सब्बेपि चतुसमुट्ठानाति एवं समुट्ठानतो मनसिकातब्बा.
३५२. नानत्तेकत्ततोति सब्बासम्पि धातूनं सलक्खणादितो नानत्तं. अञ्ञानेव हि पथवीधातुया लक्खणरसपच्चुपट्ठानानि. अञ्ञानि आपोधातुआदीनं. एवं लक्खणादिवसेन पन कम्मसमुट्ठानादिवसेन च नानत्तभूतानम्पि एतासं रूपमहाभूतधातुधम्मअनिच्चादिवसेन एकत्तं होति. सब्बापि हि धातुयो रुप्पनलक्खणं अनतीतत्ता रूपानि. महन्तपातुभावादीहि कारणेहि महाभूतानि.
महन्तपातुभावादीहीति एता हि धातुयो महन्तपातुभावतो, महाभूतसामञ्ञतो, महापरिहारतो, महाविकारतो, महत्ता भूतत्ता चाति इमेहि कारणेहि महाभूतानीति वुच्चन्ति.
तत्थ ¶ महन्तपातुभावतोति एतानि हि अनुपादिन्नसन्तानेपि उपादिन्नसन्तानेपि महन्तानि पातुभूतानि. तेसं अनुपादिन्नसन्ताने –
दुवे सतसहस्सानि, चत्तारि नहुतानि च;
एत्तकं बहलत्तेन, सङ्खातायं वसुन्धराति. –
आदिना नयेन महन्तपातुभावता बुद्धानुस्सतिनिद्देसे वुत्ताव.
उपादिन्नसन्तानेपि ¶ मच्छकच्छपदेवदानवादिसरीरवसेन महन्तानेव पातुभूतानि. वुत्तञ्हेतं ‘‘सन्ति, भिक्खवे, महासमुद्दे योजनसतिकापि अत्तभावा’’तिआदि.
महाभूतसामञ्ञतोति एतानि हि यथा मायाकारो अमणिंयेव उदकं मणिं कत्वा दस्सेति, असुवण्णंयेव लेड्डुं सुवण्णं कत्वा दस्सेति.
यथा च सयं नेव यक्खो न यक्खी समानो यक्खभावम्पि यक्खिभावम्पि दस्सेति, एवमेव सयं अनीलानेव हुत्वा नीलं उपादारूपं दस्सेन्ति, अपीतानि अलोहितानि अनोदातानेव हुत्वा ओदातं उपादारूपं दस्सेन्तीति मायाकारमहाभूतसामञ्ञतो महाभूतानि.
यथा च यक्खादीनि महाभूतानि यं गण्हन्ति, नेव नेसं तस्स अन्तो न बहि ठानं उपलब्भति, न च तं निस्साय न तिट्ठन्ति, एवमेव तानिपि नेव अञ्ञमञ्ञस्स अन्तो न बहि ठितानि हुत्वा उपलब्भन्ति, न च अञ्ञमञ्ञं निस्साय न तिट्ठन्तीति अचिन्तेय्यट्ठानताय यक्खादिमहाभूतसामञ्ञतोपि महाभूतानि. यथा च यक्खिनीसङ्खातानि महाभूतानि मनापेहि वण्णसण्ठानविक्खेपेहि अत्तनो भयानकभावं पटिच्छादेत्वा सत्ते वञ्चेन्ति, एवमेव एतानिपि इत्थिपुरिससरीरादीसु मनापेन छविवण्णेन मनापेन अत्तनो अङ्गपच्चङ्गसण्ठानेन मनापेन च हत्थपादङ्गुलिभमुकविक्खेपेन अत्तनो कक्खळत्तादिभेदं सरसलक्खणं पटिच्छादेत्वा बालजनं वञ्चेन्ति, अत्तनो सभावं दट्ठुं न देन्तीति वञ्चकत्तेन यक्खिनीमहाभूतसामञ्ञतोपि महाभूतानि.
महापरिहारतोति ¶ महन्तेहि पच्चयेहि परिहरितब्बतो. एतानि हि दिवसे दिवसे उपनेतब्बत्ता महन्तेहि घासच्छादनादीहि भूतानि पवत्तानीति महाभूतानि. महापरिहारानि वा भूतानीतिपि महाभूतानि.
महाविकारतोति एतानि हि अनुपादिन्नानिपि उपादिन्नानिपि महाविकारानि होन्ति. तत्थ अनुपादिन्नानं कप्पवुट्ठाने विकारमहत्तं पाकटं होति. उपादिन्नानं धातुक्खोभकाले. तथा हि –
भूमितो ¶ वुट्ठिता याव, ब्रह्मलोका विधावति;
अच्चि अच्चिमतो लोके, डय्हमानम्हि तेजसा.
कोटिसतसहस्सेकं, चक्कवाळं विलीयति;
कुपितेन यदा लोको, सलिलेन विनस्सति.
कोटिसतसहस्सेकं, चक्कवाळं विकीरति;
वायोधातुप्पकोपेन, यदा लोको विनस्सति.
पत्थद्धो भवति कायो, दट्ठो कट्ठमुखेन वा;
पथवीधातुप्पकोपेन, होति कट्ठमुखेव सो.
पूतियो भवति कायो, दट्ठो पूतिमुखेन वा;
आपोधातुप्पकोपेन, होति पूतिमुखेव सो.
सन्तत्तो भवति कायो, दट्ठो अग्गिमुखेन वा;
तेजोधातुप्पकोपेन, होति अग्गिमुखेव सो.
सञ्छिन्नो भवति कायो, दट्ठो सत्थमुखेन वा;
वायोधातुप्पकोपेन, होति सत्थमुखेव सो.
इति ¶ महाविकारानि भूतानीति महाभूतानि.
महत्ता भूतत्ता चाति एतानि हि महन्तानि महता वायामेन परिग्गहेतब्बत्ता भूतानि विज्जमानत्ताति महत्ता भूतत्ता च महाभूतानि.
एवं सब्बापेता धातुयो महन्तपातुभावादीहि कारणेहि महाभूतानि.
सलक्खणधारणतो पन दुक्खादानतो च दुक्खाधानतो च सब्बापि धातुलक्खणं अनतीतत्ता धातुयो. सलक्खणधारणेन च अत्तनो खणानुरूपधारणेन च धम्मा. खयट्ठेन अनिच्चा. भयट्ठेन दुक्खा. असारकट्ठेन अनत्ता.
इति सब्बासम्पि रूपमहाभूतधातुधम्मअनिच्चादिवसेन एकत्तन्ति एवं नानत्तेकत्ततो मनसिकातब्बा.
३५३. विनिब्भोगाविनिब्भोगतोति ¶ सहुप्पन्नाव एता एकेकस्मिं सब्बपरियन्तिमे सुद्धट्ठकादिकलापेपि पदेसेन अविनिब्भुत्ता. लक्खणेन पन विनिब्भुत्ताति एवं विनिब्भोगाविनिब्भोगतो मनसिकातब्बा.
३५४. सभागविसभागतोति एवं अविनिब्भुत्तासु चापि एतासु पुरिमा द्वे गरुकत्ता सभागा. तथा पच्छिमा लहुकत्ता. पुरिमा पन पच्छिमाहि पच्छिमा च पुरिमाहि विसभागाति एवं सभागविसभागतो मनसिकातब्बा.
३५५. अज्झत्तिकबाहिरविसेसतोति अज्झत्तिका धातुयो विञ्ञाणवत्थुविञ्ञत्तिइन्द्रियानं निस्सया होन्ति, सइरियापथा, चतुसमुट्ठाना. बाहिरा वुत्तविपरीतप्पकाराति एवं अज्झत्तिकबाहिरविसेसतो मनसिकातब्बा.
३५६. सङ्गहतोति कम्मसमुट्ठाना पथवीधातु कम्मसमुट्ठानाहि इतराहि एकसङ्गहा होति समुट्ठाननानत्ताभावतो ¶ . तथा चित्तादिसमुट्ठाना चित्तादिसमुट्ठानाहीति एवं सङ्गहतो मनसिकातब्बा.
३५७. पच्चयतोति पथवीधातु आपोसङ्गहिता तेजोअनुपालिता वायोवित्थम्भिता तिण्णं महाभूतानं पतिट्ठा हुत्वा पच्चयो होति. आपोधातु पथवीपतिट्ठिता तेजोअनुपालिता वायोवित्थम्भिता तिण्णं महाभूतानं आबन्धनं हुत्वा पच्चयो होति. तेजोधातु पथवीपतिट्ठिता आपोसङ्गहिता वायोवित्थम्भिता तिण्णं महाभूतानं परिपाचनं हुत्वा पच्चयो होति. वायोधातु पथवीपतिट्ठिता आपोसङ्गहिता तेजोपरिपाचिता तिण्णं महाभूतानं वित्थम्भनं हुत्वा पच्चयो होतीति एवं पच्चयतो मनसिकातब्बा.
३५८. असमन्नाहारतोति पथवीधातु चेत्थ ‘‘अहं पथवीधातू’’ति वा, ‘‘तिण्णं महाभूतानं पतिट्ठा हुत्वा पच्चयो होमी’’ति वा न जानाति. इतरानिपि तीणि ‘‘अम्हाकं पथवीधातु पतिट्ठा हुत्वा पच्चयो होती’’ति न जानन्ति. एस नयो सब्बत्थाति एवं असमन्नाहारतो मनसिकातब्बा.
३५९. पच्चयविभागतोति ¶ धातूनं हि कम्मं, चित्तं, आहारो, उतूति चत्तारो पच्चया. तत्थ कम्मसमुट्ठानानं कम्ममेव पच्चयो होति, न चित्तादयो. चित्तादिसमुट्ठानानम्पि चित्तादयोव पच्चया होन्ति, न इतरे. कम्मसमुट्ठानानञ्च कम्मं जनकपच्चयो होति, सेसानं परियायतो उपनिस्सयपच्चयो होति. चित्तसमुट्ठानानं चित्तं जनकपच्चयो होति, सेसानं पच्छाजातपच्चयो अत्थिपच्चयो अविगतपच्चयो च. आहारसमुट्ठानानं आहारो जनकपच्चयो होति, सेसानं आहारपच्चयो अत्थिपच्चयो अविगतपच्चयो च. उतुसमुट्ठानानं उतु जनकपच्चयो होति, सेसानं अत्थिपच्चयो अविगतपच्चयो च. कम्मसमुट्ठानं महाभूतं कम्मसमुट्ठानानम्पि महाभूतानं पच्चयो होति चित्तादिसमुट्ठानानम्पि. तथा चित्तसमुट्ठानं, आहारसमुट्ठानं. उतुसमुट्ठानं महाभूतं उतुसमुट्ठानानम्पि महाभूतानं पच्चयो होति कम्मादिसमुट्ठानानम्पि.
तत्थ कम्मसमुट्ठाना पथवीधातु कम्मसमुट्ठानानं इतरासं सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयअत्थिअविगतवसेन चेव पतिट्ठावसेन च पच्चयो होति, न जनकवसेन. इतरेसं तिसन्ततिमहाभूतानं ¶ निस्सयअत्थिअविगतवसेन पच्चयो होति, न पतिट्ठावसेन न जनकवसेन. आपोधातु चेत्थ इतरासं तिण्णं सहजातादिवसेन चेव आबन्धनवसेन च पच्चयो होति, न जनकवसेन. इतरेसं तिसन्ततिकानं निस्सयअत्थिअविगतपच्चयवसेनेव, न आबन्धनवसेन न जनकवसेन. तेजोधातुपेत्थ इतरासं तिण्णं सहजातादिवसेन चेव परिपाचनवसेन च पच्चयो होति, न जनकवसेन. इतरेसं तिसन्ततिकानं निस्सयअत्थिअविगतपच्चयवसेनेव, न परिपाचनवसेन, न जनकवसेन. वायोधातुपेत्थ इतरासं तिण्णं सहजातादिवसेन चेव वित्थम्भनवसेन च पच्चयो होति, न जनकवसेन. इतरेसं तिसन्ततिकानं निस्सयअत्थिअविगतपच्चयवसेनेव, न वित्थम्भनवसेन, न जनकवसेन. चित्तआहारउतुसमुट्ठानपथवीधातुआदीसुपि एसेव नयो.
एवं सहजातादिपच्चयवसप्पवत्तासु च पनेतासु धातूसु –
एकं पटिच्च तिस्सो, चतुधा तिस्सो पटिच्च एको च;
द्वे धातुयो पटिच्च, द्वे छद्धा सम्पवत्तन्ति.
पथवीआदीसु ¶ हि एकेकं पटिच्च इतरा तिस्सो तिस्सोति एवं एकं पटिच्च तिस्सो चतुधा सम्पवत्तन्ति. तथा पथवीधातुआदीसु एकेका इतरा तिस्सो तिस्सो पटिच्चाति एवं तिस्सो पटिच्च एका चतुधा सम्पवत्तति. पुरिमा पन द्वे पटिच्च पच्छिमा, पच्छिमा च द्वे पटिच्च पुरिमा, पठमततिया पटिच्च दुतियचतुत्था, दुतियचतुत्था पटिच्च पठमततिया, पठमचतुत्था पटिच्च दुतियततिया, दुतियततिया पटिच्च पठमचतुत्थाति एवं द्वे धातुयो पटिच्च द्वे छधा सम्पवत्तन्ति.
तासु पथवीधातु अभिक्कमपटिक्कमादिकाले उप्पीळनस्स पच्चयो होति. साव आपोधातुया अनुगता पतिट्ठापनस्स. पथवीधातुया पन अनुगता आपोधातु अवक्खेपनस्स. वायोधातुया अनुगता तेजोधातु उद्धरणस्स. तेजोधातुया अनुगता वायोधातु अतिहरणवीतिहरणानं पच्चयो होतीति एवं पच्चयविभागतो मनसिकातब्बा.
एवं वचनत्थादिवसेन मनसि करोन्तस्सापि हि एकेकेन मुखेन धातुयो पाकटा होन्ति. ता ¶ पुनप्पुनं आवज्जतो मनसिकरोतो वुत्तनयेनेव उपचारसमाधि उप्पज्जति. स्वायं चतुन्नं धातूनं ववत्थापकस्स ञाणस्सानुभावेन उप्पज्जनतो चतुधातुववत्थानन्त्वेव सङ्खं गच्छति.
३६०. इदञ्च पन चतुधातुववत्थानं अनुयुत्तो भिक्खु सुञ्ञतं अवगाहति, सत्तसञ्ञं समुग्घातेति. सो सत्तसञ्ञाय समूहतत्ता वाळमिगयक्खरक्खसादिविकप्पं अनावज्जमानो भयभेरवसहो होति, अरतिरतिसहो, न इट्ठानिट्ठेसु उग्घातनिग्घातं पापुणाति. महापञ्ञो च पन होति अमतपरियोसानो वा सुगतिपरायनो वाति.
एवं महानुभावं, योगिवरसहस्स कीळितं एतं;
चतुधातुववत्थानं, निच्चं सेवेथ मेधावीति.
अयं चतुधातुववत्थानस्स भावनानिद्देसो.
३६१. एत्तावता च यं समाधिस्स वित्थारं भावनानयञ्च दस्सेतुं ‘‘को समाधि, केनट्ठेन समाधी’’तिआदिना नयेन पञ्हाकम्मं कतं, तत्थ ‘‘कथं ¶ भावेतब्बो’’ति इमस्स पदस्स सब्बप्पकारतो अत्थवण्णना समत्ता होति.
दुविधोयेव हयं इध अधिप्पेतो उपचारसमाधि चेव अप्पनासमाधि च. तत्थ दससु कम्मट्ठानेसु, अप्पनापुब्बभागचित्तेसु च एकग्गता उपचारसमाधि. अवसेसकम्मट्ठानेसु चित्तेकग्गता अप्पनासमाधि. सो दुविधोपि तेसं कम्मट्ठानानं भावितत्ता भावितो होति. तेन वुत्तं ‘‘कथं भावेतब्बोति इमस्स पदस्स सब्बप्पकारतो अत्थवण्णना समत्ता’’ति.
समाधिआनिसंसकथा
३६२. यं पन वुत्तं ‘‘समाधिभावनाय को आनिसंसो’’ति, तत्थ दिट्ठधम्मसुखविहारादिपञ्चविधो समाधिभावनाय आनिसंसो. तथा हि ये अरहन्तो खीणासवा समापज्जित्वा एकग्गचित्ता सुखं दिवसं विहरिस्सामाति समाधिं भावेन्ति, तेसं अप्पनासमाधिभावना दिट्ठधम्मसुखविहारानिसंसा होति. तेनाह भगवा ‘‘न खो पनेते, चुन्द, अरियस्स ¶ विनये सल्लेखा वुच्चन्ति. दिट्ठधम्मसुखविहारा एते अरियस्स विनये वुच्चन्ती’’ति (म. नि. १.८२).
सेक्खपुथुज्जनानं समापत्तितो वुट्ठाय समाहितेन चित्तेन विपस्सिस्सामाति भावयतं विपस्सनाय पदट्ठानत्ता अप्पनासमाधिभावनापि सम्बाधे ओकासाधिगमनयेन उपचारसमाधिभावनापि विपस्सनानिसंसा होति. तेनाह भगवा ‘‘समाधिं, भिक्खवे, भावेथ. समाहितो, भिक्खवे, भिक्खु यथाभूतं पजानाती’’ति (सं. नि. ३.५).
ये पन अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा अभिञ्ञापादकं झानं समापज्जित्वा समापत्तितो वुट्ठाय एकोपि हुत्वा बहुधा होतीति वुत्तनया अभिञ्ञायो पत्थेन्तो निब्बत्तेन्ति, तेसं सति सति आयतने अभिञ्ञापदट्ठानत्ता अप्पनासमाधिभावना अभिञ्ञानिसंसा होति. तेनाह भगवा – ‘‘सो यस्स यस्स अभिञ्ञासच्छिकरणीयस्स धम्मस्स ¶ चित्तं अभिनिन्नामेति अभिञ्ञासच्छिकिरियाय, तत्र तत्रेव सक्खिभब्बतं पापुणाति सति सति आयतने’’ति (म. नि. ३.१५८; अ. नि. ३.१०२).
ये अपरिहीनज्झाना ब्रह्मलोके निब्बत्तिस्सामाति ब्रह्मलोकूपपत्तिं पत्थेन्ता अपत्थयमाना वापि पुथुज्जना समाधितो न परिहायन्ति, तेसं भवविसेसावहत्ता अप्पनासमाधिभावना भवविसेसानिसंसा होति. तेनाह भगवा – ‘‘पठमं झानं परित्तं भावेत्वा कत्थ उपपज्जन्ति. ब्रह्मपारिसज्जानं देवानं सहब्यतं उपपज्जन्ती’’तिआदि (विभ. १०२४).
उपचारसमाधिभावनापि पन कामावचरसुगतिभवविसेसं आवहतियेव.
ये पन अरिया अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा सत्त दिवसानि अचित्ता हुत्वा दिट्ठेव धम्मे निरोधं निब्बानं पत्वा सुखं विहरिस्सामाति समाधिं भावेन्ति, तेसं अप्पनासमाधिभावना निरोधानिसंसा होति. तेनाह – ‘‘सोळसहि ञाणचरियाहि नवहि समाधिचरियाहि वसीभावता पञ्ञा निरोधसमापत्तिया ञाण’’न्ति (पटि. म. १.३४).
एवमयं ¶ दिट्ठधम्मसुखविहारादि पञ्चविधो समाधिभावनाय आनिसंसो –
‘‘तस्मा नेकानिसंसम्हि, किलेसमलसोधने;
समाधिभावनायोगे, नप्पमज्जेय्य पण्डितो’’ति.
३६३. एत्तावता च ‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो’’ति इमिस्सा गाथाय सीलसमाधिपञ्ञामुखेन देसिते विसुद्धिमग्गे समाधिपि परिदीपितो होति.
इति साधुजनपामोज्जत्थाय कते विसुद्धिमग्गे
समाधिनिद्देसो नाम
एकादसमो परिच्छेदो.
३६४. पठमो ¶ सीलनिद्देसो. दुतियो धुतङ्गनिद्देसो;. ततियो कम्मट्ठानग्गहणनिद्देसो. चतुत्थो पथवीकसिणनिद्देसो. पञ्चमो सेसकसिणनिद्देसो. छट्ठो असुभनिद्देसो. सत्तमो छअनुस्सतिनिद्देसो. अट्ठमो सेसानुस्सतिनिद्देसो. नवमो ब्रह्मविहारनिद्देसो. दसमो आरुप्पनिद्देसो. पटिक्कूलसञ्ञाधातुववत्थानद्वयनिद्देसो एकादसमोति.
विसुद्धिमग्गस्स पठमो भागो निट्ठितो.