📜
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ
ခုဒ္ဒကနိကာယေ
ဣတိဝုတ္တက-အဋ္ဌကထာ
ဂန္ထာရမ္ဘကထာ
မဟာကာရုဏိကံ ¶ ¶ ¶ နာထံ၊ ဉေယျသာဂရပါရဂုံ၊
ဝန္ဒေ နိပုဏဂမ္ဘီရ-ဝိစိတြနယဒေသနံ။
ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ၊ ယေန နိယျန္တိ လောကတော၊
ဝန္ဒေ တမုတ္တမံ ဓမ္မံ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတံ။
သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော၊ ဌိတော မဂ္ဂဖလေသု ယော၊
ဝန္ဒေ အရိယသင်္ဃံ တံ၊ ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရံ။
ဝန္ဒနာဇနိတံ ပုညံ၊ ဣတိ ယံ ရတနတ္တယေ၊
ဟတန္တရာယော သဗ္ဗတ္ထ၊ ဟုတွာဟံ တဿ တေဇသာ။
ဧကကာဒိပ္ပဘေဒေန ¶ ၊ ဒေသိတာနိ မဟေသိနာ၊
လောဘာဒီနံ ပဟာနာနိ၊ ဒီပနာနိ ဝိသေသတော။
သုတ္တာနိ ဧကတော ကတွာ၊ ဣတိဝုတ္တပဒက္ခရံ၊
ဓမ္မသင်္ဂါဟကာ ထေရာ၊ သင်္ဂါယိံသု မဟေသယော။
ဣတိဝုတ္တကမိစ္စေဝ၊ နာမေန ဝသိနော ပုရေ၊
ယံ ခုဒ္ဒကနိကာယသ္မိံ၊ ဂမ္ဘီရတ္ထပဒက္ကမံ။
တဿ ဂမ္ဘီရဉာဏေဟိ၊ ဩဂါဟေတဗ္ဗဘာဝတော၊
ကိဉ္စာပိ ဒုက္ကရာ ကာတုံ၊ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ မယာ။
သဟသံဝဏ္ဏနံ ¶ ¶ ယသ္မာ၊ ဓရတေ သတ္ထု သာသနံ၊
ပုဗ္ဗာစရိယသီဟာနံ၊ တိဋ္ဌတေဝ ဝိနိစ္ဆယော။
တသ္မာ တံ အဝလမ္ဗိတွာ၊ ဩဂါဟေတွာန ပဉ္စပိ၊
နိကာယေ ဥပနိဿာယ၊ ပေါရာဏဋ္ဌကထာနယံ။
နိဿိတံ ဝါစနာမဂ္ဂံ၊ သုဝိသုဒ္ဓံ အနာကုလံ၊
မဟာဝိဟာရဝါသီနံ၊ နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယံ။
ပုနပ္ပုနာဂတံ အတ္ထံ၊ ဝဇ္ဇယိတွာန သာဓုကံ၊
ယထာဗလံ ကရိဿာမိ၊ ဣတိဝုတ္တကဝဏ္ဏနံ။
ဣတိ အာကင်္ခမာနဿ၊ သဒ္ဓမ္မဿ စိရဋ္ဌိတိံ၊
ဝိဘဇန္တဿ တဿတ္ထံ၊ နိသာမယထ သာဓဝေါတိ။
တတ္ထ ဣတိဝုတ္တကံ နာမ ဧကကနိပါတော၊ ဒုကနိပါတော၊ တိကနိပါတော၊ စတုက္ကနိပါတောတိ စတုနိပါတသင်္ဂဟံ။ တမ္ပိ ဝိနယပိဋကံ၊ သုတ္တန္တပိဋကံ၊ အဘိဓမ္မပိဋကန္တိ တီသု ပိဋကေသု သုတ္တန္တပိဋကပရိယာပန္နံ၊ ဒီဃနိကာယော မဇ္ဈိမနိကာယော၊ သံယုတ္တနိကာယော၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယော၊ ခုဒ္ဒကနိကာယောတိ ¶ ပဉ္စသု နိကာယေသု ခုဒ္ဒကနိကာယပရိယာပန္နံ၊ သုတ္တံ၊ ဂေယျံ၊ ဝေယျာကရဏံ၊ ဂါထာ၊ ဥဒါနံ၊ ဣတိဝုတ္တကံ၊ ဇာတကံ၊ အဗ္ဘုတဓမ္မံ၊ ဝေဒလ္လန္တိ နဝသု သာသနင်္ဂေသု ဣတိဝုတ္တကင်္ဂဘူတံ။
‘‘ဒွါသီတိ ဗုဒ္ဓတော ဂဏှိံ၊ ဒွေသဟဿာနိ ဘိက္ခုတော၊
စတုရာသီတိ သဟဿာနိ၊ ယေ မေ ဓမ္မာ ပဝတ္တိနော’’တိ။ (ထေရဂါ။ ၁၀၂၇) –
ဧဝံ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ပဋိညာတေသု စတုရာသီတိယာ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿေသု ကတိပယဓမ္မက္ခန္ဓသင်္ဂဟံ။ သုတ္တတော ဧကကနိပါတေ တာဝ သတ္တဝီသတိ သုတ္တာနိ၊ ဒုကနိပါတေ ဒွါဝီသတိ၊ တိကနိပါတေ ပညာသ၊ စတုက္ကနိပါတေ တေရသာတိ ဒွါဒသာဓိကသုတ္တသတသင်္ဂဟံ။ တဿ နိပါတေသု ဧကကနိပါတော အာဒိ၊ ဝဂ္ဂေသု ပါဋိဘောဂဝဂ္ဂေါ၊ သုတ္တေသု လောဘသုတ္တံ။ တဿာပိ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒိကံ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ ဝုတ္တံ နိဒါနမာဒိ။ သာ ¶ ပနာယံ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ ဝိနယပိဋကေ တန္တိမာရုဠှာ ဧဝ။ ယော ပနေတ္ထ နိဒါနကောသလ္လတ္ထံ ဝတ္တဗ္ဗော ကထာမဂ္ဂေါ ¶ ၊ သောပိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တောယေဝါတိ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော။
နိဒါနဝဏ္ဏနာ
ယံ ¶ ¶ ပနေတံ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာတိအာဒိကံ နိဒါနံ။ ဧကဓမ္မံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဇဟထာတိအာဒိကံ သုတ္တံ။ တတ္ထ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာတိအာဒီနိ နာမပဒါနိ။ ဣတီတိ နိပါတပဒံ။ ပဇဟထာတိ ဧတ္ထ ပ-ဣတိ ဥပသဂ္ဂပဒံ၊ ဇဟထာ-တိ အာချာတပဒံ။ ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ ပဒဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။
အတ္ထတော ပန ဝုတ္တသဒ္ဒေါ တာဝ သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စ ဝပနေ ဝါပသမကရဏေ ကေသောဟာရဏေ ဇီဝိတဝုတ္တိယံ ပဝုတ္တဘာဝေ ပါဝစနဘာဝေန ပဝတ္တိတေ အဇ္ဈေသနေ ကထနေတိ ဧဝမာဒီသု ဒိဿတိ။ တထာ ဟေသ –
‘‘ဂါဝေါ တဿ ပဇာယန္တိ၊ ခေတ္တေ ဝုတ္တံ ဝိရူဟတိ၊
ဝုတ္တာနံ ဖလမသ္နာတိ၊ ယော မိတ္တာနံ န ဒုဗ္ဘတီ’’တိ။ –
အာဒီသု (ဇာ။ ၂။၂၂။၁၉) ဝပနေ အာဂတော။ ‘‘နော စ ခေါ ပဋိဝုတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၂၈၉) အဋ္ဌဒန္တကာဒီဟိ ဝါပသမကရဏေ။ ‘‘ကာပဋိကော မာဏဝေါ ဒဟရော ဝုတ္တသိရော’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၂။၄၂၆) ကေသောဟာရဏေ။ ‘‘ပန္နလောမော ပရဒတ္တဝုတ္တော မိဂဘူတေန စေတသာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (စူဠဝ။ ၃၃၂) ဇီဝိတဝုတ္တိယံ။ ‘‘သေယျထာပိ နာမ ပဏ္ဍုပလာသော ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တော အဘဗ္ဗော ဟရိတတ္ထာယာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၉၂၊ ပါစိ။ ၆၆၆၊ မဟာဝ။ ၁၂၉) ဗန္ဓနတော ပဝုတ္တဘာဝေ။ ‘‘ယေသမိဒံ ဧတရဟိ၊ ဗြာဟ္မဏာ၊ ပေါရာဏံ မန္တပဒံ ဂီတံ ပဝုတ္တံ သမိဟိတ’’န္တိအာဒီသု ပါဝစနဘာဝေန ပဝတ္တိတေ။ လောကေ ပန – ‘‘ဝုတ္တော ဂဏော ဝုတ္တော ပါရာယနော’’တိအာဒီသု အဇ္ဈေနေ။ ‘‘ဝုတ္တံ ခေါ ပနေတံ ဘဂဝတာ ဓမ္မဒါယာဒါ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘဝထ၊ မာ အာမိသဒါယာဒါ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၃၀) ကထနေ။ ဣဓာပိ ကထနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တသ္မာ ဝုတ္တံ ကထိတံ ဘာသိတန္တိ အတ္ထော။
ဒုတိယော ¶ ပန ဝုတ္တသဒ္ဒေါ ဝစနေ စိဏ္ဏဘာဝေ စ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဟိ-ဣတိ ဇာတု ဝိဗျတ္တန္တိ ဧတသ္မိံ ¶ အတ္ထေ နိပါတော။ သော ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနသုတ္တဿ ¶ ဘဂဝတော ဝိဗျတ္တံ ဘာသိတဘာဝံ ဇောတေတိ။ ဝါစကသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ဟိ ပယုတ္တာ နိပါတာ။ တေဟိ ဝတ္တဗ္ဗမတ္ထံ ဇောတေန္တိ။ ဧတန္တိ အယံ ဧတသဒ္ဒေါ –
‘‘ယော စ ဗုဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဉ္စ၊ သင်္ဃဉ္စ သရဏံ ဂတော၊
စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ၊ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ။
‘‘ဒုက္ခံ ဒုက္ခသမုပ္ပာဒံ၊ ဒုက္ခဿ စ အတိက္ကမံ၊
အရိယဉ္စဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ၊ ဒုက္ခူပသမဂါမိနံ။
‘‘ဧတံ ခေါ သရဏံ ခေမံ၊ ဧတံ သရဏမုတ္တမံ၊
ဧတံ သရဏမာဂမ္မ၊ သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတီ’’တိ။ (ဓ။ ပ။ ၁၉၀-၁၉၂) –
အာဒီသု ယထာဝုတ္တေ အာသန္နပစ္စက္ခေ အာဂတော။ ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဩရမတ္တကံ သီလမတ္တကံ၊ ယေန ပုထုဇ္ဇနော တထာဂတဿ ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနော ဝဒေယျာ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၇) ပန ဝက္ခမာနေ အာသန္နပစ္စက္ခေ။ ဣဓာပိ ဝက္ခမာနေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ သင်္ဂါယနဝသေန ဝက္ခမာနဉှိ သုတ္တံ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ဗုဒ္ဓိယံ ဌပေတွာ တဒါ ‘‘ဧတ’’န္တိ ဝုတ္တံ။
ဘဂဝတာတိ ဧတ္ထ ဘဂဝါတိ ဂရုဝစနံ။ ဂရုံ ဟိ လောကေ ဘဂဝါတိ ဝဒန္တိ။ တထာဂတော စ သဗ္ဗဂုဏဝိသိဋ္ဌတာယ သတ္တာနံ ဂရု၊ တသ္မာ ဘဂဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ပေါရာဏေဟိပိ ဝုတ္တံ –
‘‘ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌံ၊ ဘဂဝါတိ ဝစနမုတ္တမံ၊
ဂရု ဂါရဝယုတ္တော သော၊ ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ။
သေဋ္ဌဝါစကဉှိ ဝစနံ သေဋ္ဌဂုဏသဟစရဏတော သေဋ္ဌန္တိ ဝုတ္တံ။ အထ ဝါ ဝုစ္စတီတိ ဝစနံ၊ အတ္ထော။ တသ္မာ ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌန္တိ ဘဂဝါတိ ဣမိနာ ဝစနေန ဝစနီယော ¶ ယော အတ္ထော၊ သော သေဋ္ဌောတိ အတ္ထော။ ဘဂဝါတိ ဝစနမုတ္တမန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ ဂါရဝယုတ္တောတိ ဂရုဘာဝယုတ္တော ဂရုဂုဏယောဂတော၊ ဂရုကရဏံ ဝါ သာတိသယံ အရဟတီတိ ဂါရဝယုတ္တော၊ ဂါရဝါရဟောတိ အတ္ထော။ ဧဝံ ဂုဏဝိသိဋ္ဌသတ္တုတ္တမဂရုဂါရဝါဓိဝစနမေတံ ယဒိဒံ ဘဂဝါတိ။ အပိစ –
‘‘ဘဂီ ¶ ¶ ဘဇီ ဘာဂီ ဝိဘတ္တဝါ ဣတိ၊
အကာသိ ဘဂ္ဂန္တိ ဂရူတိ ဘာဂျဝါ၊
ဗဟူဟိ ဉာယေဟိ သုဘာဝိတတ္တနော၊
ဘဝန္တဂေါ သော ဘဂဝါတိ ဝုစ္စတီ’’တိ။ –
နိဒ္ဒေသေ အာဂတနယေန –
‘‘ဘာဂျဝါ ဘဂ္ဂဝါ ယုတ္တော၊ ဘဂေဟိ စ ဝိဘတ္တဝါ၊
ဘတ္တဝါ ဝန္တဂမနော၊ ဘဝေသု ဘဂဝါ တတော’’တိ။
ဣမိဿာ ဂါထာယ စ ဝသေန ဘဂဝါတိ ပဒဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော။ သော ပနာယံ အတ္ထော သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တောတိ။ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော။
အပရော နယော – ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ၊ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ၊ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ၊ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ၊ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ၊ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ၊ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ။
‘‘ဘာဂဝါ ဘတဝါ ဘာဂေ၊ ဘဂေ စ ဝနိ ဘတ္တဝါ၊
ဘဂေ ဝမိ တထာ ဘာဂေ၊ ဝမီတိ ဘဂဝါ ဇိနော’’။
တတ္ထ ကထံ ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ သီလာဒယော ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ၊ တေ အနညသာဓာရဏာ နိရတိသယာ တထာဂတဿ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘန္တိ။ တထာ ဟိဿ သီလံ၊ သမာဓိ၊ ပညာ၊ ဝိမုတ္တိ၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ၊ ဟိရီ၊ ဩတ္တပ္ပံ၊ သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယံ၊ သတိ၊ သမ္ပဇညံ၊ သီလဝိသုဒ္ဓိ၊ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ၊ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ၊ သမထော၊ ဝိပဿနာ၊ တီဏိ ကုသလမူလာနိ၊ တီဏိ သုစရိတာနိ၊ တယော သမ္မာဝိတက္ကာ၊ တိဿော အနဝဇ္ဇသညာ၊ တိဿော ဓာတုယော၊ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ၊ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ၊ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ၊ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ၊ စတ္တာရိ အရိယဖလာနိ ¶ ၊ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ၊ စတုယောနိပရိစ္ဆေဒကဉာဏာနိ၊ စတ္တာရော အရိယဝံသာ၊ စတ္တာရိ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏာနိ၊ ပဉ္စ ပဓာနိယင်္ဂါနိ၊ ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓိ၊ ပဉ္စဉာဏိကော သမ္မာသမာဓိ၊ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ၊ ပဉ္စ ဗလာနိ၊ ပဉ္စ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယော၊ ပဉ္စ ဝိမုတ္တာယတနဉာဏာနိ၊ ပဉ္စ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ သညာ၊ ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ၊ ဆ ဂါရဝါ၊ ဆ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယော၊ ဆ သတတဝိဟာရာ၊ ဆ အနုတ္တရိယာနိ၊ ဆ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ ¶ သညာ၊ ဆ ¶ အဘိညာ၊ ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ၊ သတ္တ အပရိဟာနိယာ ဓမ္မာ၊ သတ္တ အရိယဓနာနိ၊ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ၊ သတ္တ သပ္ပုရိသဓမ္မာ၊ သတ္တ နိဇ္ဇရဝတ္ထူနိ၊ သတ္တ သညာ၊ သတ္တ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလဒေသနာ၊ သတ္တ ခီဏာသဝဗလဒေသနာ၊ အဋ္ဌ ပညာပဋိလာဘဟေတုဒေသနာ၊ အဋ္ဌသမ္မတ္တာနိ၊ အဋ္ဌ လောကဓမ္မာတိက္ကမော၊ အဋ္ဌ အာရမ္ဘဝတ္ထူနိ၊ အဋ္ဌ အက္ခဏဒေသနာ၊ အဋ္ဌ မဟာပုရိသဝိတက္ကာ၊ အဋ္ဌ အဘိဘာယတနဒေသနာ၊ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ၊ နဝ ယောနိသောမနသိကာရမူလကာ ဓမ္မာ၊ နဝ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂါနိ၊ နဝ သတ္တာဝါသဒေသနာ၊ နဝ အာဃာတပ္ပဋိဝိနယာ၊ နဝ သညာ၊ နဝ နာနတ္တာ၊ နဝ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာ၊ ဒသ နာထကရဏာ ဓမ္မာ၊ ဒသ ကသိဏာယတနာနိ၊ ဒသ ကုသလကမ္မပထာ၊ ဒသ သမ္မတ္တာနိ၊ ဒသ အရိယဝါသာ၊ ဒသ အသေက္ခာ ဓမ္မာ၊ ဒသ တထာဂတဗလာနိ၊ ဧကာဒသ မေတ္တာနိသံသာ၊ ဒွါဒသ ဓမ္မစက္ကာကာရာ၊ တေရသ ဓုတဂုဏာ၊ စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ၊ ပဉ္စဒသ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ၊ သောဠသဝိဓာ အာနာပါနဿတိ၊ သောဠသ အပရန္တပနီယာ ဓမ္မာ၊ အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ၊ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ၊ စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ၊ ပညာသ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာနိ၊ ပရောပဏ္ဏာသ ကုသလဓမ္မာ၊ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနိ၊ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏံ၊ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနပဝိစယပစ္စဝေက္ခဏဒေသနာဉာဏာနိ၊ တထာ အနန္တာသု လောကဓာတူသု အနန္တာနံ သတ္တာနံ အာသယာဒိဝိဘာဝနဉာဏာနိ စာတိ၊ ဧဝမာဒယော အနန္တာ အပရိမာဏဘေဒါ အနညသာဓာရဏာ နိရတိသယာ ဂုဏဘာဂါ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ ဝိဇ္ဇန္တိ ဥပလဗ္ဘန္တိ။ တသ္မာ ယထာဝုတ္တဝိဘာဂါ ဂုဏဘာဂါ အဿ အတ္ထီတိ ¶ ဘာဂဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ။ အာကာရဿ ရဿတ္တံ ကတွာ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တော။ ဧဝံ တာဝ ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ။
‘‘ယသ္မာ သီလာဒယော သဗ္ဗေ၊ ဂုဏဘာဂါ အသေသတော၊
ဝိဇ္ဇန္တိ သုဂတေ တသ္မာ၊ ဘဂဝါတိ ပဝုစ္စတိ’’။
ကထံ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ သဗ္ဗလောကဟိတာယ ဥဿုက္ကမာပန္နေဟိ မနုဿတ္တာဒိကေ အဋ္ဌ ဓမ္မေ သမောဓာနေတွာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ကတမဟာဘိနီဟာရေဟိ မဟာဗောဓိသတ္တေဟိ ပရိပူရေတဗ္ဗာ ဒါနပါရမီ၊ သီလနေက္ခမ္မပညာဝီရိယခန္တိသစ္စအဓိဋ္ဌာနမေတ္တာဥပေက္ခာပါရမီတိ ဒသ ပါရမိယော၊ ဒသ ဥပပါရမိယော၊ ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတိံသ ¶ ပါရမိယော၊ ဒါနာဒီနိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ၊ စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ၊ အတ္တပရိစ္စာဂေါ၊ နယနဓနရဇ္ဇပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂေါတိ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂါ၊ ပုဗ္ဗယောဂေါ၊ ပုဗ္ဗစရိယာ၊ ဓမ္မက္ခာနံ၊ လောကတ္ထစရိယာ၊ ဉာတတ္ထစရိယာ၊ ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယာတိ ဧဝမာဒယော သင်္ခေပတော ဝါ ပုညသမ္ဘာရဉာဏသမ္ဘာရာ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မာ၊ တေ မဟာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ကပ္ပာနံ သတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ယထာ ဟာနဘာဂိယာ၊ သံကိလေသဘာဂိယာ ¶ ၊ ဌိတိဘာဂိယာ၊ ဝါ န ဟောန္တိ၊ အထ ခေါ ဥတ္တရုတ္တရိ ဝိသေသဘာဂိယာဝ ဟောန္တိ၊ ဧဝံ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ အနဝသေသတော ဘတာ သမ္ဘတာ အဿ အတ္ထီတိ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ၊ နိရုတ္တိနယေန တကာရဿ ဂကာရံ ကတွာ။ အထ ဝါ ဘတဝါတိ တေယေဝ ယထာဝုတ္တေ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မေ ဝုတ္တနယေန ဘရိ သမ္ဘရိ ပရိပူရေသီတိ အတ္ထော။ ဧဝမ္ပိ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ။
‘‘ယသ္မာ သမ္ဗောဓိယာ သဗ္ဗေ၊ ဒါနပါရမိအာဒိကေ၊
သမ္ဘာရေ ဘတဝါ နာထော၊ တသ္မာပိ ဘဂဝါ မတော’’။
ကထံ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ခါ ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနကသမာပတ္တိဘာဂါ၊ တေ အနဝသေသတော လောကဟိတတ္ထံ အတ္တနော ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထဉ္စ နိစ္စကပ္ပံ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ ဗဟုလမကာသီတိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ။ အထ ဝါ အဘိညေယျေသု ဓမ္မေသု ကုသလာဒီသု ခန္ဓာဒီသု စ ယေ တေ ပရိညေယျာဒိဝသေန သင်္ခေပတော ဝါ စတုဗ္ဗိဓာ အဘိသမယဘာဂါ၊ ဝိတ္ထာရတော ပန ‘‘စက္ခု ပရိညေယျံ ¶ …ပေ… ဇရာမရဏံ ပရိညေယျ’’န္တိအာဒိနာ (ပဋိ။ မ။ ၁။၂၁) အနေကေ ပရိညေယျဘာဂါ၊ ‘‘စက္ခုဿ သမုဒယော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ဇရာမရဏဿ သမုဒယော ပဟာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ ပဟာတဗ္ဗဘာဂါ၊ ‘‘စက္ခုဿ နိရောဓော သစ္ဆိကာတဗ္ဗော…ပေ… ဇရာမရဏဿ နိရောဓော သစ္ဆိကာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဂါ၊ ‘‘စက္ခုနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါ ဘာဝေတဗ္ဗာ…ပေ… စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ စ အနေကဘေဒါ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဂါ စ ဓမ္မာ၊ တေ သဗ္ဗေ ဝနိ ဘဇိ ယထာရဟံ ဂေါစရဘာဝနာသေဝနာနံ ဝသေန သေဝိ။ ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ။ အထ ဝါ ယေ ဣမေ သီလာဒယော ဓမ္မက္ခန္ဓာ သာဝကေဟိ သာဓာရဏာ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ ဂုဏဘာဂါ၊ ကိန္တိ နု ခေါ တေ ဝေနေယျသန္တာနေသု ပတိဋ္ဌပေယျန္တိ မဟာကရုဏာယ ဝနိ အဘိပတ္ထယိ။ သာ ¶ စဿ အဘိပတ္ထနာ ယထာဓိပ္ပေတဖလာဝဟာ အဟောသိ။ ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ။
‘‘ယသ္မာ ဉေယျသမာပတ္တိ-ဂုဏဘာဂေ တထာဂတော၊
ဘဇိ ပတ္ထယိ သတ္တာနံ၊ ဟိတာယ ဘဂဝါ တတော’’။
ကထံ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ? သမာသတော တာဝ ကတပုညေဟိ ပယောဂသမ္ပန္နေဟိ ယထာဝိဘဝံ ဘဇီယန္တီတိ ဘဂါ၊ လောကိယလောကုတ္တရာ သမ္ပတ္တိယော။ တတ္ထ လောကိယေ တာဝ တထာဂတော သမ္ဗောဓိတော ပုဗ္ဗေ ဗောဓိသတ္တဘူတော ပရမုက္ကံသဂတေ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ၊ ယတ္ထ ပတိဋ္ဌာယ နိရဝသေသတော ဗုဒ္ဓကရဓမ္မေ သမန္နာနေန္တော ဗုဒ္ဓဓမ္မေ ပရိပါစေသိ။ ဗုဒ္ဓဘူတော ပန တေ နိရဝဇ္ဇသုခူပသံဟိတေ အနညသာဓာရဏေ လောကုတ္တရေပိ ¶ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ။ ဝိတ္ထာရတော ပန ပဒေသရဇ္ဇဣဿရိယစက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိဒေဝရဇ္ဇသမ္ပတ္တိအာဒိဝသေန ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တိဉာဏဒဿနမဂ္ဂဘာဝနာဖလ- သစ္ဆိကိရိယာဒိဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဝသေန စ အနေကဝိဟိတေ အနညသာဓာရဏေ ဘဂေ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ။ ဧဝံ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ။
‘‘ယာ တာ သမ္ပတ္တိယော လောကေ၊ ယာ စ လောကုတ္တရာ ပုထူ၊
သဗ္ဗာ တာ ဘဇိ သမ္ဗုဒ္ဓါ၊ တသ္မာပိ ဘဂဝါ မတော’’။
ကထံ ¶ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ? ဘတ္တာ ဒဠှဘတ္တိကာ အဿ ဗဟူ အတ္ထီတိ ဘဂဝါ။ တထာဂတော ဟိ မဟာကရုဏာသဗ္ဗညုတညာဏာဒိအပရိမိတနိရုပမပ္ပဘာဝဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိဘာဝတော သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော၊ သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟာရပုဗ္ဗင်္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယ နိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အစ္စန္တူပကာရိတာယ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာဒိ- အနညသာဓာရဏဂုဏဝိသေသပဋိမဏ္ဍိတရူပကာယတာယ၊ ယထာဘုစ္စဂုဏာဓိဂတေန ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန လောကတ္တယဗျာပိနာ သုဝိပုလေန သုဝိသုဒ္ဓေန စ ထုတိဃောသေန သမန္နာဂတတ္တာ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တာသု အပ္ပိစ္ဆတာသန္တုဋ္ဌိတာဒီသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝတော ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇာဒိနိရတိသယဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိဘာဝတော စ ရူပပ္ပမာဏော ရူပပ္ပသန္နော၊ ဃောသပ္ပမာဏော ဃောသပ္ပသန္နော၊ လူခပ္ပမာဏော လူခပ္ပသန္နော၊ ဓမ္မပ္ပမာဏော ဓမ္မပ္ပသန္နောတိ ¶ ဧဝံ စတုပ္ပမာဏိကေ လောကသန္နိဝါသေ သဗ္ဗထာပိ ပသာဒါဝဟဘာဝေန သမန္တပါသာဒိကတ္တာ အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ သဒေဝမနုဿာနံ အာဒရဗဟုမာနဂါရဝါယတနတာယ ပရမပေမသမ္ဘတ္တိဋ္ဌာနံ။ ယေ စ တဿ ဩဝါဒေ ပတိဋ္ဌိတာ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတာ ဟောန္တိ၊ ကေနစိ အသံဟာရိယာ တေသံ သမ္ဘတ္တိ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ။ တထာ ဟိ တေ အတ္တနော ဇီဝိတပရိစ္စာဂေပိ တတ္ထ ပသာဒံ န ပရိစ္စဇန္တိ၊ တဿ ဝါ အာဏံ ဒဠှဘတ္တိဘာဝတော။ တေနေဝါဟ –
‘‘ယော ဝေ ကတညူ ကတဝေဒိ ဓီရော၊
ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတီ’’တိ။ (ဇာ။ ၂။၁၇။၇၈)၊
‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဌိတဓမ္မော ဝေလံ နာတိဝတ္တတိ၊ ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယံ မယာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ၊ တံ မမ သာဝကာ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမန္တီ’’တိ (အ။ နိ။ ၈။၂၀၊ ဥဒါ။ ၄၅၊ စူဠဝ။ ၃၈၅) စ။
ဧဝံ ¶ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ နိရုတ္တိနယေန ဧကဿ တကာရဿ လောပံ ကတွာ ဣတရဿ ဂကာရံ ကတွာ။
‘‘ဂုဏာတိသယယုတ္တဿ၊ ယသ္မာ လောကဟိတေသိနော၊
သမ္ဘတ္တာ ဗဟဝေါ သတ္ထု၊ ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ။
ကထံ ¶ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ? ယသ္မာ တထာဂတော ဗောဓိသတ္တဘူတောပိ ပုရိမာသု ဇာတီသု ပါရမိယော ပူရေန္တော ဘဂသင်္ခါတံ သိရိံ ဣဿရိယံ ယသဉ္စ ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ ခေဠပိဏ္ဍံ ဝိယ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍယိ။ တထာ ဟိဿ သောမနဿကုမာရကာလေ၊ ဟတ္ထိပါလကုမာရကာလေ၊ အယောဃရပဏ္ဍိတကာလေ၊ မူဂပက္ခပဏ္ဍိတကာလေ၊ စူဠသုတသောမကာလေတိ ဧဝမာဒီသု နေက္ခမ္မပါရမိပူရဏဝသေန ဒေဝရဇ္ဇသဒိသာယ ရဇ္ဇသိရိယာ ပရိစ္စတ္တတ္တဘာဝါနံ ပရိမာဏံ နတ္ထိ။ စရိမတ္တဘာဝေပိ ဟတ္ထဂတံ စက္ကဝတ္တိသိရိံ ဒေဝလောကာဓိပစ္စသဒိသံ စတုဒ္ဒီပိဿရိယံ စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိသန္နိဿယံ သတ္တရတနသမုဇ္ဇလံ ယသဉ္စ တိဏာယပိ အမညမာနော နိရပေက္ခော ပဟာယ အဘိနိက္ခမိတွာ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ။ တသ္မာ ဣမေ သိရိအာဒိကေ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ။ အထ ဝါ ဘာနိ နာမ နက္ခတ္တာနိ၊ တေဟိ သမံ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဘဂါ ¶ ၊ သိနေရုယုဂန္ဓရဥတ္တရကုရုဟိမဝန္တာဒိဘာဇနလောကဝိသေသသန္နိဿယာ သောဘာ ကပ္ပဋ္ဌိတိယဘာဝတော။ တေပိ ဘဂဝါ ဝမိ တံနိဝါသိသတ္တာဝါသသမတိက္ကမနတောတပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ပဇဟီတိ။ ဧဝမ္ပိ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ။
‘‘စက္ကဝတ္တိသိရိံ ယသ္မာ၊ ယသံ ဣဿရိယံ သုခံ၊
ပဟာသိ လောကစိတ္တဉ္စ၊ သုဂတော ဘဂဝါ တတော’’။
ကထံ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ? ဘာဂါ နာမ ကောဋ္ဌာသာ။ တေ ခန္ဓာယတနဓာတာဒိဝသေန၊ တတ္ထာပိ ရူပဝေဒနာဒိဝသေန၊ အတီတာဒိဝသေန စ အနေကဝိဓာ။ တေ စ ဘဂဝါ သဗ္ဗံ ပပဉ္စံ၊ သဗ္ဗံ ယောဂံ၊ သဗ္ဗံ ဂန္ထံ၊ သဗ္ဗံ သံယောဇနံ၊ သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ အမတဓာတုံ သမဓိဂစ္ဆန္တော ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍယိ၊ န ပစ္စာဂမိ။ တထာ ဟေသ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ပထဝိံ၊ အာပံ၊ တေဇံ၊ ဝါယံ၊ စက္ခုံ၊ သောတံ၊ ဃာနံ၊ ဇီဝှံ၊ ကာယံ၊ မနံ၊ ရူပေ၊ သဒ္ဒေ၊ ဂန္ဓေ၊ ရသေ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ၊ ဓမ္မေ၊ စက္ခုဝိညာဏံ…ပေ… မနောဝိညာဏံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿံ ¶ …ပေ… မနောသမ္ဖဿံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇံ သညံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ သညံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇံ စေတနံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ စေတနံ၊ ရူပတဏှံ ¶ …ပေ… ဓမ္မတဏှံ၊ ရူပဝိတက္ကံ…ပေ… ဓမ္မဝိတက္ကံ၊ ရူပဝိစာရံ…ပေ… ဓမ္မဝိစာရန္တိအာဒိနာ အနုပဒဓမ္မဝိဘာဂဝသေနပိ သဗ္ဗေဝ ဓမ္မကောဋ္ဌာသေ အနဝသေသတော ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ အနပေက္ခပရိစ္စာဂေန ဆဍ္ဍယိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ယံ တံ၊ အာနန္ဒ၊ စတ္တံ ဝန္တံ မုတ္တံ ပဟီနံ ပဋိနိဿဋ္ဌံ၊ တံ တထာဂတော ပုန ပစ္စာဂမိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ။ (ဒီ။ နိ။ ၂။၁၈၃) –
ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ။ အထ ဝါ ဘာဂေ ဝမီတိ သဗ္ဗေပိ ကုသလာကုသလေ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇေ ဟီနပ္ပဏီတေ ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂေ ဓမ္မေ အရိယမဂ္ဂဉာဏမုခေန ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ အနပေက္ခော ပရိစ္စဇိ ပဇဟိ၊ ပရေသဉ္စ တထတ္တာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –
‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဟာတဗ္ဗာ ပဂေဝ အဓမ္မာ၊ ကုလ္လူပမံ၊ ဝေါ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ၊ နိတ္ထရဏတ္ထာယ နော ဂဟဏတ္ထာယာ’’တိအာဒိ။ (မ။ နိ။ ၁။၂၄၀) –
ဧဝမ္ပိ ¶ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ။
‘‘ခန္ဓာယတနဓာတာဒိ-ဓမ္မဘေဒါ မဟေသိနာ၊
ကဏှသုက္ကာ ယတော ဝန္တာ၊ တတောပိ ဘဂဝါ မတော’’။
တေန ဝုတ္တံ –
‘‘ဘာဂဝါ ဘတဝါ ဘာဂေ၊ ဘဂေ စ ဝနိ ဘတ္တဝါ၊
ဘဂေ ဝမိ တထာ ဘာဂေ၊ ဝမီတိ ဘဂဝါ ဇိနော’’တိ။
တေန ဘဂဝတာ။ အရဟတာတိ ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ၊ အနဝသေသာနံ ဝါ ကိလေသာရီနံ ဟတတ္တာ၊ သံသာရစက္ကဿ ဝါ အရာနံ ဟတတ္တာ၊ ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာ၊ ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝါတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ အရဟတာ။ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ။ ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဧတ္ထ ¶ စ ဘဂဝတာတိ ဣမိနာဿ ဘာဂျဝန္တတာဒီပနေန ကပ္ပာနံ အနေကေသု အသင်္ချေယျေသု ဥပစိတပုညသမ္ဘာရဘာဝတော သတပုညလက္ခဏဓရဿ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတိအနုဗျဉ္ဇန- ဗျာမပ္ပဘာကေတုမာလာဒိပဋိမဏ္ဍိတာ ¶ အနညသာဓာရဏာ ရူပကာယသမ္ပတ္တိဒီပိတာ ဟောတိ။ အရဟတာတိ ဣမိနာဿ အနဝသေသကိလေသပ္ပဟာနဒီပနေန အာသဝက္ခယပဒဋ္ဌာနသဗ္ဗညုတညာဏာဓိဂမပရိဒီပနတော ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇဆအသာဓာရဏဉာဏအဋ္ဌာရသာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မာဒိ- အစိန္တေယျာပရိမေယျဓမ္မကာယသမ္ပတ္တိ ဒီပိတာ ဟောတိ။ တဒုဘယေနပိ လောကိယသရိက္ခကာနံ ဗဟုမတဘာဝေါ၊ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတေဟိ အဘိဂမနီယတာ၊ တထာ အဘိဂတာနဉ္စ တေသံ ကာယိကစေတသိကဒုက္ခာပနယနေ ပဋိဗလဘာဝေါ၊ အာမိသဒါနဓမ္မဒါနေဟိ ဥပကာရိတာ၊ လောကိယလောကုတ္တရေဟိ ဂုဏေဟိ သံယောဇနသမတ္ထတာ စ ပကာသိတာ ဟောတိ။
တထာ ဘဂဝတာတိ ဣမိနာ စရဏဓမ္မေသု မုဒ္ဓဘူတဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိဝိဟာရဝိသေသသမာယောဂပရိဒီပနေန စရဏသမ္ပဒါ ဒီပိတာ ဟောတိ။ အရဟတာတိ ဣမိနာ သဗ္ဗဝိဇ္ဇာသု သိခါပ္ပတ္တအာသဝက္ခယဉာဏာဓိဂမပရိဒီပနေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ ဒီပိတာ ဟောတိ။ ပုရိမေန ဝါ အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မာနံ အဝိပရီတဝိဘတ္တဘာဝဒီပနေန ပစ္ဆိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသမာယောဂေါ၊ ပစ္ဆိမေန သဝါသနနိရဝသေသကိလေသပ္ပဟာနဒီပနေန ¶ ပုရိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသမာယောဂေါ ဝိဘာဝိတော ဟောတိ။
တထာ ပုရိမေန တထာဂတဿ ပဋိညာသစ္စဝစီသစ္စဉာဏသစ္စပရိဒီပနေန၊ ကာမဂုဏလောကိယာဓိပစ္စယသလာဘသက္ကာရာဒိပရိစ္စာဂပရိဒီပနေန၊ အနဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရပရိစ္စာဂပရိဒီပနေန၊ စ သစ္စာဓိဋ္ဌာနစာဂါဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိ ပကာသိတာ ဟောတိ၊ ဒုတိယေန သဗ္ဗသင်္ခါရူပသမသမဓိဂမပရိဒီပနေန၊ သမ္မာသမ္ဗောဓိပရိဒီပနေန စ၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပညာဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိ ပကာသိတာ ဟောတိ။ တထာ ဟိ ဘဂဝတော ဗောဓိသတ္တဘူတဿ လောကုတ္တရဂုဏေ ကတာဘိနီဟာရဿ မဟာကရုဏာယောဂေန ယထာပဋိညံ သဗ္ဗပါရမိတာနုဋ္ဌာနေန သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ၊ ပါရမိတာပဋိပက္ခပရိစ္စာဂေန စာဂါဓိဋ္ဌာနံ၊ ပါရမိတာဂုဏေဟိ စိတ္တဝူပသမေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ၊ ပါရမိတာဟိ ဧဝ ပရဟိတူပါယကောသလ္လတော ပညာဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိဂတံ။
တထာ ‘ယာစကဇနံ အဝိသံဝါဒေတွာ ¶ ဒဿာမီ’တိ ပဋိဇာနနေန ပဋိညံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဒါနေန စ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ၊ ဒေယျပရိစ္စာဂတော စာဂါဓိဋ္ဌာနံ၊ ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကဒါနဒေယျပရိက္ခယေသု လောဘဒေါသမောဟဘယဝူပသမေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ၊ ယထာရဟံ ယထာကာလံ ယထာဝိဓိ စ ဒါနေန ပညုတ္တရတာယ စ ပညာဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိဂတံ။ ဣမိနာ နယေန သေသပါရမီသုပိ စတုရာဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သဗ္ဗာ ဟိ ပါရမိယော သစ္စပ္ပဘာဝိတာ စာဂါဘိဗျဉ္ဇိတာ ဥပသမာနုဗြူဟိတာ ပညာပရိသုဒ္ဓါတိ ဧဝံ စတုရာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ တထာဂတဿ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သီလဝိသုဒ္ဓိ၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ¶ အာဇီဝဝိသုဒ္ဓိ၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ၊ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ။ တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေနဿ သံဝါသေန သီလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သံဝေါဟာရေန သောစေယျံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အာပဒါသု ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သာကစ္ဆာယ ပညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အဒုဋ္ဌော အဓိဝါသေတိ၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အလုဒ္ဓါ ပဋိသေဝတိ၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အဘီတော ပရိဝဇ္ဇေတိ၊ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အမူဠှော ဝိနောဒေတိ။ တထာ ¶ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန စဿ နေက္ခမ္မသုခပ္ပတ္တိ၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ပဝိဝေကသုခပ္ပတ္တိ၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဥပသမသုခပ္ပတ္တိ၊ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သမ္ဗောဓိသုခပ္ပတ္တိ ဒီပိတာ ဟောတိ။ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဝါ ဝိဝေကဇပီတိသုခပ္ပတ္တိ၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သမာဓိဇပီတိသုခပ္ပတ္တိ၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အပီတိဇကာယသုခပ္ပတ္တိ၊ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သတိပါရိသုဒ္ဓိဇဥပေက္ခာသုခပ္ပတ္တိ။ တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ပရိဝါရသမ္ပတ္တိလက္ခဏပစ္စယသုခသမာယောဂေါ ပရိဒီပိတော ဟောတိ အဝိသံဝါဒနတော၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သန္တုဋ္ဌိလက္ခဏသဘာဝသုခသမာယောဂေါ အလောဘဘာဝတော၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ¶ ကတပုညတာလက္ခဏဟေတုသုခသမာယောဂေါ ကိလေသေဟိ အနဘိဘူတဘာဝတော၊ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဝိမုတ္တိသမ္ပတ္တိလက္ခဏဒုက္ခူပသမသုခသမာယောဂေါ ပရိဒီပိတော ဟောတိ၊ ဉာဏသမ္ပတ္တိယာ နိဗ္ဗာနာဓိဂမနတော။
တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ သီလက္ခန္ဓဿ အနုဗောဓပ္ပဋိဝေဓသိဒ္ဓိ၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ သမာဓိက္ခန္ဓဿ၊ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ ပညာက္ခန္ဓဿ၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အရိယဿ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓဿ အနုဗောဓပ္ပဋိဝေဓသိဒ္ဓိ ဒီပိတာ ဟောတိ။ သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စ တပသိဒ္ဓိ၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန သဗ္ဗနိဿဂ္ဂသိဒ္ဓိ၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန ဣန္ဒြိယသံဝရသိဒ္ဓိ၊ ပညာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန ဗုဒ္ဓိသိဒ္ဓိ၊ တေန စ နိဗ္ဗာနသိဒ္ဓိ။ တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယသစ္စာဘိသမယပ္ပဋိလာဘော၊ စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယဝံသပ္ပဋိလာဘော၊ ၀။ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယဝိဟာရပ္ပဋိလာဘော၊ ပညာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏေန စတုအရိယဝေါဟာရပ္ပဋိလာဘော ဒီပိတော ဟောတိ။
အပရော နယော – ဘဂဝတာတိ ဧတေန သတ္တာနံ လောကိယလောကုတ္တရသမ္ပတ္တိအဘိကင်္ခါဒီပနေန တထာဂတဿ မဟာကရုဏာ ပကာသိတာ ဟောတိ။ အရဟတာတိ ဧတေန ပဟာနသမ္ပတ္တိဒီပနေန ပဟာနပညာ ပကာသိတာ ¶ ဟောတိ။ တတ္ထ ပညာယဿ ဓမ္မရဇ္ဇပတ္တိ၊ ကရုဏာယ ဓမ္မသံဝိဘာဂေါ၊ ပညာယ သံသာရဒုက္ခနိဗ္ဗိဒါ၊ ကရုဏာယ သံသာရဒုက္ခသဟနံ၊ ပညာယ ပရဒုက္ခပရိဇာနနံ၊ ကရုဏာယ ပရဒုက္ခပ္ပဋိကာရာရမ္ဘော။ ပညာယ ပရိနိဗ္ဗာနာဘိမုခဘာဝေါ ¶ ၊ ကရုဏာယ တဒဓိဂမော၊ ပညာယ သယံ တရဏံ၊ ကရုဏာယ ပရေသံ တာရဏံ၊ ပညာယ ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ၊ ကရုဏာယ ဗုဒ္ဓကိစ္စသိဒ္ဓိ။ ကရုဏာယ ဝါ ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ သံသာရာဘိမုခဘာဝေါ၊ ပညာယ တတ္ထ အနဘိရတိ။ တထာ ကရုဏာယ ပရေသံ အဝိဟိံသနံ၊ ပညာယ သယံ ပရေဟိ အဘာယနံ၊ ကရုဏာယ ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတိ၊ ပညာယ အတ္တာနံ ရက္ခန္တော ပရံ ရက္ခတိ။ တထာ ကရုဏာယ အပရန္တပေါ၊ ပညာယ အနတ္တန္တပေါ။ တေန အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝေါ သိဒ္ဓါ ဟောတိ ¶ ။
တထာ ကရုဏာယ လောကနာထတာ၊ ပညာယ အတ္တနာထတာ၊ ကရုဏာယ စဿ နိန္နတာဘာဝေါ၊ ပညာယ ဥန္နတာဘာဝေါ။ တထာ ကရုဏာယ သဗ္ဗသတ္တေသု ဇနိတာနုဂ္ဂဟော၊ ပညာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗတ္ထ ဝိရတ္တစိတ္တော၊ ပညာယ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တော၊ ကရုဏာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗသတ္တာနုဂ္ဂဟာယ ပဝတ္တော။ ယထာ ဟိ ကရုဏာ တထာဂတဿ သိနေဟသောကဝိရဟိတာ၊ ဧဝံ ပညာ အဟံကာရမမံကာရဝိနိမုတ္တာတိ အညမညံ ဝိသောဓိတာ ပရမဝိသုဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ တတ္ထ ပညာခေတ္တံ ဗလာနိ၊ ကရုဏာခေတ္တံ ဝေသာရဇ္ဇာနိ။ တေသု ဗလသမာယောဂေန ပရေဟိ န အဘိဘုယျတိ၊ ဝေသာရဇ္ဇသမာယောဂေန ပရေ အဘိဘဝတိ။ ဗလေဟိ သတ္ထုသမ္ပဒါသိဒ္ဓိ၊ ဝေသာရဇ္ဇေဟိ သာသနသမ္ပဒါသိဒ္ဓိ။ တထာ ဗလေဟိ ဗုဒ္ဓရတနသိဒ္ဓိ၊ ဝေသာရဇ္ဇေဟိ ဓမ္မရတနသိဒ္ဓီတိ အယမေတ္ထ ‘‘ဘဂဝတာ အရဟတာ’’တိ ပဒဒွယဿ အတ္ထယောဇနာယ မုခမတ္တဒဿနံ။
ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ? အနုဿဝပဋိက္ခေပေန နိယမဒဿနတ္ထံ။ ယထာ ဟိ ကေနစိ ပရတော သုတွာ ဝုတ္တံ ယဒိပိ စ ဇာနန္တေန ဝုတ္တံ၊ န တေနေဝ ဝုတ္တံ ပရေနပိ ဝုတ္တတ္တာ။ န စ တံ တေန ဝုတ္တမေဝ၊ အပိစ ခေါ သုတမ္ပိ၊ န ဧဝမိဓ။ ဘဂဝတာ ဟိ ပရတော အသုတွာ သယမ္ဘုဉာဏေန အတ္တနာ အဓိဂတမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’ တဉ္စ ခေါ ဘဂဝတာဝ ဝုတ္တံ၊ န အညေန၊ ဝုတ္တမေဝ စ၊ န သုတန္တိ။ အဓိကဝစနဉှိ အညမတ္ထံ ဗောဓေတီတိ န ပုနရုတ္တိဒေါသော။ ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ။
တထာ ¶ ပုဗ္ဗရစနာဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ဘဂဝါ ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတာယ ဌာနုပ္ပတ္တိကပ္ပဋိဘာနေန သမ္ပတ္တပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ၊ န တဿ ကာရဏာ ဒါနာဒီနံ ဝိယ ပုဗ္ဗရစနာကိစ္စံ အတ္ထိ။ တေနေတံ ဒဿေတိ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ၊ တဉ္စ ခေါ န ¶ ပုဗ္ဗရစနာဝသေန တက္ကပရိယာဟတံ ဝီမံသာနုစရိတံ၊ အပိစ ခေါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဌာနသော ဝုတ္တမေဝါ’’တိ။
အပ္ပဋိဝတ္တိယဝစနဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ယဉှိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ၊ ဝုတ္တမေဝ ¶ တံ၊ န ကေနစိ ပဋိက္ခိပိတုံ သက္ကာ အက္ခရသမ္ပတ္တိယာ အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ စ။ ဝုတ္တံ ဟေတံ –
‘‘ဧတံ ဘဂဝတာ ဗာရာဏသိယံ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ အနုတ္တရံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ ကေနစိ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ’’တိအာဒိ (သံ။ နိ။ ၅။၁၀၈၁၊ မဟာဝ။ ၁၇)။
အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ –
‘‘ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာဂစ္ဆေယျ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ‘န ယိဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ၊ ယံ သမဏေန ဂေါတမေန ပညတ္တံ၊ အဟမိဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဌပေတွာ အညံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ပညာပေဿာမီ’တိ၊ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ။ –
တသ္မာ အပ္ပဋိဝတ္တိယဝစနဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။
အထ ဝါ သောတူနံ အတ္ထနိပ္ဖာဒကဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ယဉှိ ပရေသံ အာသယာဒိံ အဇာနန္တေန အသဗ္ဗညုနာ အဒေသေ အကာလေ ဝါ ဝုတ္တံ၊ တံ သစ္စမ္ပိ သမာနံ သောတူနံ အတ္ထနိပ္ဖာဒနေ အသမတ္ထတာယ အဝုတ္တံ နာမ သိယာ၊ ပဂေဝ အသစ္စံ။ ဘဂဝတာ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝတော သမ္မဒေဝ ပရေသံ အာသယာဒိံ ဒေသကာလံ အတ္ထသိဒ္ဓိဉ္စ ဇာနန္တေန ဝုတ္တံ ဧကန္တေန သောတူနံ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထနိပ္ဖာဒနတော ဝုတ္တမေဝ၊ နတ္ထိ တဿ အဝုတ္တတာပရိယာယော။ တသ္မာ သောတူနံ အတ္ထနိပ္ဖာဒကဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ အပိစ ယထာ န တံ သုတံ နာမ၊ ယံ န ဝိညာတတ္ထံ ယဉ္စ န တထတ္တာယ ပဋိပန္နံ၊ ဧဝံ န တံ ဝုတ္တံ နာမ၊ ယံ န သမ္မာ ပဋိဂ္ဂဟိတံ။ ဘဂဝတော ပန ဝစနံ စတဿောပိ ပရိသာ သမ္မဒေဝ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ¶ တထတ္တာယ ပဋိပဇ္ဇန္တိ။ တသ္မာ သမ္မဒေဝ ပဋိဂ္ဂဟိတဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။
အထ ဝါ အရိယေဟိ အဝိရုဒ္ဓဝစနဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ယထာ ဟိ ဘဂဝါ ¶ ကုသလာကုသလသာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇဘေဒေ ဓမ္မေ ပဝတ္တိနိဝတ္တိယော သမ္မုတိပရမတ္ထေ စ အဝိသံဝါဒေန္တော ဝဒတိ၊ ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိပ္ပဘုတယော အရိယာပိ ဘဂဝတိ ဓရမာနေ ပရိနိဗ္ဗုတေ စ တဿေဝ ဒေသနံ အနုဂန္တွာ ဝဒန္တိ၊ န တတ္ထ နာနာဝါဒတာ။ တသ္မာ ဝုတ္တမရဟတာ တတော ပရဘာဂေ ¶ အရဟတာ အရိယသင်္ဃေနာပီတိ ဧဝံ အရိယေဟိ အဝိရုဒ္ဓဝစနဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ။
အထ ဝါ ပုရိမေဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ ဝုတ္တနယဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ သတိပိ ဟိ ဇာတိဂေါတ္တာယုပ္ပမာဏာဒိဝိသေသေ ဒသဗလာဒိဂုဏေဟိ ဝိယ ဓမ္မဒေသနာယ ဗုဒ္ဓါနံ ဝိသေသော နတ္ထိ၊ အညမညံ အတ္တနာ စ တေ ပုဗ္ဗေနာပရံ အဝိရုဒ္ဓမေဝ ဝဒန္တိ။ တသ္မာ ဝုတ္တဉှေတံ ယထာ ဗုဒ္ဓေဟိ အတ္တနာ စ ပုဗ္ဗေ၊ ဣဒါနိပိ အမှာကံ ဘဂဝတာ တထေဝ ဝုတ္တံ အရဟတာတိ ဧဝံ ပုရိမဗုဒ္ဓေဟိ အတ္တနာ စ သုတ္တန္တရေသု ဝုတ္တနယဘာဝဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တေန ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာယ သဗ္ဗတ္ထ အဝိရောဓော ဒီပိတော ဟောတိ။
အထ ဝါ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ယဒေတံ ဒုတိယံ ပဒံ၊ တံ အရဟန္တဝုတ္တဘာဝဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ အရဟတာပိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကဓမ္မံ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိကံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနံ ဝစနန္တိ။ အထ ဝါ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ယဒေတံ ဒုတိယံ ပဒံ၊ တံ န ဝစနတ္ထံ၊ အထ ခေါ ဝပနတ္ထံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တေနေတံ ဒဿေတိ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ၊ တဉ္စ ခေါ န ဝုတ္တမတ္တံ၊ န ကထိတမတ္တံ၊ အထ ခေါ ဝေနေယျာနံ ကုသလမူလံ ဝပိတ’’န္တိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ယဒေတံ ဝုတ္တန္တိ ဒုတိယံ ပဒံ၊ တံ ဝတ္တနတ္ထံ။ အယံ ဟိဿ အတ္ထော – ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ အရဟတာ၊ တဉ္စ ခေါ န ဝုတ္တမတ္တံ၊ အပိစ တဒတ္ထဇာတံ ဝုတ္တံ စရိတန္တိ။ တေန ‘‘ယထာ ဝါဒီ ဘဂဝါ တထာ ကာရီ’’တိ ဒဿေတိ။ အထ ဝါ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ၊ ဝုတ္တဝစနံ အရဟတာ ဝတ္တုံ ယုတ္တေနာတိ အတ္ထော။
အထ ¶ ဝါ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ သင်္ခေပကထာဥဒ္ဒိသနံ သန္ဓာယာဟ၊ ပုန ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝိတ္ထာရကထာနိဒဿနံ။ ဘဂဝါ ဟိ သင်္ခေပတော ဝိတ္ထာရတော စ ဓမ္မံ ဒေသေတိ။ အထ ဝါ ဘဂဝတော ဒုရုတ္တဝစနာဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗဒါ ဉာဏာနုဂတဝစီကမ္မတာယ ဟိ ဘဂဝတော သဝါသနပဟီနသဗ္ဗဒေါသဿ အက္ခလိတဗျပ္ပထဿ ကဒါစိပိ ဒုရုတ္တံ နာမ နတ္ထိ။ ယထာ ကေစိ လောကေ သတိသမ္မောသေန ဝါ ဒဝါ ဝါ ရဝါ ဝါ ကိဉ္စိ ဝတွာ အထ ပဋိလဒ္ဓသညာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ¶ အဝုတ္တံ ဝါ ကရောန္တိ ပဋိသင်္ခရောန္တိ ဝါ၊ န ဧဝံ ဘဂဝါ။ ဘဂဝါ ပန နိစ္စကာလံ သမာဟိတော။ အသမ္မောသဓမ္မော အသမ္မောဟဓမ္မော စ သဗ္ဗညုတညာဏသမုပဗျူဠှာယ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါယ ဥပနီတမတ္ထံ အပရိမိတကာလံ သမ္ဘတပုညသမ္ဘာရသမုဒါဂတေဟိ အနညသာဓာရဏေဟိ ဝိသဒဝိသုဒ္ဓေဟိ ကရဏဝိသေသေဟိ သောတာယတနရသာယနဘူတံ ¶ သုဏန္တာနံ အမတဝဿံ ဝဿန္တော ဝိယ သောတဗ္ဗသာရံ သဝနာနုတ္တရိယံ စတုသစ္စံ ပကာသေန္တော ကရဝီကရုတမဉ္ဇုနာ သရေန သဘာဝနိရုတ္တိယာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝစနံ ဝဒတိ၊ နတ္ထိ တတ္ထ ဝါလဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အဝက္ခလိတံ၊ ကုတော ပန ဒုရုတ္တာဝကာသော။ တသ္မာ ‘‘ယံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ၊ တံ ဝုတ္တမေဝ၊ န အဝုတ္တံ ဒုရုတ္တံ ဝါ ကဒါစိ ဟောတီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ – ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝတွာ ပုန – ‘‘ဝုတ္တမရဟတာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ န ဧတ္ထ ပုနရုတ္တိဒေါသောတိ။ ဧဝမေတ္ထ ပုနရုတ္တသဒ္ဒဿ သာတ္ထကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
ဣတိ မေ သုတန္တိ ဧတ္ထ ဣတီတိ အယံ ဣတိသဒ္ဒေါ ဟေတုပရိသမာပနာဒိပဒတ္ထဝိပရိယာယပကာရနိဒဿနာဝဓာရဏာဒိအနေကတ္ထပ္ပဘေဒေါ။ တထာ ဟေသ – ‘‘ရုပ္ပတီတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တသ္မာ ရူပန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၃။၇၉) ဟေတုအတ္ထေ ဒိဿတိ။ ‘‘တသ္မာတိဟ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝထ၊ မာ အာမိသဒါယာဒါ။ အတ္ထိ မေ တုမှေသု အနုကမ္ပာ – ကိန္တိ မေ သာဝကာ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝေယျုံ၊ နော အာမိသဒါယာဒါ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၃၀) ပရိသမာပနေ။ ‘‘ဣတိ ဝါ ဣတိ ဧဝရူပါ ဝိသူကဒဿနာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၀) အာဒိအတ္ထေ။ ‘‘မာဂဏ္ဍိယောတိ ဝါ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော နာမံ နာမကမ္မံ နာမဓေယျံ နိရုတ္တိ ဗျဉ္ဇနံ အဘိလာပေါ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ။ ၇၅) ပဒတ္ထဝိပရိယာယေ။ ‘‘ဣတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သပ္ပဋိဘယော ဗာလော၊ အပ္ပဋိဘယော ပဏ္ဍိတော၊ သဥပဒ္ဒဝေါ ဗာလော၊ အနုပဒ္ဒဝေါ ပဏ္ဍိတော၊ သဥပသဂ္ဂေါ ဗာလော ¶ ၊ အနုပသဂ္ဂေါ ပဏ္ဍိတော’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၃။၁) ပကာရေ။ ‘‘သဗ္ဗမတ္ထီတိ ခေါ၊ ကစ္စာန၊ အယမေကော အန္တော၊ သဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ခေါ၊ ကစ္စာန၊ အယံ ဒုတိယော အန္တော’’တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၂။၁၅) နိဒဿနေ ¶ ။ ‘‘အတ္ထိ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ ပုဋ္ဌေန သတာ၊ အာနန္ဒ၊ အတ္ထီတိဿ ဝစနီယံ။ ကိံပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ စေ ဝဒေယျ၊ ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣစ္စဿ ဝစနီယ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၂။၉၆) အဝဓာရဏေ၊ သန္နိဋ္ဌာနေတိ အတ္ထော။ သွာယမိဓ ပကာရနိဒဿနာဝဓာရဏေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
တတ္ထ ပကာရတ္ထေန ဣတိသဒ္ဒေန ဧတမတ္ထံ ဒီပေတိ – နာနာနယနိပုဏမနေကဇ္ဈာသယသမုဋ္ဌာနံ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နံ ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယံ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရံ သဗ္ဗသတ္တာနံ သကသကဘာသာနုရူပတော သောတပထမာဂစ္ဆန္တံ တဿ ဘဂဝတော ဝစနံ သဗ္ဗပ္ပကာရေန ကော သမတ္ထော ဝိညာတုံ၊ သဗ္ဗထာမေန ပန သောတုကာမတံ ဇနေတွာပိ ဣတိ မေ သုတံ၊ မယာပိ ဧကေန ပကာရေန သုတန္တိ။
ဧတ္ထ ¶ စ ဧကတ္တနာနတ္တအဗျာပါရဧဝံဓမ္မတာသင်္ခါတာ နန္ဒိယာဝတ္တတိပုက္ခလသီဟဝိက္ကီဠိတဒိသာလောစနအင်္ကုသသင်္ခါတာ စ ဝိသယာဒိဘေဒေန နာနာဝိဓာ နယာ နာနာနယာ။ နယာ ဝါ ပါဠိဂတိယော၊ တာ စ ပညတ္တိအနုပညတ္တိအာဒိဝသေန သံကိလေသဘာဂိယာဒိလောကိယာဒိတဒုဘယဝေါမိဿတာဒိဝသေန၊ ကုသလာဒိဝသေန၊ ခန္ဓာဒိဝသေန၊ သင်္ဂဟာဒိဝသေန၊ သမယဝိမုတ္တာဒိဝသေန၊ ဌပနာဒိဝသေန၊ ကုသလမူလာဒိဝသေန၊ တိကပဋ္ဌာနာဒိဝသေန စ နာနပ္ပကာရာတိ နာနာနယာ။ တေဟိ နိပုဏံ သဏှံ သုခုမန္တိ နာနာနယနိပုဏံ။
အာသယောဝ အဇ္ဈာသယော၊ သော စ သဿတာဒိဘေဒေန အပ္ပရဇက္ခတာဒိဘေဒေန စ အနေကဝိဓော။ အတ္တဇ္ဈာသယာဒိကော ဧဝ ဝါ အနေကော အဇ္ဈာသယော အနေကဇ္ဈာသယော။ သော သမုဋ္ဌာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတု ဧတဿာတိ အနေကဇ္ဈာသယသမုဋ္ဌာနံ။
ကုသလာဒိအတ္ထသမ္ပတ္တိယာ တဗ္ဗိဘာဝနဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ သင်္ကာသနပကာသနဝိဝရဏဝိဘဇနဥတ္တာနီကရဏပညတ္တိဝသေန ဆဟိ အတ္ထပဒေဟိ အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသဝသေန ဆဟိ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ စ သမန္နာဂတတ္တာ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နံ။
ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဘေဒေန ¶ တေသု စ ဧကေကဿ ဝိသယာဒိဘေဒေန ဝိဝိဓံ ဗဟုဝိဓံ ဝါ ပါဋိဟာရိယံ ¶ ဧတဿာတိ ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယံ။ တတ္ထ ပဋိပက္ခဟရဏတော ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပဋိဟာရိယန္တိ အတ္ထေ သတိ ဘဂဝတော ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ၊ ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ အဋ္ဌဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ။ တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝတ္တုံ။ ယသ္မာ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ၊ တသ္မာ တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ။ အထ ဝါ ဘဂဝတော သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ၊ တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ။ တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တိ။ ပဋီတိ ဝါ ပစ္ဆာတိ အတ္ထော။ တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ။ အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ။ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတူပက္ကိလေသေန ကတကိစ္စေန သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ၊ ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပက္ကိလေသေသု ပရသန္တာနေ ဥပက္ကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပဋိဟာရိယာနိ ဘဝန္တိ။ ပဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ၊ ပဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကေကံ ¶ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုစ္စတိ။ ပဋိဟာရိယံ ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော၊ တတ္ထ ဇာတံ၊ တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ၊ တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ။
ယသ္မာ ပန တန္တိအတ္ထဒေသနာတဗ္ဗောဟာရာဘိသမယသင်္ခါတာ ဟေတုဟေတုဖလတဒုဘယပညတ္တိပဋိဝေဓသင်္ခါတာ ဝါ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာ ဂမ္ဘီရာ၊ အနုပစိတသမ္ဘာရေဟိ သသာဒီဟိ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဒုက္ခောဂါဠှာ အလဗ္ဘနေယျပ္ပတိဋ္ဌာ စ။ တသ္မာ တေဟိ စတူဟိ ဂမ္ဘီရဘာဝေဟိ ယုတ္တန္တိ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓဂမ္ဘီရံ။
ဧကော ဧဝ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာဃောသော ဧကသ္မိံ ခဏေ ပဝတ္တမာနော နာနာဘာသာနံ သတ္တာနံ အတ္တနော အတ္တနော ဘာသာဝသေန အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဂဟဏူပဂေါ ဟုတွာ အတ္ထာဓိဂမာယ ဟောတိ။ အစိန္တေယျော ဟိ ¶ ဗုဒ္ဓါနံ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါတိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ¶ သကသကဘာသာနုရူပတော သောတပထမာဂစ္ဆတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
နိဒဿနတ္ထေန – ‘‘နာဟံ သယမ္ဘူ၊ န မယာ ဣဒံ သစ္ဆိကတ’’န္တိ အတ္တာနံ ပရိမောစေန္တော – ‘‘ဣတိ မေ သုတံ၊ မယာပိ ဧဝံ သုတ’’န္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ သကလံ သုတ္တံ နိဒဿေတိ။
အဝဓာရဏတ္ထေန – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဗဟုဿုတာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော၊ ဂတိမန္တာနံ၊ သတိမန္တာနံ၊ ဓိတိမန္တာနံ၊ ဥပဋ္ဌာကာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၂၁၉-၂၂၃) ဧဝံ ဘဂဝတာ၊ ‘‘အာယသ္မာ အာနန္ဒော အတ္ထကုသလော ဓမ္မကုသလော ဗျဉ္ဇနကုသလော နိရုတ္တိကုသလော ပုဗ္ဗာပရကုသလော’’တိ (အ။ နိ။ ၅။၁၆၉) ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိနာ စ ပသတ္ထဘာဝါနုရူပံ အတ္တနော ဓာရဏဗလံ ဒဿေန္တော သတ္တာနံ သောတုကမျတံ ဇနေတိ – ‘‘ဣတိ မေ သုတံ၊ တဉ္စ ခေါ အတ္ထတော ဝါ ဗျဉ္ဇနတော ဝါ အနူနမနဓိကံ၊ ဧဝမေဝ၊ န အညထာ၊ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ။ အညထာတိ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတာကာရတော အညထာ၊ န ပန ဘဂဝတာ ဒေသိတာကာရတော။ အစိန္တေယျာနုဘာဝါ ဟိ ဘဂဝတော ဒေသနာ၊ သာ န သဗ္ဗာကာရေန သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော။ သုတာကာရာဝိရုဇ္ဈနမေဝ ဟိ ဓာရဏဗလံ။ န ဟေတ္ထ အတ္ထန္တရတာပရိဟာရော ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ ဧကဝိသယတ္တာ။ ဣတရထာ ဟိ ထေရော ဘဂဝတော ဒေသနာယ သဗ္ဗထာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ သမတ္ထော အသမတ္ထောတိ ဝါ အာပဇ္ဇေယျာတိ။
မေ-သဒ္ဒေါ တီသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ။ တထာ ဟိဿ – ‘‘ဂါထာဘိဂီတံ မေ အဘောဇနေယျ’’န္တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၁။၁၉၄၊ သု။ နိ။ ၈၁) မယာတိ အတ္ထော။ ‘‘သာဓု မေ၊ ဘန္တေ၊ ဘဂဝါ ¶ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတူ’’တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၄။၈၈၊ ၅။၃၈၁၊ အ။ နိ။ ၄။၂၅၇) မယှန္တိ အတ္ထော။ ‘‘ဓမ္မဒါယာဒါ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘဝထာ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၂၉) မမာတိ အတ္ထော။ ဣဓ ပန ‘‘မယာ သုတ’’န္တိ စ ‘‘မမ သုတ’’န္တိ စ အတ္ထဒွယေ ယုဇ္ဇတိ။
ဧတ္ထ စ ယော ပရော န ဟောတိ၊ သော အတ္တာတိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတေ သကသန္တာနေ ဝတ္တနတော တိဝိဓောပိ မေ-သဒ္ဒေါ ယဒိပိ ဧကသ္မိံယေဝ အတ္ထေ ဒိဿတိ၊ ကရဏသမ္ပဒါနာဒိဝိသေသသင်္ခါတော ပနဿ ဝိဇ္ဇတေဝါယံ အတ္ထဘေဒေါတိ အာဟ – ‘‘မေ-သဒ္ဒေါ တီသု အတ္ထေသု ဒိဿတီ’’တိ။
သုတန္တိ ¶ ¶ အယံ သုတ-သဒ္ဒေါ သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စ ဂမနဝိဿုတကိလိန္နူပစိတာနုယောဂသောတဝိညေယျသောတဒွါရာနုသာရဝိညာတာဒိအနေကတ္ထပ္ပဘေဒေါ။ ကိဉ္စာပိ ဟိ ကိရိယာဝိသေသကော ဥပသဂ္ဂေါ၊ ဇောတကဘာဝတော ပန သတိပိ တသ္မိံ သုတ-သဒ္ဒေါ ဧဝ တံ တံ အတ္ထံ ဝဒတီတိ အနုပသဂ္ဂဿ သုတသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ သဥပသဂ္ဂေါပိ ဥဒါဟရီယတိ။
တတ္ထ ‘‘သေနာယ ပသုတော’’တိအာဒီသု ဂစ္ဆန္တောတိ အတ္ထော။ ‘‘သုတဓမ္မဿ ပဿတော’’တိအာဒီသု (ဥဒါ။ ၁၁) ဝိဿုတဓမ္မဿာတိ အတ္ထော။ ‘‘အဝဿုတာ အဝဿုတဿာ’’တိအာဒီသု (ပါစိ။ ၆၅၇) ကိလိန္နာ ကိလိန္နဿာတိ အတ္ထော။ ‘‘တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပက’’န္တိအာဒီသု (ခု။ ပါ။ ၇။၁၂) ဥပစိတန္တိ အတ္ထော။ ‘‘ယေ ဈာနပ္ပသုတာ ဓီရာ’’တိအာဒီသု (ဓ။ ပ။ ၁၈၁) ဈာနာနုယုတ္တာတိ အတ္ထော။ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတ’’န္တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၂၄၁) သောတဝိညေယျန္တိ အတ္ထော။ ‘‘သုတဓရော သုတသန္နိစယော’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၃၃၉) သောတဒွါရာနုသာရဝိညာတဓရောတိ အတ္ထော။ ဣဓ ပနဿ ‘‘သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရိတ’’န္တိ ဝါ ‘‘ဥပဓာရဏ’’န္တိ ဝါ အတ္ထော။ မေ-သဒ္ဒဿ ဟိ မယာတိ အတ္ထေ သတိ ‘‘ဣတိ မေ သုတံ၊ မယာ သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရိတ’’န္တိ အတ္ထော။ မမာတိ အတ္ထေ သတိ ‘‘ဣတိ မမ သုတံ သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရဏ’’န္တိ အတ္ထော။
ဧဝမေတေသု တီသု ပဒေသု ယသ္မာ သုတသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ပယုတ္တေန ဣတိသဒ္ဒေန သဝနကိရိယာဇောတကေန ဘဝိတဗ္ဗံ။ တသ္မာ ဣတီတိ သောတဝိညာဏာဒိဝိညာဏကိစ္စနိဒဿနံ။ မေတိ ဝုတ္တဝိညာဏသမင်္ဂိပုဂ္ဂလနိဒဿနံ။ သဗ္ဗာနိပိ ဝါကျာနိ ဧဝကာရတ္ထသဟိတာနိယေဝ အဝဓာရဏဖလတ္တာ။ တေန သုတန္တိ အဿဝနဘာဝပ္ပဋိက္ခေပတော အနူနာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿနံ။ ယထာ ဟိ သုတံ သုတမေဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ ¶ အရဟတိ၊ တံ သမ္မာ သုတံ အနူနဂ္ဂဟဏံ အဝိပရီတဂ္ဂဟဏဉ္စ ဟောတီတိ။ အထ ဝါ သဒ္ဒန္တရတ္ထာပေါဟနဝသေန သဒ္ဒေါ အတ္ထံ ဝဒတီတိ၊ ယသ္မာ သုတန္တိ ဧတဿ အသုတံ န ဟောတီတိ အယမတ္ထော၊ တသ္မာ သုတန္တိ အဿဝနဘာဝပ္ပဋိက္ခေပတော အနူနာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿနံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣတိ မေ သုတံ၊ န ဒိဋ္ဌံ၊ န သယမ္ဘုဉာဏေန သစ္ဆိကတံ၊ န အညထာ ဝါ ဥပလဒ္ဓံ၊ အပိစ သုတံဝ၊ တဉ္စ ခေါ သမ္မဒေဝါတိ။ အဝဓာရဏတ္ထေ ¶ ဝါ ဣတိသဒ္ဒေ အယမတ္ထယောဇနာတိ တဒပေက္ခဿ သုတ-သဒ္ဒဿ နိယမတ္ထော ¶ သမ္ဘဝတီတိ အဿဝနဘာဝပ္ပဋိက္ခေပေါ၊ အနူနာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿနတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဧဝံ သဝနဟေတုသဝနဝိသေသဝသေန ပဒတ္တယဿ အတ္ထယောဇနာ ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
တထာ ဣတီတိ သောတဒွါရာနုသာရေန ပဝတ္တာယ ဝိညာဏဝီထိယာ နာနတ္ထဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏတော နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တိဘာဝပ္ပကာသနံ အာကာရတ္ထော ဣတိသဒ္ဒေါတိ ကတွာ။ မေတိ အတ္တပ္ပကာသနံ။ သုတန္တိ ဓမ္မပ္ပကာသနံ ယထာဝုတ္တာယ ဝိညာဏဝီထိယာ ပရိယတ္တိဓမ္မာရမ္မဏတ္တာ။ အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပေါ – နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တာယ ဝိညာဏဝီထိယာ ကာရဏဘူတာယ မယာ န အညံ ကတံ၊ ဣဒံ ပန ကတံ၊ အယံ ဓမ္မော သုတောတိ။
တထာ ဣတီတိ နိဒဿိတဗ္ဗပ္ပကာသနံ နိဒဿနတ္ထော ဣတိ-သဒ္ဒေါတိ ကတွာ နိဒဿေတဗ္ဗဿ နိဒဿိတဗ္ဗတ္တာဘာဝါဘာဝတော။ တသ္မာ ဣတိသဒ္ဒေန သကလမ္ပိ သုတံ ပစ္စာမဋ္ဌန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ မေတိ ပုဂ္ဂလပ္ပကာသနံ။ သုတန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စပ္ပကာသနံ။ သုတ-သဒ္ဒေန ဟိ လဗ္ဘမာနာ သဝနကိရိယာ သဝနဝိညာဏပ္ပဗန္ဓပ္ပဋိဗဒ္ဓါ၊ တတ္ထ စ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရော။ န ဟိ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရရဟိတေ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓေ သဝနကိရိယာ လဗ္ဘတိ။ တဿာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယံ သုတ္တံ နိဒ္ဒိသိဿာမိ၊ တံ မယာ ဣတိ သုတန္တိ။
တထာ ဣတီတိ ယဿ စိတ္တသန္တာနဿ နာနာရမ္မဏပ္ပဝတ္တိယာ နာနတ္ထဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ၊ တဿ နာနာကာရနိဒ္ဒေသော အာကာရတ္ထော ဣတိသဒ္ဒေါတိ ကတွာ။ ဣတီတိ ဟိ အယံ အာကာရပညတ္တိ ဓမ္မာနံ တံ တံ ပဝတ္တိအာကာရံ ဥပါဒါယ ပညာပေတဗ္ဗသဘာဝတ္တာ။ မေတိ ကတ္တုနိဒ္ဒေသော။ သုတန္တိ ဝိသယနိဒ္ဒေသော။ သောတဗ္ဗော ဟိ ဓမ္မော သဝနကိရိယာကတ္တုပုဂ္ဂလဿ သဝနကိရိယာဝသေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ဟောတိ။ ဧတ္တာဝတာ နာနပ္ပကာရပ္ပဝတ္တေန စိတ္တသန္တာနေန တံသမင်္ဂိနော ကတ္တု ဝိသယေ ဂဟဏသန္နိဋ္ဌာနံ ဒဿိတံ ဟောတိ။
အထ ဝါ ဣတီတိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော။ သုတာနဉှိ ဓမ္မာနံ ဂဟိတာကာရဿ နိဒဿနဿ အဝဓာရဏဿ ဝါ ပကာသနဘာဝေန ဣတိသဒ္ဒေန တဒါကာရာဒိဓာရဏဿ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရူပါဒါနဓမ္မဗျာပါရဘာဝတော ¶ ပုဂ္ဂလကိစ္စံ ¶ နာမ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဟောတီတိ။ သုတန္တိ ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော။ ပုဂ္ဂလဝါဒိနောပိ ဟိ သဝနကိရိယာ ဝိညာဏနိရပေက္ခာ န ဟောတီတိ။ မေတိ ဥဘယကိစ္စယုတ္တပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော ¶ ။ မေတိ ဟိ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဧကန္တေနေဝ သတ္တဝိသေသဝိသယာ၊ ဝိညာဏကိစ္စဉ္စ တတ္ထေဝ သမောဒဟိတဗ္ဗန္တိ။ အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပေါ – မယာ သဝနကိစ္စဝိညာဏသမင်္ဂိနာ ပုဂ္ဂလေန ဝိညာဏဝသေန လဒ္ဓဿဝနကိစ္စဝေါဟာရေန သုတန္တိ။
တထာ ဣတီတိ စ မေတိ စ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ။ သဗ္ဗဿ ဟိ သဒ္ဒါဓိဂမနီယဿ အတ္ထဿ ပညတ္တိမုခေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ သဗ္ဗပညတ္တီနဉ္စ ဝိဇ္ဇမာနာဒီသု ဆသွေဝ ပညတ္တီသု အဝရောဓော၊ တသ္မာ ယော မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ အဘူတတ္ထော၊ အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗော ဝိယ အနုတ္တမတ္ထော စ န ဟောတိ။ သော ရူပသဒ္ဒါဒိကော ရုပ္ပနာနုဘဝနာဒိကော စ ပရမတ္ထသဘာဝေါ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန ဝိဇ္ဇတိ။ ယော ပန ဣတီတိ စ မေတိ စ ဝုစ္စမာနော အာကာရာဒိအပရမတ္ထသဘာဝေါ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အနုပလဗ္ဘမာနော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ နာမ၊ ကိမေတ္ထ တံ ပရမတ္ထတော အတ္ထိ၊ ယံ ဣတီတိ ဝါ မေတိ ဝါ နိဒ္ဒေသံ လဘေထ။ သုတန္တိ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ။ ယဉှိ တံ သောတေန ဥပလဒ္ဓံ၊ တံ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနန္တိ။
တထာ ဣတီတိ သောတပထမာဂတေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ တေသံ ဥပဓာရိတာကာရာဒီနံ ပစ္စာမသနဝသေန။ မေတိ သသန္တတိပရိယာပန္နေ ခန္ဓေ ကရဏာဒိဝိသေသဝိသိဋ္ဌေ ဥပါဒါယ ဝတ္တဗ္ဗတော ဥပါဒါပညတ္တိ။ သုတန္တိ ဒိဋ္ဌာဒီနိ ဥပနိဓာယ ဝတ္တဗ္ဗတော ဥပနိဓာပညတ္တိ။ ဒိဋ္ဌာဒိသဘာဝရဟိတေ သဒ္ဒါယတနေ ပဝတ္တမာနောပိ သုတဝေါဟာရော ဒုတိယံ၊ တတိယန္တိ အာဒိကော ဝိယ ပဌမာဒိံ နိဿာယ ‘‘ယံ န ဒိဋ္ဌမုတဝိညာတနိရပေက္ခံ၊ တံ သုတ’’န္တိ ဝိညေယျတ္တာ ဒိဋ္ဌာဒီနိ ဥပနိဓာယ ဝတ္တဗ္ဗော ဟောတိ။ အသုတံ န ဟောတီတိ ဟိ သုတန္တိ ပကာသိတောယမတ္ထောတိ။
ဧတ္ထ ¶ စ ဣတီတိ ဝစနေန အသမ္မောဟံ ဒီပေတိ။ ပဋိဝိဒ္ဓါ ဟိ အတ္ထဿ ပကာရဝိသေသာ ဣတီတိ ဣဓ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပစ္စာမဋ္ဌာ၊ တေနဿ အသမ္မောဟော ဒီပိတော။ န ဟိ သမ္မူဠှော နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓသမတ္ထော ဟောတိ၊ လောဘပ္ပဟာနာဒိဝသေန နာနပ္ပကာရာ ဒုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ စ သုတ္တတ္ထာ နိဒ္ဒိသီယန္တိ ¶ ။ သုတန္တိ ဝစနေန အသမ္မောသံ ဒီပေတိ သုတာကာရဿ ယာထာဝတော ဒဿိယမာနတ္တာ ယဿ ဟိ သုတံ သမ္မုဋ္ဌံ ဟောတိ၊ န သော ကာလန္တရေ မယာ သုတန္တိ ပဋိဇာနာတိ။ ဣစ္စဿ အသမ္မောဟေန သမ္မောဟာဘာဝေန ပညာယ ဧဝ ဝါ သဝနကာလသမ္ဘူတာယ တဒုတ္တရိကာလပညာသိဒ္ဓိ၊ တထာ အသမ္မောသေန သတိသိဒ္ဓိ။ တတ္ထ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယ သတိယာ ဗျဉ္ဇနာဝဓာရဏသမတ္ထတာ။ ဗျဉ္ဇနာနဉှိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော အာကာရော နာတိဂမ္ဘီရော၊ ယထာသုတဓာရဏမေဝ တတ္ထ ကရဏီယန္တိ သတိယာ ¶ ဗျာပါရော အဓိကော၊ ပညာ တတ္ထ ဂုဏီဘူတာ ဟောတိ ပညာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ကတွာ။ သတိပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ပညာယ အတ္ထပ္ပဋိဝေဓသမတ္ထတာ။ အတ္ထဿ ဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော အာကာရော ဂမ္ဘီရောတိ ပညာယ ဗျာပါရော အဓိကော၊ သတိ တတ္ထ ဂုဏီဘူတာ ဟောတိ သတိယာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ကတွာ။ တဒုဘယသမတ္ထတာယောဂေန အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နဿ ဓမ္မကောသဿ အနုပါလနသမတ္ထတာယ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကတ္တသိဒ္ဓိ။
အပရော နယော – ဣတီတိ ဝစနေန ယောနိသောမနသိကာရံ ဒီပေတိ။ တေန ဝုစ္စမာနာနံ အာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏတ္ထာနံ ဥပရိ ဝက္ခမာနာနံ နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓဇောတကာနံ အဝိပရီတသဒ္ဓမ္မဝိသယတ္တာ။ န ဟိ အယောနိသော မနသိကရောတော နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓော သမ္ဘဝတိ။ သုတန္တိ ဝစနေန အဝိက္ခေပံ ဒီပေတိ၊ နိဒါနပုစ္ဆာဝသေန ပကရဏပ္ပတ္တဿ ဝက္ခမာနဿ သုတ္တဿ သဝနံ န သမာဓာနမန္တရေန သမ္ဘဝတိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တဿ သဝနာဘာဝတော။ တထာ ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ပုဂ္ဂလော သဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ ဝုစ္စမာနောပိ ‘‘န မယာ သုတံ၊ ပုန ဘဏထာ’’တိ ဝဒတိ။ ယောနိသောမနသိကာရေန စေတ္ထ အတ္တသမ္မာပဏိဓိံ ပုဗ္ဗေကတပုညတဉ္စ သာဓေတိ၊ သမ္မာ အပ္ပဏိဟိတတ္တဿ ပုဗ္ဗေ အကတပုညဿ ဝါ တဒဘာဝတော။ အဝိက္ခေပေန သဒ္ဓမ္မဿဝနံ သပ္ပုရိသူပနိဿယဉ္စ သာဓေတိ၊ အဿုတဝတော သပ္ပုရိသူပနိဿယရဟိတဿ ¶ စ တဒဘာဝတော။ န ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော သဒ္ဓမ္မံ သောတုံ သက္ကောတိ၊ န စ သပ္ပုရိသေ အနုပဿယမာနဿ သဝနံ အတ္ထိ။
အပရော နယော – ‘‘ယဿ စိတ္တသန္တာနဿ နာနာကာရပ္ပဝတ္တိယာ နာနတ္ထဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ၊ တဿ နာနာကာရနိဒ္ဒေသော’’တိ ဝုတ္တံ။ ယသ္မာ စ သော ဘဂဝတော ဝစနဿ အတ္ထဗျဉ္ဇနပ္ပဘေဒပရိစ္ဆေဒဝသေန သကလသာသနသမ္ပတိဩဂါဟနေန နိရဝသေသပရဟိတပါရိပူရိကာရဏဘူတော ဧဝံဘဒ္ဒကော ¶ အာကာရော န သမ္မာ အပ္ပဏိဟိတတ္တနော ပုဗ္ဗေ အကတပုညဿ ဝါ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဣတီတိ ဣမိနာ ဘဒ္ဒကေန အာကာရေန ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိမတ္တနော ဒီပေတိ၊ သုတန္တိ သဝနယောဂေန ပုရိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိံ။ န ဟိ အပ္ပတိရူပေ ဒေသေ ဝသတော သပ္ပုရိသူပနိဿယရဟိတဿ ဝါ သဝနံ အတ္ထိ။ ဣစ္စဿ ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသိဒ္ဓိယာ အာသယသုဒ္ဓိ သိဒ္ဓါ ဟောတိ၊ သမ္မာ ပဏိဟိတတ္တော ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညော ဝိသုဒ္ဓါသယော ဟောတိ၊ တဒဝိသုဒ္ဓိဟေတူနံ ကိလေသာနံ ဒူရီဘာဝတော။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘သမ္မာ ပဏိဟိတံ စိတ္တံ၊ သေယျသော နံ တတော ကရေ’’တိ (ဓ။ ပ။ ၄၃) ‘‘ကတပုညောသိ တွံ၊ အာနန္ဒ၊ ပဓာနမနုယုဉ္ဇ၊ ခိပ္ပံ ဟောဟိသိ အနာသဝေါ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၂၀၇) စ။ ပုရိမစက္ကဒွယသိဒ္ဓိယာ ပယောဂသုဒ္ဓိ။ ပတိရူပဒေသဝါသေန ဟိ သပ္ပုရိသူပနိဿယေန စ သာဓူနံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေနပိ ဝိသုဒ္ဓပ္ပယောဂေါ ဟောတိ။ တာယ စ အာသယသုဒ္ဓိယာ အဓိဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓိ၊ ပုဗ္ဗေ ဧဝ တဏှာဒိဋ္ဌိသံကိလေသာနံ ဝိသောဓိတတ္တာ ပယောဂသုဒ္ဓိယာ ¶ အာဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓိ။ သုပရိသုဒ္ဓကာယဝစီပယောဂေါ ဟိ ဝိပ္ပဋိသာရာဘာဝတော အဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ပရိယတ္တိယံ ဝိသာရဒေါ ဟောတိ။ ဣတိ ပယောဂါသယသုဒ္ဓဿ အာဂမာဓိဂမသမ္ပန္နဿ ဝစနံ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဝိယ သူရိယဿ ဥဒယတော၊ ယောနိသောမနသိကာရော ဝိယ စ ကုသလဓမ္မဿ၊ အရဟတိ ဘဂဝတော ဝစနဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဘဝိတုန္တိ ဌာနေ နိဒါနံ ဌပေန္တော ဣတိ မေ သုတန္တိအာဒိမာဟ။
အပရော နယော – ဣတီတိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန နာနပ္ပကာရပ္ပဋိဝေဓဒီပကေန အတ္တနော အတ္ထပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါသမ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝံ ¶ ဒီပေတိ။ သုတန္တိ ဣမိနာ ဣတိသဒ္ဒသန္နိဓာနတော ဝက္ခမာနာပေက္ခာယ ဝါ သောတဗ္ဗဘေဒပ္ပဋိဝေဓဒီပကေန ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါသမ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ။ ဣတီတိ စ ဣဒံ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောနိသောမနသိကာရဒီပကံ ဝစနံ ဘာသမာနော ‘‘ဧတေ မယာ ဓမ္မာ မနသာနုပေက္ခိတာ ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ’’တိ ဒီပေတိ။ ပရိယတ္တိဓမ္မာ ဟိ ‘‘ဣဓ သီလံ ကထိတံ၊ ဣဓ သမာဓိ၊ ဣဓ ပညာ၊ ဧတ္တကာ ဧတ္ထ အနုသန္ဓိယော’’တိအာဒိနာ နယေန မနသာ အနုပေက္ခိတာ အနုဿဝါကာရပရိဝိတက္ကသဟိတာယ ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိဘူတာယ ဉာတပရိညာသင်္ခါတာယ ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘ဣတိ ရူပံ၊ ဧတ္တကံ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ နယေန သုဋ္ဌု ဝဝတ္ထပေတွာ ပဋိဝိဒ္ဓါ အတ္တနော ပရေသဉ္စ ဟိတသုခါဝဟာ ဟောန္တီတိ။ သုတ္တန္တိ ဣဒံ သဝနယောဂပရိဒီပကဝစနံ ဘာသမာနော ‘‘ဗဟူ ¶ မယာ ဓမ္မာ သုတာ ဓာတာ ဝစသာ ပရိစိတာ’’တိ ဒီပေတိ။ သောတာဝဓာနပ္ပဋိဗဒ္ဓါ ဟိ ပရိယတ္တိဓမ္မဿ သဝနဓာရဏပရိစယာ။ တဒုဘယေနပိ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတဘာဝေန အတ္ထဗျဉ္ဇနပါရိပူရိံ ဒီပေန္တော သဝနေ အာဒရံ ဇနေတိ။ အတ္ထဗျဉ္ဇနပရိပုဏ္ဏဉှိ ဓမ္မံ အာဒရေန အဿုဏန္တော မဟတာ ဟိတာ ပရိဗာဟိရော ဟောတီတိ အာဒရံ ဇနေတွာ သက္ကစ္စံ ဓမ္မော သောတဗ္ဗော။
ဣတိ မေ သုတန္တိ ဣမိနာ ပန သကလေန ဝစနေန အာယသ္မာ အာနန္ဒော တထာဂတပ္ပဝေဒိတံ ဓမ္မဝိနယံ အတ္တနော အဒဟန္တော အသပ္ပုရိသဘူမိံ အတိက္ကမတိ၊ သာဝကတ္တံ ပဋိဇာနန္တော သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကမတိ။ တထာ အသဒ္ဓမ္မာ စိတ္တံ ဝုဋ္ဌာပေတိ၊ သဒ္ဓမ္မေ စိတ္တံ ပတိဋ္ဌာပေတိ။ ‘‘ကေဝလံ သုတမေဝေတံ မယာ၊ တဿေဝ ပန ဘဂဝတော ဝစန’’န္တိ ဒီပေန္တော အတ္တာနံ ပရိမောစေတိ၊ သတ္ထာရံ အပဒိသတိ၊ ဇိနဝစနံ အပ္ပေတိ၊ ဓမ္မနေတ္တိံ ပတိဋ္ဌာပေတိ။
အပိစ ဣတိ မေ သုတန္တိ အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတဘာဝံ အပ္ပဋိဇာနန္တော ပုရိမဿဝနံ ဝိဝရန္တော သမ္မုခါ ပဋိဂ္ဂဟိတမိဒံ မယာ တဿ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇဝိသာရဒဿ ဒသဗလဓရဿ အာသဘဋ္ဌာနဋ္ဌာယိနော သီဟနာဒနာဒိနော သဗ္ဗသတ္တုတ္တမဿ ဓမ္မိဿရဿ ဓမ္မရာဇဿ ဓမ္မာဓိပတိနော ဓမ္မဒီပဿ ¶ ဓမ္မသရဏဿ သဒ္ဓမ္မဝရစက္ကဝတ္တိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ န ဧတ္ထ အတ္ထေ ဝါ ဓမ္မေ ဝါ ပဒေ ဝါ ¶ ဗျဉ္ဇနေ ဝါ ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါ ကာတဗ္ဗာတိ သဗ္ဗဒေဝမနုဿာနံ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ အဿဒ္ဓိယံ ဝိနာသေတိ၊ သဒ္ဓါသမ္ပဒံ ဥပ္ပာဒေတိ။ တေနေတံ ဝုစ္စတိ –
‘‘ဝိနာသယတိ အဿဒ္ဓံ၊ သဒ္ဓံ ဝဍ္ဎေတိ သာသနေ၊
ဣတိ မေ သုတမိစ္စေဝံ၊ ဝဒံ ဂေါတမသာဝကော’’တိ။
ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကသ္မာ ပနေတ္ထ ယထာ အညေသု သုတ္တေသု ‘ဧဝံ မေ သုတံ၊ ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ’တိအာဒိနာ ကာလဒေသေ အပဒိသိတွာဝ နိဒါနံ ဘာသိတံ၊ ဧဝံ န ဘာသိတ’’န္တိ? အပရေ တာဝ အာဟု – န ပန ထေရေန ဘာသိတတ္တာ။ ဣဒဉှိ နိဒါနံ န အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပဌမံ ဘာသိတံ ခုဇ္ဇုတ္တရာယ ပန ဘဂဝတာ ဥပါသိကာသု ဗဟုဿုတဘာဝေန ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတာယ သေက္ခပ္ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တာယ အရိယသာဝိကာယ သာမာဝတိပ္ပမုခါနံ ပဉ္စန္နံ ဣတ္ထိသတာနံ ပဌမံ ဘာသိတံ။
တတြာယံ ¶ အနုပုဗ္ဗီကထာ – ဣတော ကိရ ကပ္ပသတသဟဿမတ္ထကေ ပဒုမုတ္တရော နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပဝတ္တိတဝရဓမ္မစက္ကော ဟံသဝတိယံ ဝိဟရတိ။ အထေကဒိဝသံ ဟံသဝတိယံ ဧကာ ကုလဓီတာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သောတုံ ဂစ္ဆန္တီဟိ ဥပါသိကာဟိ သဒ္ဓိံ အာရာမံ ဂတာ။ သတ္ထာရံ ဧကံ ဥပါသိကံ ဗဟုဿုတာနံ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ အဓိကာရံ ကတွာ တံ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေသိ။ သတ္ထာပိ နံ ဗျာကာသိ ‘‘အနာဂတေ ဂေါတမဿ နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာဝိကာနံ ဥပါသိကာနံ ဗဟုဿုတာနံ အဂ္ဂါ ဘဝိဿတီ’’တိ။ တဿာ ယာဝဇီဝံ ကုသလံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပုန မနုဿေသူတိ ဧဝံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တိယာ ကပ္ပသတသဟဿံ အတိက္ကန္တံ။ အထ ဣမသ္မိံ ဘဒ္ဒကပ္ပေ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သာ ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ဃောသကသေဋ္ဌိဿ ဂေဟေ ဒါသိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ၊ ဥတ္တရာတိဿာ နာမံ အကံသု။ သာ ဇာတကာလေ ခုဇ္ဇာ အဟောသီတိ ခုဇ္ဇုတ္တရာတွေဝ ပညာယိတ္ထ။ သာ အပရဘာဂေ ဃောသကသေဋ္ဌိနာ ရညော ဥတေနဿ သာမာဝတိယာ ဒိန္နကာလေ တဿာ ပရိစာရိကဘာဝေန ဒိန္နာ ရညော ဥတေနဿ အန္တေပုရေ ဝသတိ။
တေန စ သမယေန ကောသမ္ဗိယံ ဃောသကသေဋ္ဌိကုက္ကုဋသေဋ္ဌိပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော ¶ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ တယော ဝိဟာရေ ကာရေတွာ ဇနပဒစာရိကံ စရန္တေ တထာဂတေ ကောသမ္ဗိနဂရံ သမ္ပတ္တေ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသင်္ဃဿ ဝိဟာရေ နိယျာဒေတွာ မဟာဒါနာနိ ပဝတ္တေသုံ၊ မာသမတ္တံ အတိက္ကမိ။ အထ နေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ သဗ္ဗလောကာနုကမ္ပကာ၊ အညေသမ္ပိ ဩကာသံ ဒဿာမာ’’တိ ကောသမ္ဗိနဂရဝါသိနောပိ ¶ ဇနဿ ဩကာသံ အကံသု။ တတော ပဋ္ဌာယ နာဂရာ ဝီထိသဘာဂေန ဂဏသဘာဂေန မဟာဒါနံ ဒေန္တိ။ အထေကဒိဝသံ သတ္ထာ ဘိက္ခုသင်္ဃပရိဝုတော မာလာကာရဇေဋ္ဌကဿ ဂေဟေ နိသီဒိ။ တသ္မိံ ခဏေ ခုဇ္ဇုတ္တရာ သာမာဝတိယာ ပုပ္ဖာနိ ဂဟေတုံ အဋ္ဌ ကဟာပဏေ အာဒါယ တံ ဂေဟံ အဂမာသိ။ မာလာကာရဇေဋ္ဌကော တံ ဒိသွာ ‘‘အမ္မ ဥတ္တရေ၊ အဇ္ဇ တုယှံ ပုပ္ဖာနိ ဒါတုံ ခဏော နတ္ထိ၊ အဟံ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ ဘိက္ခုသင်္ဃံ ပရိဝိသာမိ၊ တွမ္ပိ ပရိဝေသနာယ သဟာယိကာ ဟောဟိ၊ ဧဝံ ဣတော ပရေသံ ဝေယျာဝစ္စကရဏတော မုစ္စိဿသီ’’တိ အာဟ။ တတော ခုဇ္ဇုတ္တရာ ဗုဒ္ဓါနံ ဘတ္တဂ္ဂေ ဝေယျာဝစ္စံ အကာသိ။ သာ သတ္ထာရာ ဥပနိသိန္နကထာဝသေန ကထိတံ သဗ္ဗမေဝ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှိ၊ အနုမောဒနံ ပန သုတွာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ။
သာ ¶ အညေသု ဒိဝသေသု စတ္တာရောဝ ကဟာပဏေ ဒတွာ ပုပ္ဖာနိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ၊ တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ဒိဋ္ဌသစ္စဘာဝေန ပရသန္တကေ စိတ္တံ အနုပ္ပာဒေတွာ အဋ္ဌပိ ကဟာပဏေ ဒတွာ ပစ္ဆိံ ပူရေတွာ ပုပ္ဖာနိ ဂဟေတွာ သာမာဝတိယာ သန္တိကံ အဂမာသိ။ အထ နံ သာ ပုစ္ဆိ ‘‘အမ္မ ဥတ္တရေ၊ တွံ အညေသု ဒိဝသေသု န ဗဟူနိ ပုပ္ဖာနိ အာဟရသိ၊ အဇ္ဇ ပန ဗဟုကာနိ၊ ကိံ နော ရာဇာ ဥတ္တရိတရံ ပသန္နော’’တိ? သာ မုသာ ဝတ္တုံ အဘဗ္ဗတာယ အတီတေ အတ္တနာ ကတံ အနိဂူဟိတွာ သဗ္ဗံ ကထေသိ။ အထ ‘‘ကသ္မာ အဇ္ဇ ဗဟူနိ အာဟရသီ’’တိ စ ဝုတ္တာ ‘‘အဇ္ဇာဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မံ သုတွာ အမတံ သစ္ဆာကာသိံ၊ တသ္မာ တုမှေ န ဝဉ္စေမီ’’တိ အာဟ။ တံ သုတွာ ‘‘အရေ ဒုဋ္ဌဒါသိ၊ ဧတ္တကံ ကာလံ တယာ ဂဟိတေ ကဟာပဏေ ဒေဟီ’’တိ အတဇ္ဇေတွာ ပုဗ္ဗဟေတုနာ စောဒိယမာနာ ‘‘အမ္မ၊ တယာ ပီတံ အမတံ၊ အမှေပိ ပါယေဟီ’’တိ ဝတွာ ‘‘တေန ဟိ မံ နှာပေဟီ’’တိ ¶ ဝုတ္တေ သောဠသဟိ ဂန္ဓောဒကဃဋေဟိ နှာပေတွာ ဒွေ မဋ္ဌသာဋကေ ဒါပေသိ။ သာ ဧကံ နိဝါသေတွာ ဧကံ ပါရုပိတွာ အာသနံ ပညာပေတွာ အာသနေ နိသီဒိတွာ ဝိစိတြဗီဇနိံ အာဒါယ နီစာသနေသု နိသိန္နာနိ ပဉ္စ မာတုဂါမသတာနိ အာမန္တေတွာ သေခပ္ပဋိသမ္ဘိဒါသု ဌတွာ သတ္ထာရာ ဒေသိတနိယာမေနေဝ တာသံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ။ ဒေသနာဝသာနေ တာ သဗ္ဗာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု။ တာ သဗ္ဗာပိ ခုဇ္ဇုတ္တရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အမ္မ၊ အဇ္ဇ ပဋ္ဌာယ တွံ ကိလိဋ္ဌကမ္မံ မာ ကရိ၊ အမှာကံ မာတုဋ္ဌာနေ အာစရိယဋ္ဌာနေ စ ပတိဋ္ဌာဟီ’’တိ ဂရုဋ္ဌာနေ ဌပယိံသု။
ကသ္မာ ပနေသာ ဒါသီ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာတိ? သာ ကိရ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ဗာရာဏသိယံ သေဋ္ဌိဓီတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာ။ ဧကာယ ခီဏာသဝတ္ထေရိယာ ဥပဋ္ဌာကကုလံ ဂတာယ ‘‘ဧတံ မေ အယျေ၊ ပသာဓနပေဠိကံ ဒေထာ’’တိ ဝေယျာဝစ္စံ ကာရေသိ။ ထေရီပိ ‘‘အဒေန္တိယာ မယိ အာဃာတံ ဥပ္ပာဒေတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ၊ ဒေန္တိယာ ပရေသံ ဒါသီ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ၊ နိရယသန္တာပတော ဒါသိဘာဝေါ ¶ သေယျော’’တိ အနုဒ္ဒယံ ပဋိစ္စ တဿာ ဝစနံ အကာသိ။ သာ တေန ကမ္မေန ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ ပရေသံ ဒါသီယေဝ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။
ကသ္မာ ပန ခုဇ္ဇာ အဟောသိ? အနုပ္ပန္နေ ကိရ ဗုဒ္ဓေ အယံ ဗာရာဏသိရညော ဂေဟေ ဝသန္တီ ဧကံ ရာဇကုလူပကံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ထောကံ ခုဇ္ဇဓာတုကံ ဒိသွာ အတ္တနာ ¶ သဟဝါသီနံ မာတုဂါမာနံ ပုရတော ပရိဟာသံ ကရောန္တီ ယထာဝဇ္ဇံ ကေဠိဝသေန ခုဇ္ဇာကာရံ ဒဿေသိ၊ တသ္မာ ခုဇ္ဇာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။
ကိံ ပန ကတွာ ပညဝန္တီ ဇာတာတိ? အနုပ္ပန္နေ ကိရ ဗုဒ္ဓေ အယံ ဗာရာဏသိရညော ဂေဟေ ဝသန္တီ အဋ္ဌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ရာဇဂေဟတော ဥဏှပါယာသဿ ပူရိတေ ပတ္တေ ပရိဝတ္တိတွာ ပရိဝတ္တိတွာ ဂဏှန္တေ ဒိသွာ အတ္တနော သန္တကာနိ အဋ္ဌ ဒန္တဝလယာနိ ‘‘ဣဓ ဌပေတွာ ဂဏှထာ’’တိ အဒါသိ။ တေ တထာ ကတွာ ဩလောကေသုံ။ ‘‘တုမှာကညေဝ တာနိ ပရိစ္စတ္တာနိ၊ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆထာ’’တိ အာဟ။ တေ နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရံ အဂမံသု။ အဇ္ဇာပိ တာနိ ဝလယာနိ အရောဂါနေဝ။ သာ တဿ နိဿန္ဒေန ပညဝန္တီ ဇာတာ။
အထ နံ သာမာဝတိပ္ပမုခါနိ ပဉ္စ ဣတ္ထိသတာနိ ‘‘အမ္မ၊ တွံ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ ဓမ္မံ သုတွာ အမှာကံ ဒေသေဟီ’’တိ ဝဒိံသု။ သာ တထာ ကရောန္တီ အပရဘာဂေ တိပိဋကဓရာ ဇာတာ။ တသ္မာ နံ ¶ သတ္ထာ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မမ သာဝိကာနံ ဗဟုဿုတာနံ ဥပါသိကာနံ ယဒိဒံ ခုဇ္ဇုတ္တရာ’’တိ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ။ ဣတိ ဥပါသိကာသု ဗဟုဿုတဘာဝေန သတ္ထာရာ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတာ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တာ ခုဇ္ဇုတ္တရာ အရိယသာဝိကာ သတ္ထရိ ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရန္တေ ကာလေန ကာလံ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မံ သုတွာ အန္တေပုရံ ဂန္တွာ သာမာဝတိပ္ပမုခါနံ ပဉ္စန္နံ ဣတ္ထိသတာနံ အရိယသာဝိကာနံ သတ္ထာရာ ဒေသိတနိယာမေန ယထာသုတံ ဓမ္မံ ကထေန္တီ အတ္တာနံ ပရိမောစေတွာ သတ္ထု သန္တိကေ သုတဘာဝံ ပကာသေန္တီ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တမရဟတာတိ မေ သုတ’’န္တိ နိဒါနံ အာရောပေသိ။
ယသ္မာ ပန တသ္မိံယေဝ နဂရေ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတွာ တဒဟေဝ တာယ တာသံ ဘာသိတံ၊ တသ္မာ ‘‘ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရတီ’’တိ ကာလဒေသံ အပဒိသိတုံ ပယောဇနသမ္ဘဝေါဝ နတ္ထိ သုပါကဋဘာဝတော။ ဘိက္ခုနိယော စဿာ သန္တိကေ ဣမာနိ သုတ္တာနိ ဂဏှိံသု။ ဧဝံ ပရမ္ပရာယ ဘိက္ခူသုပိ တာယ အာရောပိတံ နိဒါနံ ပါကဋံ အဟောသိ။ အထ အာယသ္မာ အာနန္ဒော တထာဂတဿ ပရိနိဗ္ဗာနတော အပရဘာဂေ သတ္တပဏ္ဏိဂုဟာယံ အဇာတသတ္တုနာ ကာရာပိတေ သဒ္ဓမ္မမဏ္ဍပေ မဟာကဿပပ္ပမုခဿ ¶ ဝသီဂဏဿ မဇ္ဈေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မံ သင်္ဂါယန္တော ဣမေသံ သုတ္တာနံ နိဒါနဿ ¶ ဒွေဠှကံ ပရိဟရန္တော တာယ အာရောပိတနိယာမေနေဝ နိဒါနံ အာရောပေသီတိ။
ကေစိ ပနေတ္ထ ဗဟုပ္ပကာရေ ပပဉ္စေန္တိ။ ကိံ တေဟိ? အပိစ နာနာနယေဟိ သင်္ဂီတိကာရာ ဓမ္မဝိနယံ သင်္ဂါယိံသု။ အနုဗုဒ္ဓါ ဟိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကမဟာထေရာ၊ တေ သမ္မဒေဝ ဓမ္မဝိနယဿ သင်္ဂါယနာကာရံ ဇာနန္တာ ကတ္ထစိ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒိနာ၊ ကတ္ထစိ ‘‘တေန သမယေနာ’’တိအာဒိနာ၊ ကတ္ထစိ ဂါထာဗန္ဓဝသေန နိဒါနံ ဌပေန္တာ၊ ကတ္ထစိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နိဒါနံ အဋ္ဌပေန္တာ ဝဂ္ဂသင်္ဂဟာဒိဝသေန ဓမ္မဝိနယံ သင်္ဂါယိံသု။ တတ္ထ ဣဓ ဝုတ္တဉှေတန္တိအာဒိနာ နိဒါနံ ဌပေတွာ သင်္ဂါယိံသု၊ ကိဉ္စိ သုတ္တဂေယျာဒိဝသေန နဝင်္ဂမိဒံ ဗုဒ္ဓဝစနံ။ ယထာ စေတံ၊ ဧဝံ သဗ္ဗေသမ္ပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အပ္ပကဉ္စ နေသံ အဟောသိ သုတ္တံ ဂေယျ’’န္တိအာဒိ။ တတ္ထ ဣတိဝုတ္တကင်္ဂဿ ¶ အညံ ကိဉ္စိ န ပညာယတိ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ ဌပေတွာ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ…ပေ… မေ သုတ’’န္တိ ဣဒံ ဝစနံ။ တေနာဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာတိ အာဒိနယပ္ပဝတ္တာ ဒွါဒသုတ္တရသတသုတ္တန္တာ ဣတိဝုတ္တက’’န္တိ။ တသ္မာ သတ္ထု အဓိပ္ပာယံ ဇာနန္တေဟိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ အရိယသာဝိကာယ ဝါ ဣမေသံ သုတ္တာနံ ဣတိဝုတ္တကင်္ဂဘာဝဉာပနတ္ထံ ဣမိနာဝ နယေန နိဒါနံ ဌပိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ကိမတ္ထံ ပန ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟေ ကယိရမာနေ နိဒါနဝစနံ? နနု ဘဂဝတာ ဘာသိတဝစနဿေဝ သင်္ဂဟော ကာတဗ္ဗောတိ? ဝုစ္စတေ – ဒေသနာယ ဌိတိအသမ္မောသသဒ္ဓေယျဘာဝသမ္ပာဒနတ္ထံ။ ကာလဒေသဒေသကပရိသာပဒေသေဟိ ဥပနိဗန္ဓိတွာ ဌပိတာ ဟိ ဒေသနာ စိရဋ္ဌိတိကာ ဟောတိ အသမ္မောသဓမ္မာ သဒ္ဓေယျာ စ ဒေသကာလကတ္တုဟေတုနိမိတ္တေဟိ ဥပနိဗဒ္ဓါ ဝိယ ဝေါဟာရဝိနိစ္ဆယော။ တေနေဝ စ အာယသ္မတာ မဟာကဿပေန ဗြဟ္မဇာလမူလပရိယာယသုတ္တာဒီနံ ဒေသာဒိပုစ္ဆာသု ကတာသု တာသံ ဝိဿဇ္ဇနံ ကရောန္တေန ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒိနာ နိဒါနံ ဘာသိတံ။ ဣဓ ပန ဒေသကာလဿ အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ။
အပိစ သတ္ထု သမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ။ တထာဂတဿ ဟိ ဘဂဝတော ပုဗ္ဗရစနာနုမာနာဂမတက္ကာဘာဝတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ။ န ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ¶ ပုဗ္ဗရစနာဒီဟိ အတ္ထော အတ္ထိ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏာစာရတာယ ဧကပ္ပမာဏတ္တာ စ ဉေယျဓမ္မေသု။ တထာ အာစရိယမုဋ္ဌိဓမ္မမစ္ဆရိယသာသနသာဝကာနုရာဂါဘာဝတော ခီဏာသဝဘာဝသိဒ္ဓိ။ န ဟိ သဗ္ဗသော ခီဏာသဝဿ တေ သမ္ဘဝန္တီတိ သုဝိသုဒ္ဓဿ ပရာနုဂ္ဂဟပဝတ္တိ။ ဧဝံ ဒေသကသံကိလေသဘူတာနံ ဒိဋ္ဌိသီလသမ္ပဒါဒူသကာနံ အဝိဇ္ဇာတဏှာနံ အစ္စန္တာဘာဝသံသူစကေဟိ ဉာဏသမ္ပဒါပဟာနသမ္ပဒါဘိဗျဉ္ဇကေဟိ ¶ စ သမ္ဗုဒ္ဓဝိသုဒ္ဓဘာဝေဟိ ပုရိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသိဒ္ဓိ၊ တတော စ အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မေသု အသမ္မောဟဘာဝသိဒ္ဓိတော ပစ္ဆိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသိဒ္ဓီတိ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇသမန္နာဂမော အတ္တဟိတပရဟိတပဋိပတ္တိ စ နိဒါနဝစနေန ¶ ပကာသိတာ ဟောတိ၊ တတ္ထ တတ္ထ သမ္ပတ္တပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဌာနုပ္ပတ္တိကပ္ပဋိဘာနေန ဓမ္မဒေသနာဒီပနတော။ ဣဓ ပန အနဝသေသတော ကာမဒေါသပ္ပဟာနံ ဝိဓာယ ဒေသနာဒီပနတော စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္ထု သမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစန’’န္တိ။ ဧတ္ထ စ ‘‘ဘဂဝတာ အရဟတာ’’တိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ယထာဝုတ္တအတ္ထဝိဘာဝနတာ ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတာ ဧဝ။
တထာ သာသနသမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ။ ဉာဏကရုဏာပရိဂ္ဂဟိတသဗ္ဗကိရိယဿ ဟိ ဘဂဝတော နတ္ထိ နိရတ္ထကာ ပဋိပတ္တိ အတ္တဟိတာ ဝါ။ တသ္မာ ပရေသံယေဝတ္ထာယ ပဝတ္တသဗ္ဗကိရိယဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သကလမ္ပိ ကာယဝစီမနောကမ္မံ ယထာပဝတ္တံ ဝုစ္စမာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ သတ္တာနံ အနုသာသနတ္ထေန သာသနံ၊ န ကဗ္ဗရစနာ။ တယိဒံ သတ္ထု စရိတံ ကာလဒေသဒေသကပရိသာပဒေသေဟိ တတ္ထ တတ္ထ နိဒါနဝစနေဟိ ယထာရဟံ ပကာသိယတိ။ ဣဓ ပန ဒေသကပရိသာပဒေသေဟီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာသနသမ္ပတ္တိပ္ပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစန’’န္တိ။
အပိစ သတ္ထုနော ပမာဏဘာဝပ္ပကာသနေန သာသနဿ ပမာဏဘာဝဒဿနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ။ တဉ္စဿ ပမာဏဘာဝဒဿနံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ‘‘ဘဂဝတာ အရဟတာ’’တိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ဝိဘာဝိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဣဒမေတ္ထ နိဒါနဝစနပ္ပယောဇနဿ မုခမတ္တနိဒဿနန္တိ။
နိဒါနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁။ ဧကကနိပါတော
၁။ ပဌမဝဂ္ဂေါ
၁။ လောဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁။ ဣဒါနိ ¶ ¶ ¶ ဧကဓမ္မံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဇဟထာတိအာဒိနာ နယေန ဘဂဝတာ နိက္ခိတ္တဿ သုတ္တဿ ဝဏ္ဏနာယ ဩကာသော အနုပ္ပတ္တော။ သာ ပနေသာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ယသ္မာ သုတ္တနိက္ခေပံ ဝိစာရေတွာ ဝုစ္စမာနာ ပါကဋာ ဟောတိ၊ တသ္မာ သုတ္တနိက္ခေပံ တာဝ ဝိစာရေဿာမ။ စတ္တာရော ဟိ သုတ္တနိက္ခေပါ – အတ္တဇ္ဈာသယော၊ ပရဇ္ဈာသယော၊ ပုစ္ဆာဝသိကော၊ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကောတိ။ ယထာ ဟိ အနေကသတအနေကသဟဿဘေဒါနိပိ သုတ္တန္တာနိ သံကိလေသဘာဂိယာဒိပဋ္ဌာနနယေန သောဠသဝိဓတံ နာတိဝတ္တန္တိ၊ ဧဝံ အတ္တဇ္ဈာသယာဒိသုတ္တနိက္ခေပဝသေန စတုဗ္ဗိဓတံ နာတိဝတ္တန္တီတိ။ တတ္ထ ယထာ အတ္တဇ္ဈာသယဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ စ ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကေဟိ သဒ္ဓိံ သံသဂ္ဂဘေဒေါ သမ္ဘဝတိ အတ္တဇ္ဈာသယော စ ပရဇ္ဈာသယော စ၊ အတ္တဇ္ဈာသယော စ ပုစ္ဆာဝသိကော စ၊ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော စ ပရဇ္ဈာသယော စ၊ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော စ ပုစ္ဆာဝသိကော စာတိ အဇ္ဈာသယပုစ္ဆာနုသန္ဓိသမ္ဘဝတော၊ ဧဝံ ယဒိပိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ အတ္တဇ္ဈာသယေနပိ သံသဂ္ဂဘေဒေါ သမ္ဘဝတိ၊ အတ္တဇ္ဈာသယာဒီဟိ ပန ပုရတော ဌိတေဟိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ သံသဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ နိရဝသေသော ပဋ္ဌာနနယော န သမ္ဘဝတိ။ တဒန္တောဂဓတ္တာ ဝါ သမ္ဘဝန္တာနံ သေသနိက္ခေပါနံ မူလနိက္ခေပဝသေန စတ္တာရော သုတ္တနိက္ခေပါ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
တတြာယံ ဝစနတ္ထော – နိက္ခိပီယတီတိ နိက္ခေပေါ၊ သုတ္တံ ဧဝ နိက္ခေပေါ သုတ္တနိက္ခေပေါ။ အထ ဝါ နိက္ခိပနံ နိက္ခေပေါ၊ သုတ္တဿ နိက္ခေပေါ သုတ္တနိက္ခေပေါ၊ သုတ္တဒေသနာတိ အတ္ထော။ အတ္တနော အဇ္ဈာသယော အတ္တဇ္ဈာသယော၊ သော အဿ အတ္ထိ ကာရဏဘူတောတိ အတ္တဇ္ဈာသယော၊ အတ္တနော အဇ္ဈာသယော ဧတဿာတိ ဝါ အတ္တဇ္ဈာသယော။ ပရဇ္ဈာသယေပိ ဧသေဝ နယော။ ပုစ္ဆာယ ဝသောတိ ပုစ္ဆာဝသော။ သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ပုစ္ဆာဝသိကော။ သုတ္တဒေသနာယ ဝတ္ထုဘူတဿ အတ္ထဿ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ¶ ၊ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဧဝ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ထ-ကာရဿ ဌ-ကာရံ ကတွာ၊ သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော ¶ ¶ ။ အထ ဝါ နိက္ခိပီယတိ သုတ္တံ ဧတေနာတိ နိက္ခေပေါ၊ အတ္တဇ္ဈာသယာဒိ ဧဝ။ ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထဝိကပ္ပေ အတ္တနော အဇ္ဈာသယော အတ္တဇ္ဈာသယော။ ပရေသံ အဇ္ဈာသယော ပရဇ္ဈာသယော။ ပုစ္ဆီယတီတိ ပုစ္ဆာ၊ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော အတ္ထော၊ ပုစ္ဆာဝသေန ပဝတ္တံ ဓမ္မပ္ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ဝစနံ ပုစ္ဆာဝသံ၊ တဒေဝ နိက္ခေပသဒ္ဒါပေက္ခာယ ပုစ္ဆာဝသိကောတိ ပုလ္လိင်္ဂဝသေန ဝုတ္တံ။ တထာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ဧဝ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကောတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။
အပိစ ပရေသံ ဣန္ဒြိယပရိပါကာဒိကာရဏနိရပေက္ခတ္တာ အတ္တဇ္ဈာသယဿ ဝိသုံ သုတ္တနိက္ခေပဘာဝေါ ယုတ္တော၊ ကေဝလံ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ဓမ္မတန္တိဌပနတ္ထံ ပဝတ္တိတဒေသနတ္တာ။ ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကာနံ ပန ပရေသံ အဇ္ဈာသယပုစ္ဆာနံ ဒေသနာပဝတ္တိဟေတုဘူတာနံ ဥပ္ပတ္တိယံ ပဝတ္တိတာနံ ကထံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယံ အနဝရောဓော၊ ပုစ္ဆာဝသိကဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာနံ ဝါ ပရဇ္ဈာသယာနုရောဓေန ပဝတ္တိတာနံ ကထံ ပရဇ္ဈာသယေ အနဝရောဓောတိ? န စောဒေတဗ္ဗမေတံ။ ပရေသဉှိ အဘိနီဟာရပရိပုစ္ဆာဒိဝိနိမုတ္တဿေဝ သုတ္တဒေသနာကာရဏုပ္ပာဒဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကာနံ ဝိသုံ ဂဟဏံ။ တထာ ဟိ ဗြဟ္မဇာလဓမ္မဒါယာဒသုတ္တာဒီနံ (ဒီ။ န။ ၁။၁ အာဒယော) ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏအာမိသုပ္ပာဒါဒိဒေသနာနိမိတ္တံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ဝုစ္စတိ။ ပရေသံ ပုစ္ဆံ ဝိနာ အဇ္ဈာသယမေဝ နိမိတ္တံ ကတွာ ဒေသိတော ပရဇ္ဈာသယော၊ ပုစ္ဆာဝသေန ဒေသိတော ပုစ္ဆာဝသိကောတိ ပါကဋောယမတ္ထောတိ။
ယာနိ ဘဂဝါ ပရေဟိ အနဇ္ဈိဋ္ဌော ကေဝလံ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ကထေတိ၊ သေယျထိဒံ – အာကင်္ခေယျသုတ္တံ၊ တုဝဋ္ဋကသုတ္တန္တိဧဝမာဒီနိ (သု။ နိ။ ၉၂၁ အာဒယော၊ မ။ နိ။ ၁။၆၄ အာဒယော)၊ တေသံ အတ္တဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ။
ယာနိ ပန ‘‘ပရိပက္ကာ ခေါ ရာဟုလဿ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ၊ ယံနူနာဟံ ရာဟုလံ ဥတ္တရိံ အာသဝါနံ ခယေ ဝိနေယျ’’န္တိ ဧဝံ ပရေသံ အဇ္ဈာသယံ ခန္တိံ အဘိနီဟာရံ ဗုဇ္ဈနဘာဝဉ္စ ဩလောကေတွာ ပရဇ္ဈာသယဝသေန ကထိတာနိ၊ သေယျထိဒံ – ရာဟုလောဝါဒသုတ္တံ၊ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တိဧဝမာဒီနိ (မ။ နိ။ ၂။၁၀၇ အာဒယော၊ ၃။၄၁၆ အာဒယော၊ သံ။ နိ။ ၃။၅၉၊ မဟာဝ။ ၁၉-၂၀)၊ တေသံ ပရဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ။
ဘဂဝန္တံ ပန ¶ ဥပသင်္ကမိတွာ ဒေဝါ မနုဿာ စတဿော ပရိသာ စတ္တာရော ဝဏ္ဏာ စ တထာ တထာ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ ‘‘ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ၊ ဘန္တေ၊ ဝုစ္စန္တိ၊ နီဝရဏာ ¶ နီဝရဏာတိ ဝုစ္စန္တီ’’တိအာဒိနာ ¶ ၊ ဧဝံ ပုဋ္ဌေန ဘဂဝတာ ယာနိ ကထိတာနိ ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တာဒီနိ (သံ။ နိ။ ၅။၁၈၆) တေသံ ပုစ္ဆာဝသိကော နိက္ခေပေါ။
ယာနိ ပန တာနိ ဥပ္ပန္နံ ကာရဏံ ပဋိစ္စ ကထိတာနိ၊ သေယျထိဒံ – ဓမ္မဒါယာဒံ၊ ပုတ္တမံသူပမံ၊ ဒါရုက္ခန္ဓူပမန္တိဧဝမာဒီနိ (မ။ နိ။ ၁။၂၉၊ သံ။ နိ။ ၂။၆၃)၊ တေသံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော နိက္ခေပေါ။
ဧဝမိမေသု စတူသု သုတ္တနိက္ခေပေသု ဣမဿ သုတ္တဿ ပရဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ။ ပရဇ္ဈာသယဝသေန ဟေတံ နိက္ခိတ္တံ။ ကေသံ အဇ္ဈာသယေန? လောဘေ အာဒီနဝဒဿီနံ ပုဂ္ဂလာနံ။ ကေစိ ပန ‘‘အတ္တဇ္ဈာသယော’’တိ ဝဒန္တိ။
တတ္ထ ဧကဓမ္မံ၊ ဘိက္ခဝေတိအာဒီသု ဧကသဒ္ဒေါ အတ္ထေဝ အညတ္ထေ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ၊ ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၃။၂၇)။ အတ္ထိ သေဋ္ဌေ ‘‘စေတသော ဧကောဒိဘာဝ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၂၈၊ ပါရာ။ ၁၁)။ အတ္ထိ အသဟာယေ ‘‘ဧကော ဝူပကဋ္ဌော’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၄၀၅)။ အတ္ထိ သင်္ခါယံ ‘‘ဧကောဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယဝါသာယာ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၈။၂၉)။ ဣဓာပိ သင်္ခါယမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ပရိယတ္တိသစ္စသမာဓိပညာပကတိပုညာပတ္တိသုညတာဉေယျသဘာဝါဒီသု ဒိဿတိ။ တထာ ဟိဿ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတီ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၅။၇၃) ပရိယတ္တိ အတ္ထော။ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မော’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၉၉) သစ္စာနိ။ ‘‘ဧဝံဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၂။၁၃၊ ၃။၁၄၂) သမာဓိ။ ‘‘သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ၊ သဝေ ပေစ္စ န သောစတီ’’တိအာဒီသု (ဇာ။ ၁။၁။၅၇) ပညာ။ ‘‘ဇာတိဓမ္မာနံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာနံ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၉၈) ပကတိ။ ‘‘ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိ’’န္တိအာဒီသု ¶ (ဇာ။ ၁။၁၀။၁၀၂) ပုညံ။ ‘‘တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ အညတရေန ဝဒေယျ ပါရာဇိကေန ဝါ သင်္ဃာဒိသေသေန ဝါ ပါစိတ္တိယေန ဝါ’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၄၄၄) အာပတ္တိ။ ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဓမ္မာ ဟောန္တီ’’တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ ၁၂၁) သုညတာ။ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ။ ၁၅၆၊ စူဠနိ။ မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ဉေယျော။ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ တိကမာတိကာ ၁) သဘာဝေါ အတ္ထော ¶ ။ ဣဓာပိ သဘာဝေါ။ တသ္မာ ¶ ဧကဓမ္မန္တိ ဧကံ သံကိလေသသဘာဝန္တိ အဓိပ္ပာယော။ ဧကော စ သော ဓမ္မော စာတိ ဧကဓမ္မော၊ တံ ဧကဓမ္မံ။
ဘိက္ခဝေတိ ဘိက္ခူ အာလပတိ။ ကိမတ္ထံ ပန ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဘိက္ခူ အာလပတိ၊ န ဓမ္မမေဝ ဒေသေတီတိ? သတိဇနနတ္ထံ။ ဘိက္ခူ ဟိ အညံ စိန္တေန္တာပိ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခန္တာပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောန္တာပိ နိသိန္နာ ဟောန္တိ။ တေ ပဌမံ အနာလပိတွာ ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေ ‘‘အယံ ဒေသနာ ကိံနိဒါနာ၊ ကိံပစ္စယာ’’တိ သလ္လက္ခေတုံ န သက္ကောန္တိ။ အာလပိတေ ပန သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ သလ္လက္ခေတုံ သက္ကောန္တိ၊ တသ္မာ သတိဇနနတ္ထံ ‘‘ဘိက္ခဝေ’’တိ အာလပတိ။ တေန စ တေသံ ဘိက္ခနသီလတာဒိဂုဏယောဂသိဒ္ဓေန ဝစနေန ဟီနာဓိကဇနသေဝိတံ ဝုတ္တိံ ပကာသေန္တော ဥဒ္ဓတဒီနဘာဝနိဂ္ဂဟံ ကရောတိ။ ‘‘ဘိက္ခဝေ’’တိ ဣမိနာ ကရုဏာဝိပ္ဖာရသောမ္မဟဒယနယနနိပါတပုဗ္ဗင်္ဂမေန ဝစနေန တေ အတ္တနော မုခါဘိမုခေ ကရောန္တော တေန စ ကထေတုကမျတာဒီပကေန ဝစနေန နေသံ သောတုကမျတံ ဇနေတိ။ တေနေဝ စ သမ္ဗောဓနတ္ထေန သာဓုကံ သဝနမနသိကာရေပိ နိယောဇေတိ။ သာဓုကံ သဝနမနသိကာရာယတ္တာ ဟိ သာသနသမ္ပတ္တိ။
အညေသုပိ ဒေဝမနုဿေသု ပရိသပရိယာပန္နေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ကသ္မာ ဘိက္ခူ ဧဝ အာမန္တေသီတိ? ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌာသန္နသဒါသန္နိဟိတဘာဝတော။ သဗ္ဗပရိသသာဓာရဏာ ဟိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ၊ ပရိသာယ စ ဇေဋ္ဌာ ဘိက္ခူ ပဌမုပ္ပန္နတ္တာ၊ သေဋ္ဌာ အနဂါရိယဘာဝံ အာဒိံ ကတွာ သတ္ထု စရိယာနုဝိဓာယကတ္တာ သကလသာသနပဋိဂ္ဂါဟကတ္တာ စ၊ အာသန္နာ တတ္ထ နိသိန္နေသု သမီပဝုတ္တိယာ၊ သဒါသန္နိဟိတာ သတ္ထုသန္တိကာဝစရတ္တာ။ အပိစ တေ ဓမ္မဒေသနာယ ဘာဇနံ ¶ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပတ္တိသဗ္ဘာဝတော၊ ဝိသေသတော စ ဧကစ္စေ ဘိက္ခူ သန္ဓာယ အယံ ဒေသနာတိ တေ ဧဝ အာလပိ။
ပဇဟထာတိ ဧတ္ထ ပဟာနံ နာမ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ၊ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ၊ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ၊ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ၊ နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စဝိဓံ။ တတ္ထ ယံ ဒီပါလောကေနေဝ တမဿ ပဋိပက္ခဘာဝတော အလောဘာဒီဟိ လောဘာဒိကဿ၊ နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒိဝိပဿနာဉာဏေဟိ တဿ တဿ အနတ္ထဿ ပဟာနံ။ သေယျထိဒံ – ပရိစ္စာဂေန လောဘာဒိမလဿ၊ သီလေန ပါဏာတိပါတာဒိဒုဿီလျဿ၊ သဒ္ဓါဒီဟိ အဿဒ္ဓိယာဒိကဿ၊ နာမရူပဝဝတ္ထာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ၊ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန အဟေတုဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌီနံ၊ တဿေဝ အပရဘာဂေန ကင်္ခါဝိတရဏေန ကထံကထီဘာဝဿ၊ ကလာပသမ္မသနေန ‘‘အဟံ ¶ မမာ’’တိ ဂါဟဿ၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေန အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ၊ ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ၊ ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ၊ ဘယဒဿနေန သဘယေသု အဘယသညာယ၊ အာဒီနဝဒဿနေန အဿာဒသညာယ၊ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနေန အဘိရတိသညာယ၊ မုစ္စိတုကမျတာဉာဏေန ¶ အမုစ္စိတုကမျတာယ ဥပေက္ခာဉာဏေန အနုပေက္ခာယ၊ အနုလောမေန ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ၊ နိဗ္ဗာနေန ပဋိလောမဘာဝဿ၊ ဂေါတြဘုနာ သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟဿ ပဟာနံ၊ ဧတံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ နာမ။
ယံ ပန ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ ပဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတော ဃဋပ္ပဟာရေနေဝ ဥဒကပိဋ္ဌေ သေဝါလဿ တေသံ တေသံ နီဝရဏာဒိဓမ္မာနံ ပဟာနံ၊ ဧတံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ နာမ။ ယံ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ တံတံမဂ္ဂဝတော အတ္တနော သန္တာနေ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ။ သ။ ၂၇၇၊ ဝိဘ။ ၆၂၈) နယေန ဝုတ္တဿ သမုဒယပက္ခိယဿ ကိလေသဂဏဿ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန သမုစ္ဆိန္ဒနံ၊ ဣဒံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ နာမ။ ယံ ပန ဖလက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တံ ကိလေသာနံ၊ ဧတံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နာမ။ ယံ ပန သဗ္ဗသင်္ခတနိဿဋတ္တာ ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ၊ ဧတံ နိဿရဏပ္ပဟာနံ နာမ။ ဧဝံ ပဉ္စဝိဓေ ပဟာနေ အနာဂါမိကဘာဝကရဿ ပဟာနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဣဓ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တသ္မာ ပဇဟထာတိ ပရိစ္စဇထ၊ သမုစ္ဆိန္ဒထာတိ အတ္ထော။
အဟန္တိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ။ ဝေါတိ အယံ ဝေါသဒ္ဒေါ ပစ္စတ္တဥပယောဂကရဏသာမိဝစနပဒပူရဏသမ္ပဒါနေသု ¶ ဒိဿတိ။ တထာ ဟိ ‘‘ကစ္စိ၊ ပန ဝေါ အနုရုဒ္ဓါ၊ သမဂ္ဂါ သမ္မောဒမာနာ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၃၂၆) ပစ္စတ္တေ အာဂတော။ ‘‘ဂစ္ဆထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဏာမေမိ ဝေါ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၂။၁၅၇) ဥပယောဂေ။ ‘‘န ဝေါ မမ သန္တိကေ ဝတ္ထဗ္ဗ’’န္တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၂။၁၅၇) ကရဏေ။ ‘‘သဗ္ဗေသံ ဝေါ၊ သာရိပုတ္တ၊ သုဘာသိတ’’န္တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၃၄၅) သာမိဝစနေ။ ‘‘ယေ ဟိ ဝေါ အရိယာ ပရိသုဒ္ဓကာယကမ္မန္တာ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၃၅) ပဒပူရဏေ။ ‘‘ဝနပတ္ထပရိယာယံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒေသေဿာမီ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၁၉၀) သမ္ပဒါနေ။ ဣဓာပိ သမ္ပဒါနေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
ပါဋိဘောဂေါတိ ပဋိဘူ။ သော ဟိ ဓာရဏကံ ပဋိစ္စ ဓနိကဿ၊ ဓနိကံ ပဋိစ္စ ဓာရဏကဿ ပဋိနိဓိဘူတော ဓနိကသန္တကဿ တတော ဟရဏာဒိသင်္ခါတေန ဘုဉ္ဇနေန ¶ ဘောဂေါတိ ပဋိဘောဂေါ၊ ပဋိဘောဂေါ ဧဝ ပါဋိဘောဂေါ။ အနာဂါမိတာယာတိ အနာဂါမိဘာဝတ္ထာယ။ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဟိ ကာမဘဝဿ အနာဂမနတော အနာဂါမီ။ ယော ယဿ ဓမ္မဿ အဓိဂမေန အနာဂါမီတိ ဝုစ္စတိ၊ သဖလော သော တတိယမဂ္ဂေါ အနာဂါမိတာ နာမ။ ဣတိ ဘဂဝါ ဝေနေယျဒမနကုသလော ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုကူလံ တတိယမဂ္ဂါဓိဂမံ လဟုနာ ဥပါယေန ဧကဓမ္မပူရဏတာမတ္တေန ထိရံ ကတွာ ဒဿေသိ ¶ ယထာ တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ။ ဘိန္နဘူမိကာပိ ဟိ ပဋိဃသံယောဇနာဒယော တတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ကိလေသာ ကာမရာဂပ္ပဟာနံ နာတိဝတ္တန္တီတိ။
ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘဂဝါ အတ္တာနံ ပါဋိဘောဂဘာဝေ ဌပေသိ? တေသံ ဘိက္ခူနံ အနာဂါမိမဂ္ဂါဓိဂမာယ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ။ ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ ‘‘မယာ ‘ဧကဓမ္မံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဇဟထ၊ အဟံ ဝေါ ပါဋိဘောဂေါ အနာဂါမိတာယာ’တိ ဝုတ္တေ ဣမေ ဘိက္ခူ အဒ္ဓါ တံ ဧကဓမ္မံ ပဟာယ သက္ကာ တတိယဘူမိံ သမဓိဂန္တုံ၊ ယတော ဓမ္မဿာမိ ပဌမမာဟ ‘အဟံ ပါဋိဘောဂေါ’တိ ဥဿာဟဇာတာ တဒတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ မညိဿန္တီ’’တိ။ တသ္မာ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ အနာဂါမိတာယ တေသံ ဘိက္ခူနံ အတ္တာနံ ပါဋိဘောဂဘာဝေ ဌပေသိ။
ကတမံ ဧကဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ကတမန္တိ ပုစ္ဆာဝစနံ။ ပုစ္ဆာ စ နာမေသာ ပဉ္စဝိဓာ – အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ၊ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ၊ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ၊ အနုမတိပုစ္ဆာ ¶ ၊ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ။ တတ္ထ ပကတိယာ လက္ခဏံ အညာတံ ဟောတိ အဒိဋ္ဌံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ၊ တဿ ဉာဏာယ ဒဿနာယ တုလနာယ တီရဏာယ ဝိဘူတတ္ထာယ ဝိဘာဝနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ၊ အယံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ။ ပကတိယာ လက္ခဏံ ဉာတံ ဟောတိ ဒိဋ္ဌံ တုလိတံ တီရိတံ ဝိဘူတံ ဝိဘာဝိတံ။ သော အညေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ၊ အယံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ။ ပကတိယာ သံသယပက္ခန္ဒော ဟောတိ ဝိမတိပက္ခန္ဒော ဒွေဠှကဇာတော – ‘‘ဧဝံ နု ခေါ၊ န နု ခေါ၊ ကိံ နု ခေါ၊ ကထံ နု ခေါ’’တိ၊ သော ဝိမတိစ္ဆေဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ၊ အယံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ။ ဘဂဝါ ဟိ အနုမတိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ – ‘‘တံ ကိံ မညထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိအာဒိနာ (သံ။ နိ။ ၃။၅၉၊ မဟာဝ။ ၂၁)၊ အယံ အနုမတိပုစ္ဆာ။ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ကထေတုကမျတာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ – ‘‘စတ္တာရောမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာဟာရာ ဘူတာနံ ¶ ဝါ သတ္တာနံ ဌိတိယာ သမ္ဘဝေသီနံ ဝါ အနုဂ္ဂဟာယ။ ကတမေ စတ္တာရော’’တိ (သံ။ နိ။ ၂။၁၁) အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ။
တတ္ထ ပုရိမာ တိဿော ပုစ္ဆာ ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ။ ကသ္မာ? တီသု ဟိ အဒ္ဓါသု ကိဉ္စိ သင်္ခတံ အဒ္ဓါဝိမုတ္တံ ဝါ အသင်္ခတံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ အဒိဋ္ဌံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ နာမ နတ္ထိ။ တေန နေသံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ နတ္ထိ။ ယံ ပန တေဟိ အတ္တနော ဉာဏေန ပဋိဝိဒ္ဓံ၊ တဿ အညေန သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနကိစ္စံ နတ္ထိ၊ တေန နေသံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာပိ နတ္ထိ။ ယသ္မာ ပန ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော အကထံကထီ ¶ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆာ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိဂတသံသယာ၊ တေန နေသံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာပိ နတ္ထိ။ ဣတရာ ပန ဒွေ ပုစ္ဆာ အတ္ထိ၊ တာသု အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
ဣဒါနိ တာယ ပုစ္ဆာယ ပုဋ္ဌမတ္ထံ သရူပတော ဒဿေန္တော ‘‘လောဘံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧကဓမ္မ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ လုဗ္ဘန္တိ တေန၊ သယံ ဝါ လုဗ္ဘတိ၊ လုဗ္ဘနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ လောဘော။ သွာယံ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏလက္ခဏော မက္ကဋာလေပေါ ဝိယ၊ အဘိသင်္ဂရသော တတ္တကပါလေ ပက္ခိတ္တမံသပေသိ ¶ ဝိယ၊ အပရိစ္စာဂပစ္စုပဋ္ဌာနော တေလဉ္ဇနရာဂေါ ဝိယ၊ သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အဿာဒဒဿနပဒဋ္ဌာနော၊ တဏှာနဒိဘာဝေန ဝဍ္ဎမာနော ယတ္ထ သမုပ္ပန္နော၊ သီဃသောတာ နဒီ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒံ အပါယမေဝ တံ သတ္တံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ကိဉ္စာပိ အယံ လောဘသဒ္ဒေါ သဗ္ဗလောဘသာမညဝစနော၊ ဣဓ ပန ကာမရာဂဝစနောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ သော ဟိ အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈော။
ပုန ဘိက္ခဝေတိ အာလပနံ ဓမ္မဿ ပဋိဂ္ဂါဟကဘာဝေန အဘိမုခီဘူတာနံ တတ္ထ အာဒရဇနနတ္ထံ။ ပဇဟထာတိ ဣမိနာ ပဟာနာဘိသမယော ဝိဟိတော၊ သော စ ပရိညာသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယေဟိ သဒ္ဓိံ ဧဝ ပဝတ္တတိ၊ န ဝိသုန္တိ စတုသစ္စာဓိဋ္ဌာနာနိ စတ္တာရိပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ကိစ္စာနိ ဝိဟိတာနေဝ ဟောန္တိ။ ယထာ စ ‘‘လောဘံ ပဇဟထာ’’တိ ဝုတ္တေ ပဟာနေကဋ္ဌဘာဝတော ဒေါသာဒီနမ္ပိ ပဟာနံ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ၊ ဧဝံ သမုဒယသစ္စဝိသယေ သမ္မာဒိဋ္ဌိကိစ္စေ ပဟာနာဘိသမယေ ဝုတ္တေ တဿာ သဟကာရီကာရဏဘူတာနံ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီနံ သေသမဂ္ဂင်္ဂါနမ္ပိ သမုဒယသစ္စဝိသယကိစ္စံ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ ပရိပုဏ္ဏော အရိယမဂ္ဂဗျာပါရော ဣဓ ¶ ကထိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဣမိနာ နယေန သတိပဋ္ဌာနာဒီနမ္ပိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ ဗျာပါရဿ ဣဓ ဝုတ္တဘာဝေါ ယထာရဟံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗော။
အပိစေတ္ထ လောဘံ ပဇဟထာတိ ဧတေန ပဟာနပရိညာ ဝုတ္တာ။ သာ စ တီရဏပရိညာဓိဋ္ဌာနာ၊ တီရဏပရိညာ စ ဉာတပရိညာဓိဋ္ဌာနာတိ အဝိနာဘာဝေန တိဿောပိ ပရိညာ ဗောဓိတာ ဟောန္တိ။ ဧဝမေတ္ထ သဟ ဖလေန စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ပကာသိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အထ ဝါ လောဘံ ပဇဟထာတိ သဟ ဖလေန ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဒေသိတာ။ သာ စ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိသန္နိဿယာ…ပေ… စိတ္တဝိသုဒ္ဓိသီလဝိသုဒ္ဓိသန္နိဿယာ စာတိ နာနန္တရိကဘာဝေန သဟ ဖလေန သဗ္ဗာပိ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝိဘာဝိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ဧဝမေတာယ ဝိသုဒ္ဓိက္ကမဘာဝနာယ ပရိညာတ္တယသမ္ပာဒနေန လောဘံ ပဇဟိတုကာမေန –
‘‘အနတ္ထဇနနော ¶ လောဘော၊ လောဘော စိတ္တပ္ပကောပနော၊
ဘယမန္တရတော ဇာတံ၊ တံ ဇနော နာဝဗုဇ္ဈတိ။
‘‘လုဒ္ဓါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ၊ လုဒ္ဓါ ဓမ္မံ န ပဿတိ၊
အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ၊ ယံ လောဘော သဟတေ နရံ’’။ (ဣတိဝု။ ၈၈)၊
ရတ္တော ¶ ခေါ၊ အာဝုသော၊ ရာဂေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော ပါဏမ္ပိ ဟနတိ၊ အဒိန္နမ္ပိ အာဒိယတိ၊ သန္ဓိမ္ပိ ဆိန္ဒတိ၊ နိလ္လောပမ္ပိ ဟရတိ၊ ဧကာဂါရိကမ္ပိ ကရောတိ၊ ပရိပန္ထေပိ တိဋ္ဌတိ၊ ပရဒါရမ္ပိ ဂစ္ဆတိ၊ မုသာပိ ဘဏတိ။ တဒပိ တေသံ ဘဝတံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ အဇာနတံ အပဿတံ အဝေဒယတံ တဏှာနုဂတာနံ ပရိတဿိတံ ဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝ (အ။ နိ။ ၃။၅၄)။
‘‘တဏှာဒုတိယော ပုရိသော၊ ဒီဃမဒ္ဓါန သံသရံ၊
ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ၊ သံသာရံ နာတိဝတ္တတိ’’။ (ဣတိဝု။ ၁၅၊ ၁၀၅)၊
‘‘နတ္ထိ ရာဂသမော အဂ္ဂိ၊ နတ္ထိ ဒေါသသမော ကလိ’’။ (ဓ။ ပ။ ၂၀၂၊ ၂၅၁)၊
‘‘ကာမရာဂေန ဍယှာမိ၊ စိတ္တံ မေ ပရိဍယှတိ’’။ (သံ။ နိ။ ၁။၂၁၂)၊
‘‘ယေ ရာဂရတ္တာနုပတန္တိ သောတံ၊ သယံကတံ မက္ကဋကောဝ ဇာလ’’န္တိ။ (ဓ။ ပ။ ၃၄၇) စ –
ဧဝမာဒိသုတ္တပဒါနုသာရေန ¶ နာနာနယေဟိ လောဘဿ အာဒီနဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ တဿ ပဟာနာယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ။
အပိစ ဆ ဓမ္မာ ကာမရာဂဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ၊ အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော၊ အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ၊ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ၊ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ၊ ကလျာဏမိတ္တတာ၊ သပ္ပာယကထာတိ။ ဒသဝိဓဉှိ အသုဘနိမိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ကာမရာဂေါ ပဟီယတိ၊ ကာယဂတာသတိဘာဝနာဝသေန သဝိညာဏကေ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဝသေန အဝိညာဏကေ အသုဘေ အသုဘဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တဿာပိ၊ မနစ္ဆဋ္ဌေသု ဣန္ဒြိယေသု သံဝရဏဝသေန သတိကဝါဋေန ပိဟိတဒွါရဿာပိ ¶ ၊ စတုန္နံ ပဉ္စန္နံ ဝါ အာလောပါနံ ဩကာသေ သတိ ဥဒကံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလတာယ ဘောဇနေ မတ္တညုနောပိ။ တေနေဝါဟ –
‘‘စတ္တာရော ပဉ္စ အာလောပေ၊ အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ၊
အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ၊ ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ။ (ထေရဂါ။ ၉၈၃)၊
အသုဘကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာရတေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ၊ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဒသအသုဘနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ။ တေနေဝါဟ –
‘‘အတ္ထိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အသုဘနိမိတ္တံ၊ တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော၊ အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနုပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယာ’’တိ။
ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမရာဂသင်္ခါတဿ ¶ လောဘဿ ပဟာနာယ ပဋိပန္နော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ တတိယမဂ္ဂေန တံ အနဝသေသတော သမုစ္ဆိန္ဒတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘လောဘံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧကဓမ္မံ ပဇဟထ၊ အဟံ ဝေါ ပါဋိဘောဂေါ အနာဂါမိတာယာ’’တိ။
ဧတ္ထာဟ ‘‘ကော ပနေတ္ထ လောဘော ပဟီယတိ၊ ကိံ အတီတော၊ အထ အနာဂတော၊ ဥဒါဟု ပစ္စုပ္ပန္နော’’တိ? ကိဉ္စေတ္ထ – န တာဝ အတီတော လောဘော ပဟီယေယျ၊ န အနာဂတော ဝါ တေသံ အဘာဝတော။ န ဟိ နိရုဒ္ဓံ အနုပ္ပန္နံ ဝါ အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ၊ ဝါယာမော စ အဖလော အာပဇ္ဇတိ။ အထ ပစ္စုပ္ပန္နော၊ ဧဝမ္ပိ အဖလော ဝါယာမော တဿ သရသဘင်္ဂတ္တာ၊ သံကိလိဋ္ဌာ စ မဂ္ဂဘာဝနာ ¶ အာပဇ္ဇတိ၊ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော ဝါ လောဘော သိယာ၊ န စာယံ နယော ဣစ္ဆိတောတိ။ ဝုစ္စတေ – န ဝုတ္တနယေန အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နော လောဘော ပဟီယတိ။ သေယျထာပိ ဣဓ တရုဏရုက္ခော အသဉ္ဇာတဖလော၊ တံ ပုရိသော ကုဌာရိယာ မူလေ ဆိန္ဒေယျ၊ တဿ ရုက္ခဿ ဆေဒေ အသတိ ယာနိ ဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေယျုံ၊ တာနိ ရုက္ခဿ ဆိန္နတ္တာ အဇာတာနိ ဧဝ န ဇာယေယျုံ၊ ဧဝမေဝ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေ အသတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော လောဘော အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ပစ္စယဃာတဿ ကတတ္တာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ အယဉှိ အဋ္ဌကထာသု ‘‘ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဝိပဿနာယ ဟိ အာရမ္မဏဘူတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနတာယ ဘူမိ နာမ။ သာ ဘူမိ တေန လဒ္ဓါတိ ကတွာ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နော။ အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတုပ္ပန္နော အဝိက္ခမ္ဘိတုပ္ပန္နော အသမူဟတုပ္ပန္နောတိ စ အယမေဝ ဝုစ္စတိ။
တတ္ထာတိ ¶ တသ္မိံ သုတ္တေ။ ဧတန္တိ ဧတံ အတ္ထဇာတံ။ ဣဒါနိ ဂါထာဗန္ဓဝသေန ဝုစ္စမာနံ။ ဣတိ ဝုစ္စတီတိ ကေန ပန ဝုစ္စတိ? ဘဂဝတာ ဝ။ အညေသု ဟိ တာဒိသေသု ဌာနေသု သင်္ဂီတိကာရေဟိ ဥပနိဗန္ဓဂါထာ ဟောန္တိ၊ ဣဓ ပန ဘဂဝတာ ဝ ဂါထာရုစိကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သင်္ဂဟေတွာ ဂါထာ ဘာသိတာ။
တတ္ထ ယေန လောဘေန လုဒ္ဓါသေ၊ သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ ဒုဂ္ဂတိန္တိ ယေန အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏလက္ခဏေန တတော ဧဝ အဘိသင်္ဂရသေန လောဘေန လုဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသု အာယတနေသု ဂိဒ္ဓါ ဂဓိတာ။ သေတိ ဟိ နိပါတမတ္တံ။ အက္ခရစိန္တကာ ပန ဤဒိသေသု ဌာနေသု သေ-ကာရာဂမံ ဣစ္ဆန္တိ။ တထာ လုဒ္ဓတ္တာ ဧဝ ကာယသုစရိတာဒီသု ကိဉ္စိ သုစရိတံ အကတွာ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ စ ဥပစိနိတွာ ¶ ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ သတ္တာတိ လဒ္ဓနာမာ ပါဏိနော ဒုက္ခဿ နိဗ္ဗတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဒုဂ္ဂတီတိ သင်္ခံ ဂတံ နိရယံ တိရစ္ဆာနယောနိံ ပေတ္တိဝိသယဉ္စ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဂစ္ဆန္တိ ဥပပဇ္ဇန္တိ။
တံ လောဘံ သမ္မဒညာယ၊ ပဇဟန္တိ ဝိပဿိနောတိ တံ ယထာဝုတ္တံ လောဘံ သဘာဝတော သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒတော အာဒီနဝတော နိဿရဏတောတိ ဣမေဟိ အာကာရေဟိ သမ္မာ အဝိပရီတံ ဟေတုနာ ဉာယေန အညာယ ဉာတတီရဏပရိညာသင်္ခါတာယ ပညာယ ဇာနိတွာ ရူပါဒိကေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စာဒီဟိ ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ ပဿနတော ဝိပဿိနော အဝသိဋ္ဌကိလေသေ ဝိပဿနာပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယ မဂ္ဂပညာယ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန ပဇဟန္တိ၊ န ပုန အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ဒေန္တိ။ ပဟာယ ¶ န ပုနာယန္တိ၊ ဣမံ လောကံ ကုဒါစနန္တိ ဧဝံ သဟဇေကဋ္ဌပဟာနေကဋ္ဌေဟိ အဝသိဋ္ဌကိလေသေဟိ သဒ္ဓိံ တံ လောဘံ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဇဟိတွာ ပုန ပစ္ဆာ ဣမံ ကာမဓာတုသင်္ခါတံ လောကံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ကဒါစိပိ န အာဂစ္ဆန္တိ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ။ ဣတိ ဘဂဝါ အနာဂါမိဖလေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ။
အယမ္ပိ အတ္ထောတိ နိဒါနာဝသာနတော ပဘုတိ ယာဝ ဂါထာပရိယောသာနာ ဣမိနာ သုတ္တေန ပကာသိတော အတ္ထော။ အပိ-သဒ္ဒေါ ဣဒါနိ ဝက္ခမာနသုတ္တတ္ထသမ္ပိဏ္ဍနော။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သမုဒယသစ္စံ သရူပေနေဝ အာဂတံ၊ ပဟာနာပဒေသေန မဂ္ဂသစ္စံ။ ဣတရံ သစ္စဒွယဉ္စ တဒုဘယဟေတုတာယ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗံ။ ဂါထာယ ပန ဒုက္ခသမုဒယမဂ္ဂသစ္စာနိ ယထာရုတဝသေနေဝ ဉာယန္တိ၊ ဣတရံ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗံ။ ဧသေဝ နယော ဣတော ပရေသုပိ သုတ္တေသု။
ပရမတ္ထဒီပနိယာ ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ
ဣတိဝုတ္တကဝဏ္ဏနာယ ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂။ ဒေါသသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂။ ဝုတ္တဉှေတံ ¶ …ပေ… ဒေါသန္တိ ဒုတိယသုတ္တံ။ တတြာယံ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ။ ယထာ ဧတ္ထ၊ ဧဝံ ဣတော ပရေသုပိ သဗ္ဗတ္ထ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနံယေဝ ကရိဿာမ။ ယသ္မာ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေါသဗဟုလာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတွာ ¶ ဒေါသဝူပသမနတ္ထံ ဒေသိတံ၊ တသ္မာ ‘‘ဒေါသံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧကဓမ္မံ ပဇဟထာ’’တိ အာဂတံ။ တတ္ထ ဒေါသန္တိ ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီတိ အာဃာတော ဇာယတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၉၆၀) နယေန သုတ္တေ ဝုတ္တာနံ နဝန္နံ၊ ‘‘အတ္ထံ မေ နာစရီ’’တိအာဒီနဉ္စ တပ္ပဋိပက္ခတော သိဒ္ဓါနံ နဝန္နမေဝါတိ အဋ္ဌာရသန္နံ ခါဏုကဏ္ဋကာဒိနာ အဋ္ဌာနေန သဒ္ဓိံ ဧကူနဝီသတိယာ အညတရာဃာတဝတ္ထုသမ္ဘဝံ အာဃာတံ။ သော ဟိ ဒုဿန္တိ တေန၊ သယံ ဝါ ဒုဿတိ၊ ဒုဿနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ ဒေါသောတိ ဝုစ္စတိ။ သော စဏ္ဍိက္ကလက္ခဏော ပဟဋာသီဝိသော ဝိယ၊ ဝိသပ္ပနရသော ဝိသနိပါတော ဝိယ၊ အတ္တနော နိဿယဒဟနရသော ဝါ ဒါဝဂ္ဂိ ဝိယ၊ ဒုဿနပစ္စုပဋ္ဌာနော ¶ လဒ္ဓါကာသော ဝိယ သပတ္တော၊ ယထာဝုတ္တအာဃာတဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနော ဝိသသံသဋ္ဌပူတိမုတ္တံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ပဇဟထာတိ သမုစ္ဆိန္ဒထ။ တတ္ထ ယေ ဣမေ –
‘‘ပဉ္စိမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာဃာတပဋိဝိနယာ၊ ယတ္ထ ဘိက္ခုနော ဥပ္ပန္နော အာဃာတော သဗ္ဗသော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော။ ကတမေ ပဉ္စ? ယသ္မိံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ဇာယေထ၊ မေတ္တာ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဘာဝေတဗ္ဗာ…ပေ… ကရုဏာ…ပေ… ဥပေက္ခာ၊ အသတိအမနသိကာရော တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗော၊ ဧဝံ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော။ ယသ္မိံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ဇာယေထ၊ ကမ္မဿကတာ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာ ‘ကမ္မဿကော အယမာယသ္မာ ကမ္မဒါယာဒေါ…ပေ… ဘဝိဿတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၅။၁၆၁) –
ဧဝံ ပဉ္စ အာဃာတပ္ပဋိဝိနယာ ဝုတ္တာယေဝ။
‘‘ပဉ္စိမေ၊ အာဝုသော၊ အာဃာတပဋိဝိနယာ၊ ယတ္ထ ဘိက္ခုနော ဥပ္ပန္နော အာဃာတော သဗ္ဗသော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော။ ကတမေ ပဉ္စ? ဣဓာဝုသော၊ ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော အပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရော ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရော၊ ဧဝရူပေပိ၊ အာဝုသော၊ ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော’’တိ (အ။ နိ။ ၅။၁၆၂) –
ဧဝမာဒိနာပိ ¶ နယေန ပဉ္စ အာဃာတပဋိဝိနယာ ဝုတ္တာ၊ တေသု ယေန ကေနစိ အာဃာတပဋိဝိနယဝိဓိနာ ပစ္စဝေက္ခိတွာ။ အပိစ ယော –
‘‘ဥဘတောဒဏ္ဍကေန စေပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကကစေန စောရာ ဩစရကာ အင်္ဂမင်္ဂါနိ ဩကန္တေယျုံ၊ တတြာပိ ယော မနော ပဒူသေယျ၊ န မေ သော တေန သာသနကရော’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၃၂) သတ္ထု ဩဝါဒေါ။
‘‘တဿေဝ ¶ တေန ပါပိယော၊ ယော ကုဒ္ဓံ ပဋိကုဇ္ဈတိ၊
ကုဒ္ဓံ အပ္ပဋိကုဇ္ဈန္တော၊ သင်္ဂါမံ ဇေတိ ဒုဇ္ဇယံ။
‘‘ဥဘိန္နမတ္ထံ စရတိ၊ အတ္တနော စ ပရဿ စ၊
ပရံ သင်္ကုပိတံ ဉတွာ၊ ယော သတော ဥပသမ္မတိ။ (သံ။ နိ။ ၁။၁၈၈)၊
‘‘သတ္တိမေ ¶ ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မာ သပတ္တကန္တာ သပတ္တကရဏာ ကောဓနံ အာဂစ္ဆန္တိ ဣတ္ထိံ ဝါ ပုရိသံ ဝါ။ ကတမေ သတ္တ? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သပတ္တော သပတ္တဿ ဧဝံ ဣစ္ဆတိ၊ ‘အဟော ဝတာယံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏော အဿာ’တိ။ တံ ကိဿ ဟေတု? န၊ ဘိက္ခဝေ၊ သပတ္တော သပတ္တဿ ဝဏ္ဏဝတာယ နန္ဒတိ။ ကောဓနောယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရိသပုဂ္ဂလော ကောဓာဘိဘူတော ကောဓပရေတော ကိဉ္စာပိ သော ဟောတိ သုနှာတော သုဝိလိတ္တော ကပ္ပိတကေသမဿု ဩဒါတဝတ္ထဝသနော၊ အထ ခေါ သော ဒုဗ္ဗဏ္ဏောဝ ဟောတိ ကောဓာဘိဘူတော။ အယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဌမော ဓမ္မော သပတ္တကန္တော သပတ္တကရဏော ကောဓနံ အာဂစ္ဆတိ ဣတ္ထိံ ဝါ ပုရိသံ ဝါ။
‘‘ပုန စပရံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သပတ္တော သပတ္တဿ ဧဝံ ဣစ္ဆတိ ‘အဟော ဝတာယံ ဒုက္ခံ သယေယျာ’တိ…ပေ… န ပစုရတ္ထော အဿာတိ…ပေ… န ဘောဂဝါ အဿာတိ…ပေ… န ယသဝါ အဿာတိ…ပေ… န မိတ္တဝါ အဿာတိ…ပေ… ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇေယျာတိ။ တံ ကိဿ ဟေတု? န၊ ဘိက္ခဝေ၊ သပတ္တော သပတ္တဿ သုဂတိဂမနေ နန္ဒတိ။ ကောဓနောယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရိသပုဂ္ဂလော ကောဓာဘိဘူတော ကောဓပရေတော ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရတိ၊ ဝါစာယ ဒုစ္စရိတံ စရတိ၊ မနသာ ဒုစ္စရိတံ စရတိ။ သော ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရိတွာ ဝါစာယ ဒုစ္စရိတံ စရိတွာ မနသာ ဒုစ္စရိတံ စရိတွာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ…ပေ… နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ ကောဓာဘိဘူတော’’တိ (အ။ နိ။ ၇။၆၄)။
‘‘ကုဒ္ဓါ ¶ အတ္ထံ န ဇာနာတိ၊ ကုဒ္ဓါ ဓမ္မံ န ပဿတိ…ပေ…။ (အ။ နိ။ ၇။၆၄)၊
‘‘ကောဓံ ဇဟေ ဝိပ္ပဇဟေယျ မာနံ၊ သံယောဇနံ သဗ္ဗမတိက္ကမေယျ။ (ဓ။ ပ။ ၂၂၁)၊
‘‘အနတ္ထဇနနော ကောဓော၊ ကောဓော စိတ္တပ္ပကောပနော…ပေ…။ (အ။ နိ။ ၇။၆၄)၊
‘‘ကောဓံ ¶ ဆေတွာ သုခံ သေတိ၊ ကောဓံ ဆေတွာ န သောစတိ၊
ကောဓဿ ဝိသမူလဿ၊ မဓုရဂ္ဂဿ ဗြာဟ္မဏာ’’တိ။ (သံ။ နိ။ ၁။၁၈၇)၊
‘‘ဧကာပရာဓံ ¶ ခမ ဘူရိပည၊
န ပဏ္ဍိတာ ကောဓဗလာ ဘဝန္တီ’’တိ။ –
ဧဝမာဒိနာ နယေန ဒေါသေ အာဒီနဝေ ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခတော ဒေါသပ္ပဟာနေ အာနိသံသေ စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒေါသံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနာဒိဝသေန ပဇဟိတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ တတိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ဒေါသံ သမုစ္ဆိန္ဒထ၊ ပဇဟထာတိ တေသံ ဘိက္ခူနံ တတ္ထ နိယောဇနံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒေါသံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧကဓမ္မံ ပဇဟထာ’’တိ။ ဒုဋ္ဌာသေတိ အာဃာတေန ဒူသိတစိတ္တတာယ ပဒုဋ္ဌာ။ သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယမေဝ။
ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၃။ မောဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃။ တတိယေ မောဟန္တိ အညာဏံ။ တဉှိ ဒုက္ခေ အညာဏံ၊ ဒုက္ခသမုဒယေ အညာဏံ၊ ဒုက္ခနိရောဓေ အညာဏံ၊ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏန္တိအာဒိနာ နယေန ဝိဘာဂေန အနေကပ္ပဘေဒမ္ပိ မုယှန္တိ။ တေန သယံ ဝါ မုယှတိ မုယှနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ မောဟောတိ ဝုစ္စတိ။ သော စိတ္တဿ အန္ဓဘာဝလက္ခဏော၊ အညာဏလက္ခဏော ဝါ၊ အသမ္ပဋိဝေဓရသော၊ အာရမ္မဏသဘာဝစ္ဆာဒနရသော ¶ ဝါ၊ အသမ္မာပ္ပဋိပတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနော၊ အန္ဓကာရပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝါ၊ အယောနိသောမနသိကာရပဒဋ္ဌာနော၊ သဗ္ဗာကုသလာနံ မူလန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဣဓာပိ ပဇဟထာတိ ပဒဿ –
‘‘မူဠှော အတ္ထံ န ဇာနာတိ၊ မူဠှော ဓမ္မံ န ပဿတိ၊
အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ၊ ယံ မောဟော သဟတေ နရံ’’။ (ဣတိဝု။ ၈၈)၊
‘‘အနတ္ထဇနနော မောဟော…ပေ…။ (ဣတိဝု။ ၈၈)၊
‘‘အဝိဇ္ဇာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ’’ (ဣတိဝု။ ၄၀)၊
‘‘မောဟသမ္ဗန္ဓနော ¶ လောကော၊ ဘဗ္ဗရူပေါဝ ဒိဿတိ’’၊ (ဥဒါ။ ၇၀)၊
‘‘မောဟော ¶ နိဒါနံ ကမ္မာနံ သမုဒယာယ’’ (အ။ နိ။ ၃။၃၄)၊
‘‘မူဠှော ခေါ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ မောဟေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကမ္ပိ ဘယံ ဝေရံ ပသဝတိ၊ သမ္ပရာယိကမ္ပိ ဘယံ ဝေရံ ပသဝတီ’’တိ စ –
အာဒိနာ နယေန ‘‘ယော ကောစိ ဓမ္မော ကာမစ္ဆန္ဒာဒိသံကိလေသဓမ္မေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗော၊ အတ္ထတော သဗ္ဗော သော မောဟဟေတုကော’’တိ စ မောဟေ အာဒီနဝံ တပ္ပဋိပက္ခတော မောဟပ္ပဟာနေ အာနိသံသဉ္စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပ္ပဟာနက္ကမေနေဝ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန မောဟံ ပဇဟန္တာ တတိယမဂ္ဂေန ယထာဝုတ္တလောဘဒေါသေကဋ္ဌံ မောဟံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟထာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈော ဧဝ ဟိ မောဟော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ။ မူဠှာသေတိ ကုသလာကုသလသာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာဒိဘေဒေ အတ္တနော ဟိတာဟိတေ သမ္မူဠှာ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၄။ ကောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄။ စတုတ္ထေ ကောဓန္တိ ဒေါသံ။ ဒေါသော ဧဝ ဟိ ကောဓပရိယာယေန ဗုဇ္ဈနကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ¶ ဧဝံ ဝုတ္တော။ တသ္မာ ဒုတိယသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ အပိစ ကုဇ္ဈနလက္ခဏော ကောဓော၊ အာဃာတကရဏရသော၊ စိတ္တဿ ဗျာပတ္တိဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော၊ စေတသော ပူတိဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ အယမ္ပိ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော။
စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၅။ မက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၅။ ပဉ္စမေ မက္ခန္တိ ပရဂုဏမက္ခနံ။ ယဒိပိ ဟိ သော ဂူထံ ဂဟေတွာ ပရံ ပဟရန္တော ဝိယ အတ္တနော ကရံ ပဌမတရံ မက္ခတိယေဝ၊ တထာပိ ပရေသံ ဂုဏမက္ခနာဓိပ္ပာယေန ပဝတ္တေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ပရဂုဏမက္ခနော’’တိ ဝုစ္စတိ။ တထာ ဟိ ¶ သော ဥဒကပုဉ္ဆနမိဝ နှာတဿ သရီရဂတံ ဥဒကံ ပရေသံ ဂုဏေ မက္ခေတိ ပုဉ္ဆတိ ဝိနာသေတိ ¶ ၊ ပရေဟိ ဝါ ကတာနံ မဟန္တာနမ္ပိ ကာရာနံ ခေပနတော ဓံသနတော မက္ခောတိ ဝုစ္စတိ။ သော ပရဂုဏမက္ခနလက္ခဏော၊ တေသံ ဝိနာသနရသော၊ တဒဝစ္ဆာဒနပစ္စုပဋ္ဌာနော။ အတ္ထတော ပန ပရေသံ ဂုဏမက္ခနာကာရေန ပဝတ္တော ဒေါမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ပဇဟထာတိ တတ္ထ ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ ဒေါသံ၊ ဒေါသေ စ ဝုတ္တနယံ အာဒီနဝံ၊ ပဟာနေ စဿ အာနိသံသံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ပဇဟန္တာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ တတိယမဂ္ဂေန အနဝသေသံ သမုစ္ဆိန္ဒထာတိ အတ္ထော။ မက္ခာသေတိ မက္ခိတာ မက္ခိတပရဂုဏာ၊ ပရေသံ ဂုဏာနံ မက္ခိတာရော၊ တတော ဧဝ အတ္တနောပိ ဓံသိတဂုဏာတိ အတ္ထော။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၆။ မာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၆။ ဆဋ္ဌေ မာနန္တိ ဇာတိအာဒိဝတ္ထုကံ စေတသော ဥန္နမနံ။ သော ဟိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ နယေန မညန္တိ တေန၊ သယံ ဝါ မညတိ၊ မာနနံ သမ္ပဂ္ဂဟောတိ ဝါ မာနောတိ ဝုစ္စတိ။ သွာယံ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော၊ သဒိသောဟမသ္မီတိ မာနော၊ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနောတိ ဧဝံ တိဝိဓော။ ပုန သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော၊ သေယျဿ သဒိသော၊ သေယျဿ ဟီနော၊ သဒိသဿ သေယျော၊ သဒိသဿ သဒိသော၊ သဒိသဿ ဟီနော၊ ဟီနဿ သေယျော၊ ဟီနဿ သဒိသော၊ ဟီနဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနောတိ ဧဝံ နဝဝိဓောပိ ဥန္နတိလက္ခဏော၊ အဟံကာရရသော၊ သမ္ပဂ္ဂဟရသော ¶ ဝါ၊ ဥဒ္ဓုမာတဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော၊ ကေတုကမျတာပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝါ၊ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တလောဘပဒဋ္ဌာနော ဥမ္မာဒေါ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ပဇဟထာတိ တဿ သဗ္ဗဿပိ အတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနနိမိတ္တတာ၊ ဂရုဋ္ဌာနိယေသု အဘိဝါဒနပစ္စုပဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မသာမီစိကမ္မာဒီနံ အကရဏေ ကာရဏတာ၊ ဇာတိမဒပုရိသမဒါဒိဘာဝေန ပမာဒါပတ္တိဟေတုဘာဝေါတိ ဧဝမာဒိဘေဒံ အာဒီနဝံ တပ္ပဋိပက္ခတော နိရတိမာနတာယ အာနိသံသဉ္စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ရာဇသဘံ အနုပ္ပတ္တော စဏ္ဍာလော ဝိယ သဗြဟ္မစာရီသု နီစစိတ္တတံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန တံ ¶ ပဇဟန္တာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒထာတိ ¶ အတ္ထော။ အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈော ဧဝ ဟိ မာနော ဣဓာဓိပ္ပေတော။ မတ္တာသေတိ ဇာတိမဒပုရိသမဒါဒိဝသေန မာနေန ပမာဒါပတ္တိဟေတုဘူတေန မတ္တာ အတ္တာနံ ပဂ္ဂဟေတွာ စရန္တာ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
ဣမေသု ပန ပဋိပါဋိယာ ဆသု သုတ္တေသု ဂါထာသု ဝါ အနာဂါမိဖလံ ပါပေတွာ ဒေသနာ နိဋ္ဌာပိတာ။ တတ္ထ ယေ ဣမေ အဝိဟာ အတပ္ပာ သုဒဿာ သုဒဿီ အကနိဋ္ဌာတိ ဥပပတ္တိဘဝဝသေန ပဉ္စ အနာဂါမိနော၊ တေသု အဝိဟေသု ဥပပန္နာ အဝိဟာ နာမ။ တေ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ၊ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ၊ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ၊ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ၊ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ပဉ္စဝိဓာ၊ တထာ အတပ္ပာ၊ သုဒဿာ၊ သုဒဿိနော။ အကနိဋ္ဌေသု ပန ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ ပရိဟာယတိ။ တတ္ထ ယော အဝိဟာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အာယုဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယံ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ။ ယော ပန အဝိဟာဒီသု အာဒိတော ပဉ္စကပ္ပသတာဒိဘေဒံ အာယုဝေမဇ္ဈံ အတိက္ကမိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယံ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ။ ယော အသင်္ခါရေန အဓိမတ္တပ္ပယောဂံ အကတွာ အပ္ပဒုက္ခေန အကသိရေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယံ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ။ ယော ပန သသင်္ခါရေန အဓိမတ္တပ္ပယောဂံ ကတွာ ဒုက္ခေန ကိစ္ဆေန ကသိရေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယံ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ။ ဣတရော ပန အဝိဟာဒီသု ဥဒ္ဓံဝါဟိတဘာဝေန ဥဒ္ဓမဿ တဏှာသောတံ၊ ဝဋ္ဋသောတံ၊ မဂ္ဂသောတမေဝ ဝါတိ ဥဒ္ဓံသောတော။ အဝိဟာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အသက္ကောန္တော တတ္ထ တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန အကနိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ အကနိဋ္ဌဂါမီ။
ဧတ္ထ စ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ၊ ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ၊ န ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ၊ န ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီတိ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ကထံ? ယော အဝိဟတော ပဋ္ဌာယ စတ္တာရော ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ အကနိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယံ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ။ ယော ပန ဟေဋ္ဌာ တယော ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ သုဒဿီဒေဝလောကေ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယံ ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ။ ယော ဣတော အကနိဋ္ဌမေဝ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ ¶ ¶ ၊ အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ။ ယော ပန ဟေဋ္ဌာ စတူသု ဒေဝလောကေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော၊ န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမာတိ။
တတ္ထ ¶ အဝိဟေသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ကပ္ပသတတော ဥဒ္ဓံ ပရိနိဗ္ဗာယိကော၊ ဒွိန္နံ ကပ္ပသတာနံ မတ္ထကေ ပရိနိဗ္ဗာယိကော၊ ပဉ္စကပ္ပသတေ အသမ္ပတ္တေ ပရိနိဗ္ဗာယိကောတိ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဥပပန္နံ ဝါ သမနန္တရာ အပ္ပတ္တံ ဝါ ဝေမဇ္ဈ’’န္တိ (ပု။ ပ။ ၃၆)။ ဝါ-သဒ္ဒေန ဟိ ပတ္တမတ္တောပိ သင်္ဂဟိတောတိ။ ဧဝံ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော၊ ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ ဧကော ဥဒ္ဓံသောတော။ တေသု အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စ၊ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စာတိ ဒသ ဟောန္တိ။ တထာ အတပ္ပာသုဒဿာသုဒဿီသူတိ စတ္တာရော ဒသကာ စတ္တာရီသံ အကနိဋ္ဌေ ပန ဥဒ္ဓံသောတဿ အဘာဝတော တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော၊ ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီတိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော စတ္တာရော၊ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော စတ္တာရောတိ အဋ္ဌ၊ ဧဝမေတေ အဋ္ဌစတ္တာရီသံ အနာဂါမိနော။ တေ သဗ္ဗေပိ ဣမေသု သုတ္တေသု အဝိသေသဝစနေန ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၇။ သဗ္ဗပရိညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၇။ သတ္တမေ သဗ္ဗန္တိ အနဝသေသံ။ အနဝသေသဝါစကော ဟိ အယံ သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ။ သော ယေန ယေန သမ္ဗန္ဓံ ဂစ္ဆတိ၊ တဿ တဿ အနဝသေသတံ ဒီပေတိ၊ ယထာ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပံ၊ သဗ္ဗာ ဝေဒနာ၊ သဗ္ဗသက္ကာယပရိယာပန္နေသု ဓမ္မေသူ’’တိ။ သော ပနာယံ သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ သပ္ပဒေသနိပ္ပဒေသဝိသယတာယ ဒုဝိဓော။ တထာ ဟေသ သဗ္ဗသဗ္ဗံ၊ ပဒေသသဗ္ဗံ၊ အာယတနသဗ္ဗံ၊ သက္ကာယသဗ္ဗန္တိ စတူသု ဝိသယေသု ဒိဋ္ဌပ္ပယောဂေါ။ တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒီသု (စူဠနိ။ မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) သဗ္ဗသဗ္ဗသ္မိံ အာဂတော။ ‘‘သဗ္ဗေသံ ဝေါ၊ သာရိပုတ္တာ၊ သုဘာသိတံ ပရိယာယေနာ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၃၄၅) ပဒေသသဗ္ဗသ္မိံ။ ‘‘သဗ္ဗံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒေသေဿာမိ၊ စက္ခုဉ္စေဝ ရူပဉ္စ…ပေ…။ မနဉ္စေဝ ဓမ္မေ စာ’’တိ (သံ။ နိ။ ၄။၂၃-၂၅) ဧတ္ထ ¶ အာယတနသဗ္ဗသ္မိံ။ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မမူလပရိယာယံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒေသေဿာမီ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၁) သက္ကာယသဗ္ဗသ္မိံ။ တတ္ထ သဗ္ဗသဗ္ဗသ္မိံ အာဂတော နိပ္ပဒေသဝိသယော၊ ဣတရေသု တီသုပိ အာဂတော သပ္ပဒေသဝိသယော ¶ ။ ဣဓ ပန သက္ကာယသဗ္ဗသ္မိံ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ တေဘူမကဓမ္မာ ဟိ ဣဓ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ အနဝသေသတော ဂဟိတာ။
အနဘိဇာနန္တိ ¶ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ၊ ဣမေ အကုသလာ၊ ဣမေ သာဝဇ္ဇာ၊ ဣမေ အနဝဇ္ဇာ’’တိအာဒိနာ ‘‘ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ၊ ဣမာနိ ဒွါဒသာယတနာနိ၊ ဣမာ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော၊ ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ၊ အယံ ဒုက္ခသမုဒယော အရိယသစ္စ’’န္တိ စ အာဒိနာ သဗ္ဗေ အဘိညေယျေ ဓမ္မေ အဝိပရီတသဘာဝတော အနဘိဇာနန္တော အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန န ဇာနန္တော။ အပရိဇာနန္တိ န ပရိဇာနန္တော။ ယော ဟိ သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မဇာတံ ပရိဇာနာတိ၊ သော တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနာတိ – ဉာတပရိညာယ၊ တီရဏပရိညာယ၊ ပဟာနပရိညာယ။ တတ္ထ ကတမာ ဉာတပရိညာ? သဗ္ဗံ တေဘူမကံ နာမရူပံ – ‘‘ဣဒံ ရူပံ၊ ဧတ္တကံ ရူပံ၊ န ဣတော ဘိယျော။ ဣဒံ နာမံ၊ ဧတ္တကံ နာမံ၊ န ဣတော ဘိယျော’’တိ ဘူတပ္ပသာဒါဒိပ္ပဘေဒံ ရူပံ၊ ဖဿာဒိပ္ပဘေဒံ နာမဉ္စ၊ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနတော ဝဝတ္ထပေတိ။ တဿ အဝိဇ္ဇာဒိကဉ္စ ပစ္စယံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ။ အယံ ဉာတပရိညာ။ ကတမာ တီရဏပရိညာ? ဧဝံ ဉာတံ ကတွာ တံ သဗ္ဗံ တီရေတိ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတောတိ ဒွါစတ္တာလီသာယ အာကာရေဟိ။ အယံ တီရဏပရိညာ။ ကတမာ ပဟာနပရိညာ? ဧဝံ တီရယိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန သဗ္ဗသ္မိံ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတိ။ အယံ ပဟာနပရိညာ။
ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိယောပိ ဉာတပရိညာ။ မဂ္ဂါမဂ္ဂပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယော ကလာပသမ္မသနာဒိအနုလောမပရိယောသာနာ ဝါ ပညာ တီရဏပရိညာ။ အရိယမဂ္ဂေန ပဇဟနံ ပဟာနပရိညာ။ ယော သဗ္ဗံ ပရိဇာနာတိ၊ သော ဣမာဟိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနာတိ။ ဣဓ ပန ဝိရာဂပ္ပဟာနာနံ ပဋိက္ခေပဝသေန ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ဉာတပရိညာယ တီရဏပရိညာယ စ ဝသေန ပရိဇာနနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ယော ပနေဝံ န ပရိဇာနာတိ၊ တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အပရိဇာန’’န္တိ။
တတ္ထ စိတ္တံ အဝိရာဇယန္တိ တသ္မိံ အဘိညေယျဝိသေသေ ပရိညေယျေ ¶ အတ္တနော စိတ္တသန္တာနံ န ဝိရာဇယံ၊ န ဝိရဇ္ဇန္တော၊ ယထာ တတ္ထ ရာဂေါ န ဟောတိ၊ ဧဝံ ဝိရာဂါနုပဿနံ န ဥပ္ပာဒေန္တောတိ အတ္ထော။ အပ္ပဇဟန္တိ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ တတ္ထ ပဟာတဗ္ဗယုတ္တကံ ကိလေသဝဋ္ဋံ အနဝသေသတော ¶ န ပဇဟန္တော။ ယထာ စေတံ၊ ဧဝံ အဘိဇာနနာဒယောပိ မိဿကမဂ္ဂဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဟိ နာနာစိတ္တဝသေန ဉာတတီရဏပဟာနပရိညာဟိ ကမေန အဘိဇာနနာဒီနိ သမ္ပာဒေတွာ မဂ္ဂကာလေ ဧကက္ခဏေနေဝ ကိစ္စဝသေန တံ သဗ္ဗံ နိပ္ဖာဒေန္တံ ဧကမေဝ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ။ အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယာတိ နိဗ္ဗာနာယ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ခေပနာယ န ဘဗ္ဗော၊ နာလံ န သမတ္ထောတိ အတ္ထော။
သဗ္ဗဉ္စ ခေါတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ၊ ခေါ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ။ တဒုဘယေန အဘိဇာနနာဒိတော ¶ လဒ္ဓဗ္ဗံ ဝိသေသံ ဒုက္ခက္ခယဿ စ ဧကန္တကာရဏံ ဒီပေတိ။ အဘိဇာနနာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဝုတ္တမေဝ။ တတ္ထ ပန ပဋိက္ခေပဝသေန ဝုတ္တံ၊ ဣဓ ဝိဓာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အယမေဝ ဝိသေသော။ အပိစ အဘိဇာနန္တိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတံ သက္ကာယသဗ္ဗံ သရူပတော ပစ္စယတော စ ဉာဏဿ အဘိမုခီကရဏဝသေန အဘိဇာနန္တော ဟုတွာ အဘာဝါကာရာဒိပရိဂ္ဂဟေန တံ အနိစ္စာဒိလက္ခဏေဟိ ပရိစ္ဆိဇ္ဇမာနဝသေန ပရိဇာနန္တော။ ဝိရာဇယန္တိ သမ္မဒေဝဿ အနိစ္စတာဒိအဝဗောဓေန ဥပ္ပန္နဘယာဒီနဝနိဗ္ဗိဒါဒိဉာဏာနုဘာဝေန အတ္တနော စိတ္တံ ဝိရတ္တံ ကရောန္တော တတ္ထ အဏုမတ္တမ္ပိ ရာဂံ အနုပ္ပာဒေန္တော။ ပဇဟန္တိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ သမုဒယပက္ခိယံ ကိလေသဝဋ္ဋံ ပဇဟန္တော သမုစ္ဆိန္ဒန္တော။ ဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယာတိ ဧဝံ ကိလေသမလပ္ပဟာနေနေဝ သဗ္ဗဿ ကမ္မဝဋ္ဋဿ ပရိက္ခီဏတ္တာ အနဝသေသဝိပါကဝဋ္ဋခေပနာယ သကလသံသာရဝဋ္ဋဒုက္ခပရိက္ခယဘူတာယ ဝါ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဘဗ္ဗော ဧကန္တေနေတံ ပါပုဏိတုန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
ယော သဗ္ဗံ သဗ္ဗတော ဉတွာတိ ယော ယုတ္တယောဂေါ အာရဒ္ဓဝိပဿကော သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မဇာတံ သဗ္ဗတော သဗ္ဗဘာဂေန ကုသလာဒိက္ခန္ဓာဒိဝိဘာဂတော ဒုက္ခာဒိပီဠနာဒိဝိဘာဂတော စ။ အထ ဝါ သဗ္ဗတောတိ သဗ္ဗသ္မာ ကက္ခဠဖုသနာဒိလက္ခဏာဒိတော အနိစ္စာဒိတော စာတိ သဗ္ဗာကာရတော ဇာနိတွာ ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမေန ¶ မဂ္ဂဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ၊ ဝိပဿနာဉာဏေနေဝ ဝါ ဇာနနဟေတု။ သဗ္ဗတ္ထေသု န ရဇ္ဇတီတိ သဗ္ဗေသု အတီတာဒိဝသေန အနေကဘေဒဘိန္နေသု သက္ကာယဓမ္မေသု န ရဇ္ဇတိ၊ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ရာဂံ န ဇနေတိ။ ဣမိနာဿ တဏှာဂါဟဿ အဘာဝံ ဒဿေန္တော တံ နိမိတ္တတ္တာ ဒိဋ္ဌမာနဂ္ဂါဟာနံ ‘‘ဧတံ မမ ဧသောဟမသ္မိ၊ ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဣမဿ မိစ္ဆာဂါဟတ္တယဿပိ ¶ အဘာဝံ ဒဿေတိ။ သ ဝေတိ ဧတ္ထ သ-ဣတိ နိပါတမတ္တံ။ ဝေ-တိ ဗျတ္တံ၊ ဧကံသေနာတိ ဝါ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ နိပါတော။ သဗ္ဗပရိညာတိ သဗ္ဗပရိဇာနနတော၊ ယထာဝုတ္တဿ သဗ္ဗဿ အဘိသမယဝသေန ပရိဇာနနတော။ သောတိ ယထာဝုတ္တော ယောဂါဝစရော၊ အရိယော ဧဝ ဝါ။ သဗ္ဗဒုက္ခမုပစ္စဂါတိ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အစ္စဂါ အတိက္ကမိ၊ သမတိက္ကမီတိ အတ္ထော။
သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၈။ မာနပရိညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၈။ အဋ္ဌမေ အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ၊ ကေဝလံ မာနဝသေန ဒေသနာ ပဝတ္တာ။ ဂါထာသု ပန မာနုပေတာ အယံ ပဇာတိ ကမ္မကိလေသေဟိ ပဇာယတီတိ ပဇာတိ လဒ္ဓနာမာ ဣမေ သတ္တာ မညနလက္ခဏေန မာနေန ¶ ဥပေတာ ဥပဂတာ။ မာနဂန္ထာ ဘဝေ ရတာတိ ကိမိကီဋပဋင်္ဂါဒိအတ္တဘာဝေပိ မာနေန ဂန္ထိတာ မာနသံယောဇနေန သံယုတ္တာ။ တတော ဧဝ ဒီဃရတ္တံ ပရိဘာဝိတာဟံကာရဝသေန ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ သင်္ခါရေသု အဇ္ဈောသာနဗဟုလတ္တာ တတ္ထ နိစ္စသုခအတ္တာဒိဝိပလ္လာသဝသေန စ ကာမာဒိဘဝေ ရတာ။ မာနံ အပရိဇာနန္တာတိ မာနံ တီဟိ ပရိညာဟိ န ပရိဇာနန္တာ။ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန ဝါ အနတိက္ကမန္တာ၊ ‘‘မာနံ အပရိညာယာ’’တိ ကေစိ ပဌန္တိ။ အာဂန္တာရော ပုနဗ္ဘဝန္တိ ပုန အာယာတိံ ဥပပတ္တိဘဝံ။ ပုနပ္ပုနံ ဘဝနတော ဝါ ပုနဗ္ဘဝသင်္ခါတံ သံသာရံ အပရာပရံ ပရိဝတ္တနဝသေန ဂန္တာရော ဥပဂန္တာရော ဟောန္တိ၊ ဘဝတော န ပရိမုစ္စန္တီတိ အတ္ထော။ ယေ စ မာနံ ပဟန္တွာန၊ ဝိမုတ္တာ မာနသင်္ခယေတိ ယေ ပန အရဟတ္တမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော မာနံ ပဇဟိတွာ မာနဿ အစ္စန္တသင်္ခယဘူတေ အရဟတ္တဖလေ နိဗ္ဗာနေ ဝါ တဒေကဋ္ဌသဗ္ဗကိလေသဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တာ သုဋ္ဌု မုတ္တာ။ တေ မာနဂန္ထာဘိဘုနော၊ သဗ္ဗဒုက္ခမုပစ္စဂုန္တိ ¶ တေ ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနာ အရဟန္တော သဗ္ဗသော မာနဂန္ထံ မာနသံယောဇနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေန အဘိဘဝိတွာ ဌိတာ၊ အနဝသေသံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အတိက္ကမိံသူတိ အတ္ထော။ ဧဝမေတသ္မိံ သတ္တမသုတ္တေ စ အရဟတ္တံ ကထိတန္တိ။
အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၉-၁၀။ လောဘဒေါသပရိညာသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ
၉-၁၀။ နဝမဒသမေသု ¶ အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ။ ဒေသနာဝိလာသဝသေန တထာ ဗုဇ္ဈနကာနံ ဝေနေယျာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝါ တထာ ဒေသိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
နဝမဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂။ ဒုတိယဝဂ္ဂေါ
၁-၃။ မောဟပရိညာဒိသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၁-၁၃။ ဒုတိယဝဂ္ဂေပိ ¶ ပဌမာဒီနိ တီဏိ သုတ္တာနိ ဝုတ္တနယာနေဝ၊ တထာ ဒေသနာကာရဏမ္ပိ ဝုတ္တမေဝ။
၄။ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၄။ စတုတ္ထေ – ‘‘နာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒီသု န-ကာရော ပဋိသေဓတ္ထော။ အဟန္တိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ။ အညန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗအဝိဇ္ဇာနီဝရဏတော အညံ။ ဧကနီဝရဏမ္ပီတိ ဧကနီဝရဏဓမ္မမ္ပိ။ သမနုပဿာမီတိ ဒွေ သမနုပဿနာ – ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ စ ဉာဏသမနုပဿနာ စ။ တတ္ထ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနာ (အ။ နိ။ ၄။၂၀၀၊ ပဋိ။ မ။ ၁။၁၃၀) အာဂတာ အယံ ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ နာမ။ ‘‘အနိစ္စတော သမနုပဿတိ၊ နော နိစ္စတော’’တိအာဒိနာ (ပဋိ။ မ။ ၃။၃၅) ပန အာဂတာ အယံ ဉာဏသမနုပဿနာ နာမ။ ဣဓာပိ ဉာဏသမနုပဿနာဝ အဓိပ္ပေတာ။ ‘‘သမနုပဿာမီ’’တိ စ ပဒဿ န-ကာရေန သမ္ဗန္ဓော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘အဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဗ္ဗညုတညာဏသင်္ခါတေန သမန္တစက္ခုနာ သဗ္ဗဓမ္မေ ဟတ္ထာမလကံ ဝိယ ဩလောကေန္တောပိ အညံ ဧကနီဝရဏမ္ပိ န သမနုပဿာမီ’’တိ။
ယေန နီဝရဏေန နိဝုတာ ပဇာ ဒီဃရတ္တံ သန္ဓာဝန္တိ သံသရန္တီတိ ယေန နီဝရဏကသဘာဝတ္တာ နီဝရဏေန ဓမ္မသဘာဝံ ဇာနိတုံ ပဿိတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အဒတွာ ¶ ဆာဒေတွာ ပရိယောနန္ဓိတွာ ¶ ဌာနေန အန္ဓကာရေန နိဝုတာ သတ္တာ အနာဒိမတသံသာရေ အပရိမာဏေ ကပ္ပေ မဟန္တေသု စေဝ ခုဒ္ဒကေသု စ ဘဝါဒီသု အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန သဗ္ဗတော ဓာဝန္တိ စေဝ သံသရန္တိ၊ စ။ အာရမ္မဏန္တရသင်္ကမနဝသေန ဝါ သန္ဓာဝနံ၊ ဘဝန္တရသင်္ကမနဝသေန သံသရဏံ။ ကိလေသာနံ ဗလဝဘာဝေန ဝါ သန္ဓာဝနံ၊ ဒုဗ္ဗလဘာဝေန သံသရဏံ။ ခဏိကမရဏဝသေန ဝါ ဧကဇာတိယံ သန္ဓာဝနံ၊ ဝေါဟာရမရဏဝသေန အနေကာသု ဇာတီသု သံသရဏံ။ စိတ္တဝသေန ဝါ သန္ဓာဝနံ၊ ‘‘စိတ္တမဿ ဝိဓာဝတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ၊ ကမ္မဝသေန သံသရဏံ။ ဧဝံ သန္ဓာဝနသံသရဏာနံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော။
ယထယိဒန္တိ ¶ ယထာ ဣဒံ။ ယ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော၊ သန္ဓိဝသေန ရဿတ္တံ။ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏန္တိ ဧတ္ထ ပူရေတုံ အယုတ္တဋ္ဌေန ကာယဒုစ္စရိတာဒိ အဝိန္ဒိယံ နာမ၊ အလဒ္ဓဗ္ဗန္တိ အတ္ထော။ တံ အဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာ။ ဝိပရီတတော ကာယသုစရိတာဒိ ဝိန္ဒိယံ နာမ၊ တံ ဝိန္ဒိယံ န ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာ။ ခန္ဓာနံ ရာသဋ္ဌံ၊ အာယတနာနံ အာယတနဋ္ဌံ၊ ဓာတူနံ သုညဋ္ဌံ၊ ဣန္ဒြိယာနံ အာဓိပတေယျဋ္ဌံ၊ သစ္စာနံ တထဋ္ဌံ ဒုက္ခာဒီနံ ပီဠနာဒိဝသေန ဝုတ္တံ စတုဗ္ဗိဓံ အတ္ထံ အဝိဒိတံ ကရောတီတိပိ အဝိဇ္ဇာ။ အန္တဝိရဟိတေ သံသာရေ သတ္တေ ဇဝါပေတီတိ ဝါ အဝိဇ္ဇာ၊ ပရမတ္ထတော ဝါ အဝိဇ္ဇမာနေသု ဣတ္ထိပုရိသာဒီသု ဇဝတိ ပဝတ္တတိ၊ ဝိဇ္ဇမာနေသု ခန္ဓာဒီသု န ဇဝတိ၊ န ပဝတ္တတီတိ အဝိဇ္ဇာ။ အပိစ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာနဉ္စ ဓမ္မာနံ ဆာဒနတောပိ အဝိဇ္ဇာ။ အဝိဇ္ဇာဝ နီဝရဏန္တိ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ။
အဝိဇ္ဇာနီဝရဏေန ဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ နိဝုတာ ပဇာ ဒီဃရတ္တံ သန္ဓာဝန္တိ သံသရန္တီတိ ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဒဠှီကရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ။ ပုရိမံ ဝါ – ‘‘ယထယိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏ’’န္တိ ဧဝံ ဩပမ္မဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ၊ ဣဒံ နီဝရဏာနုဘာဝဒဿနဝသေန။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ အဝိဇ္ဇာဝ ဧဝံ ဝုတ္တာ၊ န အညေ ဓမ္မာတိ? အာဒီနဝပဋိစ္ဆာဒနေန ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ဝိသေသပ္ပစ္စယဘာဝတော။ တထာ ဟိ တာယ ပဋိစ္ဆာဒိတာဒီနဝေ ဝိသယေ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော ပဝတ္တန္တိ။
နတ္ထညောတိ ¶ အာဒိကာ ဂါထာ ဝုတ္တဿ အဝုတ္တဿ စ အတ္ထဿ သင်္ဂဏှနဝသေန ဘာသိတာ။ တတ္ထ နိဝုတာတိ နိဝါရိတာ ပလိဂုဏ္ဌိတာ၊ ပဋိစ္ဆာဒိတာတိ အတ္ထော။ အဟောရတ္တန္တိ ဒိဝါ စေဝ ရတ္တိဉ္စ၊ သဗ္ဗကာလန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ယထာ ¶ မောဟေန အာဝုတာတိ ယေန ပကာရေန အဝိဇ္ဇာနီဝရဏသင်္ခါတေန မောဟေန အာဝုတာ ပဋိစ္ဆာဒိတာ သုဝိညေယျမ္ပိ အဇာနန္တိယော ပဇာ သံသာရေ သံသရန္တိ၊ တထာရူပေါ အညော ဧကဓမ္မောပိ ဧကနီဝရဏမ္ပိ နတ္ထီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ယေ စ မောဟံ ပဟန္တွာန၊ တမောခန္ဓံ ပဒါလယုန္တိ ယေ ပန အရိယသာဝကာ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနဝသေန၊ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေဟိ ဝါ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈံ မောဟံ ပဇဟိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ဝဇိရူပမဉာဏေန မောဟသင်္ခါတမေဝ တမောရာသိံ ပဒါလယိံသု၊ အနဝသေသတော သမုစ္ဆိန္ဒိံသု။ န တေ ပုန သံသရန္တီတိ တေ အရဟန္တော –
‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ၊ ဓာတုအာယတနာန စ၊
အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ၊ သံသာရောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ။ –
ဧဝံ ဝုတ္တေ ဣမသ္မိံ သံသာရေ န သံသရန္တိ န ပရိဗ္ဘမန္တိ။ ကိံ ကာရဏာ? ဟေတု တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ ¶ ၊ ယသ္မာ သံသာရဿ ဟေတု မူလကာရဏံ အဝိဇ္ဇာ၊ သာ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ၊ သဗ္ဗသော နတ္ထိ သမုစ္ဆိန္နတ္တာတိ။
စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၅။ တဏှာသံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၅။ ပဉ္စမေ ယဿ ဝိဇ္ဇတိ၊ တံ ပုဂ္ဂလံ ဒုက္ခေဟိ၊ ကမ္မံ ဝါ ဝိပါကေဟိ၊ ဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသေ ဝါ ဘဝန္တရာဒီဟိ သံယောဇေတီတိ သံယောဇနံ။ တဏှာယနဋ္ဌေန တဏှာ၊ တသတိ သယံ ပရိတသတိ၊ တသန္တိ ဝါ ဧတာယာတိ တဏှာ။ သညုတ္တာတိ စက္ခာဒီသု အဘိနိဝေသဝတ္ထူသု ဗဒ္ဓါ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။ ကာမဉ္စေတ္ထ အဝိဇ္ဇာယပိ သံယောဇနဘာဝေါ တဏှာယ စ နီဝရဏဘာဝေါ အတ္ထိယေဝ၊ တထာပိ အဝိဇ္ဇာယ ပဋိစ္ဆာဒိတာဒီနဝေဟိ ဘဝေဟိ တဏှာ သတ္တေ သံယောဇေတီတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ပုရိမသုတ္တေ အဝိဇ္ဇာ နီဝရဏဘာဝေန၊ ဣဓ စ တဏှာ သံယောဇနဘာဝေနေဝ ဝုတ္တာ။ ကိဉ္စ နီဝရဏသံယောဇနပ္ပဓာနဿ ¶ ဒဿနတ္ထံ။ ယထာ ဟိ နီဝရဏဘာဝေန အဝိဇ္ဇာ သံကိလေသဓမ္မာနံ ပဓာနဘူတာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ စ၊ ဧဝံ သံယောဇနဘာဝေန နေသံ တဏှာတိ တဒဓီနပ္ပဓာနဘာဝံ ဒဿေတုံ သုတ္တဒွယေ ဧဝမေတေ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ။ အပိစ ဝိသေသေန အဝိဇ္ဇာ နိဗ္ဗာနသုခံ နိဝါရေတီတိ ¶ ‘‘နီဝရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာ၊ တဏှာ သံသာရဒုက္ခေန သတ္တေ သံယောဇေတီတိ ‘‘သံယောဇန’’န္တိ။
ဒဿနဂမနန္တရာယကရဏတော ဝါ ဝိဇ္ဇာစရဏဝိပက္ခတော ဒွယံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ။ ဝိဇ္ဇာယ ဟိ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတာ အဝိဇ္ဇာ နိဗ္ဗာနဒဿနဿ အဝိပရီတဒဿနဿ စ ဝိသေသတော အန္တရာယကရာ၊ စရဏဓမ္မာနံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတာ တဏှာ ဂမနဿ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အန္တရာယကရာတိ၊ ဧဝမယံ အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော အန္ဓီကတော တဏှာယ သံဝုတော ဗဒ္ဓါ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အန္ဓော ဝိယ ဗဒ္ဓါ မဟာကန္တာရံ၊ သံသာရကန္တာရံ နာတိဝတ္တတိ။ အနတ္ထုပ္ပတ္တိဟေတုဒွယဒဿနတ္ထမ္ပိ ဒွယံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ။ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟိ ပုဂ္ဂလော ဗာလဘာဝေန အတ္ထံ ပရိဟာပေတိ၊ အနတ္ထဉ္စ အတ္တနော ကရောတိ၊ အကုသလော ဝိယ အာတုရော အသပ္ပာယကိရိယာယ။ ဇာနန္တောပိ ဗာလော ဗာလဘာဝေန အတ္ထံ ပရိဟာပေတိ၊ အနတ္ထဉ္စ ကရောတိ ဇာနန္တော ဝိယ ရောဂီ အသပ္ပာယသေဝီ။ မက္ကဋာလေပေါပမသုတ္တံ စေတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ။
ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဿ မူလကာရဏဒဿနတ္ထမ္ပေတ္ထ ဒွယံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ။ ဝိသေသေန ဟိ သမ္မောဟဿ ဗလဝဘာဝတော ¶ အဝိဇ္ဇာခေတ္တံ အတီတော အဒ္ဓါ၊ ပတ္ထနာယ ဗလဝဘာဝတော တဏှာခေတ္တံ အနာဂတော အဒ္ဓါ။ တထာ ဟိ ဗာလဇနော သမ္မောဟဗဟုလော အတီတမနုသောစတိ၊ တဿ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ သဗ္ဗံ နေတဗ္ဗံ။ ပတ္ထနာဗဟုလော အနာဂတံ ပဇပ္ပတိ၊ တဿ တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ နေတဗ္ဗံ။ တေနေဝ တာသံ ပုဗ္ဗန္တာဟရဏေန အပရန္တပဋိသန္ဓာနေန စဿ ယထာက္ကမံ မူလကာရဏတာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ။
ဂါထာသု တဏှာဒုတိယောတိ တဏှာသဟာယော။ တဏှာ ဟိ နိရုဒကကန္တာရေ မရီစိကာယ ဥဒကသညာ ဝိယ ပိပါသာဘိဘူတံ အပ္ပဋိကာရဒုက္ခာဘိဘူတမ္ပိ သတ္တံ အဿာဒသန္ဒဿနဝသေန သဟာယကိစ္စံ ကရောန္တီ ဘဝါဒီသု အနိဗ္ဗိန္ဒံ ကတွာ ပရိဗ္ဘမာပေတိ၊ တသ္မာ တဏှာ ပုရိသဿ ¶ ‘‘ဒုတိယာ’’တိ ဝုတ္တာ။ နနု စ အညေပိ ကိလေသာဒယော ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ ပစ္စယာဝ? သစ္စမေတံ၊ န ပန တထာ ဝိသေသပ္ပစ္စယော ယထာ တဏှာ။ တထာ ဟိ သာ ကုသလေဟိ ဝိနာ ¶ အကုသလေဟိ၊ ကာမာဝစရာဒိကုသလေဟိ စ ဝိနာ ရူပါဝစရာဒိကုသလေဟိ ဘဝနိဗ္ဗတ္တိယာ ဝိသေသပ္ပစ္စယော၊ ယတော သမုဒယသစ္စန္တိ ဝုစ္စတီတိ။ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဣတ္ထဘာဝေါ စ အညထာဘာဝေါ စ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝေါ။ သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝေါ သံသာရော၊ တံ တတ္ထ ဣတ္ထဘာဝေါ မနုဿတ္တံ၊ အညထာဘာဝေါ တတော အဝသိဋ္ဌသတ္တာဝါသာ။ ဣတ္ထဘာဝေါ ဝါ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ပစ္စုပ္ပန္နော အတ္တဘာဝေါ၊ အညထာဘာဝေါ အနာဂတတ္တဘာဝေါ။ ဧဝရူပေါ ဝါ အညောပိ အတ္တဘာဝေါ ဣတ္ထဘာဝေါ၊ န ဧဝရူပေါ အညထာဘာဝေါ။ တံ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ သံသာရံ ခန္ဓဓာတုအာယတနပဋိပါဋိံ နာတိဝတ္တတိ၊ န အတိက္ကမတိ။
ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာ၊ တဏှံ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝန္တိ ဧတံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သမ္ဘဝံ သမုဒယံ တဏှံ အာဒီနဝံ အာဒီနဝတော ဉတွာတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာတိ ဧတံ ယထာဝုတ္တံ သံသာရနာတိဝတ္တနံ အာဒီနဝံ ဒေါသံ ဉတွာ။ တဏှံ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝန္တိ တဏှဉ္စ ဝုတ္တနယေန ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပဓာနကာရဏန္တိ ဉတွာ။ ဝီတတဏှော အနာဒါနော၊ သတော ဘိက္ခု၊ ပရိဗ္ဗဇေတိ ဧဝံ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ တဏှံ ဝိဂမေန္တော အဂ္ဂမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ဝီတတဏှော ဝိဂတတဏှော၊ တတော ဧဝ စတူသု ဥပါဒါနေသု ကဿစိပိ အဘာဝေန အာယတိံ ပဋိသန္ဓိသင်္ခါတဿ ဝါ အာဒါနဿ အဘာဝေန အနာဒါနော၊ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗတ္ထ သတောကာရိတာယ သတော ဘိန္နကိလေသော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ စရေယျ၊ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန ဝါ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တိတော အပဂစ္ဆေယျာတိ အတ္ထော။
ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၆။ ပဌမသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၆။ ဆဋ္ဌေ ¶ သေခဿာတိ ဧတ္ထ ကေနဋ္ဌေန သေခေါ? သေက္ခဓမ္မပဋိလာဘတော သေခေါ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ကိတ္တာဝတာ ¶ နု ခေါ၊ ဘန္တေ၊ သေခေါ ဟောတီတိ? ဣဓ၊ ဘိက္ခု၊ သေခါယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော ဟောတိ…ပေ… သေခေန သမ္မာသမာဓိနာ ¶ သမန္နာဂတော ဟောတိ။ ဧတ္တာဝတာ ခေါ၊ ဘိက္ခု၊ သေခေါ ဟောတီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၅။၁၃)။
အပိစ သိက္ခတီတိ သေခေါ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –
‘‘သိက္ခတီတိ ခေါ၊ ဘိက္ခု၊ တသ္မာ သေခေါတိ ဝုစ္စတိ။ ကိဉ္စ သိက္ခတိ? အဓိသီလမ္ပိ သိက္ခတိ၊ အဓိစိတ္တမ္ပိ သိက္ခတိ၊ အဓိပညမ္ပိ သိက္ခတိ။ သိက္ခတီတိ ခေါ၊ ဘိက္ခု၊ တသ္မာ သေခေါတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၃။၈၆)။
ယောပိ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနော အနုလောမပ္ပဋိပဒါယ ပရိပူရကာရီ သီလသမ္ပန္နော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော ဝိဟရတိ – ‘‘အဇ္ဇ ဝါ သွေ ဝါ အညတရံ သာမညဖလံ အဓိဂမိဿာမီ’’တိ၊ သောပိ ဝုစ္စတိ သိက္ခတီတိ သေခေါတိ။ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ န ပဋိဝိဇ္ဈန္တောဝ သေခေါ အဓိပ္ပေတော၊ အထ ခေါ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနောပိ။ အပ္ပတ္တံ မာနသံ ဧတေနာတိ အပ္ပတ္တမာနသော။ မာနသန္တိ ‘‘အန္တလိက္ခစရော ပါသော၊ ယွာယံ စရတိ မာနသော’’တိ (သံ။ နိ။ ၁။၁၅၁၊ မဟာဝ။ ၃၃) ဧတ္ထ ရာဂေါ မာနသန္တိ ဝုတ္တော။ ‘‘စိတ္တံ မနော မာနသ’’န္တိ (ဓ။ သ။ ၆၃၊ ၆၅) ဧတ္ထ စိတ္တံ။ ‘‘အပ္ပတ္တမာနသော သေခေါ၊ ကာလံ ကယိရာ ဇနေ သုတာ’’တိ (သံ။ နိ။ ၁။၁၅၉) ဧတ္ထ အရဟတ္တံ။ ဣဓာပိ အရဟတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတံ။ တေန အပ္ပတ္တအရဟတ္တဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
အနုတ္တရန္တိ သေဋ္ဌံ၊ အသဒိသန္တိ အတ္ထော။ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမံ အနုပဒ္ဒုတန္တိ ယောဂက္ခေမံ၊ အရဟတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတံ။ ပတ္ထယမာနဿာတိ ဒွေ ပတ္ထနာ တဏှာပတ္ထနာ၊ ကုသလစ္ဆန္ဒပတ္ထနာ စ။ ‘‘ပတ္ထယမာနဿ ဟိ ဇပ္ပိတာနိ၊ ပဝေဓိတံ ဝါပိ ပကပ္ပိတေသူ’’တိ (သု။ နိ။ ၉၀၈၊ မဟာနိ။ ၁၃၇) ဧတ္ထ တဏှာပတ္ထနာ။
‘‘ဆိန္နံ ¶ ¶ ပါပိမတော သောတံ၊ ဝိဒ္ဓသ္တံ ဝိနဠီကတံ၊
ပါမောဇ္ဇဗဟုလာ ဟောထ၊ ခေမံ ပတ္ထေထ ဘိက္ခဝေါ’’တိ။ (မ။ နိ။ ၁။၃၅၂)၊
ဧတ္ထ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒပတ္ထနာ၊ အယမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတာ။ တေန ပတ္ထယမာနဿာတိ တံ ယောဂက္ခေမံ ဂန္တုကာမဿ တန္နိန္နဿ တပ္ပောဏဿ တပ္ပဗ္ဘာရဿာတိ အတ္ထော။ ဝိဟရတောတိ ဧကံ ဣရိယာပထဒုက္ခံ အညေန ဣရိယာပထေန ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ အပရိပတန္တံ အတ္တဘာဝံ ဟရတော။ အထ ဝါ ‘‘သဗ္ဗေ ¶ သင်္ခါရာ အနိစ္စာတိ အဓိမုစ္စန္တော သဒ္ဓါယ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒေသနယေန စေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ အဇ္ဈတ္တိကန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတေ အဇ္ဈတ္တေ ဘဝံ အဇ္ဈတ္တိကံ။ အင်္ဂန္တိ ကာရဏံ။ ဣတိ ကရိတွာတိ ဧဝံ ကတွာ။ န အညံ ဧကင်္ဂမ္ပိ သမနုပဿာမီတိ ဧတ္ထ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဘိက္ခဝေ၊ အဇ္ဈတ္တံ အတ္တနော သန္တာနေ သမုဋ္ဌိတံ ကာရဏန္တိ ကတွာ အညံ ဧကကာရဏမ္ပိ န သမနုပဿာမိ ယံ ဧဝံ ဗဟူပကာရံ၊ ယထယိဒံ ယောနိသော မနသိကာရောတိ ဥပါယမနသိကာရော၊ ပထမနသိကာရော၊ အနိစ္စာဒီသု အနိစ္စာဒိနယေနေဝ မနသိကာရော၊ အနိစ္စာနုလောမိကေန ဝါ စိတ္တဿ အာဝဋ္ဋနာ အနွာဝဋ္ဋနာ အာဘောဂေါ သမန္နာဟာရော မနသိကာရော။ အယံ ယောနိသော မနသိကာရော။
ဣဒါနိ ယောနိသော မနသိကာရဿ အာနုဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယောနိသော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု မနသိ ကရောန္တော အကုသလံ ပဇဟတိ၊ ကုသလံ ဘာဝေတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ယောနိသော မနသိ ကရောန္တောတိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ၊ အယံ ဒုက္ခသမုဒယော အရိယသစ္စံ၊ အယံ ဒုက္ခနိရောဓော အရိယသစ္စံ၊ အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စ’’န္တိ စတူသု အရိယသစ္စေသု ယောနိသော မနသိကာရံ ပဝတ္တေန္တော။
တတြာယံ အတ္ထဝိဘာဝနာ – ယဒိပိ ဣဒံ သုတ္တံ အဝိသေသေန သေက္ခပုဂ္ဂလဝသေန အာဂတံ၊ စတုမဂ္ဂသာဓာရဏဝသေန ပန သင်္ခေပေနေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထယိဿာမ။ ယော စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကော ယောဂါဝစရော ‘‘တဏှာဝဇ္ဇာ ¶ တေဘူမကာ ခန္ဓာ ဒုက္ခံ၊ တဏှာ သမုဒယော၊ ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိရောဓော၊ နိရောဓသမ္ပာပကော မဂ္ဂေါ’’တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗေ ဧဝ အာစရိယသန္တိကေ ဥဂ္ဂဟိတစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနော။ သော အပရေန သမယေန ဝိပဿနာမဂ္ဂံ သမာရုဠှော သမာနော တေဘူမကေ ခန္ဓေ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ၊ ဥပါယေန ပထေန သမန္နာဟရတိ စေဝ ဝိပဿတိ စ။ ဝိပဿနာ ဟိ ဣဓ မနသိကာရသီသေန ဝုတ္တာ။ ယာ ပနာယံ တဿ ဒုက္ခဿ သမုဋ္ဌာပိကာ ပုရိမဘဝိကာ တဏှာ၊ အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ။ ယသ္မာ ပန ဣဒံ ဒုက္ခံ၊ အယဉ္စ သမုဒယော ဣဒံ ဌာနံ ပတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ န ပဝတ္တန္တိ၊ တသ္မာ ယဒိဒံ နိဗ္ဗာနံ နာမ ¶ ၊ အယံ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ။ နိရောဓသမ္ပာပကံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ၊ ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ၊ ဥပါယေန ပထေန သမန္နာဟရတိ စေဝ ဝိပဿတိ စ။
တတြာယံ ¶ ဥပါယော – အဘိနိဝေသော နာမ ခန္ဓေ ဟောတိ၊ န ဝိဝဋ္ဋေ၊ တသ္မာ အယမတ္ထော – ‘‘ဣမသ္မိံ ကာယေ ပထဝီဓာတု၊ အာပေါဓာတူ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၇၈) နယေန စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ တဒနုသာရေန ဥပါဒါရူပါနိ စ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အယံ ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ဝဝတ္ထပေတိ။ တံ ဝဝတ္ထာပယတော ဥပ္ပန္နေ တဒါရမ္မဏေ စိတ္တစေတသိကဓမ္မေ ‘‘ဣမေ စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓာ’’တိ ဝဝတ္ထပေတိ။ တတော ‘‘ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝဝတ္ထပေတိ။ တေ ပန သင်္ခေပတော နာမဉ္စ ရူပဉ္စာတိ ဒွေ ဘာဂါ ဟောန္တိ။ ဣဒဉ္စ နာမရူပံ သဟေတု သပ္ပစ္စယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဿ အယံ အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာဒိကော ဟေတု၊ အယံ အာဟာရာဒိကော ပစ္စယောတိ ဟေတုပ္ပစ္စယေ ဝဝတ္ထပေတိ။ သော တေသံ ပစ္စယာနဉ္စ ပစ္စယုပ္ပန္နာနဉ္စ ယာထာဝသရသလက္ခဏံ ဝဝတ္ထပေတွာ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အဟုတွာ ဘဝန္တိ၊ ဟုတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ တသ္မာ အနိစ္စာ’’တိ အနိစ္စလက္ခဏံ အာရောပေတိ၊ ‘‘ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠိတတ္တာ ဒုက္ခာ’’တိ ဒုက္ခလက္ခဏံ အာရောပေတိ၊ ‘‘အဝသဝတ္တနတော အနတ္တာ’’တိ အနတ္တလက္ခဏံ အာရောပေတိ။
ဧဝံ တိလက္ခဏာနိ အာရောပေတွာ ဝိပဿန္တော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏုပ္ပတ္တိယာ ဥပ္ပန္နေ ဩဘာသာဒိကေ ဝိပဿနုပက္ကိလေသေ ‘အမဂ္ဂေါ’တိ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏမေဝ ‘‘အရိယမဂ္ဂဿ ဥပါယဘူတော ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ’’တိ မဂ္ဂါမဂ္ဂံ ဝဝတ္ထပေတွာ ¶ ပုန ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ပဋိပါဋိယာ ဘင်္ဂဉာဏာဒီနိ စ ဥပ္ပာဒေန္တော သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒယော ပါပုဏာတိ။ တသ္မိံ ခဏေ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဧကပ္ပဋိဝေဓေနေဝ ပဋိဝိဇ္ဈတိ၊ ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေတိ။ တတ္ထ ဒုက္ခံ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော၊ သမုဒယံ ပဟာနပ္ပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော သဗ္ဗံ အကုသလံ ပဇဟတိ၊ နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော မဂ္ဂံ ဘာဝနာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တော သဗ္ဗံ ကုသလံ ဘာဝေတိ။ အရိယမဂ္ဂေါ ဟိ နိပ္ပရိယာယတော ကုစ္ဆိတသလနာဒိအတ္ထေန ကုသလော၊ တသ္မိဉ္စ ဘာဝိတေ သဗ္ဗေပိ ကုသလာ အနဝဇ္ဇဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တီတိ။ ဧဝံ ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော အကုသလံ ပဇဟတိ၊ ကုသလံ ဘာဝေတိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ၊ အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိအာဒိ (မ။ နိ။ ၁။၂၁)။ အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘ယောနိသော မနသိကာရသမ္ပန္နဿေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုနော ပါဋိကင်္ခံ – အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေဿတိ၊ အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဗဟုလီကရိဿတီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၅။၅၅)။
ယောနိသော ¶ ¶ မနသိကာရောတိ ဂါထာယ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – သိက္ခတိ၊ သိက္ခာပဒါနိ တဿ အတ္ထိ၊ သိက္ခနသီလောတိ ဝါ သေခေါ။ သံသာရေ ဘယံ ဣက္ခတီတိ ဘိက္ခု။ တဿ သေခဿ ဘိက္ခုနော ဥတ္တမတ္ထဿ အရဟတ္တဿ ပတ္တိယာ အဓိဂမာယ ယထာ ယောနိသော မနသိကာရော၊ ဧဝံ ဗဟုကာရော ဗဟူပကာရော အညော ကောစိ ဓမ္မော နတ္ထိ။ ကသ္မာ? ယသ္မာ ယောနိသော ဥပါယေန မနသိကာရံ ပုရက္ခတွာ ပဒဟံ စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနဝသေန ပဒဟန္တော၊ ခယံ ဒုက္ခဿ ပါပုဏေ သံကိလေသဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပရိက္ခယံ ပရိယောသာနံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏေ အဓိဂစ္ဆေယျ၊ တသ္မာ ယောနိသော မနသိကာရော ဗဟုကာရောတိ။
ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၇။ ဒုတိယသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၇။ သတ္တမေ ဗာဟိရန္တိ အဇ္ဈတ္တသန္တာနတော ဗဟိ ဘဝံ။ ကလျာဏမိတ္တတာတိ ယဿ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော အဃဿ ဃာတာ ¶ ၊ ဟိတဿ ဝိဓာတာ သဗ္ဗာကာရေန ဥပကာရကော မိတ္တော ဟောတိ၊ သော ပုဂ္ဂလော ကလျာဏမိတ္တော၊ တဿ ဘာဝေါ ကလျာဏမိတ္တတာ။ တတြာယံ ကလျာဏမိတ္တော ပကတိယာ သဒ္ဓါသမ္ပန္နော ဟောတိ သီလသမ္ပန္နော သုတသမ္ပန္နော စာဂသမ္ပန္နော ဝီရိယသမ္ပန္နော သတိသမ္ပန္နော သမာဓိသမ္ပန္နော ပညာသမ္ပန္နော။ တတ္ထ သဒ္ဓါသမ္ပတ္တိယာ သဒ္ဒဟတိ တထာဂတဿ ဗောဓိံ၊ တေန သမ္မာသမ္ဗောဓိဟေတုဘူတံ သတ္တေသု ဟိတသုခေသိတံ န ပရိစ္စဇတိ၊ သီလသမ္ပတ္တိယာ သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယော ဟောတိ ဂရု စ ဘာဝနီယော စောဒကော ပါပဂရဟီ ဝတ္တာ ဝစနက္ခမော၊ သုတသမ္ပတ္တိယာ ခန္ဓာယတနသစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိကာနံ ဂမ္ဘီရာနံ ကထာနံ ကတ္တာ ဟောတိ၊ စာဂသမ္ပတ္တိယာ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတိ သန္တုဋ္ဌော ပဝိဝိတ္တော အသံသဋ္ဌော၊ ဝီရိယသမ္ပတ္တိယာ အတ္တနော ပရေသဉ္စ ဟိတပ္ပဋိပတ္တိယံ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတိ၊ သတိသမ္ပတ္တိယာ ဥပဋ္ဌိတဿတိ ဟောတိ ပရမေန သတိနေပက္ကေန သမန္နာဂတော စိရကတမ္ပိ စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ အနုဿရိတာ၊ သမာဓိသမ္ပတ္တိယာ အဝိက္ခိတ္တော ဟောတိ သမာဟိတော ဧကဂ္ဂစိတ္တော၊ ပညာသမ္ပတ္တိယာ အဝိပရီတံ ပဇာနာတိ။ သော ¶ သတိယာ ကုသလာကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဂတိယော သမနွေသန္တော ပညာယ သတ္တာနံ ဟိတသုခံ ယထာဘူတံ ဇာနိတွာ သမာဓိနာ တတ္ထ အဗျဂ္ဂစိတ္တော ဟုတွာ ဝီရိယေန သတ္တေ အဟိတတော နိသေဓေတွာ ဧကန္တဟိတေ နိယောဇေတိ။ တေနေဝါဟ –
‘‘ပိယော ဂရု ဘာဝနီယော၊ ဝတ္တာ စ ဝစနက္ခမော၊
ဂမ္ဘီရဉ္စ ကထံ ကတ္တာ၊ နော စာဋ္ဌာနေ နိယောဇကော’’တိ။ (နေတ္တိ။ ၁၁၃)၊
ကလျာဏမိတ္တော ¶ ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု အကုသလံ ပဇဟတိ၊ ကုသလံ ဘာဝေတီတိ ကလျာဏမိတ္တော ပုဂ္ဂလော ကလျာဏမိတ္တံ နိဿာယ ကမ္မဿကတာဉာဏံ ဥပ္ပာဒေတိ၊ ဥပ္ပန္နံ သဒ္ဓံ ဖာတိံ ကရောတိ၊ သဒ္ဓါဇာတော ဥပသင်္ကမတိ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုဏာတိ။ တံ ဓမ္မံ သုတွာ တထာဂတေ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတိ၊ တေန သဒ္ဓါပဋိလာဘေန ဃရာဝါသံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုတိဋ္ဌတိ၊ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ သမ္ပာဒေတိ၊ ယထာဗလံ ဓုတဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တတိ၊ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘီ ဟောတိ၊ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရတိ ဥပဋ္ဌိတဿတိ သမ္ပဇာနော ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တော၊ နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ¶ သဗ္ဗံ အကုသလံ သမုစ္ဆိန္ဒတိ၊ သဗ္ဗဉ္စ ကုသလံ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂမေန္တော ဝဍ္ဎေတိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ၊ မေဃိယ၊ ဘိက္ခုနော ပါဋိကင်္ခံ ကလျာဏသဟာယဿ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ သီလဝါ ဘဝိဿတိ၊ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော ဝိဟရိဿတိ အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော၊ အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု၊ ဘယဒဿာဝီ သမာဒါယ သိက္ခိဿတိ၊ သိက္ခာပဒေသု’။
‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ…ပေ… ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ ယာယံ ကထာ အဘိသလ္လေခိကာ စေတောဝိဝရဏသပ္ပာယာ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ…ပေ… နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တတိ။ သေယျထိဒံ – အပ္ပိစ္ဆကထာ၊ သန္တုဋ္ဌိကထာ၊ ပဝိဝေကကထာ၊ အသံသဂ္ဂကထာ၊ ဝီရိယာရမ္ဘကထာ၊ သီလကထာ၊ သမာဓိကထာ…ပေ… ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနကထာ။ ဧဝရူပါယ ကထာယ နိကာမလာဘီ ဘဝိဿတိ အကိစ္ဆလာဘီ အကသိရလာဘီ’။
‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ ¶ …ပေ… ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရိဿတိ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါယ ထာမဝါ ဒဠှပရက္ကမော အနိက္ခိတ္တဓုရော ကုသလေသု ဓမ္မေသု’။
‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ…ပေ… ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ ‘ယံ ပညဝါ ဘဝိဿတိ၊ ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာ ပညာယ သမန္နာဂတော အရိယာယ နိဗ္ဗေဓိကာယ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာ’’’တိ (ဥဒါ။ ၃၁)။
ဧဝံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခပရိမုစ္စနနိမိတ္တံ ကလျာဏမိတ္တတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တေနေဝါဟ –
‘‘မမဉှိ ¶ ၊ အာနန္ဒ၊ ကလျာဏမိတ္တံ အာဂမ္မ ဇာတိဓမ္မာ သတ္တာ ဇာတိယာ ပရိမုစ္စန္တိ၊ ဇရာဓမ္မာ သတ္တာ ဇရာယ ပရိမုစ္စန္တီ’’တိအာဒိ (သံ။ နိ။ ၁။၁၂၉)။
တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ကလျာဏမိတ္တော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု အကုသလံ ပဇဟတိ၊ ကုသလံ ဘာဝေတီ’’တိ။
ဂါထာယ သပ္ပတိဿောတိ ပတိဿဝသင်္ခါတေန သဟ ပတိဿေနာတိ သပ္ပတိဿော၊ ကလျာဏမိတ္တဿ ဩဝါဒံ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆကော သုဗ္ဗစောတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ဟိတသုခေ ပတိဋ္ဌာပနေန ပတိ ဣသေတီတိ ပတိဿော၊ ဩဝါဒဒါယကော။ ဂရုအာဒရယောဂေန တေန ပတိဿေန သဟ ဝတ္တတီတိ သပ္ပတိဿော၊ ဂရူသု ဂရုစိတ္တီကာရဗဟုလော။ သဂါရဝေါတိ ဆဗ္ဗိဓေနပိ ဂါရဝေန ယုတ္တော။ ကရံ မိတ္တာနံ ဝစနန္တိ ကလျာဏမိတ္တာနံ ဩဝါဒံ ကရောန္တော ယထောဝါဒံ ပဋိပဇ္ဇန္တော။ သမ္ပဇာနောတိ သတ္တဋ္ဌာနိယေန သမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော။ ပတိဿတောတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ¶ ၊ ဂမေတုံ သမတ္ထာယ သတိယာ ပတိဿတော သတောကာရီ။ အနုပုဗ္ဗေနာတိ သီလာဒိဝိသုဒ္ဓိပဋိပါဋိယာ၊ တတ္ထ စ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ စေဝ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ စ။ သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယန္တိ ကာမရာဂသံယောဇနာဒီနံ သဗ္ဗေသံ သံယောဇနာနံ ခေပနတော သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယသင်္ခါတဿ အရိယမဂ္ဂဿ ပရိယောသာနဘူတံ အရဟတ္တံ၊ တဿ အာရမ္မဏဘူတံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ။ ပါပုဏေ အဓိဂစ္ဆေယျာတိ အတ္ထော။ ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု သုတ္တေသု အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ သတ္ထာရာ ပဓာနင်္ဂံ နာမ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၈။ သင်္ဃဘေဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၈။ အဋ္ဌမေ ¶ ဧကဓမ္မောတိ ကတရောယံ သုတ္တနိက္ခေပေါ? အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော။ တတြာယံ သင်္ခေပကထာ – ဒေဝဒတ္တော ဟိ အဇာတသတ္တုံ ဒုဂ္ဂဟဏံ ဂါဟာပေတွာ တဿ ပိတရံ ရာဇာနံ ဗိမ္ဗိသာရံ တေန မာရာပေတွာပိ အဘိမာရေ ပယောဇေတွာပိ သိလာပဝိဇ္ဈနေန လောဟိတုပ္ပာဒကမ္မံ ကတွာပိ န တာဝတာ ပါကဋော ဇာတော၊ နာဠာဂိရိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပန ပါကဋော ဇာတော။ အထ မဟာဇနော ‘‘ဧဝရူပမ္ပိ နာမ ပါပံ ဂဟေတွာ ရာဇာ ဝိစရတီ’’တိ ကောလာဟလံ အကာသိ၊ မဟာဃောသော အဟောသိ။ တံ သုတွာ ရာဇာ အတ္တနာ ဒီယမာနာနိ ပဉ္စ ထာလိပါကသတာနိ ပစ္ဆိန္ဒာပေသိ၊ ဥပဋ္ဌာနမ္ပိဿ နာဂမာသိ။ နာဂရာပိ ကုလံ ဥပဂတဿ ကဋစ္ဆုဘတ္တမ္ပိဿ နာဒံသု။ သော ပရိဟီနလာဘသက္ကာရော ကောဟညေန ဇီဝိတုကာမော သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉ္စ ဝတ္ထူနိ ယာစိတွာ ‘‘အလံ၊ ဒေဝဒတ္တ၊ ယော ဣစ္ဆတိ၊ သော ¶ အာရညိကော ဟောတူ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ။ ၄၀၉၊ စူဠဝ။ ၃၄၃) ဘဂဝတာ ပဋိက္ခိတ္တော တေဟိ ပဉ္စဟိ ဝတ္ထူဟိ ဗာလံ လူခပ္ပသန္နံ ဇနံ သညာပေန္တော ပဉ္စသတေ ဝဇ္ဇိပုတ္တကေ သလာကံ ဂါဟာပေတွာ သင်္ဃံ ဘိန္ဒိတွာဝ တေ အာဒါယ ဂယာသီသံ အဂမာသိ။ အထ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ သတ္ထု အာဏာယ တတ္ထ ဂန္တွာ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ တေ အရိယဖလေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ အာနယိံသု။ ယေ ပနဿ သင်္ဃဘေဒါယ ပရက္ကမန္တဿ လဒ္ဓိံ ရောစေတွာ တထေဝ ပဂ္ဂယှ ဌိတာ သင်္ဃေ ဘိဇ္ဇန္တေ ဘိန္နေ စ သမနုညာ အဟေသုံ၊ တေသံ တံ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ အဟောသိ ¶ ။
ဒေဝဒတ္တောပိ န စိရဿေဝ ရောဂါဘိဘူတော ဗာဠှဂိလာနော မရဏကာလေ ‘‘သတ္ထာရံ ဝန္ဒိဿာမီ’’တိ မဉ္စကသိဝိကာယ နီယမာနော ဇေတဝနပေါက္ခရဏိတီရေ ဌပိတော ပထဝိယာ ဝိဝရေ ဒိန္နေ ပတိတွာ အဝီစိမှိ နိဗ္ဗတ္တိ၊ ယောဇနသတိကော စဿ အတ္တဘာဝေါ အဟောသိ ကပ္ပဋ္ဌိယော တာလက္ခန္ဓပရိမာဏေဟိ အယသူလေဟိ ဝိနိဝိဒ္ဓါ။ ဒေဝဒတ္တပက္ခိကာနိ စ ပဉ္စမတ္တာနိ ကုလသတာနိ တဿ လဒ္ဓိယံ ဌိတာနိ သဟ ဗန္ဓဝေဟိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တာနိ။ ဧကဒိဝသံ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ ‘‘အာဝုသော၊ ဒေဝဒတ္တေန သင်္ဃံ ဘိန္ဒန္တေန ဘာရိယံ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ။ အထ သတ္ထာ ဓမ္မသဘံ ဥပဂန္တွာ ‘‘ကာယ နုတ္ထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧတရဟိ ကထာယ သန္နိသိန္နာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဣမာယ နာမာ’’တိ ဝုတ္တေ သင်္ဃဘေဒေ အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော ¶ ဣမံ သုတ္တံ အဘာသိ။ ကေစိ ပန ဘဏန္တိ ‘‘ဒေဝဒတ္တဿ တပ္ပက္ခိကာနဉ္စ တထာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တဘာဝံ ဒိသွာ သင်္ဃဘေဒေ အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ဣမံ သုတ္တံ ဒေသေသီ’’တိ။
တတ္ထ ဧကဓမ္မောတိ ဧကော အကုသလော မဟာသာဝဇ္ဇဓမ္မော။ လောကေတိ သတ္တလောကေ။ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ဘေဒသံဝတ္တနိကေသု ဘဏ္ဍနာဒီသု သင်္ဃေ ဥပ္ပန္နေသုပိ ‘‘ဓမ္မော အဓမ္မော’’တိအာဒီသု အဋ္ဌာရသဘေဒကရဝတ္ထူသု ယဿ ကဿစိ ဒီပနဝသေန ဝေါဟရန္တေသုပိ တတ္ထ ရုစိဇနနတ္ထံ အနုဿာဝေန္တေသုပိ အနုဿာဝေတွာ သလာကာယ ဂါဟိတာယပိ သင်္ဃဘေဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နာမ ဟောတိ၊ သလာကာယ ပန ဂါဟိတာယ စတ္တာရော ဝါ အတိရေကာ ဝါ ယဒါ အာဝေဏိကံ ဥဒ္ဒေသံ ဝါ သင်္ဃကမ္မံ ဝါ ကရောန္တိ၊ တဒါ သင်္ဃဘေဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ။ ကတေ ပန တသ္မိံ သင်္ဃဘေဒေါ ဥပ္ပန္နော နာမ? ကမ္မံ၊ ဥဒ္ဒေသော၊ ဝေါဟာရော၊ အနုဿာဝနာ၊ သလာကဂ္ဂါဟောတိ ဣမေသု ဟိ ပဉ္စသု သင်္ဃဿ ဘေဒကာရဏေသု ကမ္မံ ဝါ ဥဒ္ဒေသော ဝါ ပမာဏံ၊ ဝေါဟာရာနုဿာဝနသလာကဂ္ဂါဟာ ပန ပုဗ္ဗဘာဂါတိ။
ဗဟုဇနာဟိတာယာတိအာဒီသု ၀။မဟာဇနဿ ဈာနမဂ္ဂါဒိသမ္ပတ္တိနိဝါရဏေန အဟိတာယ၊ သဂ္ဂသမ္ပတ္တိနိဝါရဏေန အသုခါယ၊ အပါယူပပတ္တိဟေတုဘာဝေန အနတ္ထာယ။ အကုသလဓမ္မဝသေန ဝါ အဟိတာယ၊ ဟိတမတ္တဿပိ အဘာဝါ သုဂတိယမ္ပိ နိဗ္ဗတ္တနကကာယိကစေတသိကဒုက္ခာယ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ¶ သမ္ဗန္ဓော ¶ ။ ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဣဒံ ‘‘ဗဟုနော ဇနဿာ’’တိ ဝုတ္တေသု ဥက္ကဋ္ဌပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော။ အပရော နယော – ဗဟုဇနာဟိတာယာတိ ဗဟုဇနဿ မဟတော သတ္တကာယဿ အဟိတတ္ထာယ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကအနတ္ထာယာတိ အတ္ထော။ အသုခါယာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကအသုခတ္ထာယ၊ ဒုဝိဓဒုက္ခတ္ထာယာတိ အတ္ထော။ အနတ္ထာယာတိ ပရမတ္ထပဋိက္ခေပါယ။ နိဗ္ဗာနဉှိ ပရမတ္ထော၊ တတော ဥတ္တရိံ အတ္ထော နတ္ထိ။ အဟိတာယာတိ မဂ္ဂပဋိက္ခေပါယ။ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကမဂ္ဂတော ဟိ ဥတ္တရိံ ဟိတံ နာမ နတ္ထိ။ ဒုက္ခာယာတိ အရိယသုခဝိရာဓနေန ဝဋ္ဋဒုက္ခတာယ။ ယေ ဟိ အရိယသုခတော ဝိရဒ္ဓါ တံ အဓိဂန္တုံ အဘဗ္ဗာ၊ တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခေ ပရိဗ္ဘမန္တိ၊ အရိယသုခတော စ ဥတ္တရိံ သုခံ နာမ နတ္ထိ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ အာယတိဉ္စ သုခဝိပါကော’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၅၅၊ အ။ နိ။ ၅။၂၇)။
ဣဒါနိ ¶ ‘‘သင်္ဃဘေဒေါ’’တိ သရူပတော ဒဿေတွာ တဿ အဟိတာဒီနံ ဧကန္တဟေတုဘာဝံ ပကာသေတုံ ‘‘သင်္ဃေ ခေါ ပန၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိန္နေ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဘိန္နေတိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မံ ယထာ ‘‘အဓနာနံ ဓနေ အနနုပ္ပဒီယမာနေ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၉၁)၊ ဘေဒဟေတူတိ အတ္ထော။ အညမညံ ဘဏ္ဍနာနီတိ စတုန္နံ ပရိသာနံ တပ္ပက္ခိကာနဉ္စ ‘‘ဧသော ဓမ္မော၊ နေသော ဓမ္မော’’တိ အညမညံ ဝိဝဒနာနိ။ ဘဏ္ဍနဉှိ ကလဟဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ။ ပရိဘာသာတိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဝေါ အနတ္ထံ ကရိဿာမာ’’တိ ဘယုပ္ပာဒနဝသေန တဇ္ဇနာ။ ပရိက္ခေပါတိ ဇာတိအာဒိဝသေန ပရိတော ခေပါ၊ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ ခုံသနဝမ္ဘနာ။ ပရိစ္စဇနာတိ ဥက္ခေပနိယကမ္မကရဏာဒိဝသေန နိဿာရဏာ။ တတ္ထာတိ တသ္မိံ သင်္ဃဘေဒေ၊ တန္နိမိတ္တေ ဝါ ဘဏ္ဍနာဒိကေ။ အပ္ပသန္နာတိ ရတနတ္တယဂုဏာနံ အနဘိညာ။ န ပသီဒန္တီတိ ‘‘ဓမ္မစာရိနော သမစာရိနော’’တိအာဒိနာ ယွာယံ ဘိက္ခူသု ပသာဒနာကာရော၊ တထာ န ပသီဒန္တိ၊ တေသံ ဝါ သောတဗ္ဗံ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ န မညန္တိ။ တထာ စ ဓမ္မေ သတ္ထရိ စ အပ္ပသန္နာဝ ဟောန္တိ။ ဧကစ္စာနံ အညထတ္တန္တိ ပုထုဇ္ဇနာနံ အဝိရုဠှသဒ္ဓါနံ ပသာဒညထတ္တံ။
ဂါထာယံ ¶ အာပါယိကောတိအာဒီသု အပါယေ နိဗ္ဗတ္တနာရဟတာယ အာပါယိကော။ တတ္ထပိ အဝီစိသင်္ခါတေ မဟာနိရယေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ နေရယိကော။ ဧကံ အန္တရကပ္ပံ ပရိပုဏ္ဏမေဝ ကတွာ တတ္ထ တိဋ္ဌတီတိ ကပ္ပဋ္ဌော။ သင်္ဃဘေဒသင်္ခါတေ ဝဂ္ဂေ ရတောတိ ဝဂ္ဂရတော။ အဓမ္မိယတာယ အဓမ္မော။ ဘေဒကရဝတ္ထူဟိ သင်္ဃဘေဒသင်္ခါတေ ဧဝ စ အဓမ္မေ ဌိတောတိ အဓမ္မဋ္ဌော။ ယောဂက္ခေမာ ပဓံသတီတိ ယောဂက္ခေမတော ဟိတတော ပဓံသတိ ပရိဟာယတိ၊ စတူဟိ ဝါ ယောဂေဟိ အနုပဒ္ဒုတတ္တာ ယောဂက္ခေမံ နာမ အရဟတ္တံ နိဗ္ဗာနဉ္စ၊ တတော ပနဿ ဓံသနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ။ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညတော သံဟတဋ္ဌေန သင်္ဃံ၊ တတော ဧဝ ဧကကမ္မာဒိဝိဓာနယောဂေန သမဂ္ဂံ သဟိတံ။ ဘေတွာနာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တလက္ခဏေန သင်္ဃဘေဒေန ¶ ဘိန္ဒိတွာ။ ကပ္ပန္တိ အာယုကပ္ပံ။ သော ပနေတ္ထ အန္တရကပ္ပောဝ။ နိရယမှီတိ အဝီစိမဟာနိရယမှိ။
အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၉။ သင်္ဃသာမဂ္ဂီသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၉။ နဝမေ ¶ ဧကဓမ္မောတိ ဧကော ကုသလဓမ္မော အနဝဇ္ဇဓမ္မော။ ‘‘အယံ ဓမ္မော၊ နာယံ ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ သစေ သင်္ဃေ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ တတ္ထ ဓမ္မကာမေန ဝိညုနာ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘ဌာနံ ခေါ၊ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ၊ ယဒိဒံ ဝိဝါဒေါ ဝဍ္ဎမာနော သင်္ဃရာဇိယာ ဝါ သင်္ဃဘေဒါယ ဝါ သံဝတ္တေယျာ’’တိ။ သစေ တံ အဓိကရဏံ အတ္တနာ ပဂ္ဂဟေတွာ ဌိတော၊ အဂ္ဂိံ အက္ကန္တေန ဝိယ သဟသာ တတော ဩရမိတဗ္ဗံ။ အထ ပရေဟိ တံ ပဂ္ဂဟိတံ သယဉ္စေတံ သက္ကောတိ ဝူပသမေတုံ၊ ဥဿာဟဇာတော ဟုတွာ ဒူရမ္ပိ ဂန္တွာ တထာ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ၊ ယထာ တံ ဝူပသမ္မတိ။ သစေ ပန သယံ န သက္ကောတိ၊ သော စ ဝိဝါဒေါ ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎတေဝ၊ န ဝူပသမ္မတိ။ ယေ တတ္ထ ပတိရူပါ သိက္ခာကာမာ သဗြဟ္မစာရိနော၊ တေ ဥဿာဟေတွာ ယေန ဓမ္မေန ယေန ဝိနယေန ယေန သတ္ထုသာသနေန တံ အဓိကရဏံ ယထာ ဝူပသမ္မတိ၊ တထာ ဝူပသမေတဗ္ဗံ။ ဧဝံ ဝူပသမေန္တဿ ယော သင်္ဃသာမဂ္ဂိကရော ကုသလော ဓမ္မော၊ အယမေတ္ထ ဧကဓမ္မောတိ အဓိပ္ပေတော။ သော ဟိ ဥဘတောပက္ခိယာနံ ဒွေဠှကဇာတာနံ ဘိက္ခူနံ၊ တေသံ အနုဝတ္တနဝသေန ဌိတာနံ ဘိက္ခုနီနံ ဥပါသကာနံ ဥပါသိကာနံ ¶ တေသံ အာရက္ခဒေဝတာနံ ယာဝဒေဝ ဗြဟ္မာနမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟံ အဟိတံ ဒုက္ခာဝဟံ သံကိလေသဓမ္မံ အပနေတွာ မဟတော ပုညရာသိဿ ကုသလာဘိသန္ဒဿ ဟေတုဘာဝတော သဒေဝကဿ လောကဿ ဟိတသုခါဝဟော ဟောတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဓမ္မော၊ ဘိက္ခဝေ၊ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟုဇနဟိတာယာ’’တိအာဒိ။ တဿတ္ထော အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ သင်္ဃသာမဂ္ဂီတိ သင်္ဃဿ သမဂ္ဂဘာဝေါ ဘေဒါဘာဝေါ ဧကကမ္မတာ ဧကုဒ္ဒေသတာ စ။
ဂါထာယံ သုခါ သင်္ဃဿ သာမဂ္ဂီတိ သုခဿ ပစ္စယဘာဝတော သာမဂ္ဂီ သုခါတိ ဝုတ္တာ။ ယထာ ‘‘သုခေါ ဗုဒ္ဓါနမုပ္ပာဒေါ’’တိ (ဓ။ ပ။ ၁၉၄)။ သမဂ္ဂါနဉ္စနုဂ္ဂဟောတိ သမဂ္ဂါနံ သာမဂ္ဂိအနုမောဒနေန အနုဂ္ဂဏှနံ သာမဂ္ဂိအနုရူပံ၊ ယထာ တေ သာမဂ္ဂိံ န ဝိဇဟန္တိ၊ တထာ ဂဟဏံ ဌပနံ အနုဗလပ္ပဒါနန္တိ အတ္ထော။ သင်္ဃံ သမဂ္ဂံ ကတွာနာတိ ဘိန္နံ သင်္ဃံ ရာဇိပတ္တံ ဝါ သမဂ္ဂံ သဟိတံ ကတွာ။ ကပ္ပန္တိ အာယုကပ္ပမေဝ။ သဂ္ဂမှိ မောဒတီတိ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ အညေ ¶ ဒေဝေ ¶ ဒသဟိ ဌာနေဟိ အဘိဘဝိတွာ ဒိဗ္ဗသုခံ အနုဘဝန္တော ဣစ္ဆိတနိပ္ဖတ္တိယာဝ မောဒတိ ပမောဒတိ လလတိ ကီဠတီတိ။
နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၀။ ပဒုဋ္ဌစိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၀။ ဒသမဿ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယေဝ။ ဧကဒိဝသံ ကိရ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ သန္နိသိန္နာ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ – ‘‘အာဝုသော၊ ဣဓေကစ္စော ဗဟုံ ပုညကမ္မံ ကရောတိ၊ ဧကစ္စော ဗဟုံ ပါပကမ္မံ၊ ဧကစ္စော ဥဘယဝေါမိဿကံ ကရောတိ။ တတ္ထ ဝေါမိဿကာရိနော ကီဒိသော အဘိသမ္ပရာယော’’တိ? အထ သတ္ထာ ဓမ္မသဘံ ဥပဂနွာ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နော တံ ကထံ သုတွာ ‘‘ဘိက္ခဝေ၊ မရဏာသန္နကာလေ သံကိလိဋ္ဌစိတ္တဿ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ ဒဿေန္တော ဣမာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသေသိ။
တတ္ထ ဣဓာတိ ဒေသာပဒေသေ နိပါတော။ သွာယံ ကတ္ထစိ ပဒေသံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ ‘‘ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿ၊ ဒေဝဘူတဿ မေ သတော’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၆၉)။ ကတ္ထစိ သာသနံ ဥပါဒါယ ‘‘ဣဓေဝ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏော ဣဓ ¶ ဒုတိယော သမဏော’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၁၃၉၊ အ။ နိ။ ၄။၂၄၁)။ ကတ္ထစိ ပဒပူရဏမတ္တေ ‘‘ဣဓာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘုတ္တာဝီ အဿံ ပဝါရိတော’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၃၀)။ ကတ္ထစိ လောကံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၃။၆၁)။ ဣဓာပိ လောကေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဧကစ္စန္တိ ဧကံ၊ အညတရန္တိ အတ္ထော။ ပုဂ္ဂလန္တိ သတ္တံ။ သော ဟိ ယထာပစ္စယံ ကုသလာကုသလာနံ တဗ္ဗိပါကာနဉ္စ ပူရဏတော မရဏဝသေန ဂလနတော စ ပုဂ္ဂလောတိ ဝုစ္စတိ။ ပဒုဋ္ဌစိတ္တန္တိ ပဒေါသေန အာဃာတေန ဒုဋ္ဌစိတ္တံ။ အထ ဝါ ပဒုဋ္ဌစိတ္တန္တိ ဒေါသေန ရာဂါဒိနာ ပဒူသိတစိတ္တံ။ ဧတ္ထ စ ဧကစ္စန္တိ ဣဒံ ပဒုဋ္ဌစိတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝိသေသနံ။ ယဿ ဟိ ပဋိသန္ဓိဒါယကကမ္မံ ဩကာသမကာသိ၊ သော တထာ ဝုတ္တော။ ယဿ စ အကုသလပ္ပဝတ္တိတော စိတ္တံ နိဝတ္တေတွာ ကုသလဝသေန ဩတာရေတုံ န သက္ကာ၊ ဧဝံ အာသန္နမရဏော။ ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗာကာရံ ဒဿေတိ။ စေတသာတိ အတ္တနော စိတ္တေန စေတောပရိယဉာဏေန။ စေတောတိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ စိတ္တံ။ ပရိစ္စာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပဇာနာမိ ¶ ။ နနု စ ယထာကမ္မုပဂဉာဏဿာယံ ဝိသယောတိ? သစ္စမေတံ၊ တဒါ ပဝတ္တမာနအကုသလစိတ္တဝသေန ပနေတံ ဝုတ္တံ။
ဣမမှိ ¶ စာယံ သမယေတိ ဣမသ္မိံ ကာလေ၊ ဣမာယံ ဝါ ပစ္စယသာမဂ္ဂိယံ၊ အယံ ပုဂ္ဂလော ဇဝနဝီထိယာ အပရဘာဂေ ကာလံ ကရေယျ စေတိ အတ္ထော။ န ဟိ ဇဝနက္ခဏေ ကာလံကိရိယာ အတ္ထိ။ ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော ဧဝံ နိရယေတိ ယထာ အာဘတံ ကိဉ္စိ အာဟရိတွာ ဌပိတံ၊ ဧဝံ အတ္တနော ကမ္မုနာ နိက္ခိတ္တော နိရယေ ဌပိတော ဧဝါတိ အတ္ထော။ ကာယဿ ဘေဒါတိ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ။ ပရံ မရဏာတိ တဒနန္တရံ အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေ။ အထ ဝါ ကာယဿ ဘေဒါတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဥပစ္ဆေဒါ။ ပရံ မရဏာတိ စုတိတော ဥဒ္ဓံ။
အပါယန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ နိရယဿေဝ ဝေဝစနံ။ နိရယော ဟိ အယသင်္ခါတာ သုခါ အပေတောတိ အပါယော၊ သဂ္ဂမောက္ခဟေတုဘူတာ ဝါ ပုညသမ္မတာ အယာ အပေတောတိပိ အပါယော။ ဒုက္ခဿ ဂတိ ပဋိသရဏန္တိ ဒုဂ္ဂတိ၊ ဒေါသဗဟုလတ္တာ ဝါ ဒုဋ္ဌေန ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တာ ဂတီတိပိ ဒုဂ္ဂတိ။ ဝိဝသာ နိပတန္တိ ဧတ္ထ ဒုက္ကဋကမ္မကာရိနော၊ ဝိနဿန္တာ ဝါ ဧတ္ထ နိပတန္တိ သမ္ဘိဇ္ဇမာနင်္ဂပစ္စင်္ဂါတိ ဝိနိပါတော။ နတ္ထိ ဧတ္ထ အဿာဒသညိတော အယောတိ နိရဿာဒဋ္ဌေန နိရယော။ အထ ဝါ အပါယဂ္ဂဟဏေန ¶ တိရစ္ဆာနယောနိ ဝုစ္စတိ။ တိရစ္ဆာနယောနိ ဟိ အပါယော သုဂတိတော အပေတတ္တာ၊ န ဒုဂ္ဂတိ မဟေသက္ခာနံ နာဂရာဇာဒီနံ သမ္ဘဝတော။ ဒုဂ္ဂတိဂ္ဂဟဏေန ပေတ္တိဝိသယော။ သော ဟိ အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ သုဂတိတော အပေတတ္တာ ဒုက္ခဿ စ ဂတိဘူတတ္တာ၊ န ဝိနိပါတော အသုရသဒိသံ အဝိနိပါတတ္တာ။ ဝိနိပါတဂ္ဂဟဏေန အသုရကာယော။ သော ဟိ ယထာဝုတ္တေန အတ္ထေန အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ၊ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိသမုဿယေဟိ ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတောတိ စ ဝုစ္စတိ။ နိရယဂ္ဂဟဏေန အဝီစိအာဒိအနေကပ္ပကာရော နိရယောဝ ဝုစ္စတိ။ ဣဓ ပန သဗ္ဗပဒေဟိပိ နိရယောဝ ဝုတ္တော။ ဥပပဇ္ဇန္တီတိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ။
ဂါထာသု ပဌမဂါထာ သင်္ဂီတိကာလေ ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ ဌပိတာ။ ဉတွာနာတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာ။ ဉာဏပုဗ္ဗကဉှိ ဗျာကရဏံ။ ဟေတုအတ္ထော ဝါ တွာ-သဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဟောတီ’’တိ၊ ဇာနနဟေတူတိ အတ္ထော ¶ ။ ဗုဒ္ဓါ၊ ဘိက္ခူနံ သန္တိကေတိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝါ အတ္တနော သန္တိကေ ဘိက္ခူနံ ဧတံ ပရတော ဒွီဟိ ဂါထာဟိ ဝုစ္စမာနံ အတ္ထံ ဗျာကာသိ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၃။ တတိယဝဂ္ဂေါ
၁။ ပသန္နစိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၁။ တတိယဝဂ္ဂဿ ¶ ပဌမေ ပသန္နစိတ္တန္တိ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ စ ပသန္နမာနသံ။ သုဂတိန္တိ သုန္ဒရံ ဂတိံ၊ သုခဿ ဝါ ဂတိန္တိ သုဂတိံ။ သဂ္ဂန္တိ ရူပါဒိသမ္ပတ္တီဟိ သုဋ္ဌု အဂ္ဂန္တိ သဂ္ဂံ။ လောကန္တိ လောကိယန္တိ ဧတ္ထ ပုညပါပဖလာနိ၊ လုဇ္ဇနဋ္ဌေနေဝ ဝါ လောကံ။ ဧတ္ထ စ သုဂတိဂ္ဂဟဏေန မနုဿဂတိပိ သင်္ဂယှတိ၊ သဂ္ဂဂ္ဂဟဏေန ဒေဝဂတိ ဧဝ။ သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ။
ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂။ မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၂။ ဒုတိယေ မာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုညာနန္တိ ဧတ္ထ မာတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော။ ပုညသဒ္ဒေါ ‘‘ကုသလာနံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီ’’တိအာဒီသု ¶ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၈၀) ပုညဖလေ အာဂတော။ ‘‘အဝိဇ္ဇာဂတောယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရိသပုဂ္ဂလော ပုညဉ္စေ သင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောတီ’’တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၂။၅၁) ကာမရူပါဝစရသုစရိတေ။ ‘‘ပုညူပဂံ ဘဝတိ ဝိညာဏ’’န္တိအာဒီသု သုဂတိဝိသေသဘူတေ ဥပပတ္တိဘဝေ။ ‘‘တီဏိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ – ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု၊ သီလမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု၊ ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထူ’’တိအာဒီသု (ဣတိဝု။ ၆၀၊ အ။ နိ။ ၈။၃၆) ကုသလစေတနာယံ။ ဣဓ ပန တေဘူမကကုသလဓမ္မေ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဘာယိတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓံ ဘယံ ဉာဏဘယံ၊ သာရဇ္ဇဘယန္တိ။ တတ္ထ ‘‘ယေပိ တေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ ဥစ္စေသု ဝိမာနေသု စိရဋ္ဌိတိကာ ¶ ၊ တေပိ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ယေဘုယျေန ဘယံ သံဝေဂံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၄။၃၃) အာဂတံ ဉာဏဘယံ။ ‘‘အဟုဒေဝ ဘယံ၊ အဟု ဆမ္ဘိတတ္တံ၊ အဟု လောမဟံသော’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၁၈) အာဂတံ သာရဇ္ဇဘယံ။ ဣဓာပိ သာရဇ္ဇဘယမေဝ။ အယဉှေတ္ထ ¶ အတ္ထော – ဘိက္ခဝေ၊ ဒီဃရတ္တံ ကာယဝစီသံယမော ဝတ္တပဋိဝတ္တပူရဏံ ဧကာသနံ၊ ဧကသေယျံ၊ ဣန္ဒြိယဒမော၊ ဓုတဓမ္မေဟိ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဟော၊ သတိသမ္ပဇညံ၊ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂဝသေန ဝီရိယာရမ္ဘောတိ ဧဝမာဒီနိ ယာနိ ဘိက္ခုနာ၊ နိရန္တရံ ပဝတ္တေတဗ္ဗာနိ ပုညာနိ၊ တေဟိ မာ ဘာယိတ္ထ၊ မာ ဘယံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇိတ္ထ၊ ဧကစ္စဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဿ ဥပရောဓဘယေန သမ္ပရာယိကနိဗ္ဗာနသုခဒါယကေဟိ ပုညေဟိ မာ ဘာယိတ္ထာတိ။ နိဿက္ကေ ဟိ ဣဒံ သာမိဝစနံ။
ဣဒါနိ တတော အဘာယိတဗ္ဗဘာဝေ ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘သုခဿေတ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ သုခသဒ္ဒေါ ‘‘သုခေါ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပာဒေါ၊ သုခါ ဝိရာဂတာ လောကေ’’တိအာဒီသု (ဓ။ ပ။ ၁၉၄) သုခမူလေ အာဂတော။ ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ၊ မဟာလိ၊ ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၃။၆၀) သုခါရမ္မဏေ။ ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ န သုကရံ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ ယာဝ သုခါ သဂ္ဂါ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၃။၂၅၅) သုခပစ္စယဋ္ဌာနေ။ ‘‘သုခေါ ပုညဿ ဥစ္စယော’’တိအာဒီသု (ဓ။ ပ။ ၁၁၈) သုခဟေတုမှိ။ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာ ဧတေ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု ¶ (မ။ နိ။ ၁။၈၂) အဗျာပဇ္ဇေ။ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိအာဒီသု (ဓ။ ပ။ ၂၀၄၊ မ။ နိ။ ၂။၂၁၅) နိဗ္ဗာနေ။ ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒီသု (စူဠနိ။ ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၅) သုခဝေဒနာယံ။ ‘‘အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ၊ သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတ’’န္တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၄။၂၅၃၊ ဣတိဝု။ ၅၃) ဥပေက္ခာဝေဒနာယံ။ ‘‘ဒွေပိ မယာ၊ အာနန္ဒ၊ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ၊ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၂။၈၉) ဣဋ္ဌသုခေ။ ‘‘သုခေါ ဝိပါကော ပုညာန’’န္တိအာဒီသု (ပေဋကော။ ၂၃) သုခဝိပါကေ။ ဣဓာပိ ဣဋ္ဌဝိပါကေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဣဋ္ဌဿာတိအာဒီသု ဧသိတဗ္ဗတော အနိဋ္ဌပဋိက္ခေပတော စ ဣဋ္ဌဿ၊ ကမနီယတော မနသ္မိဉ္စ ကမနတော ပဝိသနတော ကန္တဿ၊ ပိယာယိတဗ္ဗတော သန္တပ္ပနတော စ ပိယဿ၊ မာနနီယတော မနဿ ပဝဍ္ဎနတော စ မနာပဿာတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ယဒိဒံ ပုညာနီတိ ‘‘ပုညာနီ’’တိ ယဒိဒံ ဝစနံ၊ ဧတံ သုခဿ ဣဋ္ဌဿ ဝိပါကဿ အဓိဝစနံ နာမံ၊ သုခမေဝ တံ ¶ ယဒိဒံ ပုညန္တိ ဖလေန ကာရဏဿ အဘေဒူပစာရံ ဝဒတိ။ တေန ကတူပစိတာနံ ပုညာနံ အဝဿံဘာဝိဖလံ သုတွာ အပ္ပမတ္တေန သက္ကစ္စံ ပုညာနိ ကာတဗ္ဗာနီတိ ပုညကိရိယာယံ နိယောဇေတိ၊ အာဒရဉ္စ နေသံ တတ္ထ ဥပ္ပာဒေတိ။
ဣဒါနိ အတ္တနာ သုနေတ္တကာလေ ကတေန ပုညကမ္မေန ဒီဃရတ္တံ ပစ္စနုဘူတံ ဘဝန္တရပဋိစ္ဆန္နံ ဥဠာရတမံ ပုညဝိပါကံ ဥဒါဟရိတွာ တမတ္ထံ ပါကဋံ ကရောန္တော ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ အဘိဇာနာမီတိ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနာမိ၊ ပစ္စက္ခတော ဗုဇ္ဈာမိ။ ဒီဃရတ္တန္တိ စိရကာလံ။ ပုညာနန္တိ ဒါနာဒိကုသလဓမ္မာနံ။ သတ္တ ဝဿာနီတိ သတ္တ သံဝစ္ဆရာနိ ¶ ။ မေတ္တစိတ္တန္တိ မိဇ္ဇတီတိ မေတ္တာ၊ သိနိယှတီတိ အတ္ထော။ မိတ္တေ ဘဝါ၊ မိတ္တဿ ဝါ ဧသာ ပဝတ္တီတိပိ မေတ္တာ။ လက္ခဏာဒိတော ပန ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ၊ ဟိတူပသံဟာရရသာ၊ အာဃာတဝိနယပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ သတ္တာနံ မနာပဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာနာ။ ဗျာပါဒူပသမော ဧတိဿာ သမ္ပတ္တိ၊ သိနေဟာသမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ။ သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေတ္တစိတ္တံ။ ဘာဝေတွာတိ မေတ္တာသဟဂတံ စိတ္တံ၊ စိတ္တသီသေန သမာဓိ ဝုတ္တောတိ မေတ္တာသမာဓိံ ¶ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရံ ဥပ္ပာဒေတွာ စေဝ ဝဍ္ဎေတွာ စ။ သတ္တ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပေတိ သတ္တ မဟာကပ္ပေ။ သံဝဋ္ဋ-ဝိဝဋ္ဋဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟိ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယိ-ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယိနောပိ ဂဟိတာ။ ဣမံ လောကန္တိ ကာမလောကံ။ သံဝဋ္ဋမာနေ သုဒန္တိ သံဝဋ္ဋမာနေ။ သုဒန္တိ နိပါတမတ္တံ ဝိနဿမာနေတိ အတ္ထော။ ‘‘သံဝတ္တမာနေ သုဒ’’န္တိ စ ပဌန္တိ။ ကပ္ပေတိ ကာလေ။ ကပ္ပသီသေန ဟိ ကာလော ဝုတ္တော။ ကာလေ ခီယမာနေ ကပ္ပောပိ ခီယတေဝ။ ယထာဟ –
‘‘ကာလော ဃသတိ ဘူတာနိ၊ သဗ္ဗာနေဝ သဟတ္တနာ’’တိ။ (ဇာ။ ၁။၂။၁၉၀)၊
‘‘အာဘဿရူပဂေါ ဟောမီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တေဇောသံဝဋ္ဋဝသေနေတ္ထ ကပ္ပဝုဋ္ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အာဘဿရူပဂေါတိ တတ္ထ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန အာဘဿရဗြဟ္မလောကံ ဥပဂစ္ဆာမီတိ အာဘဿရူပဂေါ ဟောမိ။ ဝိဝဋ္ဋမာနေတိ သဏ္ဌဟမာနေ၊ ဇာယမာနေတိ အတ္ထော။ သုညံ ဗြဟ္မဝိမာနံ ဥပပဇ္ဇာမီတိ ကဿစိ သတ္တဿ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တဿ အဘာဝတော သုညံ၊ ယံ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိသင်္ခါတံ ဗြဟ္မဝိမာနံ အာဒိတော နိဗ္ဗတ္တံ၊ တံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပပဇ္ဇာမိ ဥပေမိ။ ဗြဟ္မာတိ ကာမာဝစရသတ္တေဟိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန တထာ တထာ ဗြူဟိတဂုဏတာယ ဗြဟ္မဝိဟာရတော နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌေန စ ဗြဟ္မာ။ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတေဟိ မဟန္တော ဗြဟ္မာတိ မဟာဗြဟ္မာ။ တတော ဧဝ တေ အဘိဘဝိတွာ ဌိတတ္တာ ¶ အဘိဘူ။ တေဟိ ကေနစိ ဂုဏေန န အဘိဘူတောတိ အနဘိဘူတော။ အညဒတ္ထူတိ ဧကံသဝစနေ နိပါတော။ ဒသောတိ ဒဿနသီလော၊ သော အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဒဿနသမတ္ထော၊ အဘိညာဏေန ပဿိတဗ္ဗံ ပဿာမီတိ အတ္ထော။ သေသဗြဟ္မာနံ ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝနာဗလေန အတ္တနော စိတ္တဉ္စ မမ ဝသေ ဝတ္တေမီတိ ဝသဝတ္တီ ဟောမီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ တဒါ ကိရ ဗောဓိသတ္တော အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီပိ သမာနော တထာ သတ္တဟိတံ အတ္တနော ပါရမိပရိပူရဏဉ္စ ဩလောကေန္တော တာသု ဧဝ ဒွီသု ဈာနဘူမီသု နိကန္တိံ ဥပ္ပာဒေတွာ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန အပရာပရံ သံသရိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တဝဿာနိ…ပေ… ဝသဝတ္တီ’’တိ။
ဧဝံ ဘဂဝါ ရူပါဝစရပုညဿ ဝိပါကမဟန္တတံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ ကာမာဝစရပုညဿာပိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဆတ္တိံသက္ခတ္တု’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ သက္ကော အဟောသိန္တိ ဆတ္တိံသ ဝါရေ အညတ္ထ အနုပပဇ္ဇိတွာ ¶ နိရန္တရံ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော တာဝတိံသဒေဝရာဇာ အဟောသိ။ ရာဇာ အဟောသိန္တိအာဒီသု ¶ စတူဟိ အစ္ဆရိယဓမ္မေဟိ စတူဟိ စ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ လောကံ ရဉ္ဇေတီတိ ရာဇာ။ စက္ကရတနံ ဝတ္တေတိ၊ စတူဟိ သမ္ပတ္တိစက္ကေဟိ ဝတ္တတိ၊ တေဟိ စ ပရံ ဝတ္တေတိ၊ ပရဟိတာယ စ ဣရိယာပထစက္ကာနံ ဝတ္တော ဧတသ္မိံ အတ္ထီတိ စက္ကဝတ္တီ။ ရာဇာတိ စေတ္ထ သာမညံ၊ စက္ကဝတ္တီတိ ဝိသေသံ။ ဓမ္မေန စရတီတိ ဓမ္မိကော။ ဉာယေန သမေန ဝတ္တတီတိ အတ္ထော။ ဓမ္မေနေဝ ရဇ္ဇံ လဘိတွာ ရာဇာ ဇာတောတိ ဓမ္မရာဇာ။ ပရဟိတဓမ္မစရဏေန ဝါ ဓမ္မိကော၊ အတ္တဟိတဓမ္မစရဏေန ဓမ္မရာဇာ၊ စတုရန္တာယ ဣဿရောတိ စာတုရန္တော၊ စတုသမုဒ္ဒန္တာယ စတုဗ္ဗိဓဒီပဝိဘူသိတာယ စ ပထဝိယာ ဣဿရောတိ အတ္ထော။ အဇ္ဈတ္တံ ကောပါဒိပစ္စတ္ထိကေ၊ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗရာဇာနော အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေန ဝိဇေသီတိ ဝိဇိတာဝီ။ ဇနပဒေ ထာဝရဘာဝံ ဓုဝဘာဝံ ပတ္တော၊ န သက္ကာ ကေနစိ တတော စာလေတုံ ဇနပဒေါ ဝါ တမှိ ထာဝရိယပ္ပတ္တော အနုယုတ္တော သကမ္မနိရတော အစလော အသမ္ပဝေဓီတိ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော။
စက္ကရတနံ၊ ဟတ္ထိရတနံ၊ အဿရတနံ၊ မဏိရတနံ၊ ဣတ္ထိရတနံ၊ ဂဟပတိရတနံ၊ ပရိဏာယကရတနန္တိ ဣမေဟိ သတ္တဟိ ရတနေဟိ သမုပေတောတိ သတ္တရတနသမန္နာဂတော။ တေသု ဟိ ရာဇာ စက္ကဝတ္တိ စက္ကရတနေန အဇိတံ ဇိနာတိ၊ ဟတ္ထိအဿရတနေဟိ ဝိဇိတေ သုခေနေဝ အနုဝိစရတိ၊ ပရိဏာယကရတနေန ဝိဇိတမနုရက္ခတိ၊ သေသေဟိ ဥပဘောဂသုခမနုဘဝတိ။ ပဌမေန စဿ ဥဿာဟသတ္တိယောဂေါ ¶ ၊ ပစ္ဆိမေန မန္တသတ္တိယောဂေါ၊ ဟတ္ထိအဿဂဟပတိရတနေဟိ ပဘူသတ္တိယောဂေါ သုပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ၊ ဣတ္ထိမဏိရတနေဟိ တိဝိဓသတ္တိယောဂဖလံ။ သော ဣတ္ထိမဏိရတနေဟိ ပရိဘောဂသုခမနုဘဝတိ၊ သေသေဟိ ဥပဘောဂသုခံ။ ဝိသေသတော စဿ ပုရိမာနိ တီဏိ အဒေါသကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ၊ မဇ္ဈိမာနိ အလောဘကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေန၊ ပစ္ဆိမမေကံ အမောဟကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ပဒေသရဇ္ဇဿာတိ ¶ ခုဒ္ဒကရဇ္ဇဿ။
ဧတဒဟောသီတိ အတ္တနော သမ္ပတ္တိယော ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ပစ္ဆိမေ စက္ကဝတ္တိကာလေ ဧတံ ‘‘ကိဿ နု ခေါ မေ ဣဒံ ကမ္မဿ ဖလ’’န္တိအာဒိကံ အဟောသိ။ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ တသ္မိံ တသ္မိမ္ပိ ဘဝေ ဧတဒဟောသိယေဝ။ တတ္ထာယံ စက္ကဝတ္တိကာလဝသေန ယောဇနာ။ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကောတိ မဏိရတနဟတ္ထိရတနာဒိပ္ပမုခါယ ကောသဝါဟနသမ္ပတ္တိယာ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တိယာ စ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော။ ဧဝံမဟာနုဘာဝေါတိ စက္ကရတနာဒိသမန္နာဂမေန ကဿစိပိ ပီဠံ အကရောန္တောဝ သဗ္ဗရာဇူဟိ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိတသာသနဝေဟာသဂမနာဒီဟိ ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ။ ဒါနဿာတိ အန္နာဒိဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂဿ။ ဒမဿာတိ စက္ခာဒိဣန္ဒြိယဒမနဿ စေဝ သမာဓာနဝသေန ရာဂါဒိကိလေသဒမနဿ စ။ သံယမဿာတိ ကာယဝစီသံယမဿ။ တတ္ထ ယံ သမာဓာနဝသေန ကိလေသဒမနံ၊ တံ ဘာဝနာမယံ ပုညံ ¶ ၊ တဉ္စ ခေါ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဘူတံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ။ တသ္မိဉ္စ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန ဒုဝိဓေ ယံ အပ္ပနာပ္ပတ္တံ၊ တေနဿ ယထာဝုတ္တာသု ဒွီသု ဈာနဘူမီသု ဥပပတ္တိ အဟောသိ။ ဣတရေန တိဝိဓေနာပိ ယထာရဟံ ပတ္တစက္ကဝတ္တိအာဒိဘာဝေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ဣတိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ ကာယသက္ခိ ကတွာ ပုညာနံ ဝိပါကမဟန္တတံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဂါထာဗန္ဓေန ဒဿေန္တော ‘‘ပုညမေဝါ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ပုညမေဝ သော သိက္ခေယျာတိ ယော အတ္ထကာမော ကုလပုတ္တော၊ သော ပုညဖလနိဗ္ဗတ္တနတော၊ အတ္တနော သန္တာနံ ပုနနတော စ ‘‘ပုည’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ တိဝိဓံ ကုသလမေဝ သိက္ခေယျ နိဝေသေယျ ဥပစိနေယျ ပသဝေယျာတိ အတ္ထော။ အာယတဂ္ဂန္တိ ဝိပုလဖလတာယ ဥဠာရဖလတာယ အာယတဂ္ဂံ၊ ပိယမနာပဖလတာယ ဝါ အာယတိံ ဥတ္တမန္တိ အာယတဂ္ဂံ၊ အာယေန ဝါ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပ္ပစ္စယေန ဥဠာရတမေန အဂ္ဂန္တိ အာယတဂ္ဂံ ¶ ။ တကာရော ပဒသန္ဓိကရော။ အထ ဝါ အာယေန ပုညဖလေန အဂ္ဂံ ပဓာနန္တိ အာယတဂ္ဂံ။ တတော ဧဝ သုခုဒြယံ သုခဝိပါကန္တိ အတ္ထော။
ကတမံ ပန တံ ပုညံ၊ ကထဉ္စ နံ သိက္ခေယျာတိ အာဟ ‘‘ဒါနဉ္စ သမစရိယဉ္စ၊ မေတ္တစိတ္တဉ္စ ဘာဝယေ’’တိ။ တတ္ထ သမစရိယန္တိ ကာယဝိသမာဒီနိ ဝဇ္ဇေတွာ ကာယသမာဒိစရိတံ ¶ ၊ သုဝိသုဒ္ဓံ သီလန္တိ အတ္ထော။ ဘာဝယေတိ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပာဒေယျ ဝဍ္ဎေယျ။ ဧတေ ဓမ္မေတိ ဧတေ ဒါနာဒိကေ သုစရိတဓမ္မေ။ သုခသမုဒ္ဒယေတိ သုခါနိသံသေ၊ အာနိသံသဖလမ္ပိ နေသံ သုခမေဝါတိ ဒဿေတိ။ အဗျာပဇ္ဇံ သုခံ လောကန္တိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိဗျာပါဒဝိရဟိတတ္တာ အဗျာပဇ္ဇံ နိဒ္ဒုက္ခံ၊ ပရပီဠာဘာဝေ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ။ ဈာနသမာပတ္တိဝသေန သုခဗဟုလတ္တာ သုခံ၊ ဧကန္တသုခဉ္စ ဗြဟ္မလောကံ ဈာနပုညာနံ၊ ဣတရပုညာနံ ပန တဒညံ သမ္ပတ္တိဘဝသင်္ခါတံ သုခံ လောကံ ပဏ္ဍိတော သပ္ပညော ဥပပဇ္ဇတိ ဥပေတိ။ ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဂါထာသု စ ဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိ ဧဝ ကထိတာ။
ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၃။ ဥဘယတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၃။ တတိယေ ဘာဝိတောတိ ဥပ္ပာဒိတော စ ဝဍ္ဎိတော စ။ ဗဟုလီကတောတိ ပုနပ္ပုနံ ကတော။ အတ္ထောတိ ဟိတံ။ တဉှိ အရဏီယတော ဥပဂန္တဗ္ဗတော အတ္ထောတိ ဝုစ္စတိ။ သမဓိဂယှ တိဋ္ဌတီတိ သမ္မာ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အဝိဇဟိတွာ ဝတ္တတိ။ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခဘူတော အတ္တဘာဝေါ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဘဝံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံ၊ ဣဓလောကပရိယာပန္နန္တိ အတ္ထော။ သမ္ပရာယိကန္တိ ဓမ္မဝသေန သမ္ပရေတဗ္ဗတော ¶ သမ္ပရာယော၊ ပရလောကော၊ သမ္ပရာယေ ဘဝံ သမ္ပရာယိကံ၊ ပရလောကပရိယာပန္နန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
ကော ပနေသ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော နာမ အတ္ထော၊ ကော ဝါ သမ္ပရာယိကောတိ? သင်္ခေပေန တာဝ ယံ ဣဓလောကသုခံ၊ ယဉ္စေတရဟိ ဣဓလောကသုခါဝဟံ၊ အယံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အတ္ထော။ သေယျထိဒံ – ဂဟဋ္ဌာနံ တာဝ ဣဓ ယံ ကိဉ္စိ ဝိတ္တူပကရဏံ၊ အနာကုလကမ္မန္တတာ၊ အာရောဂျသံဝိဓာနံ၊ ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာယောဂဝိဟိတာနိ သိပ္ပာယတနဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနာနိ သင်္ဂဟိတပရိဇနတာတိ ဧဝမာဒိ။ ပဗ္ဗဇိတာနံ ပန ယေ ဣမေ ဇီဝိတပရိက္ခာရာ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပ္ပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာ။ တေသံ အကိစ္ဆလာဘော၊ တတ္ထ စ သင်္ခါယ ပဋိသေဝနာ ¶ ၊ သင်္ခါယ ပရိဝဇ္ဇနာ၊ ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ၊ အပ္ပိစ္ဆတာ၊ သန္တုဋ္ဌိ၊ ပဝိဝေကော၊ အသံသဂ္ဂေါတိ ဧဝမာဒိ။ ပတိရူပဒေသဝါသသပ္ပုရိသူပနိဿယသဒ္ဓမ္မဿဝနယောနိသောမနသိကာရာဒယော ¶ ပန ဥဘယေသံ သာဓာရဏာ ဥဘယာနုရူပါ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
အပ္ပမာဒေါတိ ဧတ္ထ အပ္ပမာဒေါ ပမာဒပ္ပဋိပက္ခတော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကော ပနေသ ပမာဒေါ နာမ? ပမဇ္ဇနာကာရော။ ဝုတ္တံ ဟေတံ –
‘‘တတ္ထ ကတမော ပမာဒေါ? ကာယဒုစ္စရိတေ ဝါ ဝစီဒုစ္စရိတေ ဝါ မနောဒုစ္စရိတေ ဝါ ပဉ္စသု ဝါ ကာမဂုဏေသု စိတ္တဿ ဝေါဿဂ္ဂေါ ဝေါဿဂ္ဂါနုပ္ပာဒနံ ကုသလာနံ ဝါ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာယ အသက္ကစ္စကိရိယတာ အသာတစ္စကိရိယတာ အနဋ္ဌိတကိရိယတာ ဩလီနဝုတ္တိတာ နိက္ခိတ္တဆန္ဒတာ နိက္ခိတ္တဓုရတာ အနာသေဝနာ အဘာဝနာ အဗဟုလီကမ္မံ အနဓိဋ္ဌာနံ အနနုယောဂေါပမာဒေါ။ ယော ဧဝရူပေါ ပမာဒေါ ပမဇ္ဇနာ ပမဇ္ဇိတတ္တံ။ အယံ ဝုစ္စတိ ပမာဒေါ’’တိ (ဝိဘ။ ၈၄၆)။
တသ္မာ ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခတော အပ္ပမာဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ အတ္ထတော ဟိ သော သတိယာ အဝိပ္ပဝါသော၊ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိယာ ဧတံ နာမံ။ အပရေ ပန ‘‘သတိသမ္ပဇညယောဂေန ပဝတ္တာ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ အပ္ပမာဒေါ’’တိ ဝဒန္တိ။
‘‘ဘာဝိတော ဗဟူလီကတော’’တိ ဝုတ္တံ၊ ကထံ ပနာယံ အပ္ပမာဒေါ ဘာဝေတဗ္ဗောတိ? န အပ္ပမာဒဘာဝနာ နာမ ဝိသုံ ဧကဘာဝနာ အတ္ထိ။ ယာ ဟိ ကာစိ ပုညကိရိယာ ကုသလကိရိယာ၊ သဗ္ဗာ သာ အပ္ပမာဒဘာဝနာတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဝိသေသတော ပန ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ သရဏဂမနံ ကာယိကဝါစသိကသံဝရဉ္စ ¶ ဥပါဒါယ သဗ္ဗာ သီလဘာဝနာ၊ သဗ္ဗာ သမာဓိဘာဝနာ၊ သဗ္ဗာ ပညာဘာဝနာ၊ သဗ္ဗာ ကုသလဘာဝနာ၊ အနဝဇ္ဇဘာဝနာ၊ အပ္ပမာဒဘာဝနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ‘‘အပ္ပမာဒေါ’’တိ ဟိ ဣဒံ မဟန္တံ အတ္ထံ ဒီပေတိ၊ မဟန္တံ အတ္ထံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ တိဋ္ဌတိ။ သကလမ္ပိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အာဟရိတွာ အပ္ပမာဒပဒဿ အတ္ထံ ကတွာ ကထေန္တော ဓမ္မကထိကော ‘‘အတိတ္ထေန ပက္ခန္ဒော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗော။ ကသ္မာ? အပ္ပမာဒပဒဿ မဟန္တဘာဝတော။ တထာ ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ကုသိနာရာယံ ယမကသာလာနမန္တရေ ပရိနိဗ္ဗာနသမယေ နိပန္နော အဘိသမ္ဗောဓိတော ပဋ္ဌာယ ပဉ္စစတ္တာလီသာယ ဝဿေသု အတ္တနာ ဘာသိတံ ဓမ္မံ ¶ ဧကေန ပဒေန သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေန္တော – ‘‘အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထာ’’တိ ဘိက္ခူနံ ဩဝါဒမဒါသိ။ တထာ စ ဝုတ္တံ –
‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ ¶ ၊ ယာနိ ကာနိစိ ဇင်္ဂလာနံ ပါဏာနံ ပဒဇာတာနိ၊ သဗ္ဗာနိ တာနိ ဟတ္ထိပဒေ သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဟတ္ထိပဒံ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ ယဒိဒံ မဟန္တဋ္ဌေန၊ ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာ၊ သဗ္ဗေတေ အပ္ပမာဒမူလကာ အပ္ပမာဒသမောသရဏာ၊ အပ္ပမာဒေါ တေသံ ဓမ္မာနံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၃၀၀)။
ဂါထာသု အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တီတိ ဒါနာဒိပုညကိရိယာသု အပ္ပမာဒံ အပ္ပမဇ္ဇနံ ပဏ္ဍိတာ သပ္ပညာ ဗုဒ္ဓါဒယော ပသံသန္တိ၊ ဝဏ္ဏေန္တိ ထောမေန္တိ။ ကသ္မာ? ယသ္မာ အပ္ပမတ္တော ဥဘော အတ္ထေ အဓိဂဏှာတိ ပဏ္ဍိတော။ ကေ ပန တေ ဥဘော အတ္ထာတိ အာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ယော အတ္ထော၊ ယော စတ္ထော သမ္ပရာယိကော’’တိ၊ ဧဝမေတ္ထ ပဒယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဣဓာပိ ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ယော အတ္ထောတိ ဂဟဋ္ဌဿ တာဝ ‘‘အနဝဇ္ဇာနိ ကမ္မာနိ၊ အနာကုလာ စ ကမ္မန္တာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တော ကသိဂေါရက္ခာဒိဝိဓိနာ လဒ္ဓဗ္ဗော အတ္ထော၊ ပဗ္ဗဇိတဿ ပန အဝိပ္ပဋိသာရာဒိအတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ယော စတ္ထော သမ္ပရာယိကောတိ ပန ဥဘယေသမ္ပိ ဓမ္မစရိယာဝ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အတ္ထာဘိသမယာတိ ဒုဝိဓဿပိ အတ္ထဿ ဟိတဿ ပဋိလာဘာ၊ လဒ္ဓဗ္ဗေန သမိတိ သင်္ဂတိ သမောဓာနန္တိ သမယော၊ လာဘော။ သမယော ဧဝ အဘိသမယော၊ အဘိမုခဘာဝေန ဝါ သမယော အဘိသမယောတိ ဧဝမေတ္ထ အဘိသမယော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဓိတိသမ္ပန္နတ္တာ ဓီရော။ တတိယေန စေတ္ထ အတ္ထ-သဒ္ဒေန ပရမတ္ထဿ နိဗ္ဗာနဿာပိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။ ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိ ဧဝ ကထိတာ။ ဂါထာယံ ပန ဝိဝဋ္ဋဿပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –
‘‘အပ္ပမာဒေါ အမတပဒံ၊ ပမာဒေါ မစ္စုနော ပဒံ၊
အပ္ပမတ္တာ န မီယန္တိ၊ ယေ ပမတ္တာ ယထာ မတာ။
‘‘ဧဝံ ¶ ဝိသေသတော ဉတွာ၊ အပ္ပမာဒမှိ ပဏ္ဍိတာ၊
အပ္ပမာဒေ ပမောဒန္တိ၊ အရိယာနံ ဂေါစရေ ရတာ။
‘‘တေ ¶ ဈာယိနော သာတတိကာ၊ နိစ္စံ ဒဠှပရက္ကမာ၊
ဖုသန္တိ ဓီရာ နိဗ္ဗာနံ၊ ယောဂက္ခေမံ အနုတ္တရ’’န္တိ။ (ဓ။ ပ။ ၂၁-၂၃)၊
တသ္မာ ¶ ‘‘အတ္ထာဘိသမယာ’’တိ ဧတ္ထ လောကုတ္တရတ္ထဝသေနပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။
တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၄။ အဋ္ဌိပုဉ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၄။ စတုတ္ထေ ဧကပုဂ္ဂလဿာတိ ဧတ္ထ ပုဂ္ဂလောတိ အယံ ဝေါဟာရကထာ။ ဗုဒ္ဓဿ ဟိ ဘဂဝတော ဒုဝိဓာ ဒေသနာ သမ္မုတိဒေသနာ စ ပရမတ္ထဒေသနာ စာတိ။ တတ္ထ ‘‘ပုဂ္ဂလော၊ သတ္တော၊ ဣတ္ထီ၊ ပုရိသော၊ ခတ္တိယော၊ ဗြာဟ္မဏော၊ ဒေဝေါ၊ မာရော’’တိ ဧဝရူပါ သမ္မုတိဒေသနာ။ ‘‘အနိစ္စံ၊ ဒုက္ခံ၊ အနတ္တာ၊ ခန္ဓာ၊ ဓာတု၊ အာယတနာ၊ သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဧဝရူပါ ပရမတ္ထဒေသနာ။ တတ္ထ ဘဂဝါ ယေ သမ္မုတိဝသေန ဒေသနံ သုတွာ ဝိသေသမဓိဂန္တုံ သမတ္ထာ၊ နေသံ သမ္မုတိဒေသနံ ဒေသေတိ။ ယေ ပန ပရမတ္ထဝသေန ဒေသနံ သုတွာ ဝိသေသမဓိဂန္တုံ သမတ္ထာ၊ တေသံ ပရမတ္ထဒေသနံ ဒေသေတိ။
တတ္ထာယံ ဥပမာ – ယထာ ဟိ ဒေသဘာသာကုသလော တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ အတ္ထသံဝဏ္ဏနကော အာစရိယော ယေ ဒမိဠဘာသာယ ဝုတ္တေ အတ္ထံ ဇာနန္တိ၊ တေသံ ဒမိဠဘာသာယ အာစိက္ခတိ။ ယေ အန္ဓကဘာသာဒီသု အညတရာယ၊ တေသံ တာယ တာယ ဘာသာယ။ ဧဝံ တေ မာဏဝကာ ဆေကံ ဗျတ္တံ အာစရိယမာဂမ္မ ခိပ္ပမေဝ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှန္တိ။ တတ္ထ အာစရိယော ဝိယ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝါ၊ တယော ဝေဒါ ဝိယ ကထေတဗ္ဗဘာဝေ ဌိတာနိ တီဏိ ပိဋကာနိ၊ ဒေသဘာသာကောသလ္လမိဝ သမ္မုတိပရမတ္ထကောသလ္လံ၊ နာနာဒေသဘာသာ မာဏဝကာ ဝိယ သမ္မုတိပရမတ္ထဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈနသမတ္ထာ ဝေနေယျာ၊ အာစရိယဿ ဒမိဠဘာသာဒိအာစိက္ခနံ ဝိယ ဘဂဝတော သမ္မုတိပရမတ္ထဝသေန ဒေသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အာဟ စေတ္ထ –
‘‘ဒုဝေ သစ္စာနိ အက္ခာသိ၊ သမ္ဗုဒ္ဓါ ဝဒတံ ဝရော၊
သမ္မုတိံ ပရမတ္ထဉ္စ၊ တတိယံ နူပလဗ္ဘတိ။
‘‘သင်္ကေတဝစနံ ¶ ¶ သစ္စံ၊ လောကသမ္မုတိကာရဏာ၊
ပရမတ္ထဝစနံ သစ္စံ၊ ဓမ္မာနံ ဘူတကာရဏာ။
‘‘တသ္မာ ဝေါဟာရကုသလဿ၊ လောကနာထဿ သတ္ထုနော၊
သမ္မုတိံ ဝေါဟရန္တဿ၊ မုသာဝါဒေါ န ဇာယတီ’’တိ။
အပိစ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ – ဟိရောတ္တပ္ပဒီပနတ္ထံ၊ ကမ္မဿကတာဒီပနတ္ထံ၊ ပစ္စတ္တပုရိသကာရဒီပနတ္ထံ၊ ¶ ၊ အာနန္တရိယဒီပနတ္ထံ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရဒီပနတ္ထံ၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသဒီပနတ္ထံ၊ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဒီပနတ္ထံ၊ လောကသမ္မုတိယာ အပ္ပဟာနတ္ထံ၊ စာတိ။ ‘‘ခန္ဓဓာတုအာယတနာနိ ဟိရိယန္တိ ဩတ္တပ္ပန္တီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ မဟာဇနော န ဇာနာတိ၊ သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ၊ ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ – ‘‘ကိမိဒံ ခန္ဓဓာတုအာယတနာနိ ဟိရိယန္တိ ဩတ္တပ္ပန္တိ နာမာ’’တိ? ‘‘ဣတ္ထီ ဟိရိယတိ ဩတ္တပ္ပတိ၊ ပုရိသော၊ ခတ္တိယော၊ ဗြာဟ္မဏော၊ ဒေဝေါ၊ မာရော’’တိ ပန ဝုတ္တေ ဇာနာတိ၊ န သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ၊ န ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ။ တသ္မာ ဘဂဝါ ဟိရောတ္တပ္ပဒီပနတ္ထံ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ။
‘‘ခန္ဓာ ကမ္မဿကာ၊ ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော။ တသ္မာ ကမ္မဿကတာဒီပနတ္ထမ္ပိ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ။
‘‘ဝေဠုဝနာဒယော မဟာဝိဟာရာ ခန္ဓေဟိ ကာရာပိတာ၊ ဓာတူဟိ အာယတနေဟီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော။ တထာ ‘‘ခန္ဓာ မာတရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တိ၊ ပိတရံ၊ အရဟန္တံ၊ ရုဟိရုပ္ပာဒကမ္မံ၊ သင်္ဃဘေဒကမ္မံ ကရောန္တိ၊ ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော။ ‘‘ခန္ဓာ မေတ္တာယန္တိ၊ ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော။ ‘‘ခန္ဓာ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တိ၊ ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော။ တသ္မာ ဘဂဝါ ပစ္စတ္တပုရိသကာရဒီပနတ္ထံ အာနန္တရိယဒီပနတ္ထံ ဗြဟ္မဝိဟာရဒီပနတ္ထံ ပုဗ္ဗေနိဝါသဒီပနတ္ထဉ္စ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ။
‘‘ခန္ဓာ ဒါနံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ၊ ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ မဟာဇနော န ဇာနာတိ၊ သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ၊ ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ ‘‘ကိမိဒံ ခန္ဓာ ဓာတုယော အာယတနာနိ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ နာမာ’’တိ? ‘‘ပုဂ္ဂလာ ပဋိဂ္ဂဏှန္တီ’’တိ ပန ဝုတ္တေ ဇာနာတိ၊ န သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ၊ န ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ။ တသ္မာ ဘဂဝါ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဒီပနတ္ထံ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ။
လောကသမ္မုတိဉ္စ ¶ ¶ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော န ပဇဟန္တိ၊ လောကသမညာယ လောကနိရုတ္တိယာ လောကာဘိလာပေ ဌိတာယေဝ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ။ တသ္မာ ဘဂဝါ လောကသမ္မုတိယာ အပ္ပဟာနတ္ထမ္ပိ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ။ သော ဣဓာပိ လောကဝေါဟာရဝသေန ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကပုဂ္ဂလဿာ’’တိအာဒိမာဟ။
တတ္ထ ဧကပုဂ္ဂလဿာတိ ဧကသတ္တဿ။ ကပ္ပန္တိ မဟာကပ္ပံ။ ယဒိပိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဣဒံ ဥပယောဂဝစနံ၊ ယတ္ထ ပန သတ္တာနံ သန္ဓာဝနံ သံသရဏံ သမ္ဘဝတိ၊ တဿ ဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ။ အဋ္ဌိကင်္ကလောတိ အဋ္ဌိဘာဂေါ။ ‘‘အဋ္ဌိခလော’’တိပိ ¶ ပဌန္တိ၊ အဋ္ဌိသဉ္စယောတိ အတ္ထော။ အဋ္ဌိပုဉ္ဇောတိ အဋ္ဌိသမူဟော။ အဋ္ဌိရာသီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ။ ကေစိ ပန ‘‘ကဋိပ္ပမာဏတော ဟေဋ္ဌာ သမူဟော ကင်္ကလော နာမ၊ တတော ဥပရိ ယာဝ တာလပ္ပမာဏံ ပုဉ္ဇော၊ တတော ဥပရိ ရာသီ’’တိ ဝဒန္တိ။ တံ တေသံ မတိမတ္တံ။ သဗ္ဗမေတံ သမူဟဿေဝ ပရိယာယဝစနံ ဝေပုလ္လဿေဝ ဥပမာဘာဝေန အာဟဋတ္တာ။
သစေ သံဟာရကော အဿာတိ အဝိပ္ပကိရဏဝသေန သံဟရိတွာ ဌပေတာ ကောစိ ယဒိ သိယာတိ ပရိကပ္ပနဝသေန ဝဒတိ။ သမ္ဘတဉ္စ န ဝိနဿေယျာတိ တထာ ကေနစိ သမ္ဘတဉ္စ တံ အဋ္ဌိကင်္ကလံ အန္တရဓာနာဘာဝေန ပူတိဘူတံ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဉ္စ အဟုတွာ သစေ န ဝိနဿေယျာတိ ပရိကပ္ပနဝသေနေဝ ဝဒတိ။ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘိက္ခဝေ၊ ဧကဿ သတ္တဿ ကမ္မကိလေသေဟိ အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန ဧကံ မဟာကပ္ပံ သန္ဓာဝန္တဿ သံသရန္တဿ ဧဝံ မဟာအဋ္ဌိသဉ္စယော ဘဝေယျ၊ အာရောဟပရိဏာဟေဟိ ယတ္တကောယံ ဝေပုလ္လပဗ္ဗတော။ သစေ ပနဿ ကောစိ သံဟရိတွာ ဌပေတာ ဘဝေယျ၊ သမ္ဘတဉ္စ တံ သစေ အဝိနဿန္တံ တိဋ္ဌေယျာတိ။ အယဉ္စ နယော နိဗ္ဗုတပ္ပဒီပေ ဝိယ ဘိဇ္ဇနသဘာဝေ ကဠေဝရနိက္ခေပရဟိတေ ဩပပါတိကတ္တဘာဝေ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အနဋ္ဌိကေ စ ခုဒ္ဒကတ္တဘာဝေ ဝဇ္ဇေတွာ ဝုတ္တော။ ကေစိ ပန ‘‘ပရိကပ္ပနဝသေန ဣမဿ နယဿ အာဟဋတ္တာ တေသမ္ပိ ယဒိ သိယာ အဋ္ဌိကင်္ကလော၊ တေနာပိ သဟေဝ အယံ အဋ္ဌိပုဉ္ဇပရိမာဏော ဝုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ။ အပရေ ပန ‘‘နယိဒမေဝံ လဗ္ဘမာနဿေဝ အဋ္ဌိပုဉ္ဇဿ ဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဣမဿ ပရိမာဏဿ ဝုတ္တတာ။ တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ။
ဂါထာသု ¶ မဟေသိနာတိ မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓာဒယော ဧသတိ ဂဝေသတီတိ မဟေသီ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ။ ‘‘ဣတိ ဝုတ္တံ မဟေသိနာ’’တိ စ ဘဂဝါ ‘‘ဒသဗလသမန္နာဂတော၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ အတ္တာနံ အညံ ဝိယ ကတွာ ဒဿေတိ။ ဝေပုလ္လောတိ ရာဇဂဟံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတေသု ပဉ္စသု ပဗ္ဗတေသု ဝိပုလဘာဝတော ဝေပုလ္လောတိ လဒ္ဓနာမော။ တတော ဧဝ မဟာ၊ ဌိတဒိသာဘာဂဝသေန ဥတ္တရော ဂိဇ္ဈကူဋဿ။ ဂိရိဗ္ဗဇေတိ ဂိရိဗ္ဗဇပုရနာမကဿ ရာဇဂဟဿ သမီပေ။
ဧတ္တာဝတာ ¶ ¶ ဘဂဝါ ‘‘ဧတ္တကေနာပိ ကာလေန အနုပစ္ဆိန္နဘဝမူလဿ အပရိညာတဝတ္ထုကဿ ပုထုဇ္ဇနဿ အယမီဒိသီ ကဋသိဝဍ္ဎနာ’’တိ ဝဋ္ဋေ အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယေသံ အရိယသစ္စာနံ အနနုဗောဓာ အပ္ပဋိဝေဓာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿ ဧဝံ ကဋသိဝဍ္ဎနာ၊ တာနိ အရိယသစ္စာနိ ဒိဋ္ဌဝတော အရိယပုဂ္ဂလဿ အယံ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယတော စ အရိယသစ္စာနီ’’တိအာဒိမာဟ။
တတ္ထ ယတောတိ ယဒါ။ အရိယသစ္စာနီတိ အရဏီယတော အရိယာနိ၊ အဝိတထဘာဝေန သစ္စာနိ စာတိ အရိယသစ္စာနိ၊ အရိယဘာဝကရာနိ ဝါ သစ္စာနိ အရိယသစ္စာနိ၊ အရိယေဟိ ဝါ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာနိ သစ္စာနိ အရိယသစ္စာနိ။ အထ ဝါ အရိယဿ သစ္စာနိ အရိယသစ္စာနိ။ သဒေဝကေန ဟိ လောကေန သရဏန္တိ အရဏီယတော အရိယော ဘဂဝါ၊ တေန သယမ္ဘုဉာဏေန ဒိဋ္ဌတ္တာ တဿ သစ္စာနီတိ အရိယသစ္စာနိ။ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီတိ သမ္မာ ဟေတုနာ ဉာယေန ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယဝသေန ပဿတိ။ ဒုက္ခန္တိအာဒိ အရိယသစ္စာနံ သရူပဒဿနံ။ တတ္ထ အနေကူပဒ္ဒဝါဓိဋ္ဌာနတာယ ကုစ္ဆိတဘာဝတော ဗာလဇနပရိကပ္ပိတဓုဝသုဘသုခတ္တဝိရဟေန တုစ္ဆဘာဝတော စ ဒုက္ခံ။ ဒုက္ခံ သမုပ္ပဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ ဒုက္ခသမုပ္ပာဒေါ၊ ဒုက္ခသမုဒယော။ ဒုက္ခံ အတိက္ကမတိ ဧတေန အာရမ္မဏပ္ပစ္စယဘူတေန၊ ဧတ္ထ ဝါတိ ဒုက္ခဿ အတိက္ကမော၊ နိဗ္ဗာနံ။ အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ အရဏီယတော စ အရိယော။ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ အင်္ဂါနံ ဝသေန အဋ္ဌင်္ဂိကော။ မာရေန္တော ကိလေသေ ဂစ္ဆတိ၊ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂီယတိ၊ သယံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတီတိ မဂ္ဂေါ။ တတော ဧဝ ဒုက္ခဿ ဥပသမံ နိရောဓံ ဂစ္ဆတီတိ ဒုက္ခူပသမဂါမီ။ ယတော သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော။
သ ¶ သတ္တက္ခတ္တုံ ပရမံ၊ သန္ဓာဝိတွာန ပုဂ္ဂလောတိ သော ဧဝံ စတုသစ္စဒဿာဝီ အရိယပုဂ္ဂလော သောတာပန္နော သဗ္ဗမုဒိန္ဒြိယော သမာနော သတ္တဝါရပရမံယေဝ ဘဝါဒီသု အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ။ ဧကဗီဇီ၊ ကောလံကောလော၊ သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမဇ္ဈိမမုဒုဘာဝေန တယော ဟိ သောတာပန္နာ။ တေသု သဗ္ဗမုဒိန္ဒြိယဿ ဝသေနိဒံ ဝုတ္တံ ‘‘သ သတ္တက္ခတ္တုံ ပရမံ၊ သန္ဓာဝိတွာနာ’’တိ ¶ ။ ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတီတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တကရော ပရိယောသာနကရော ဟောတိ။ ကထံ? သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယာ အနုပုဗ္ဗေန အဂ္ဂမဂ္ဂံ အဓိဂန္တွာ နိရဝသေသာနံ သံယောဇနာနံ ခေပနာတိ အရဟတ္တဖလေနေဝ ဒေသနာယ ကူဋံ ဂဏှိ။
စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၅။ မုသာဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၅။ ပဉ္စမေ ¶ ဧကဓမ္မံ အတီတဿာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဘဂဝတော ဘိက္ခုသင်္ဃဿ စ မဟာလာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ၊ တိတ္ထိယာနံ ပရိဟာယိ။ တေ ဟတလာဘသက္ကာရာ နိပ္ပဘာ နိတ္တေဇာ ဣဿာပကတာ စိဉ္စမာဏဝိကံ နာမ ပရိဗ္ဗာဇိကံ ဥယျောဇေသုံ – ‘‘ဧဟိ၊ တွံ ဘဂိနိ၊ သမဏံ ဂေါတမံ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခဿူ’’တိ။ သာ ဘဂဝန္တံ စတုပရိသမဇ္ဈေ ဓမ္မံ ဒေသေန္တံ ဥပဂန္တွာ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခိတွာ သက္ကေနဿာ အဘူတဘာဝေ ပကာသိတေ မဟာဇနေန ‘‘ဓီ ကာဠကဏ္ဏီ’’တိ ဝိဟာရတော နိက္ကဍ္ဎာပိတာ ပထဝိယာ ဝိဝရေ ဒိန္နေ အဝီစိဇာလာနံ ဣန္ဓနံ ဟုတွာဝ အဝီစိနိရယေ နိဗ္ဗတ္တိ၊ ဘိယျောသောမတ္တာယ တိတ္ထိယာနံ လာဘသက္ကာရော ပရိဟာယိ။ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ ‘‘အာဝုသော၊ စိဉ္စမာဏဝိကာ ဧဝံ ဥဠာရဂုဏံ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အဘူတေန အက္ကောသိတွာ မဟာဝိနာသံ ပတ္တာ’’တိ။ သတ္ထာ အာဂန္တွာ ‘‘ကာယ နုတ္ထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧတရဟိ ကထာယ သန္နိသိန္နာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဣမာယ နာမာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘န၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဣဒါနေဝ၊ ပုဗ္ဗေပိ သာ မံ အဘူတေန အက္ကောသိတွာ မဟာဝိနာသံ ပတ္တာယေဝါ’’တိ မဟာပဒုမဇာတကမ္ပိ ဝိတ္ထာရေတွာ ဥပရိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမိဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ‘‘ဧကဓမ္မံ အတီတဿာ’’တိ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသေသိ။
တတ္ထ ဧကဓမ္မန္တိ ဧကံ ဝစီသစ္စသင်္ခါတံ ဓမ္မံ။ အတီတဿာတိ ယာ သာ အဋ္ဌ အနရိယဝေါဟာရေ ဝဇ္ဇေတွာ အဋ္ဌသု အရိယဝေါဟာရေသု ပတိဋ္ဌာပနတ္ထံ ‘‘သစ္စံ ¶ ၊ ဘဏေ၊ နာလိက’’န္တိ အရိယေဟိ ဌပိတာ မရိယာဒါ၊ တံ အတိက္ကမိတွာ ဌိတဿ။ ပုရိသော ဧဝ ပုဂ္ဂလောတိ ပုရိသပုဂ္ဂလော၊ တဿ။ အကရဏီယန္တိ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျံ။ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒီ ဟိ ပုဂ္ဂလော ကိဉ္စိ ပါပကမ္မံ ကတွာ ‘‘ဣဒံ နာမ တယာ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘န မယာ ကတ’’န္တိ ¶ မုသာဝါဒေနေဝ ပရိဟရိဿတိ။ ဧဝဉ္စ ပဋိပဇ္ဇန္တော ကိဉ္စိ ပါပကမ္မံ ကရောတိယေဝ၊ န တတ္ထ လဇ္ဇတိ သစ္စမရိယာဒါယ သမတိက္ကန္တတ္တာ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကတမံ ဧကဓမ္မံ၊ ယဒိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေါ’’တိ။
ဂါထာယံ မုသာဝါဒိဿာတိ မုသာ အဘူတံ အတစ္ဆံ ပရေသံ ဝိညာပနဝသေန ဝဒနသီလဿ။ ယဿ ဒသသု ဝစနေသု ဧကမ္ပိ သစ္စံ နတ္ထိ၊ ဧဝရူပေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ။ ဇန္တုနောတိ သတ္တဿ။ သတ္တော ဟိ ဇာယနဋ္ဌေန ‘‘ဇန္တူ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဝိတိဏ္ဏပရလောကဿာတိ ဝိဿဋ္ဌပရလောကဿ။ ဤဒိသော ဟိ မနုဿသမ္ပတ္တိ ဒေဝလောကသမ္ပတ္တိ အဝသာနေ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တီတိ ဣမာ တိဿောပိ သမ္ပတ္တိယော န ပဿတိ။ နတ္ထိ ပါပန္တိ တဿ တာဒိသဿ ဣဒံ နာမ ပါပံ န ကတ္တဗ္ဗန္တိ နတ္ထီတိ။
ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၆။ ဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၆။ ဆဋ္ဌေ ¶ ဧဝဉ္စေတိ ဧတ္ထ ဧဝန္တိ ဥပမာကာရေ နိပါတော၊ စေတိ ပရိကပ္ပနေ။ သတ္တာတိ ရူပါဒီသု သတ္တာ ဝိသတ္တာ။ ဇာနေယျုန္တိ ဗုဇ္ဈေယျုံ။ ဒါနသံဝိဘာဂဿာတိ ယာယ ဟိ စေတနာယ အန္နာဒိဒေယျဓမ္မံ သံဟရိတွာ အနုကမ္ပာပူဇာသု အညတရဝသေန ပရေသံ ဒီယတိ၊ တံ ဒါနံ။ ယာယ ပန အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဘာဝေန ဂဟိတဝတ္ထုဿ ဧကဒေသော သံဝိဘဇိတွာ ဒီယတိ၊ အယံ သံဝိဘာဂေါ။ ဝိပါကန္တိ ဖလံ။ ယထာဟံ ဇာနာမီတိ ယထာ အဟံ ဇာနာမိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တိရစ္ဆာနဂတဿပိ ဒါနံ ဒတွာ အတ္တဘာဝသတေ ပဝတ္တသုခဝိပစ္စနဝသေန သတဂုဏာ ဒက္ခိဏာ ဟောတီတိ ဧဝမာဒိနာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယေန ပကာရေန အဟံ ဒါနဿ သံဝိဘာဂဿ စ ဝိပါကံ ကမ္မဝိပါကံ ဉာဏဗလေန ပစ္စက္ခတော ဇာနာမိ၊ ဧဝံ ဣမေ သတ္တာ ယဒိ ဇာနေယျုန္တိ။ န အဒတွာ ဘုဉ္ဇေယျုန္တိ ယံ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗယုတ္တကံ အတ္တနော အတ္ထိ၊ ¶ တတော ပရေသံ န အဒတွာ မစ္ဆရိယစိတ္တေန စ တဏှာလောဘဝသေန စ ဘုဉ္ဇေယျုံ၊ ဒတွာဝ ဘုဉ္ဇေယျုံ။ န စ နေသံ မစ္ဆေရမလံ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌေယျာတိ အတ္တနော သမ္ပတ္တီနံ ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝါသဟနလက္ခဏံ စိတ္တဿ ပဘဿရဘာဝဒူသကာနံ ဥပက္ကိလေသဘူတာနံ ကဏှဓမ္မာနံ အညတရံ မစ္ဆေရမလံ။ အထ ဝါ ယထာဝုတ္တမစ္ဆေရဉ္စေဝ အညမ္ပိ ဒါနန္တရာယကရံ ဣဿာလောဘဒေါသာဒိမလဉ္စ နေသံ သတ္တာနံ စိတ္တံ ယထာ ဒါနစေတနာ ¶ န ပဝတ္တတိ၊ န ဝါ သုပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ၊ ဧဝံ ပရိယာဒါယ ပရိတော ဂဟေတွာ အဘိဘဝိတွာ န တိဋ္ဌေယျ။ ကော ဟိ သမ္မဒေဝ ဒါနဖလံ ဇာနန္တော အတ္တနော စိတ္တေ မစ္ဆေရမလဿ ဩကာသံ ဒဒေယျ။
ယောပိ နေသံ အဿ စရိမော အာလောပေါတိ နေသံ သတ္တာနံ ယော သဗ္ဗပစ္ဆိမကော အာလောပေါ သိယာ။ စရိမံ ကဗဠန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ သတ္တာ ပကတိယာ ယတ္တကေဟိ အာလောပေဟိ သယံ ယာပေယျုံ၊ တေသု ဧကမေဝ အာလောပံ အတ္တနော အတ္ထာယ ဌပေတွာ တဒညေ သဗ္ဗေ အာလောပေ အာဂတာဂတာနံ အတ္ထိကာနံ ဒတွာ ယော ဌပိတော အာလောပေါ အဿ၊ သော ဣဓ စရိမော အာလောပေါ နာမ။ တတောပိ န အသံဝိဘဇိတွာ ဘုဉ္ဇေယျုံ၊ သစေ နေသံ ပဋိဂ္ဂါဟကာ အဿူတိ နေသံ သတ္တာနံ ပဋိဂ္ဂါဟကာ ယဒိ သိယုံ၊ တတောပိ ယထာဝုတ္တစရိမာလောပတောပိ သံဝိဘဇိတွာဝ ဧကဒေသံ ဒတွာဝ ဘုဉ္ဇေယျုံ၊ ယထာဟံ ဒါနသံဝိဘာဂဿ ဝိပါကံ ပစ္စက္ခတော ဇာနာမိ၊ ဧဝံ ယဒိ ဇာနေယျုန္တိ။ ယသ္မာ စ ခေါတိအာဒိနာ ကမ္မဖလဿ အပ္ပစ္စက္ခဘာဝတော ဧဝမေတေ သတ္တာ ဒါနသံဝိဘာဂေသု န ပဝတ္တန္တီတိ ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ ကာရဏေန သမ္ပဋိပါဒေတိ။ ဧတေနေဝ တေသံ တဒညပုညေသု စ အပ္ပဋိပတ္တိယာ အပုညေသု စ ပဋိပတ္တိယာ ကာရဏံ ဒဿိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
ဂါထာသု ယထာဝုတ္တံ မဟေသိနာတိ မဟေသိနာ ဘဂဝတာ ‘‘တိရစ္ဆာနဂတေ ဒါနံ ဒတွာ သတဂုဏာ ဒက္ခိဏာ ¶ ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာ’ တိအာဒိနာ၊ ဣဓေဝ ဝါ ‘‘ဧဝံ စေ သတ္တာ ဇာနေယျု’’န္တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ၊ ဉာဏစာရေန တံ ယထာဝုတ္တံ စိတ္တံ ဉာတန္တိ အတ္ထော။ ဝိပါကံ သံဝိဘာဂဿာတိ သံဝိဘာဂဿပိ ဝိပါကံ၊ ကော ပန ဝါဒေါ ဒါနဿ။ ယထာ ဟောတိ မဟပ္ဖလန္တိ ယထာ သော ဝိပါကော မဟန္တံ ဖလံ ဟောတိ၊ ဧဝံ ဣမေ သတ္တာ ယဒိ ဇာနေယျုန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ ဝိနေယျ မစ္ဆေရမလန္တိ မစ္ဆရိယမလံ အပနေတွာ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ ¶ စ ဝိသေသတော ပသန္နေန စိတ္တေန ယေသု ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယေသု သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နေသု ဒိန္နံ အပ္ပကမ္ပိ ဒါနံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ၊ တေသု ယုတ္တကာလေန ဒဇ္ဇုံ ဒဒေယျုံ။
မဟပ္ဖလဘာဝကရဏတော ဒက္ခိဏံ အရဟန္တီတိ ဒက္ခိဏေယျာ၊ သမ္မာပဋိပန္နာ၊ တေသု ဒက္ခိဏေယျေသု။ ဒက္ခိဏံ ပရလောကံ သဒ္ဒဟိတွာ ဒါတဗ္ဗံ ဒေယျဓမ္မံ ယထာ ¶ တံ ဒါနံ ဟောတိ မဟာဒါနံ၊ ဧဝံ ဒတွာ။ အထ ဝါ ဗဟုနော အန္နံ ဒတွာ၊ ကထံ ပန အန္နံ ဒါတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဒက္ခိဏေယျေသု ဒက္ခိဏ’’န္တိ။ ဣတော မနုဿတ္တာ မနုဿတ္တဘာဝတော စုတာ ပဋိသန္ဓိဝသေန သဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တိ ဒါယကာ။ ကာမကာမိနောတိ ကာမေတဗ္ဗာနံ ဥဠာရာနံ ဒေဝဘောဂါနံ ပဋိလဒ္ဓရူပဝိဘဝေန ကမ္မုနာ ဥပဂမနေ သာဓုကာရိတာယ ကာမကာမိနော သဗ္ဗကာမသမင်္ဂိနော။ မောဒန္တိ ယထာရုစိ ပရိစာရေန္တီတိ အတ္ထော။
ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၇။ မေတ္တာဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၇။ သတ္တမေ ယာနိ ကာနိစီတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ။ ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနီတိ
တေသံ နိယမနံ။ တတ္ထ ဥပဓိ ဝုစ္စန္တိ ခန္ဓာ၊ ဥပဓိဿ ကရဏံ သီလံ ဧတေသံ၊ ဥပဓိပ္ပယောဇနာနိ ဝါ ဩပဓိကာနိ။ သမ္ပတ္တိဘဝေ အတ္တဘာဝဇနကာနိ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တိဝိပါကဒါယကာနိ။ ပုညကိရိယဝတ္ထူနီတိ ပုညကိရိယာ စ တာ တေသံ တေသံ ဖလာနိသံသာနံ ဝတ္ထူနိ စာတိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ။ တာနိ ပန သင်္ခေပတော ဒါနမယံ၊ သီလမယံ၊ ဘာဝနာမယန္တိ တိဝိဓာနိ ဟောန္တိ။ တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော တိကနိပါတဝဏ္ဏနာယံ အာဝိ ဘဝိဿတိ။ မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာတိ မေတ္တာဘာဝနာဝသေန ပဋိလဒ္ဓတိကစတုက္ကဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ။ ‘‘မေတ္တာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ ဥပစာရောပိ လဗ္ဘတိ အပ္ပနာပိ၊ ‘‘စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ပန ဝုတ္တေ အပ္ပနာဈာနမေဝ လဗ္ဘတိ။ တဉှိ နီဝရဏာဒိပစ္စနီကဓမ္မတော စိတ္တဿ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တိဘာဝေန စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝုစ္စတိ။ ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိန္တိ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဿ သောဠသဘာဂံ ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ န အဂ္ဃန္တိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ယော ဝိပါကော၊ တံ သောဠသ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ¶ တတော ¶ ဧကံ ပုန သောဠသ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ တတ္ထ ယော ဧကကောဋ္ဌာသော၊ န တံ အညာနိ ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ အဂ္ဃန္တီတိ။ အဓိဂ္ဂဟေတွာတိ အဘိဘဝိတွာ။ ဘာသတေတိ ဥပက္ကိလေသဝိသုဒ္ဓိယာ ဒိပ္ပတိ။ တပတေတိ တတော ဧဝ အနဝသေသေ ပဋိပက္ခဓမ္မေ သန္တပတိ။ ဝိရောစတီတိ ဥဘယသမ္ပတ္တိယာ ဝိရောစတိ။ မေတ္တာ ဟိ စေတောဝိမုတ္တိ စန္ဒာလောကသင်္ခါတာ ဝိဂတူပက္ကိလေသာ ဇုဏှာ ဝိယ ဒိပ္ပတိ၊ အာတပေါ ဝိယ အန္ဓကာရံ ပစ္စနီကဓမ္မေ ဝိဓမန္တီ ¶ တပတိ၊ ဩသဓိတာရကာ ဝိယ ဝိဇ္ဇောတမာနာ ဝိရောစတိ စ။
သေယျထာပီတိ ဩပမ္မဒဿနတ္ထေ နိပါတော။ တာရကရူပါနန္တိ ဇောတီနံ။ စန္ဒိယာတိ စန္ဒဿ အယန္တိ စန္ဒီ၊ တဿာ စန္ဒိယာ၊ ပဘာယ ဇုဏှာယာတိ အတ္ထော။ ဝဿာနန္တိ ဝဿာနံ ဗဟုဝသေန လဒ္ဓဝေါဟာရဿ ဥတုနော။ ပစ္ဆိမေ မာသေတိ ကတ္တိကမာသေ။ သရဒသမယေတိ သရဒကာလေ။ အဿယုဇကတ္တိကမာသာ ဟိ လောကေ ‘‘သရဒဥတူ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ ဝိဒ္ဓေတိ ဥဗ္ဗိဒ္ဓေ၊ မေဃဝိဂမေန ဒူရီဘူတေတိ အတ္ထော။ တေနေဝါဟ ‘‘ဝိဂတဝလာဟကေ’’တိ။ ဒေဝေတိ အာကာသေ။ နဘံ အဗ္ဘုဿက္ကမာနောတိ ဥဒယဋ္ဌာနတော အာကာသံ ဥလ္လင်္ဃန္တော။ တမဂတန္တိ တမံ။ အဘိဝိဟစ္စာတိ အဘိဟန္တွာ ဝိဓမိတွာ။ ဩသဓိတာရကာတိ ဥဿန္နာ ပဘာ ဧတာယ ဓီယတိ၊ ဩသဓီနံ ဝါ အနုဗလပ္ပဒါယိကတ္တာ ဩသဓီတိ လဒ္ဓနာမာ တာရကာ။
ဧတ္ထာဟ – ကသ္မာ ပန ဘဂဝတာ သမာနေပိ ဩပဓိကဘာဝေ မေတ္တာ ဣတရေဟိ ဩပဓိကပုညေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာတိ? ဝုစ္စတေ – သေဋ္ဌဋ္ဌေန နိဒ္ဒေါသဘာဝေန စ သတ္တေသု သုပ္ပဋိပတ္တိဘာဝတော။ သေဋ္ဌာ ဟိ ဧတေ ဝိဟာရာ၊ သဗ္ဗသတ္တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိဘူတာနိ ယဒိဒံ မေတ္တာဈာနာနိ။ ယထာ စ ဗြဟ္မာနော နိဒ္ဒေါသစိတ္တာ ဝိဟရန္တိ၊ ဧဝံ ဧတေဟိ သမန္နာဂတာ ယောဂိနော ဗြဟ္မသမာဝ ဟုတွာ ဝိဟရန္တိ။ တထာ ဟိမေ ‘‘ဗြဟ္မဝိဟာရာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ ဣတိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန နိဒ္ဒေါသဘာဝေန စ သတ္တေသု သုပ္ပဋိပတ္တိဘာဝတော မေတ္တာဝ ဣတရေဟိ ဩပဓိကပုညေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ။
ဧဝမ္ပိ ကသ္မာ မေတ္တာဝ ဧဝံ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ? ဣတရေသံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ဒါနာဒီနံ သဗ္ဗေသံ ကလျာဏဓမ္မာနံ ပရိပူရိကတ္တာ စ။ အယဉှိ ¶ သတ္တေသု ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ မေတ္တာ၊ ဟိတူပသံဟာရသာ၊ အာဃာတဝိနယပစ္စုပဋ္ဌာနာ။ ယဒိ အနောဓိသော ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ၊ အထ သုခေနေဝ ကရုဏာဒိဘာဝနာ သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ မေတ္တာ ဣတရေသံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ အဓိဋ္ဌာနံ။ တထာ ဟိ သတ္တေသု ဟိတဇ္ဈာသယတာယ သတိ နေသံ ဒုက္ခာသဟနတာ၊ သမ္ပတ္တိဝိသေသာနံ စိရဋ္ဌိတိကာမတာ၊ ပက္ခပါတာဘာဝေန သဗ္ဗတ္ထ သမပ္ပဝတ္တစိတ္တတာ စ သုခေနေဝ ဣဇ္ဈန္တိ။ ဧဝဉ္စ သကလလောကဟိတသုခဝိဓာနာဓိမုတ္တာ ¶ မဟာဗောဓိသတ္တာ ‘‘ဣမဿ ဒါတဗ္ဗံ၊ ဣမဿ န ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တမဝိစယဝသေန ¶ ဝိဘာဂံ အကတွာ သဗ္ဗသတ္တာနံ နိရဝသေသသုခနိဒါနံ ဒါနံ ဒေန္တိ၊ ဟိတသုခတ္ထမေဝ နေသံ သီလံ သမာဒိယန္တိ၊ သီလပရိပူရဏတ္ထံ နေက္ခမ္မံ ဘဇန္တိ၊ တေသံ ဟိတသုခေသု အသမ္မောဟတ္ထာယ ပညံ ပရိယောဒပေန္တိ၊ ဟိတသုခါဘိဝဍ္ဎနတ္ထမေဝ ဒဠှံ ဝီရိယမာရဘန္တိ၊ ဥတ္တမဝီရိယဝသေန ဝီရဘာဝံ ပတ္တာပိ သတ္တာနံ နာနပ္ပကာရံ ဟိတဇ္ဈာသယေနေဝ အပရာဓံ ခမန္တိ၊ ‘‘ဣဒံ ဝေါ ဒဿာမ၊ ကရိဿာမာ’’တိအာဒိနာ ကတံ ပဋိညာတံ န ဝိသံဝါဒေန္တိ၊ တေသံ ဟိတသုခါယေဝ အစလာဓိဋ္ဌာနာ ဟောန္တိ။ တေသု အစလာယ မေတ္တာယ ပုဗ္ဗကာရိနော ဟိတဇ္ဈာသယေနေဝ နေသံ ဝိပ္ပကာရေ ဥဒါသီနာ ဟောန္တိ၊ ပုဗ္ဗကာရိတာယပိ န ပစ္စုပကာရမာသိသန္တီတိ။ ဧဝံ တေ ပါရမိယော ပူရေတွာ ယာဝ ဒသဗလစတု-ဝေသာရဇ္ဇ-ဆအသာဓာရဏဉာဏ-အဋ္ဌာရသာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မပ္ပဘေဒေ သဗ္ဗေပိ ကလျာဏဓမ္မေ ပရိပူရေန္တိ။ ဧဝံ ဒါနာဒီနံ သဗ္ဗေသံ ကလျာဏဓမ္မာနံ ပါရိပူရိကာ မေတ္တာတိ စ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ သာ ဣတရေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ။
အပိစ မေတ္တာယ ဣတရေဟိ ဩပဓိကပုညေဟိ မဟာနုဘာဝတာ ဝေလာမသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗာ။ တတ္ထ ဟိ ယထာ နာမ မဟတာ ဝေလာမဿ ဒါနတော ဧကဿ သောတာပန္နဿ ဒါနံ မဟပ္ဖလတရံ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ သောတာပန္နသတတော ဧကဿ သကဒါဂါမိဿ ဒါနံ…ပေ… ပစ္စေကဗုဒ္ဓသတတော ဘဂဝတော၊ တတောပိ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သင်္ဃဿ ဒါနံ၊ တတောပိ စာတုဒ္ဒိသဿ သင်္ဃဿ ဝိဟာရဒါနံ၊ တတောပိ သရဏဂမနံ၊ တတောပိ သီလသမာဒါနံ၊ တတောပိ ဂဒ္ဒူဟနမတ္တံ ကာလံ မေတ္တာဘာဝနာ မဟပ္ဖလတရာ ဝုတ္တာ။ ယထာဟ –
‘‘ယံ ¶ ဂဟပတိ ဝေလာမော ဗြာဟ္မဏော ဒါနံ အဒါသိ မဟာဒါနံ။ ယော စေကံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နံ ဘောဇေယျ၊ ဣဒံ တတော မဟပ္ဖလတရံ။ ယော စ သတံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နံ ဘောဇေယျ…ပေ… သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိံ။ ယော စ အန္တမသော ဂဒ္ဒူဟနမတ္တမ္ပိ မေတ္တစိတ္တံ ဘာဝေယျ၊ ဣဒံ တတော မဟပ္ဖလတရ’’န္တိ (အ။ နိ။ ၉။၂၀)။
မဟဂ္ဂတပုညဘာဝေန ပနဿာ ပရိတ္တပုညတော ¶ သာတိသယတာယ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံ ပမာဏကတံ ကမ္မံ၊ န တံ တတြာဝသိဿတိ၊ န တံ တတြာဝတိဋ္ဌတီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၅၅၆၊ သံ။ နိ။ ၄။၃၆၀)။ ကာမာဝစရကမ္မဉှိ ပမာဏကတံ နာမ၊ မဟဂ္ဂတကမ္မံ ပန ပမာဏံ အတိက္ကမိတွာ ဩဓိသကာနောဓိသကဖရဏဝသေန ဝဍ္ဎိတွာ ကတတ္တာ အပ္ပမာဏကတံ နာမ။ ကာမာဝစရကမ္မံ တဿ မဟဂ္ဂတကမ္မဿ အန္တရာ လဂ္ဂိတုံ ဝါ တံ ကမ္မံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော ဝိပါကဿ ဩကာသံ ဂဟေတွာ ဌာတုံ ဝါ န သက္ကောတိ၊ အထ ခေါ မဟဂ္ဂတကမ္မမေဝ တံ ပရိတ္တကမ္မံ မဟောဃော ဝိယ ပရိတ္တံ ဥဒကံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော ဩကာသံ ဂဟေတွာ တိဋ္ဌတိ၊ တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ သယမေဝ ဗြဟ္မသဟဗျတံ ဥပနေတီတိ အယဉှိ တဿ အတ္ထောတိ။
ဂါထာသု ¶ ယောတိ ယော ကောစိ ဂဟဋ္ဌော ဝါ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ။ မေတ္တန္တိ မေတ္တာဈာနံ။ အပ္ပမာဏန္တိ ဘာဝနာဝသေန အာရမ္မဏဝသေန စ အပ္ပမာဏံ။ အသုဘဘာဝနာဒယော ဝိယ ဟိ အာရမ္မဏေ ဧကဒေသဂ္ဂဟဏံ အကတွာ အနဝသေသဖရဏဝသေန အနောဓိသောဖရဏဝသေန စ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတာယ ပဂုဏဘာဝနာဝသေန အပ္ပမာဏံ။ တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တီတိ မေတ္တာဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သမ္မသိတွာ ဟေဋ္ဌိမေ အရိယမဂ္ဂေ အဓိဂစ္ဆန္တဿ သုခေနေဝ ပဋိဃသံယောဇနာဒယော ပဟီယမာနာ တနူ ဟောန္တိ။ တေနာဟ ‘‘ပဿတော ဥပဓိက္ခယ’’န္တိ။ ‘‘ဥပဓိက္ခယော’’တိ ဟိ နိဗ္ဗာနံ ဝုစ္စတိ။ တဉ္စဿ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန မဂ္ဂဉာဏေန ပဿတိ။ အထ ဝါ တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တီတိ မေတ္တာဈာနပဒဋ္ဌာနာယ ဝိပဿနာယ အနုက္ကမေန ဥပဓိက္ခယသင်္ခါတံ အရဟတ္တံ ပတွာ တံ ပဿတော ပဂေဝ ဒသပိ သံယောဇနာ တနူ ဟောန္တိ၊ ပဟီယန္တီတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တီတိ ပဋိဃော စေဝ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တသံယောဇနာ စ တနုကာ ဟောန္တိ။ ပဿတော ဥပဓိက္ခယန္တိ တေသံယေဝ ကိလေသူပဓီနံ ခယသင်္ခါတံ ¶ မေတ္တံ အဓိဂမဝသေန ပဿန္တ ဿာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
ဧဝံ ကိလေသပ္ပဟာနံ နိဗ္ဗာနာဓိဂမဉ္စ မေတ္တာဘာဝနာယ သိခါပ္ပတ္တမာနိသံသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အညေ အာနိသံသေ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကမ္ပိ စေ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ¶ အဒုဋ္ဌစိတ္တောတိ မေတ္တာဗလေန သုဋ္ဌု ဝိက္ခမ္ဘိတဗျာပါဒတာယ ဗျာပါဒေန အဒူသိတစိတ္တော။ မေတ္တာယတီတိ ဟိတဖရဏဝသေန မေတ္တံ ကရောတိ။ ကုသလောတိ အတိသယေန ကုသလဝါ မဟာပုညော၊ ပဋိဃာဒိအနတ္ထဝိဂမေန ဝေါ။ ခေမီ တေနာတိ တေန မေတ္တာယိတေန။ သဗ္ဗေ စ ပါဏေတိ စသဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ။ မနသာနုကမ္ပန္တိ စိတ္တေန အနုကမ္ပန္တော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဧကသတ္တဝိသယာပိ တာဝ မေတ္တာ မဟာကုသလရာသိ၊ သဗ္ဗေ ပန ပါဏေ အတ္တနော ပိယပုတ္တံ ဝိယ ဟိတဖရဏေန မနသာ အနုကမ္ပန္တော ပဟူတံ ဗဟုံ အနပ္ပကံ အပရိယန္တံ စတုသဋ္ဌိမဟာကပ္ပေပိ အတ္တနော ဝိပါကပ္ပဗန္ဓံ ပဝတ္တေတုံ သမတ္ထံ ဥဠာရပုညံ အရိယော ပရိသုဒ္ဓစိတ္တော ပုဂ္ဂလော ပကရောတိ နိပ္ဖာဒေတိ။
သတ္တသဏ္ဍန္တိ သတ္တသင်္ခါတေန သဏ္ဍေန သမန္နာဂတံ ဘရိတံ၊ သတ္တေဟိ အဝိရဠံ အာကိဏ္ဏမနုဿန္တိ အတ္ထော။ ဝိဇိတွာတိ အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေန ဓမ္မေနေဝ ဝိဇိနိတွာ။ ရာဇိသယောတိ ဣသိသဒိသာ ဓမ္မိကရာဇာနော။ ယဇမာနာတိ ဒါနာနိ ဒဒမာနာ။ အနုပရိယဂါတိ ဝိစရိံသု။
အဿမေဓန္တိအာဒီသု ပေါရာဏကရာဇကာလေ ကိရ သဿမေဓံ၊ ပုရိသမေဓံ၊ သမ္မာပါသံ၊ ဝါစာပေယျန္တိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ အဟေသုံ၊ ယေဟိ ရာဇာနော လောကံ သင်္ဂဏှိံသု။ တတ္ထ နိပ္ဖန္နသဿတော ဒသမဘာဂဂ္ဂဟဏံ သဿမေဓံ နာမ၊ သဿသမ္ပာဒနေ၊ မေဓာဝိတာတိ အတ္ထော။ မဟာယောဓာနံ ဆမာသိကံ ဘတ္တဝေတနာနုပ္ပဒါနံ ပုရိသမေဓံ နာမ၊ ပုရိသသင်္ဂဏှနေ မေဓာဝိတာတိ အတ္ထော။ ဒလိဒ္ဒမနုဿာနံ ¶ ပေါတ္ထကေ လေခံ ဂဟေတွာ တီဏိ ဝဿာနိ ဝိနာ ဝဍ္ဎိယာ သဟဿဒွိသဟဿမတ္တဓနာနုပ္ပဒါနံ သမ္မာပါသံ နာမ။ တဉှိ သမ္မာ မနုဿေ ပါသေတိ ဟဒယေ ဗန္ဓိတွာ ဝိယ ဌပေတိ၊ တသ္မာ ‘‘သမ္မာပါသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ‘‘တာတ မာတုလာ’’တိအာဒိနာ ပန သဏှဝါစာယ သင်္ဂဟဏံ ဝါစာပေယျံ နာမ၊ ပေယျဝဇ္ဇံ ပိယဝါစတာတိ အတ္ထော။ ဧဝံ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဟိတံ ရဋ္ဌံ ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဟောတိ ဖီတဉ္စ ပဟူတအန္နပါနံ ခေမံ ¶ နိရဗ္ဗုဒံ။ မနုဿာ မုဒါ မောဒမာနာ ဥရေ ပုတ္တေ နစ္စေန္တာ အပါရုတဃရာ ဝိဟရန္တိ ¶ ။ ဣဒံ ဃရဒွါရေသု အဂ္ဂဠာနံ အဘာဝတော ‘‘နိရဂ္ဂဠ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ အယံ ပေါရာဏိကာ ပဝေဏိ၊ အယံ ပေါရာဏိကာ ပကတိ။
အပရဘာဂေ ပန ဩက္ကာကရာဇကာလေ ဗြာဟ္မဏာ ဣမာနိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ ဣမဉ္စ ရဋ္ဌသမ္ပတ္တိံ ပရိဝတ္တေန္တာ ဥဒ္ဓမ္မူလံ ကတွာ အဿမေဓံ ပုရိသမေဓန္တိအာဒိကေ ပဉ္စ ယညေ နာမ အကံသု။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိယသုတ္တေ –
‘‘တေသံ အာသိ ဝိပလ္လာသော၊ ဒိသွာန အဏုတော အဏုံ…ပေ…။
‘‘တေ တတ္ထ မန္တေ ဂန္ထေတွာ၊ ဩက္ကာကံ တဒုပါဂမု’’န္တိ။ (သု။ နိ။ ၃၀၁-၃၀၄)၊
တတ္ထ အဿမေတ္ထ မေဓန္တိ ဗာဓေန္တီတိ အဿမေဓော။ ဒွီဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ ဧကဝီသတိယူပဿ ဧကသ္မိံ ပစ္ဆိမဒိဝသေ ဧဝ သတ္တနဝုတိပဉ္စပသုသတဃာတဘီသနဿ ဌပေတွာ ဘူမိဉ္စ ပုရိသေ စ အဝသေသသဗ္ဗဝိဘဝဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ။ ပုရိသမေတ္ထ မေဓန္တိ ဗာဓေန္တီတိ ပုရိသမေဓော။ စတူဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ သဒ္ဓိံဘူမိယာ အဿမေဓေ ဝုတ္တဝိဘဝဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ။ သမ္မမေတ္ထ ပါသန္တိ ခိပန္တီတိ သမ္မာပါသော။ ယုဂစ္ဆိဂ္ဂဠေ ပဝေသနဒဏ္ဍကသင်္ခါတံ သမ္မံ ခိပိတွာ တဿ ပတိတောကာသေ ဝေဒိံ ကတွာ သံဟာရိမေဟိ ယူပါဒီဟိ သရဿတိနဒိယာ နိမုဂ္ဂေါကာသတော ပဘုတိ ပဋိလောမံ ဂစ္ဆန္တေန ယဇိတဗ္ဗဿ သတြယာဂဿေတံ အဓိဝစနံ ဝါဇမေတ္ထ ပိဝန္တီတိ ဝါဇပေယျော။ ဧကေန ပရိယညေန သတ္တရသဟိ ပသူဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ ဗေဠုဝယူပဿ သတ္တရသကဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ။ နတ္ထိ ဧတ္ထ အဂ္ဂဠောတိ နိရဂ္ဂဠော။ နဝဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ သဒ္ဓိံ ဘူမိယာ ပုရိသေဟိ စ အဿမေဓေ ဝုတ္တဝိဘဝဒက္ခိဏဿ သဗ္ဗမေဓပရိယာယနာမဿ အဿမေဓဝိကပ္ပဿေတံ အဓိဝစနံ။
စန္ဒပ္ပဘာတိ စန္ဒပ္ပဘာယ။ တာရဂဏာဝ သဗ္ဗေတိ ယထာ သဗ္ဗေပိ တာရာဂဏာ စန္ဒိမသောဘာယ သောဠသိမ္ပိ ¶ ကလံ နာဂ္ဃန္တိ၊ ဧဝံ တေ အဿမေဓာဒယော ¶ ယညာ မေတ္တစိတ္တဿ ဝုတ္တလက္ခဏေန သုဘာဝိတဿ သောဠသိမ္ပိ ကလံ နာနုဘဝန္တိ၊ န ပါပုဏန္တိ၊ နာဂ္ဃန္တီတိ အတ္ထော။
ဣဒါနိ ¶ အပရေပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကေ မေတ္တာဘာဝနာယ အာနိသံသေ ဒဿေတုံ ‘‘ယော န ဟန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ယောတိ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာနုယုတ္တော ပုဂ္ဂလော။ န ဟန္တီတိ တေနေဝ မေတ္တာဘာဝနာနုဘာဝေန ဒူရဝိက္ခမ္ဘိတဗျာပါဒတာယ န ကဉ္စိ သတ္တံ ဟိံသတိ၊ လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ န ဝိဗာဓတိ ဝါ။ န ဃာတေတီတိ ပရံ သမာဒပေတွာ န သတ္တေ ဟနာပေတိ န ဝိဗာဓာပေတိ စ။ န ဇိနာတီတိ သာရမ္ဘဝိဂ္ဂါဟိကကထာဒိဝသေန န ကဉ္စိ ဇိနာတိ သာရမ္ဘဿေဝ အဘာဝတော၊ ဇာနိကရဏဝသေန ဝါ အဍ္ဍကရဏာဒိနာ န ကဉ္စိ ဇိနာတိ။ န ဇာပယေတိ ပရေပိ ပယောဇေတွာ ပရေသံ ဓနဇာနိံ န ကာရာပေယျ။ မေတ္တံသောတိ မေတ္တာမယစိတ္တကောဋ္ဌာသော၊ မေတ္တာယ ဝါ အံသော အဝိဇဟနဋ္ဌေန အဝယဝဘူတောတိ မေတ္တံသော။ သဗ္ဗဘူတေသူတိ သဗ္ဗသတ္တေသု။ တတော ဧဝ ဝေရံ တဿ န ကေနစီတိ အကုသလဝေရံ တဿ ကေနစိပိ ကာရဏေန နတ္ထိ၊ ပုဂ္ဂလဝေရသင်္ခါတော ဝိရောဓော ကေနစိ ပုရိသေန သဒ္ဓိံ တဿ မေတ္တာဝိဟာရိဿ နတ္ထီတိ။
ဧဝမေတသ္မိံ ဧကကနိပါတေ ပဋိပါဋိယာ တေရသသု သုတ္တေသု သိက္ခာသုတ္တဒွယေ စာတိ ပန္နရသသု သုတ္တေသု ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ၊ နီဝရဏသုတ္တံ သံယောဇနသုတ္တံ အပ္ပမာဒသုတ္တံ အဋ္ဌိသဉ္စယသုတ္တန္တိ ဧတေသု စတူသု သုတ္တေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ။ ဣတရေသု ပန ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတန္တိ။
သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
ပရမတ္ထဒီပနိယာ
ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ
ဣတိဝုတ္တကဿ ဧကကနိပါတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂။ ဒုကနိပါတော
၁။ ပဌမဝဂ္ဂေါ
၁။ ဒုက္ခဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၈။ ဒုကနိပါတဿ ¶ ¶ ¶ ပဌမေ ဒွီဟီတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ။ ဓမ္မေဟီတိ ပရိစ္ဆိန္နဓမ္မနိဒဿနံ။ ဒွီဟိ ဓမ္မေဟီတိ ဒွီဟိ အကုသလဓမ္မေဟိ။ သမန္နာဂတောတိ ယုတ္တော။ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ။ ဒုက္ခံ ဝိဟရတီတိ စတူသုပိ ဣရိယာပထေသု ကိလေသဒုက္ခေန စေဝ ကာယိကစေတသိကဒုက္ခေန စ ဒုက္ခံ ဝိဟရတိ။ သဝိဃာတန္တိ စိတ္တူပဃာတေန စေဝ ကာယူပဃာတေန စ သဝိဃာတံ။ သဥပါယာသန္တိ ကိလေသူပါယာသေန စေဝ သရီရခေဒေန စ ဗလဝအာယာသဝသေန သဥပါယာသံ။ သပရိဠာဟန္တိ ကိလေသပရိဠာဟေန စေဝ ကာယပရိဠာဟေန စ သပရိဠာဟံ။ ကာယဿ ဘေဒါတိ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ။ ပရံ မရဏာတိ တဒနန္တရံ အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေ။ အထ ဝါ ကာယဿ ဘေဒါတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒါ။ ပရံ မရဏာတိ စုတိတော ဥဒ္ဓံ။ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါတိ ဒုဂ္ဂတိသင်္ခါတာနံ စတုန္နံ အပါယာနံ အညတရာ ဂတိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ၊ အဝဿံဘာဝိနီတိ အတ္ထော။
အဂုတ္တဒွါရောတိ အပိဟိတဒွါရော။ ကတ္ထ ပန အဂုတ္တဒွါရောတိ အာဟ ‘‘ဣန္ဒြိယေသူ’’တိ။ တေန မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ အသံဝရမာဟ။ ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂဝသေန ဘောဇနေ မတ္တံ န ဇာနာတီတိ ဘောဇနေ အမတ္တညူ။ ‘‘ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာယ ဘောဇနေ အမတ္တညုတာယာ’’တိပိ ပဌန္တိ။
ကထံ ¶ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာ၊ ကထံ ဝါ ဂုတ္တဒွါရတာတိ? ကိဉ္စာပိ ဟိ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရော ဝါ အသံဝရော ဝါ နတ္ထိ။ န ဟိ စက္ခုပသာဒံ နိဿာယ သတိ ဝါ မုဋ္ဌဿစ္စံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ အပိစ ယဒါ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ၊ တဒါ ဘဝင်္ဂေ ဒွိက္ခတ္တုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေ ကိရိယာမနောဓာတု အာဝဇ္ဇနကိစ္စံ သာဓယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ၊ တတော ¶ စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စံ၊ တတော ဝိပါကမနောဓာတု သမ္ပဋိစ္ဆနကိစ္စံ၊ တတော ဝိပါကာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု သန္တီရဏကိစ္စံ၊ တတော ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စံ သာဓယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ၊ တဒနန္တရံ ဇဝနံ ဇဝတိ။ တထာပိ နေဝ ဘဝင်္ဂသမယေ၊ န အာဝဇ္ဇနာဒီနံ အညတရသမယေ ¶ သံဝရော ဝါ အသံဝရော ဝါ အတ္ထိ၊ ဇဝနက္ခဏေ ပန သစေ ဒုဿီလျံ ဝါ မုဋ္ဌဿစ္စံ ဝါ အညာဏံ ဝါ အက္ခန္တိ ဝါ ကောသဇ္ဇံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အသံဝရော ဟောတိ။ ဧဝံ ဟောန္တောပိ သော ‘‘စက္ခုဒွါရေ အသံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ကသ္မာ? ယသ္မာ တသ္မိံ သတိ ဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ။ ယထာ ကိံ? ယထာ နဂရေ စတူသု ဒွါရေသု အသံဝုတေသု ကိဉ္စာပိ အန္တောဃရဒွါရကောဋ္ဌကဂဗ္ဘာဒယော သုသံဝုတာ တထာပိ အန္တောနဂရေ သဗ္ဗံ ဘဏ္ဍံ အရက္ခိတံ အဂေါပိတမေဝ ဟောတိ။ နဂရဒွါရေဟိ ပဝိသိတွာ စောရာ ယဒိစ္ဆန္တိ၊ တံ ဟရေယျုံ။ ဧဝမေဝ ဇဝနေ ဒုဿီလျာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တသ္မိံ အသံဝရေ သတိဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တံ ဟောတိ၊ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ။ တသ္မိံ ပန အသတိ ဇဝနေ သီလာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဒွါရမ္ပိ ဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ။ ယထာ ကိံ? ယထာ နဂရဒွါရေသု သံဝုတေသု ကိဉ္စာပိ အန္တောဃရဒွါရာဒယော အသံဝုတာ၊ တထာပိ အန္တောနဂရေ သဗ္ဗံ ဘဏ္ဍံ သုရက္ခိတံ သုဂေါပိတမေဝ ဟောတိ။ နဂရဒွါရေသု ဟိ ပိဟိတေသု စောရာနံ ပဝေသော နတ္ထိ။ ဧဝမေဝ ဇဝနေ သီလာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဒွါရမ္ပိ ဂုတ္တံ ဟောတိ၊ ဘဝင်္ဂမ္ပိ၊ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ။ တသ္မာ ဇဝနက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ‘‘စက္ခုဒွါရေ သံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ။ သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော။ ဧဝံ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာ၊ ဂုတ္တဒွါရတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
ကထံ ပန ဘောဇနေ အမတ္တညူ၊ ကထံ ဝါ မတ္တညူတိ ¶ ? ယော ဟိ ပုဂ္ဂလော မဟိစ္ဆော ဟုတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ မတ္တံ န ဇာနာတိ။ မဟိစ္ဆပုဂ္ဂလော ဟိ ယထာ နာမ ကစ္ဆပုဋဝါဏိဇော ပိဠန္ဓနဘဏ္ဍကံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဥစ္ဆင်္ဂေပိ ပက္ခိပိတဗ္ဗယုတ္တကံ ပက္ခိပိတွာ မဟာဇနဿ ပဿန္တဿေဝ ‘‘အသုကံ ဂဏှထ၊ အသုကံ ဂဏှထာ’’တိ မုခေန ဥဂ္ဃောသေတိ၊ ဧဝမေဝ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ အတ္တနော သီလံ ဝါ ဂန္ထံ ဝါ ဓုတင်္ဂဂုဏံ ဝါ အန္တမသော အရညဝါသမတ္တကမ္ပိ မဟာဇနဿ ဇာနန္တဿေဝ သမ္ဘာဝေတိ၊ သမ္ဘာဝေတွာ စ ပန သကဋေဟိပိ ဥပနီတေ ပစ္စယေ ‘‘အလ’’န္တိ အဝတွာ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ။ တယော ဟိ ပူရေတုံ န သက္ကာ အဂ္ဂိ ဥပါဒါနေန၊ သမုဒ္ဒေါ ဥဒကေန၊ မဟိစ္ဆော ပစ္စယေဟီတိ –
‘‘အဂ္ဂိက္ခန္ဓော သမုဒ္ဒေါ စ၊ မဟိစ္ဆော စာပိ ပုဂ္ဂလော၊
ဗဟုကေ ပစ္စယေ ဒိန္နေ၊ တယောပေတေ န ပူရယေတိ’’။
မဟိစ္ဆပုဂ္ဂလော ¶ ¶ ဟိ ဝိဇာတမာတုယာပိ မနံ ဂဏှိတုံ န သက္ကောတိ။ ဧဝရူပေါ ဟိ အနုပ္ပန္နံ လာဘံ န ဥပ္ပာဒေတိ၊ ဥပ္ပန္နလာဘတော စ ပရိဟာယတိ။ ဧဝံ တာဝ ပဋိဂ္ဂဟဏေ အမတ္တညူ ဟောတိ။ ယော ပန ဓမ္မေန သမေန လဒ္ဓမ္ပိ အာဟာရံ ဂဓိတော မုစ္ဆိတော အဇ္ဈောပန္နော အနာဒီနဝဒဿာဝီ အနိဿရဏပညော အာဟရဟတ္ထကအလံသာဋကတတ္ထဝဋ္ဋကကာကမာသကဘုတ္တဝမိတကဗြာဟ္မဏာနံ အညတရော ဝိယ အယောနိသော အနုပါယေန ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟကံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခံ ပဿသုခံ မိဒ္ဓသုခံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတိ။ အယံ ပရိဘောဂေ အမတ္တညူ နာမ။
ယော ပန ‘‘ယဒိပိ ဒေယျဓမ္မော ဗဟု ဟောတိ၊ ဒါယကော အပ္ပံ ဒါတုကာမော၊ ဒါယကဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ။ ဒေယျဓမ္မော အပ္ပော၊ ဒါယကော ဗဟုံ ဒါတုကာမော၊ ဒေယျဓမ္မဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ။ ဒေယျဓမ္မော ဗဟု၊ ဒါယကောပိ ဗဟုံ ဒါတုကာမော၊ အတ္တနော ထာမံ ဉတွာ ပမာဏယုတ္တမေဝ ဂဏှာတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တဿ ပဋိဂ္ဂဟဏေ ပမာဏဇာနနဿ စေဝ၊ ‘‘ပဋိသင်္ခါ ¶ ယောနိသော အာဟာရံ အာဟာရေတိ၊ နေဝ ဒဝါယ၊ န မဒါယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ။ သ။ ၁၃၅၅) ‘‘လဒ္ဓဉ္စ ပိဏ္ဍပါတံ အဂဓိတော အမုစ္ဆိတော အနဇ္ဈောပန္နော အာဒီနဝဒဿာဝီ နိဿရဏပညော ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိ စ အာဒိနာ နယေန ဝုတ္တဿ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပဋိသင်္ခါနပညာယ ဇာနိတွာ အာဟာရပရိဘုဉ္ဇနသင်္ခါတဿ ပရိဘောဂေ ပမာဏဇာနနဿ စ ဝသေန ဘောဇနေ မတ္တညူ ဟောတိ၊ အယံ ဘောဇနေ မတ္တညူ နာမ။ ဧဝံ ဘောဇနေ အမတ္တညုတာ မတ္တညုတာ စ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ဂါထာသု ပန စက္ခုန္တိအာဒီသု စက္ခတီတိ စက္ခု၊ ရူပံ အဿာဒေတိ၊ သမဝိသမံ အာစိက္ခန္တံ ဝိယ ဟောတီတိ ဝါ အတ္ထော။ သုဏာတီတိ သောတံ။ ဃာယတီတိ ဃာနံ။ ဇီဝိတနိမိတ္တံ အာဟာရရသော ဇီဝိတံ၊ တံ အဝှာယတီတိ ဇိဝှာ။ ကုစ္ဆိတာနံ အာယောတိ ကာယော။ မနတေ ဝိဇာနာတီတိ မနော။ ပေါရာဏာ ပနာဟု မုနာတီတိ မနော၊ နာဠိယာ မိနမာနော ဝိယ မဟာတုလာယ ဓာရယမာနော ဝိယ စ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော။ ဧဝံ တာဝေတ္ထ ပဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဘာဝတ္ထတော ပန ဒုဝိဓံ စက္ခု – မံသစက္ခု စ ပညာစက္ခု စ။ တေသု ဗုဒ္ဓစက္ခု၊ သမန္တစက္ခု၊ ဉာဏစက္ခု၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ ဓမ္မစက္ခူတိ ပဉ္စဝိဓံ ပညာစက္ခု။ တတ္ထ ‘‘အဒ္ဒသံ ခေါ ¶ အဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေန္တော’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၈၃) ဣဒံ ဗုဒ္ဓစက္ခု နာမ။ ‘‘သမန္တစက္ခု ဝုစ္စတိ သဗ္ဗညုတညာဏ’’န္တိ (စူဠဝ။ ဓောတကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၃၂) ဣဒံ သမန္တစက္ခု နာမ။ ‘‘စက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၅။၁၀၈၁၊ မဟာဝ။ ၁၅) ဣဒံ ဉာဏစက္ခု နာမ။ ‘‘အဒ္ဒသံ ခေါ အဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေနာ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၈၄) ဣဒံ ဒိဗ္ဗစက္ခု နာမ။ ‘‘ဝိရဇံ ဝီတမလံ ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိ ¶ (မ။ နိ။ ၂။၃၉၅၊ မဟာဝ။ ၁၆) ဣဒံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂတ္တယသင်္ခါတံ ဓမ္မစက္ခု နာမ။
မံသစက္ခုပိ ဒုဝိဓံ – သသမ္ဘာရစက္ခု၊ ပသာဒစက္ခူတိ။ တတ္ထ ယွာယံ အက္ခိကူပကေ ပတိဋ္ဌိတော ဟေဋ္ဌာ အက္ခိကူပကဋ္ဌိကေန၊ ဥပရိ ဘမုကဋ္ဌိကေန ¶ ၊ ဥဘတော အက္ခိကူဋေဟိ၊ အန္တော မတ္ထလုင်္ဂေန၊ ဗဟိဒ္ဓါ အက္ခိလောမေဟိ ပရိစ္ဆိန္နော မံသပိဏ္ဍော၊ သင်္ခေပတော စတဿော ဓာတုယော – ဝဏ္ဏော၊ ဂန္ဓော၊ ရသော၊ ဩဇာသမ္ဘဝေါ သဏ္ဌာနံ ဇီဝိတံ ဘာဝေါ ကာယပသာဒေါ စက္ခုပသာဒေါတိ စုဒ္ဒသ သမ္ဘာရာ။ ဝိတ္ထာရတော စတဿော ဓာတုယော တံနိဿိတာ ဝဏ္ဏဂန္ဓရသဩဇာသဏ္ဌာနသမ္ဘဝါတိ ဣမာနိ ဒသ စတုသမုဋ္ဌာနိကတ္တာ စတ္တာလီသံ ဟောန္တိ၊ ဇီဝိတံ ဘာဝေါ ကာယပသာဒေါ စက္ခုပသာဒေါတိ စတ္တာရိ ဧကန္တကမ္မသမုဋ္ဌာနေဝါတိ ဣမေသံ စတုစတ္တာလီသာယ ရူပါနံ ဝသေန စတုစတ္တာလီသ သမ္ဘာရာ။ ယံ လောကေ ‘‘သေတံ ဝဋ္ဋံ ပုထုလံ ဝိသဋံ ဝိပုလံ စက္ခူ’’တိ သဉ္ဇာနန္တော န စက္ခုံ သဉ္ဇာနာတိ၊ ဝတ္ထုံ စက္ခုတော သဉ္ဇာနာတိ၊ ယော မံသပိဏ္ဍော အက္ခိကူပကေ ပတိဋ္ဌိတော နှာရုသုတ္တကေန မတ္ထလုင်္ဂေန အာဗဒ္ဓါ၊ ယတ္ထ သေတမ္ပိ အတ္ထိ ကဏှမ္ပိ လောဟိတကမ္ပိ ပထဝီပိ အာပေါပိ တေဇောပိ ဝါယောပိ။ ယံ သေမှုဿဒတ္တာ သေတံ၊ ပိတ္တုဿဒတ္တာ ကဏှံ၊ ရုဟိရုဿဒတ္တာ လောဟိတကံ၊ ပထဝုဿဒတ္တာ ပတ္ထဒ္ဓံ၊ အာပုဿဒတ္တာ ပဂ္ဃရတိ၊ တေဇုဿဒတ္တာ ပရိဍယှတိ၊ ဝါယုဿဒတ္တာ သမ္ဘမတိ၊ ဣဒံ သသမ္ဘာရစက္ခု နာမ။ ယော ပန ဧတ္ထ သိတော ဧတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓါ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသာဒေါ၊ ဣဒံ ပသာဒစက္ခု နာမ။ ဣဒဉှိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝေန ပဝတ္တတိ။
သောတာဒီသုပိ သောတံ ဒိဗ္ဗသောတံ၊ မံသသောတန္တိ ဒုဝိဓံ။ ဧတ္ထ ‘‘ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ ဝိသုဒ္ဓါယ အတိက္ကန္တမာနုသိကာယ ဥဘော သဒ္ဒေ သုဏာတီ’’တိ ဣဒံ ဒိဗ္ဗသောတံ နာမ။ မံသသောတံ ပန သသမ္ဘာရသောတံ ပသာဒသောတန္တိ ဒုဝိဓန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ စက္ခုမှိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ တထာ ဃာနဇိဝှာ။ ကာယော ပန စောပနကာယော၊ ကရဇကာယော၊ သမူဟကာယော၊ ပသာဒကာယောတိအာဒိနာ ဗဟုဝိဓော။ တတ္ထ –
‘‘ကာယေန ¶ သံဝုတာ ဓီရာ၊ အထော ဝါစာယ သံဝုတာ’’တိ။ (ဓ။ ပ။ ၂၃၄) –
အယံ စောပနကာယော နာမ။ ‘‘ဣမမှာ ကာယာ အညံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနာတီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၃၆၊ ပဋိ။ မ။ ၃။၁၄) အယံ ကရဇကာယော နာမ။ သမူဟကာယော ပန ဝိညာဏာဒိသမူဟဝသေန အနေကဝိဓော အာဂတော။ တထာ ဟိ ‘‘ဆ ဣမေ၊ အာဝုသော၊ ဝိညာဏကာယာ’’တိအာဒီသု ¶ (မ။ နိ။ ၁။၁၀၁) ဝိညာဏသမူဟော ဝုတ္တော။ ‘‘ဆ ဖဿကာယာ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၂၃၊ မ။ နိ။ ၁။၉၈) ဖဿာဒိသမူဟော ¶ ။ တထာ ‘‘ကာယပဿဒ္ဓိ ကာယလဟုတာ’’တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ ၁၁၄) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော။ ‘‘ဣဓေကစ္စော ပထဝိကာယံ အနိစ္စတော အနုပဿတိ၊ အာပေါကာယံ တေဇောကာယံ ဝါယောကာယံ ကေသကာယံ လောမကာယ’’န္တိအာဒီသု (ပဋိ။ မ။ ၃။၃၅) ပထဝါဒိသမူဟော။ ‘‘ကာယေန ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ဖုသိတွာ’’တိ (အ။ နိ။ ၃။၁၆) အယံ ပသာဒကာယော။ ဣဓာပိ ပသာဒကာယော ဝေဒိတဗ္ဗော။ သော ဟိ ကာယဝိညာဏာဒီနံ ယထာရဟံ ဝတ္ထုဒွါရဘာဝေန ပဝတ္တတိ။ မနောတိ ပန ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ဝုစ္စတိ၊ တထာပိ ဒွါရဘာဝဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ ဒွါရဘူတံ သာဝဇ္ဇနံ ဘဝင်္ဂံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ဧတာနိ ယဿ ဒွါရာနိ အဂုတ္တာနိ စ ဘိက္ခုနောတိ ယဿ ဘိက္ခုနော ဧတာနိ မနစ္ဆဋ္ဌာနိ ဒွါရာနိ သတိဝေါဿဂ္ဂေန ပမာဒံ အာပန္နတ္တာ သတိကဝါဋေန အပိဟိတာနိ။ ဘောဇနမှိ…ပေ… အဓိဂစ္ဆတီတိ သော ဘိက္ခု ဝုတ္တနယေန ဘောဇနေ အမတ္တညူ ဣန္ဒြိယေသု စ သံဝရရဟိတော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဉ္စ ရောဂါဒိဝသေန၊ သမ္ပရာယိကဉ္စ ဒုဂ္ဂတိပရိယာပန္နံ ကာယဒုက္ခံ ရာဂါဒိကိလေသသန္တာပဝသေန၊ ဣစ္ဆာဝိဃာတဝသေန စ စေတောဒုက္ခန္တိ သဗ္ဗထာပိ ဒုက္ခမေဝ အဓိဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတိ။ ယသ္မာ စေတဒေဝံ၊ တသ္မာ ဒုဝိဓေနပိ ဒုက္ခဂ္ဂိနာ ဣဓလောကေ စ ပရလောကေ စ ဍယှမာနေန ကာယေန ဍယှမာနေန စေတသာ ဒိဝါ ဝါ ယဒိ ဝါ ရတ္တိံ နိစ္စကာလမေဝ တာဒိသော ပုဂ္ဂလော ဒုက္ခမေဝ ဝိဟရတိ၊ န တဿ သုခဝိဟာရဿ သမ္ဘဝေါ၊ ဝဋ္ဋဒုက္ခာနတိက္ကမေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ။
ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂။ သုခဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၉။ ဒုတိယေ ¶ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၃။ တပနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၀။ တတိယေ တပနီယာတိ ဣဓ စေဝ သမ္ပရာယေ စ တပန္တိ ဝိဗာဓေန္တိ ဝိဟေဌေန္တီတိ တပနီယာ။ တပနံ ဝါ ဒုက္ခံ ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ အဘိသမ္ပရာယေ စ တဿ ဥပ္ပာဒနေန စေဝ အနုဗလပ္ပဒါနေန ¶ စ ဟိတာတိ တပနီယာ။ အထ ဝါ တပန္တိ ¶ တေနာတိ တပနံ၊ ပစ္ဆာနုတာပေါ၊ ဝိပ္ပဋိသာရောတိ အတ္ထော၊ တဿ ဟေတုဘာဝတော ဟိတာတိ တပနီယာ။ အကတကလျာဏောတိ အကတံ ကလျာဏံ ဘဒ္ဒကံ ပုညံ ဧတေနာတိ အကတကလျာဏော။ သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ။ ပုညဉှိ ပဝတ္တိဟိတတာယ အာယတိံသုခတာယ စ ဘဒ္ဒကဋ္ဌေန ကလျာဏန္တိ စ ကုစ္ဆိတသလနာဒိအတ္ထေန ကုသလန္တိ စ ဒုက္ခဘီရူနံ သံသာရဘီရူနဉ္စ ရက္ခနဋ္ဌေန ဘီရုတ္တာဏန္တိ စ ဝုစ္စတိ။ ကတပါပေါတိ ကတံ ဥပစိတံ ပါပံ ဧတေနာတိ ကတပါပေါ။ သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ။ အကုသလကမ္မဉှိ လာမကဋ္ဌေန ပါပန္တိ စ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေ ဝိပါကက္ခဏေ စ ဃောရသဘာဝတာယ လုဒ္ဒန္တိ စ ကိလေသေဟိ ဒူသိတဘာဝေန ကိဗ္ဗိသန္တိ စ ဝုစ္စတိ။ ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘ဒွေ ဓမ္မာ တပနီယာ’’တိ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနေန ဥဒ္ဒိသိတွာ အကတံ ကုသလံ ဓမ္မံ ကတဉ္စ အကုသလံ ဓမ္မံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန နိဒ္ဒိသိ။ ဣဒါနိ တေသံ တပနီယဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘သော အကတံ မေ ကလျာဏန္တိပိ တပ္ပတိ၊ ကတံ မေ ပါပန္တိပိ တပ္ပတီ’’တိ အာဟ။ စိတ္တသန္တာသေန တပ္ပတိ အနုတပ္ပတိ အနုသောစတီတိ အတ္ထော။
ဂါထာသု ဒုဋ္ဌု စရိတံ၊ ကိလေသပူတိကတ္တာ ဝါ ဒုဋ္ဌံ စရိတန္တိ ဒုစ္စရိတံ။ ကာယေန ဒုစ္စရိတံ၊ ကာယတော ဝါ ပဝတ္တံ ဒုစ္စရိတံ ကာယဒုစ္စရိတံ။ ဧဝံ ဝစီမနောဒုစ္စရိတာနိပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ။ ဣမာနိ စ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနိ အဓိပ္ပေတာနီတိ ယံ န ကမ္မပထပ္ပတ္တံ အကုသလဇာတံ၊ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယဉ္စညံ ဒေါသသဉှိတ’’န္တိ။ တဿတ္ထော – ယမ္ပိ စ အညံ ကမ္မပထဘာဝံ အပ္ပတ္တတ္တာ နိပ္ပရိယာယေန ကာယကမ္မာဒိသင်္ခံ န လဘတိ၊ ရာဂါဒိကိလေသသံသဋ္ဌတ္တာ ဒေါသသဟိတံ အကုသလံ တမ္ပိ ကတွာတိ အတ္ထော။ နိရယန္တိ နိရတိအတ္ထေန နိရဿာဒဋ္ဌေန ဝါ နိရယန္တိ လဒ္ဓနာမံ သဗ္ဗမ္ပိ ဒုဂ္ဂတိံ၊ အယသင်္ခါတသုခပ္ပဋိက္ခေပေန ¶ ဝါ သဗ္ဗတ္ထ သုဂတိဒုဂ္ဂတီသု နိရယဒုက္ခံ။ သော တာဒိသော ပုဂ္ဂလော ဥပဂစ္ဆတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
ဧတ္ထ စ ကာယဒုစ္စရိတဿ တပနီယဘာဝေ နန္ဒော ယက္ခော နန္ဒော ¶ မာဏဝကော နန္ဒော ဂေါဃာတကော ဒွေ ဘာတိကာတိ ဧတေသံ ဝတ္ထူနိ ကထေတဗ္ဗာနိ။ တေ ကိရ ဂါဝိံ ဝဓိတွာ မံသံ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ အကံသု။ တတော ကနိဋ္ဌော ဇေဋ္ဌံ အာဟ – ‘‘မယှံ ဒါရကာ ဗဟူ၊ ဣမာနိ မေ အန္တာနိ ဒေဟီ’’တိ။ အထ နံ ဇေဋ္ဌော – ‘‘သဗ္ဗံ မံသံ ဒွေဓာ ဝိဘတ္တံ၊ ပုန ကိမဂ္ဂဟေသီ’’တိ ပဟရိတွာ ဇီဝိတက္ခယံ ပါပေသိ။ နိဝတ္တိတွာ စ နံ ဩလောကေန္တော မတံ ဒိသွာ ‘‘ဘာရိယံ ဝတ မယာ ကတံ၊ သွာဟံ အကာရဏေနေဝ နံ မာရေသိ’’န္တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ။ အထဿ ဗလဝဝိပ္ပဋိသာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ။ သော ဌိတဋ္ဌာနေပိ နိသိန္နဋ္ဌာနေပိ တဒေဝ ကမ္မံ အာဝဇ္ဇေတိ၊ စိတ္တဿာဒံ န လဘတိ၊ အသိတပီတခါယိတမ္ပိဿ သရီရေ ဩဇံ န ဖရတိ၊ အဋ္ဌိစမ္မမတ္တမေဝ အဟောသိ။ အထ နံ ဧကော ထေရော ပုစ္ဆိ ‘‘ဥပါသက၊ တွံ အတိဝိယ ကိသော အဋ္ဌိစမ္မမတ္တော ဇာတော၊ ကီဒိသော တေ ရောဂေါ၊ ဥဒါဟု ¶ အတ္ထိ ကိဉ္စိ တပနီယံ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ? သော ‘‘အာမ၊ ဘန္တေ’’တိ သဗ္ဗံ အာရောစေသိ။ အထဿ သော ‘‘ဘာရိယံ တေ၊ ဥပါသက၊ ကမ္မံ ကတံ၊ အနပရာဓဋ္ဌာနေ အပရဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ။ သော တေနေဝ ကမ္မုနာ ကာလံ ကတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိ။ ဝစီဒုစ္စရိတဿ ပန သုပ္ပဗုဒ္ဓသက္ကကောကာလိကစိဉ္စမာဏဝိကာဒီနံ ဝတ္ထူနိ ကထေတဗ္ဗာနိ၊ မနောဒုစ္စရိတဿ ဥက္ကလဇယဘညာဒီနံ။
တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၄။ အတပနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၁။ စတုတ္ထေ တတိယေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။
စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၅။ ပဌမသီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၂။ ပဉ္စမေ ပါပကေန စ သီလေနာတိ ပါပကံ နာမ သီလံ သီလဘေဒကရော အသံဝရောတိ ဝဒန္တိ။ တတ္ထ ယဒိ အသံဝရော အသီလမေဝ တံဒုဿီလျဘာဝတော၊ ကထံ သီလန္တိ ဝုစ္စတိ? တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော သိယာ ¶ – ယထာ နာမ လောကေ အဒိဋ္ဌံ ‘‘ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ အသီလဝါ ‘‘သီလဝါ’’တိ၊ ဧဝမိဓာပိ အသီလမ္ပိ အသံဝရောပိ ¶ ‘‘သီလ’’န္တိ ဝေါဟရီယတိ။ အထ ဝါ ‘‘ကတမေ စ၊ ထပတိ၊ အကုသလာ သီလာ? အကုသလံ ကာယကမ္မံ၊ အကုသလံ ဝစီကမ္မံ၊ ပါပကော အာဇီဝေါ’’တိ (မ။ နိ။ ၂။၂၆၄) ဝစနတော အကုသလဓမ္မေသုပိ အတ္ထေဝ သီလသမညာ၊ တသ္မာ ပရိစယဝသေန သဘာဝသိဒ္ဓိ ဝိယ ပကတိဘူတော သဗ္ဗော သမာစာရော ‘‘သီလ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ တတ္ထ ယံ အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလံ လာမကံ၊ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပါပကေန စ သီလေနာ’’တိ။ ပါပိကာယ စ ဒိဋ္ဌိယာတိ သဗ္ဗာပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယော ပါပိကာဝ။ ဝိသေသတော ပန အဟေတုကဒိဋ္ဌိ၊ အကိရိယဒိဋ္ဌိ၊ နတ္ထိကဒိဋ္ဌီတိ ဣမာ တိဝိဓာ ဒိဋ္ဌိယော ပါပိကတရာ။ တတ္ထ ပါပကေန သီလေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ပယောဂဝိပန္နော ဟောတိ၊ ပါပိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော အာသယဝိပန္နော ဟောတိ၊ ဧဝံ ပယောဂါသယဝိပန္နော ပုဂ္ဂလော နိရယူပဂေါ ဟောတိယေဝ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣမေဟိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော၊ ဧဝံ နိရယေ’’တိ။ ဧတ္ထ စ ‘‘ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော’’တိ ဣဒံ လက္ခဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ န တန္တိနိဒ္ဒေသော။ ယထာ တံ လောကေ ‘‘ယဒိမေ ဗျာဓိတာ ¶ သိယုံ၊ ဣမေသံ ဣဒံ ဘေသဇ္ဇံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ။ အညေသုပိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု ဧသေဝ နယော။ ဒုပ္ပညောတိ နိပ္ပညော။
ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၆။ ဒုတိယသီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၃။ ဆဋ္ဌေ ဘဒ္ဒကေန စ သီလေနာတိ ကာယသုစရိတာဒိစတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေန။ တဉှိ အခဏ္ဍာဒိသီလဘာဝေန သယဉ္စ ကလျာဏံ၊ သမထဝိပဿနာဒိကလျာဏဂုဏာဝဟံ စာတိ ‘‘ဘဒ္ဒက’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ဘဒ္ဒိကာယ စ ဒိဋ္ဌိယာတိ ကမ္မဿကတာဉာဏေန စေဝ ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ။ တတ္ထ ဘဒ္ဒကေန သီလေန ပယောဂသမ္ပန္နော ဟောတိ၊ ဘဒ္ဒိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ အာသယသမ္ပန္နော။ ဣတိ ပယောဂါသယသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော သဂ္ဂူပဂေါ ဟောတိ။ တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဣမေဟိ၊ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော၊ ဧဝံ သဂ္ဂေ’’တိ။ သပ္ပညောတိ ပညဝါ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။
ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၇။ အာတာပီသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၄။ သတ္တမေ ¶ ¶ အနာတာပီတိ ကိလေသာနံ အာတာပနဋ္ဌေန အာတာပေါ၊ ဝီရိယံ၊ သော ဧတဿ အတ္ထီတိ အာတာပီ၊ န အာတာပီ အနာတာပီ၊ သမ္မပ္ပဓာနဝိရဟိတော ကုသီတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဩတ္တာပေါ ဝုစ္စတိ ပါပုတြာသော၊ သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဩတ္တာပီ၊ န ဩတ္တာပီ အနောတ္တာပီ၊ ဩတ္တာပရဟိတော။ အထ ဝါ အာတာပပ္ပဋိပက္ခော အနာတာပေါ၊ ကောသဇ္ဇံ သော အဿ အတ္ထီတိ အနာတာပီ။ ယံ ‘‘န ဩတ္တပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန၊ န ဩတ္တပတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ တံ အနောတ္တပ္ပံ အနောတ္တာပေါ။ သော အဿ အတ္ထီတိ အနောတ္တာပီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။
အဘဗ္ဗောတိ အနရဟော။ သမ္ဗောဓာယာတိ အရိယမဂ္ဂတ္ထာယ။ နိဗ္ဗာနာယာတိ ကိလေသာနံ အစ္စန္တဝူပသမာယ အမတမဟာနိဗ္ဗာနာယ။ အနုတ္တရဿ ယောဂက္ခေမဿာတိ အရဟတ္တဖလဿ။ တဉှိ ဥတ္တရိတရဿ အဘာဝတော အနုတ္တရံ၊ စတူဟိ ယောဂေဟိ အနုပဒ္ဒုတတ္တာ ခေမံ နိဗ္ဘယန္တိ ယောဂက္ခေမန္တိ စ ¶ ဝုစ္စတိ။ အဓိဂမာယာတိ ပတ္တိယာ။ အာတာပီတိ ဝီရိယဝါ။ သော ဟိ ‘‘အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရတိ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ၊ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါယ၊ ထာမဝါ ဒဠှပရက္ကမော အနိက္ခိတ္တဓုရော ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၄၅) ဧဝံ ဝုတ္တေန ဝီရိယာရမ္ဘေန သမန္နာဂတော ကိလေသာနံ အစ္စန္တမေဝ အာတာပနသီလောတိ အာတာပီ။ ဩတ္တာပီတိ ‘‘ယံ ဩတ္တပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန၊ ဩတ္တပတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ’’တိ (ဓ။ သ။ ၃၁) ဧဝံ ဝုတ္တေန ဩတ္တပ္ပေန သမန္နာဂတတ္တာ ဩတ္တပနသီလောတိ ဩတ္တပ္ပီ။ အယဉှိ ဩတ္တာပီတိ ဝုတ္တော။ တဒဝိနာဘာဝတော ဟိရိယာ စ သမန္နာဂတော ဧဝ ဟောတီတိ ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နော အဏုမတ္တေပိ ဝဇ္ဇေ ဘယဒဿာဝီ သီလေသု ပရိပူရကာရီ ဟောတိ။ ဣစ္စဿ သီလသမ္ပဒါ ဒဿိတာ။ အာတာပီတိ ¶ ဣမိနာ နယေနဿ ကိလေသပရိတာပိတာဒီပနေန သမထဝိပဿနာဘာဝနာနုယုတ္တတာ ဒဿိတာ။ ယထာဝုတ္တဉ္စ ဝီရိယံ သဒ္ဓါသတိသမာဓိပညာဟိ ဝိနာ န ဟောတီတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစကာနိ သဒ္ဓါပဉ္စမာနိ ဣန္ဒြိယာနိ အတ္ထတော ဝုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ။ တေသု စ သိဒ္ဓေသု အနိစ္စေ အနိစ္စသညာ၊ အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာ၊ ဒုက္ခေ အနတ္တသညာ၊ ပဟာနသညာ၊ ဝိရာဂသညာ၊ နိရောဓသညာတိ ဆ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ သညာ သိဒ္ဓါ ဧဝါတိ။ ဧဝံ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ လောကိယာနံ ¶ သီလသမာဓိပညာနံ သိဇ္ဈနတော မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာဓိဂမဿ ဘဗ္ဗတံ ဒဿေန္တော ‘‘အာတာပီ စ ခေါ…ပေ… အဓိဂမာယာ’’တိ အာဟ။
ဂါထာသု ကုသီတောတိ မိစ္ဆာဝိတက္ကဗဟုလတာယ ကာမဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကသင်္ခါတေဟိ ကုစ္ဆိတေဟိ ပါပဓမ္မေဟိ သိတော သမ္ဗန္ဓော ယုတ္တောတိ ကုသီတော။ ကုစ္ဆိတံ ဝါ သီဒတိ သမ္မာပဋိပတ္တိတော အဝသီဒတီတိ ကုသီတော၊ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ။ ဟီနဝီရိယောတိ နိဗ္ဗီရိယော၊ စတူသုပိ ဣရိယာပထေသု ဝီရိယကရဏရဟိတော။ အနုဿာဟသံဟနနသဘာဝဿ စိတ္တာလသိယဿ ထိနဿ၊ အသတ္တိဝိဃာတသဘာဝဿ ကာယာလသိယဿ မိဒ္ဓဿ စ အဘိဏှပ္ပဝတ္တိယာ ထိနမိဒ္ဓဗဟုလော။ ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာယ ဟိရိယာ အဘာဝေန တပ္ပဋိပက္ခေန အဟိရိကေန သမန္နာဂတတ္တာ စ အဟိရိကော။ ဟိရောတ္တပ္ပဝီရိယာနံ အဘာဝေနေဝ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ နတ္ထိ ဧတဿ အာဒရောတိ အနာဒရော။ ဥဘယထာပိ တထာ ဓမ္မပုဂ္ဂလေန ဒုဝိဓကိရိယာကရဏေန အနာဒရော။ ဖုဋ္ဌုန္တိ ဖုသိတုံ။ သမ္ဗောဓိမုတ္တမန္တိ သမ္ဗောဓိသင်္ခါတံ ဥတ္တမံ အရဟတ္တံ အဓိဂန္တုံ အဘဗ္ဗောတိ အတ္ထော။
သတိမာတိ စိရကတစိရဘာသိတာနံ အနုဿရဏေ သမတ္ထဿ သတိနေပက္ကဿ ဘာဝေန စတုသတိပဋ္ဌာနယောဂေန သတိမာ။ နိပကောတိ သတ္တဋ္ဌာနိယသမ္ပဇညသင်္ခါတေန စေဝ ကမ္မဋ္ဌာနပရိဟရဏပညာသင်္ခါတေန စ နေပက္ကေန သမန္နာဂတတ္တာ နိပကော။ ဈာယီတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေန လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေန စာတိ ဒွီဟိပိ ဈာနေဟိ ဈာယီ။ အပ္ပမတ္တောတိ ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏိယေဟိ ¶ ဓမ္မေဟိ ¶ စိတ္တံ ပရိသောဓေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာယ အပ္ပမတ္တော။ သံယောဇနံ ဇာတိဇရာယ ဆေတွာတိ ဇာတိယာ စေဝ ဇရာယ စ သတ္တေ သံယောဇေတီတိ သံယောဇနန္တိ လဒ္ဓနာမံ ကာမရာဂါဒိကံ ဒသဝိဓမ္ပိ ကိလေသဇာတံ အနုသယသမုဂ္ဃာတဝသေန မူလတော ဆိန္ဒိတွာ။ အထ ဝါ သံယောဇနံ ဇာတိဇရာယ ဆေတွာတိ ဇာတိဇရာယ သံယောဇနံ ဆိန္ဒိတွာ။ ယဿ ဟိ သံယောဇနာနိ အစ္ဆိန္နာနိ၊ တဿ ဇာတိဇရာယ အစ္ဆေဒေါ အသမုဂ္ဃာတောဝ။ ယဿ ပန တာနိ ဆိန္နာနိ၊ တဿ ဇာတိဇရာပိ ဆိန္နာဝ ကာရဏဿ သမုဂ္ဃာတိတတ္တာ။ တသ္မာ သံယောဇနံ ဆိန္ဒန္တော ဧဝ ဇာတိဇရာပိ ဆိန္ဒတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သံယောဇနံ ဇာတိဇရာယ ¶ ဆေတွာ’’တိ။ ဣဓေဝ သမ္ဗောဓိမနုတ္တရံ ဖုသေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အဂ္ဂမဂ္ဂံ အရဟတ္တံ ဝါ ဖုသေ ပါပုဏေယျ။
သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၈။ ပဌမနကုဟနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၅။ အဋ္ဌမေ နယိဒန္တိ ဧတ္ထ နဣတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော၊ တဿ ‘‘ဝုဿတီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော၊ ယကာရော ပဒသန္ဓိကရော။ ဣဒံ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဧကမိဒါဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမယံ ဥက္ကဋ္ဌာယံ ဝိဟရာမိ သုဘဂဝနေ သာလရာဇမူလေ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၅၀၁) နိပါတမတ္တံ။ ‘‘ဣဒံ ခေါ တံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အပ္ပမတ္တကံ ဩရမတ္တကံ သီလမတ္တက’’န္တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၇) ယထာဝုတ္တေ အာသန္နပစ္စက္ခေ အာဂတော။
‘‘ဣဒဉှိ တံ ဇေတဝနံ၊ ဣသိသင်္ဃနိသေဝိတံ၊
အာဝုတ္ထံ ဓမ္မရာဇေန၊ ပီတိသဉ္ဇနနံ မမာ’’တိ။ –
အာဒီသု (သံ။ နိ။ ၁။၄၈) ဝက္ခမာနေ အာသန္နပစ္စက္ခေ။ ဣဓာပိ ဝက္ခမာနေယေဝ အာသန္နပစ္စက္ခေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
ဗြဟ္မစရိယ-သဒ္ဒေါ –
‘‘ကိံ တေ ဝတံ ကိံ ပန ဗြဟ္မစရိယံ၊
ကိဿ သုစိဏ္ဏဿ အယံ ဝိပါကော၊
ဣဒ္ဓီ ¶ ဇုတီ ဗလဝီရိယူပပတ္တိ၊
ဣဒဉ္စ တေ နာဂ မဟာဝိမာနံ။
‘‘အဟဉ္စ ¶ ဘရိယာ စ မနုဿလောကေ၊
သဒ္ဓါ ဥဘော ဒါနပတီ အဟုမှာ၊
ဩပါနဘူတံ မေ ဃရံ တဒါသိ၊
သန္တပ္ပိတာ သမဏဗြာဟ္မဏာ စ။
‘‘တံ မေ ဝတံ တံ ပန ဗြဟ္မစရိယံ၊
တဿ သုစိဏ္ဏဿ အယံ ဝိပါကော၊
ဣဒ္ဓီ ဇုတီ ဗလဝီရိယူပပတ္တိ၊
ဣဒဉ္စ မေ ဓီရ မဟာဝိမာန’’န္တိ။ (ဇာ။ ၂။၂၂။၁၅၉၂-၁၅၉၃၊ ၁၅၉၅) –
ဣမသ္မိံ ¶ ပုဏ္ဏကဇာတကေ ဒါနေ အာဂတော။
‘‘ကေန ပါဏိ ကာမဒဒေါ၊ ကေန ပါဏိ မဓုဿဝေါ၊
ကေန တေ ဗြဟ္မစရိယေန၊ ပုညံ ပါဏိမှိ ဣဇ္ဈတိ။
‘‘တေန ပါဏိ ကာမဒဒေါ၊ တေန ပါဏိ မဓုဿဝေါ၊
တေန မေ ဗြဟ္မစရိယေန၊ ပုညံ ပါဏိမှိ ဣဇ္ဈတီ’’တိ။ (ပေ။ ဝ။ ၂၇၅၊ ၂၇၇) –
ဣမသ္မိံ အင်္ကုရပေတဝတ္ထုသ္မိံ ဝေယျာဝစ္စေ။ ‘‘ဣဒံ ခေါ တံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တိတ္တိရိယံ နာမ ဗြဟ္မစရိယံ အဟောသီ’’တိ (စူဠဝ။ ၃၁၁) ဣမသ္မိံ တိတ္တိရဇာတကေ ပဉ္စသိက္ခာပဒသီလေ။ ‘‘တံ ခေါ ပန၊ ပဉ္စသိခ၊ ဗြဟ္မစရိယံ နေဝ နိဗ္ဗိဒါယ န ဝိရာဂါယ…ပေ… ယာဝဒေဝ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိယာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၂၉) ဣမသ္မိံ မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ္တေ ဗြဟ္မဝိဟာရေ။ ‘‘ပရေ အဗြဟ္မစာရီ ဘဝိဿန္တိ၊ မယမေတ္ထ ဗြဟ္မစာရိနော ဘဝိဿာမာ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၈၃) သလ္လေခသုတ္တေ မေထုနဝိရတိယံ။
‘‘မယဉ္စ ¶ ဘရိယာ နာတိက္ကမာမ၊
အမှေ စ ဘရိယာ နာတိက္ကမန္တိ၊
အညတြ တာဟိ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမ၊
တသ္မာ ဟိ အမှံ ဒဟရာ န မီယရေ’’တိ။ (ဇာ။ ၁။၁၀။၉၇) –
မဟာဓမ္မပါလဇာတကေ သဒါရသန္တောသေ။ ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ၊ သာရိပုတ္တ၊ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ ဗြဟ္မစရိယံ ¶ စရိတာ – တပဿီ သုဒံ ဟောမီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၅၅) လောမဟံသသုတ္တေ ဝီရိယေ။
‘‘ဟီနေန ဗြဟ္မစရိယေန၊ ခတ္တိယေ ဥပပဇ္ဇတိ၊
မဇ္ဈိမေန စ ဒေဝတ္တံ၊ ဥတ္တမေန ဝိသုဇ္ဈတီ’’တိ။ (ဇာ။ ၁။၈။၇၅) –
နိမိဇာတကေ အတ္တဒမနဝသေန ကတေ အဋ္ဌင်္ဂိကဥပေါသထေ။ ‘‘ဣဒံ ခေါ ပန၊ ပဉ္စသိခ၊ ဗြဟ္မစရိယံ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ…ပေ… အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၂၉) မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ္တေယေဝ အရိယမဂ္ဂေ။ ‘‘တယိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဖီတဉ္စ ဝိတ္ထာရိကံ ဗာဟုဇညံ ပုထုဘူတံ ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ သုပ္ပကာသိတ’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၁၇၄) ပါသာဒိကသုတ္တေ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟေ သကလသ္မိံ သာသနေ။ ဣဓာပိ အရိယမဂ္ဂေ သာသနေ စ ဝတ္တတိ။
ဝုဿတီတိ ¶ ဝသီယတိ၊ စရီယတီတိ အတ္ထော။ ဇနကုဟနတ္ထန္တိ ‘‘အဟော အယျော သီလဝါ ဝတ္တသမ္ပန္နော အပ္ပိစ္ဆော သန္တုဋ္ဌော မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ’’တိအာဒိနာ ဇနဿ သတ္တလောကဿ ဝိမှာပနတ္ထံ။ ဇနလပနတ္ထန္တိ ‘‘ဧဝရူပဿ နာမ အယျဿ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပသန္နစိတ္တေဟိ ‘‘ကေနတ္ထော၊ ကိံ အာဟရီယတူ’’တိ မနုဿေဟိ ဝဒါပနတ္ထံ။ လာဘသက္ကာရသိလောကာနိသံသတ္ထန္တိ ယွာယံ ‘‘အာကင်္ခေယျ စေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ‘လာဘီ အဿံ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပ္ပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာန’န္တိ၊ သီလေ-သွေဝဿ ပရိပူရကာရီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၆၅) သီလာနိသံသဘာဝေန ဝုတ္တော စတုပစ္စယလာဘော၊ ယော စ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ သက္ကစ္စဒါနသင်္ခါတော အာဒရဗဟုမာနဂရုကရဏသင်္ခါတော စ သက္ကာရော၊ ယော စ ‘‘သီလသမ္ပန္နော ဗဟုဿုတော သုတဓရော အာရဒ္ဓဝီရိယော’’တိအာဒိနာ နယေန ဥဂ္ဂတထုတိဃောသသင်္ခါတော သိလောကော ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အာနိသံသော၊ တဒတ္ထံ။ ဣတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ ‘‘ဧဝံ ဗြဟ္မစရိယဝါသေ သတိ ‘အယံ သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော’တိအာဒိနာ မံ ဇနော ဇာနာတု သမ္ဘာဝေတူ’’တိ ¶ အတ္တနော သန္တဂုဏဝသေန သမ္ဘာဝနတ္ထမ္ပိ န ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော။
ကေစိ ¶ ပန ‘‘ဇနကုဟနတ္ထန္တိ ပါပိစ္ဆဿ ဣစ္ဆာပကတဿ သတော သာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထနိဿိတပစ္စယပဋိသေဝနသင်္ခါတေန တိဝိဓေန ကုဟနဝတ္ထုနာ ကုဟနဘာဝေန ဇနဿ ဝိမှာပနတ္ထံ။ ဇနလပနတ္ထန္တိ ပါပိစ္ဆဿေဝ သတော ပစ္စယတ္ထံ ပရိကထောဘာသာဒိဝသေန လပနဘာဝေန ဥပလာပနဘာဝေန ဝါ ဇနဿ လပနတ္ထံ။ လာဘသက္ကာရသိလောကာနိသံသတ္ထန္တိ ပါပိစ္ဆဿေဝ သတော လာဘာဒိဂရုတာယ လာဘသက္ကာရသိလောကသင်္ခါတဿ အာနိသံသဥဒယဿ နိပ္ဖာဒနတ္ထံ။ ဣတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ ပါပိစ္ဆဿေဝ သတော အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာဓိပ္ပာယေန ‘ဣတိ ဧဝံ မံ ဇနော ဇာနာတူ’တိ န ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထံ ဝဒန္တိ။ ပုရိမောယေဝ ပန အတ္ထော သာရတရော။
အထ ခေါတိ ဧတ္ထ အထာတိ အညဒတ္ထေ နိပါတော၊ ခေါတိ အဝဓာရဏေ။ တေန ကုဟနာဒိတော အညဒတ္ထာယေဝ ပန ဣဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ ဒဿေတိ။ ဣဒါနိ တံ ပယောဇနံ ဒဿေန္တော ‘‘သံဝရတ္ထဉ္စေဝ ပဟာနတ္ထဉ္စာ’’တိ ¶ အာဟ။ တတ္ထ ပဉ္စဝိဓော သံဝရော – ပါတိမောက္ခသံဝရော၊ သတိသံဝရော၊ ဉာဏသံဝရော၊ ခန္တိသံဝရော၊ ဝီရိယသံဝရောတိ။
တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိ (ဝိဘ။ ၅၁၁) ဟိ အာဒိနာ နယေန အာဂတော အယံ ပါတိမောက္ခသံဝရော နာမ၊ ယော သီလသံဝရောတိ စ ပဝုစ္စတိ။ ‘‘ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ၊ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၁၃၊ မ။ နိ။ ၁။၂၉၅၊ သံ။ နိ။ ၄။၂၃၉၊ အ။ နိ။ ၃။၁၆) အာဂတော အယံ သတိသံဝရော။
‘‘ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ (အဇိတာတိ ဘဂဝါ)၊
သတိ တေသံ နိဝါရဏံ၊
သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ၊
ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ။ (သု။ နိ။ ၁၀၄၁) –
အာဂတော ¶ အယံ ဉာဏသံဝရော။ ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၁။၂၄၊ အ။ နိ။ ၄။၁၁၄၊ ၆။၅၈) နယေန အာဂတော အယံ ခန္တိသံဝရော။ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၁။၂၆၊ အ။ နိ။ ၄။၁၁၄၊ ၆။၅၈) နယေန အာဂတော အယံ ဝီရိယသံဝရော။ အတ္ထတော ပန ပါဏာတိပါတာဒီနံ ပဇဟနဝသေန၊ ဝတ္တပဋိဝတ္တာနံ ကရဏဝသေန စ ပဝတ္တာ စေတနာ ဝိရတိယော စ။ သင်္ခေပတော သဗ္ဗော ကာယဝစီသံယမော၊ ဝိတ္ထာရတော သတ္တန္နံ အာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ အဝီတိက္ကမော သီလသံဝရော။ သတိ ဧဝ သတိသံဝရော၊ သတိပ္ပဓာနာ ဝါ ကုသလာ ခန္ဓာ။ ဉာဏမေဝ ဉာဏသံဝရော။ အဓိဝါသနဝသေန အဒေါသော၊ အဒေါသပ္ပဓာနာ ဝါ တထာ ပဝတ္တာ ¶ ကုသလာ ခန္ဓာ ခန္တိသံဝရော၊ ပညာတိ ဧကေ။ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ အနဓိဝါသနဝသေန ပဝတ္တံ ဝီရိယမေဝ ဝီရိယသံဝရော။ တေသု ပဌမော ကာယဒုစ္စရိတာဒိဒုဿီလျဿ သံဝရဏတော သံဝရော၊ ဒုတိယော မုဋ္ဌဿစ္စဿ၊ တတိယော အညာဏဿ၊ စတုတ္ထော အက္ခန္တိယာ၊ ပဉ္စမော ကောသဇ္ဇဿ သံဝရဏတော ပိဒဟနတော သံဝရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဧဝမေတဿ သံဝရဿ အတ္ထာယ သံဝရတ္ထံ၊ သံဝရနိပ္ဖာဒနတ္ထန္တိ အတ္ထော။
ပဟာနမ္ပိ ပဉ္စဝိဓံ – တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ၊ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ၊ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ၊ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ၊ နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ။ တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဧကကနိပါတေ ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ။ တဿ ပန ပဉ္စဝိဓဿပိ တထာ တထာ ရာဂါဒိကိလေသာနံ ¶ ပဋိနိဿဇ္ဇနဋ္ဌေန သမတိက္ကမနဋ္ဌေန ဝါ ပဟာနဿ အတ္ထာယ ပဟာနတ္ထံ၊ ပဟာနသာဓနတ္ထန္တိ အတ္ထော။ တတ္ထ သံဝရေန ကိလေသာနံ စိတ္တသန္တာနေ ပဝေသနနိဝါရဏံ ပဟာနေန ပဝေသနနိဝါရဏဉ္စေဝ သမုဂ္ဃာတော စာတိ ဝဒန္တိ။ ဥဘယေနာပိ ပန ယထာရဟံ ဥဘယံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ သီလာဒိဓမ္မာ ဧဝ ဟိ သံဝရဏတော သံဝရော၊ ပဇဟနတော ပဟာနန္တိ။
ဂါထာသု အနီတိဟန္တိ ဤတိယော ဝုစ္စန္တိ ဥပဒ္ဒဝါ – ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ စ သမ္ပရာယိကာ စ။ ဤတိယော ဟနတိ ဝိနာသေတိ ပဇဟတီတိ ဤတိဟံ၊ အနု ဤတိဟန္တိ အနီတိဟံ၊ သာသနဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ။ အထ ဝါ ဤတီဟိ အနတ္ထေဟိ ¶ သဒ္ဓိံ ဟနန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဤတိဟာ၊ တဏှာဒိဥပက္ကိလေသာ။ နတ္ထိ ဧတ္ထ ဤတိဟာတိ အနီတိဟံ။ ဤတိဟာ ဝါ ယထာဝုတ္တေနဋ္ဌေန တိတ္ထိယသမယာ၊ တပ္ပဋိပက္ခတော ဣဒံ အနီတိဟံ။ ‘‘အနိတိဟ’’န္တိပိ ပါဌော။ တဿတ္ထော – ‘‘ဣတိဟာယ’’န္တိ ဓမ္မေသု အနေကံသဂ္ဂါဟဘာဝတော ဝိစိကိစ္ဆာ ဣတိဟံ နာမ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတတ္တာ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ နိက္ကင်္ခဘာဝသာဓနတော နတ္ထိ ဧတ္ထ ဣတိဟန္တိ အနိတိဟံ၊ အပရပ္ပစ္စယန္တိ အတ္ထော။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိညူဟီ’’တိ ‘‘အတက္ကာဝစရော’’တိ စ။ ဂါထာသုခတ္ထံ ပန ‘‘အနီတိဟ’’န္တိ ဒီဃံ ကတွာ ပဌန္တိ။
နိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ဩဂဓံ ပတိဋ္ဌံ ပါရံ ဂစ္ဆတီတိ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမီ၊ ဝိမုတ္တိရသတ္တာ ဧကန္တေနေဝ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကောတိ အတ္ထော။ တံ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမိနံ ဗြဟ္မစရိယံ။ သောတိ ယော သော သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗကိလေသေ ဘိန္ဒိတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ သော ဘဂဝါ အဒေသယိ ဒေသေသိ။ နိဗ္ဗာနောဂဓောတိ ဝါ အရိယမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ။ တေန ဝိနာ နိဗ္ဗာနောဂါဟနဿ အသမ္ဘဝတော တဿ စ နိဗ္ဗာနံ အနာလမ္ဗိတွာ အပ္ပဝတ္တနတော၊ တဉ္စ တံ ဧကန္တံ ဂစ္ဆတီတိ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမီ။ အထ ဝါ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမိနန္တိ နိဗ္ဗာနဿ အန္တောဂါမိနံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ ¶ ၊ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရိတွာ တဿ အန္တော ဧဝ ဝတ္တတိ ပဝတ္တတီတိ။ မဟတ္တေဟီတိ မဟာအာတုမေဟိ ဥဠာရဇ္ဈာသယေဟိ။ မဟန္တံ နိဗ္ဗာနံ၊ မဟန္တေ ဝါ သီလက္ခန္ဓာဒိကေ ဧသန္တိ ဂဝေသန္တီတိ မဟေသိနော ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ။ တေဟိ အနုယာတော ပဋိပန္နော။ ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတန္တိ ယထာ အဘိညေယျာဒိဓမ္မေ အဘိညေယျာဒိဘာဝေနေဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန မယာ ဒေသိတံ၊ ဧဝံ ယေ ဧတံ ¶ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ တဒတ္ထံ သာသနဗြဟ္မစရိယဉ္စ ပဋိပဇ္ဇန္တိ။ တေ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေဟိ ¶ ယထာရဟံ အနုသာသန္တဿ သတ္ထု မယှံ သာသနကာရိနော ဩဝါဒပ္ပဋိကရာ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တံ ပရိယန္တံ အပ္ပဝတ္တိံ ကရိဿန္တိ၊ ဒုက္ခဿ ဝါ အန္တံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရိဿန္တီတိ။
အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၉။ ဒုတိယနကုဟနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၆။ နဝမေ အဘိညတ္ထန္တိ ကုသလာဒိဝိဘာဂေန ခန္ဓာဒိဝိဘာဂေန စ သဗ္ဗဓမ္မေ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန အဝိပရီတတော ဇာနနတ္ထံ။ ပရိညတ္ထန္တိ တေဘူမကဓမ္မေ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ ပရိဇာနနတ္ထံ သမတိက္ကမနတ္ထဉ္စ။ တတ္ထ အဘိညေယျအဘိဇာနနာ စတုသစ္စဝိသယာ။ ပရိညေယျပရိဇာနနာ ပန ယဒိပိ ဒုက္ခသစ္စဝိသယာ၊ ပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယေဟိ ပန ဝိနာ န ပဝတ္တတီတိ ပဟာနာဒယောပိ ဣဓ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ သေသံ အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တတ္ထမေဝ။
နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၀။ သောမနဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၇။ ဒသမေ သုခသောမနဿဗဟုလောတိ ဧတ္ထ သုခန္တိ ကာယိကံ သုခံ၊ သောမနဿန္တိ စေတသိကံ။ တသ္မာ ယဿ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ သုခံ အဘိဏှံ ပဝတ္တတိ၊ သော သုခသောမနဿဗဟုလောတိ ဝုတ္တော။ ယောနီတိ ‘‘စတဿော ခေါ ဣမာ၊ သာရိပုတ္တ၊ ယောနိယော’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၁၅၂) ခန္ဓကောဋ္ဌာသော ယောနီတိ အာဂတော။ ‘‘ယောနိ ဟေသာ၊ ဘူမိဇ၊ ဖလဿ အဓိဂမာယာ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၃။၂၂၆) ကာရဏံ။
‘‘န ¶ စာဟံ ဗြာဟ္မဏံ ဗြူမိ၊ ယောနိဇံ မတ္တိသမ္ဘဝ’’န္တိ စ။ (မ။ နိ။ ၂။၄၅၇၊ ဓ။ ပ။ ၃၉၆၊ သု။ နိ။ ၆၂၅)၊
‘‘တမေနံ ကမ္မဇာ ဝါတာ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဥဒ္ဓံပါဒံ အဓောသိရံ သမ္ပရိဝတ္တေတွာ မာတု ယောနိမုခေ သမ္ပဋိပါဒေန္တီ’’တိ စ အာဒီသု ပဿာဝမဂ္ဂေါ။ ဣဓ ပန ကာရဏံ ¶ အဓိပ္ပေတံ။ အဿာတိ အနေန။ အာရဒ္ဓါတိ ပဋ္ဌပိတာ ပဂ္ဂဟိတာ ပရိပုဏ္ဏာ သမ္ပာဒိတာ ဝါ။
အာသဝါနံ ¶ ခယာယာတိ ဧတ္ထ အာသဝန္တီတိ အာသဝါ၊ စက္ခုတောပိ…ပေ… မနတောပိ သဝန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘူ၊ ဩကာသတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ သဝန္တီတိ ဝါ အာသဝါ။ ဧတေ ဓမ္မေ ဧတဉ္စ ဩကာသံ အန္တော ကရိတွာ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော။ အန္တောကရဏတ္ထော ဟိ အယံ အာကာရော။ စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန မဒိရာဒယော အာသဝါ ဝိယာတိပိ အာသဝါ။ လောကေ ဟိ စိရပါရိဝါသိကာ မဒိရာဒယော အာသဝါတိ ဝုစ္စန္တိ။ ယဒိ စ စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန အာသဝါ၊ ဧတေ ဧဝ ဘဝိတုံ အရဟန္တိ။ ဝုတ္တံ ဟေတံ – ‘‘ပုရိမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာယ၊ ဣတော ပုဗ္ဗေ အဝိဇ္ဇာ နာဟောသီ’’တိအာဒိ (အ။ နိ။ ၁၀။၆၁)။ အာယတံ သံသာရဒုက္ခံ သဝန္တိ ပသဝန္တီတိပိ အာသဝါ။ ပုရိမာနိ စေတ္ထ နိဗ္ဗစနာနိ ယတ္ထ ကိလေသာ အာသဝါတိ အာဂတာ၊ တတ္ထ ယုဇ္ဇန္တိ၊ ပစ္ဆိမံ ကမ္မေပိ။ န ကေဝလဉ္စ ကမ္မကိလေသာ ဧဝ အာသဝါ၊ အပိစ ခေါ နာနပ္ပကာရာ ဥပဒ္ဒဝါပိ။ အဘိဓမ္မေ ဟိ ‘‘စတ္တာရော အာသဝါ – ကာမာသဝေါ၊ ဘဝါသဝေါ၊ ဒိဋ္ဌာသဝေါ၊ အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ (ဓ။ သ။ ၁၁၀၂) ကာမရာဂါဒယော ကိလေသာ အာသဝါတိ အာဂတာ။ သုတ္တေပိ ‘‘နာဟံ၊ စုန္ဒ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံယေဝ အာသဝါနံ သံဝရာယ ဓမ္မံ ဒေသေမီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၁၈၂) ဧတ္ထ ဝိဝါဒမူလဘူတာ ကိလေသာ အာသဝါတိ အာဂတာ။
‘‘ယေန ဒေဝူပပတျဿ၊ ဂန္ဓဗ္ဗော ဝါ ဝိဟင်္ဂမော၊
ယက္ခတ္တံ ယေန ဂစ္ဆေယျ၊ မနုဿတ္တဉ္စ အဗ္ဗဇေ၊
တေ မယှံ၊ အာသဝါ ခီဏာ၊ ဝိဒ္ဓသ္တာ ဝိနဠီကတာ’’တိ။ (အ။ နိ။ ၄။၃၆) –
ဧတ္ထ တေဘူမကံ ကမ္မံ အဝသေသာ စ အကုသလာ ဓမ္မာ။ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယာ’’တိ (ပါရာ။ ၃၉) ဧတ္ထ ပရူပဃာတဝိပ္ပဋိသာရဝဓဗန္ဓာဒယော စေဝ အပါယဒုက္ခဘူတာ နာနပ္ပကာရာ ဥပဒ္ဒဝါ စ။
တေ ¶ ပနေတေ အာသဝါ ဝိနယေ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ၊ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယာ’’တိ ဒွေဓာ အာဂတာ။ သဠာယတနေ ‘‘တယောမေ၊ အာဝုသော၊ အာသဝါ – ကာမာသဝေါ၊ ဘဝါသဝေါ၊ အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ ¶ ¶ (သံ။ နိ။ ၄။၃၂၁) တိဓာ အာဂတာ။ တထာ အညေသု သုတ္တန္တေသု။ အဘိဓမ္မေ တေယေဝ ဒိဋ္ဌာသဝေန သဒ္ဓိံ စတုဓာ အာဂတာ။ နိဗ္ဗေဓိကပရိယာယေ ပန ‘‘အတ္ထိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာသဝါ နိရယဂမနီယာ၊ အတ္ထိ အာသဝါ တိရစ္ဆာနယောနိဂမနီယာ၊ အတ္ထိ အာသဝါ ပေတ္တိဝိသယဂမနီယာ၊ အတ္ထိ အာသဝါ မနုဿလောကဂမနီယာ၊ အတ္ထိ အာသဝါ ဒေဝလောကဂမနီယာ’’တိ (အ။ နိ။ ၆။၆၃) ပဉ္စဓာ အာဂတာ။ ကမ္မမေဝ စေတ္ထ အာသဝါတိ အဓိပ္ပေတံ။ ဆက္ကနိပါတေ ‘‘အတ္ထိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာသဝါ သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ (အ။ နိ။ ၆။၅၈) နယေန ဆဓာ အာဂတာ။ သဗ္ဗာသဝပရိယာယေ တေယေဝ ဒဿနပဟာတဗ္ဗေဟိ ဓမ္မေဟိ သဒ္ဓိံ သတ္တဓာ အာဂတာ။ ဣဓ ပန အဘိဓမ္မပရိယာယေန စတ္တာရော အာသဝါ အဓိပ္ပေတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
ခယာယာတိ ဧတ္ထ ပန ‘‘ယော အာသဝါနံ ခယော ဝယော ဘေဒေါ ပရိဘေဒေါ အနိစ္စတာ အန္တရဓာန’’န္တိ အာသဝါနံ သရသဘေဒေါ အာသဝါနံ ခယောတိ ဝုတ္တော။ ‘‘ဇာနတော အဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဿတော အာသဝါနံ ခယံ ဝဒါမီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၅) ဧတ္ထ အာသဝါနံ ခီဏာကာရော နတ္ထိဘာဝေါ အစ္စန္တံ အသမုပ္ပာဒေါ အာသဝက္ခယောတိ ဝုတ္တော။
‘‘သေခဿ သိက္ခမာနဿ၊ ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနော၊
ခယသ္မိံ ပဌမံ ဉာဏံ၊ တတော အညာ အနန္တရာ’’တိ။ (ဣတိဝု။ ၆၂) –
ဧတ္ထ အရိယမဂ္ဂေါ အာသဝက္ခယောတိ ဝုတ္တော။ ‘‘အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၄၃၈) ဧတ္ထ ဖလံ။
‘‘ပရဝဇ္ဇာနုပဿိဿ၊ နိစ္စံ ဥဇ္ဈာနသညိနော၊
အာသဝါ တဿ ဝဍ္ဎန္တိ၊ အာရာ သော အာသဝက္ခယာ’’တိ။ (ဓ။ ပ။ ၂၅၃) –
ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနံ။ ဣဓ ပန ဖလံ သန္ဓာယ ‘‘အာသဝါနံ ခယာယာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ အရဟတ္တဖလတ္ထာယာတိ အတ္ထော။
သံဝေဇနီယေသု ဌာနေသူတိ သံဝေဂဇနကေသု ဇာတိအာဒီသု သံဝေဂဝတ္ထူသု။ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ မရဏံ၊ အပါယဒုက္ခံ၊ အတီတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ၊ အနာဂတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ ¶ ၊ ပစ္စုပ္ပန္နေ အာဟာရပရိယေဋ္ဌိမူလကံ ¶ ဒုက္ခန္တိ ဣမာနိ ဟိ သံဝေဂဝတ္ထူနိ သံဝေဇနီယဋ္ဌာနာနိ နာမ။ အပိစ ‘‘အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသော ဥယျုတ္တော ပယာတော ကုမ္မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော၊ ဥပနီယတိ လောကော အဒ္ဓုဝေါ၊ အတာဏော လောကော အနဘိဿရော၊ အဿကော ¶ လောကော၊ သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ၊ ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသော’’တိဧဝမာဒီနိ (ပဋိ။ မ။ ၁။၁၁၇) စေတ္ထ သံဝေဇနီယဋ္ဌာနာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ သံဝေဇနေနာတိ ဇာတိအာဒိသံဝေဂဝတ္ထူနိ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နဘယသင်္ခါတေန သံဝေဇနေန။ အတ္ထတော ပန သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ သံဝေဂေါ နာမ။
သံဝိဂ္ဂဿာတိ ဂဗ္ဘောက္ကန္တိကာဒိဝသေန အနေကဝိဓေဟိ ဇာတိအာဒိဒုက္ခေဟိ သံဝေဂဇာတဿ။ ‘‘သံဝေဇိတွာ’’တိ စ ပဌန္တိ။ ယောနိသော ပဓာနေနာတိ ဥပါယပဓာနေန၊ သမ္မာဝါယာမေနာတိ အတ္ထော။ သော ဟိ ယထာ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဟီယန္တိ၊ ကုသလာ ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဧဝံ ပဒဟနတော ဥတ္တမဘာဝသာဓနတော စ ‘‘ပဓာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ တတ္ထ သံဝေဂေန ဘဝါဒီသု ကိဉ္စိ တာဏံ လေဏံ ပဋိသရဏံ အပဿန္တော တတ္ထ အနောလီယန္တော အလဂ္ဂမာနသော တပ္ပဋိပက္ခေန စ ဝိနိဝတ္တိတဝိသညိတော အညဒတ္ထု နိဗ္ဗာနနိန္နော ဟောတိ နိဗ္ဗာနပေါဏော နိဗ္ဗာနပဗ္ဘာရော။ သော ကလျာဏမိတ္တသန္နိဿယေန ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလော ဝိသုဒ္ဓါသယပ္ပယောဂေါ သမထဝိပဿနာသု ယုတ္တပ္ပယုတ္တော သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ သင်္ခါရဂတေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဝိရဇ္ဇတိ၊ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတိ။ တတ္ထ ယဒိဒံ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလော ဝိသုဒ္ဓါသယပ္ပယောဂေါ သမထဝိပဿနာသု ယုတ္တပ္ပယုတ္တော၊ တေနဿ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သုခသောမနဿဗဟုလတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ယံ ပနာယံ သမထေ ပတိဋ္ဌိတော ဝိပဿနာယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ သင်္ခါရဂတေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဝိရဇ္ဇတိ၊ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတိ၊ တေနဿ ယောနိ အာရဒ္ဓါ အာသဝါနံ ခယာယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ဂါထာသု သံဝိဇ္ဇေထေဝါတိ သံဝိဇ္ဇေယျ ဧဝ သံဝေဂံ ကရေယျ ဧဝ။ ‘‘သံဝိဇ္ဇိတွာနာ’’တိ စ ပဌန္တိ။ ဝုတ္တနယေန သံဝိဂ္ဂေါ ဟုတွာတိ အတ္ထော။ ပဏ္ဍိတောတိ ¶ သပ္ပညော၊ တိဟေတုကပဋိသန္ဓီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပညာယ သမဝေက္ခိယာတိ သံဝေဂဝတ္ထူနိ သံဝိဇ္ဇနဝသေန ပညာယ သမ္မာ အဝေက္ခိယ။ အထ ဝါ ပညာယ သမ္မာ အဝေက္ခိတွာတိ။ သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ။
ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
ဣတိ ပရမတ္ထဒီပနိယာ ဣတိဝုတ္တက-အဋ္ဌကထာယ
ဒုကနိပါတေ ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂။ ဒုတိယဝဂ္ဂေါ
၁။ ဝိတက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၈။ ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ¶ ¶ ပဌမေ တထာဂတံ၊ ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ တထာဂတ-သဒ္ဒေါ တာဝ သတ္တဝေါဟာရသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါဒီသု ဒိဿတိ။ တထာ ဟေသ ‘‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၆၅) သတ္တဝေါဟာရေ။
‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ၊
ဗုဒ္ဓံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ။ (ခု။ ပါ။ ၆။၁၆) –
အာဒီသု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ။
‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ၊
ဓမ္မံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ။ (ခု။ ပါ။ ၆။၁၇) –
အာဒီသု ဓမ္မေ။
‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ၊
သင်္ဃံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ။ (ခု။ ပါ။ ၆။၁၈) –
အာဒီသု သင်္ဃေ။ ဣဓ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ။ တသ္မာ တထာဂတန္တိ ဧတ္ထ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတိ။ ကတမေဟိ အဋ္ဌဟိ? တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော၊ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော၊ တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော၊ တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါတိ တထာဂတော၊ တထဒဿိတာယ တထာဂတော၊ တထဝါဒိတာယ တထာဂတော၊ တထာကာရိတာယ တထာဂတော၊ အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတောတိ။
ကထံ ဘဂဝါ တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော? ယထာ ယေန အဘိနီဟာရေန ဒါနပါရမိံ ပူရေတွာ သီလနေက္ခမ္မပညာဝီရိယခန္တိသစ္စအဓိဋ္ဌာနမေတ္တာဥပေက္ခာပါရမိံ ပူရေတွာ ဣမာ ဒသ ပါရမိယော၊ ဒသ ဥပပါရမိယော၊ ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ အင်္ဂပရိစ္စာဂံ၊ အတ္တပရိစ္စာဂံ၊ ဓနပရိစ္စာဂံ၊ ဒါရပရိစ္စာဂံ၊ ရဇ္ဇပရိစ္စာဂန္တိ ဣမာနိ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂါနိ ¶ ပရိစ္စဇိတွာ ယထာ ¶ ဝိပဿိအာဒယော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ အာဂတာ ¶ ၊ တထာ အမှာကံ ဘဂဝါပိ အာဂတောတိ တထာဂတော။ ယထာဟ –
‘‘ယထေဝ လောကမှိ ဝိပဿိအာဒယော၊
သဗ္ဗညုဘာဝံ မုနယော ဣဓာဂတာ၊
တထာ အယံ သကျမုနီပိ အာဂတော၊
တထာဂတော ဝုစ္စတိ တေန စက္ခုမာ’’တိ။ –
ဧဝံ တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော။
ကထံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော? ယထာ သမ္ပတိဇာတာဝ ဝိပဿိအာဒယော သမေဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယ ဥတ္တရာဘိမုခါ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂတာ၊ တထာ အမှာကံ ဘဂဝါပိ ဂတောတိ တထာဂတော။ ယထာဟု –
‘‘မုဟုတ္တဇာတောဝ ဂဝံပတီ ယထာ၊
သမေဟိ ပါဒေဟိ ဖုသီ ဝသုန္ဓရံ၊
သော ဝိက္ကမီ သတ္တ ပဒါနိ ဂေါတမော၊
သေတဉ္စ ဆတ္တံ အနုဓာရယုံ မရူ။
‘‘ဂန္တွာန သော သတ္တ ပဒါနိ ဂေါတမော၊
ဒိသာ ဝိလောကေသိ သမာ သမန္တတော၊
အဋ္ဌင်္ဂုပေတံ ဂိရမဗ္ဘုဒီရယိ၊
သီဟော ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတော’’တိ။ –
ဧဝံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော။
ကထံ တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော? သဗ္ဗေသံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သလက္ခဏံ၊ သာမညလက္ခဏံ၊ တထံ၊ အဝိတထံ၊ ဉာဏဂတိယာ အာဂတော၊ အဝိရဇ္ဈိတွာ ပတ္တော၊ အနုဗုဒ္ဓါတိ တထာဂတော။ ယထာဟ –
‘‘သဗ္ဗေသံ ¶ ပန ဓမ္မာနံ၊ သကသာမညလက္ခဏံ၊
တထမေဝါဂတော ယသ္မာ၊ တသ္မာ နာထော တထာဂတော’’တိ။ –
ဧဝံ တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော။
ကထံ တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါတိ တထာဂတော? တထဓမ္မာ နာမ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ။ ယထာဟ ‘‘စတ္တာရိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာနိ ¶ အဝိတထာနိ အနညထာနိ။ ကတမာနိ စတ္တာရိ? ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စန္တိ ¶ ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထမေတံ အဝိတထမေတံ အနညထမေတ’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၅။၁၀၉၀) ဝိတ္ထာရော။ တာနိ စ ဘဂဝါ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ တသ္မာပိ တထာနံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ တထာဂတော။ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္ထော ဟိ ဧတ္ထ ဂတ-သဒ္ဒေါ။ ဧဝံ တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါတိ တထာဂတော။
ကထံ တထဒဿိတာယ တထာဂတော? ယံ သဒေဝကေ လောကေ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ စက္ခုဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တံ ရူပါရမ္မဏံ နာမ အတ္ထိ၊ တံ ဘဂဝါ သဗ္ဗာကာရတော ဇာနာတိ ပဿတိ။ ဧဝံ ဇာနတာ ပဿတာ စာနေန တံ ဣဋ္ဌာဒိဝသေန ဝါ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတေသု လဗ္ဘမာနပဒဝသေန ဝါ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ရူပါယတနံ၊ ယံ ရူပံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ဝဏ္ဏနိဘာ သနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ နီလံ ပီတက’’န္တိအာဒိနာ (ဓ။ သ။ ၆၁၆) နယေန အနေကေဟိ နာမေဟိ တေရသဟိ ဝါရေဟိ ဒွေပညာသာယ နယေဟိ ဝိဘဇ္ဇမာနံ တထမေဝ ဟောတိ၊ ဝိတထံ နတ္ထိ။ ဧသ နယော သောတဒွါရာဒီသု အာပါထမာဂစ္ဆန္တေသု သဒ္ဒါဒီသု။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –
‘‘ယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဒေဝကဿ လောကဿ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ၊ တမဟံ ဇာနာမိ…ပေ… တမဟံ အဗ္ဘညာသိံ၊ တံ တထာဂတဿ ဝိဒိတံ၊ တံ တထာဂတော န ဥပဋ္ဌာသီ’’တိ (အ။ နိ။ ၄။၂၄)။
ဧဝံ တထဒဿိတာယ တထာဂတော။ ဧတ္ထ တထဒဿိအတ္ထေ တထာဂတောတိ ပဒဿ သမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။
ကထံ တထဝါဒိတာယ တထာဂတော? ယံ ရတ္တိံ ဘဂဝါ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ ယဉ္စ ¶ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ၊ ဧတ္ထန္တရေ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿပရိမာဏကာလေ ယံ ဘဂဝတာ ဘာသိတံ သုတ္တဂေယျာဒိ၊ သဗ္ဗံ တံ ပရိသုဒ္ဓံ ပရိပုဏ္ဏံ ရာဂမဒါဒိနိမ္မဒနံ ဧကသဒိသံ တထံ အဝိတထံ။ တေနာဟ –
‘‘ယဉ္စ၊ စုန္ဒ၊ ရတ္တိံ တထာဂတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ၊ ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ ယံ ¶ ဧတသ္မိံ အန္တရေ ဘာသတိ လပတိ နိဒ္ဒိသတိ၊ သဗ္ဗံ တံ တထေဝ ဟောတိ၊ နော အညထာ။ တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၁၈၈၊ အ။ နိ။ ၄။၂၃)။
ဂဒအတ္ထော ဟိ ဧတ္ထ ¶ ဂတသဒ္ဒေါ။ ဧဝံ တထဝါဒိတာယ တထာဂတော။ အပိစ အာဂဒနံ အာဂဒေါ၊ ဝစနန္တိ အတ္ထော။ တထော အဝိပရီတော အာဂဒေါ အဿာတိ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ၊ ဧဝမ္ပေတ္ထ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
ကထံ တထာကာရိတာယ တထာဂတော? ဘဂဝတော ဟိ ဝါစာယ ကာယော အနုလောမေတိ၊ ကာယဿပိ ဝါစာ။ တသ္မာ ယထာဝါဒီ တထာကာရီ၊ ယထာကာရီ တထာဝါဒီ စ ဟောတိ။ ဧဝံဘူတဿ စဿ ယထာ ဝါစာ၊ ကာယောပိ တထာ ဂတော ပဝတ္တော။ ယထာ စ ကာယော၊ ဝါစာပိ တထာ ဂတာတိ တထာဂတော။ တေနာဟ ‘‘ယထာဝါဒီ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတော တထာကာရီ၊ ယထာကာရီ တထာဝါဒီ။ ဣတိ ယထာဝါဒီ တထာကာရီ၊ ယထာကာရီ တထာဝါဒီ။ တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ။ ဧဝံ တထာကာရိတာယ တထာဂတော။
ကထံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော? ယသ္မာ ဘဂဝါ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ တိရိယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု သဗ္ဗသတ္တေ အဘိဘဝတိ သီလေနပိ သမာဓိနာပိ ပညာယပိ ဝိမုတ္တိယာပိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေနပိ၊ န တဿ တုလာ ဝါ ပမာဏံ ဝါ အတ္ထိ၊ အထ ခေါ အတုလော အပ္ပမေယျော အနုတ္တရော ဒေဝါနံ အတိဒေဝေါ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော၊ တသ္မာ တထာဂတော။ တေနာဟ –
‘‘သဒေဝကေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ လောကေ…ပေ… မနုဿာယ တထာဂတော အဘိဘူ အနဘိဘူတော အညဒတ္ထု ဒသော ဝသဝတ္တီ၊ တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၁၈၈၊ အ။ နိ။ ၄။၂၃)။
တတြာယံ ¶ ပဒသိဒ္ဓိ – အဂဒေါ ဝိယ အဂဒေါ၊ ဒေသနာဝိလာသော စေဝ ပုညုဿယော စ။ တေန ဟေသ မဟာနုဘာဝေါ ဘိသက္ကော ဝိယ ဒိဗ္ဗာဂဒေန သပ္ပေ၊ သဗ္ဗပရပ္ပဝါဒိနော သဒေဝကဉ္စ လောကံ အဘိဘဝတိ။ ဣတိ သဗ္ဗလောကာဘိဘဝနေ တထော အဝိပရီတော ယထာဝုတ္တော အဂဒေါ ဧတဿာတိ ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဧဝံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော။
အပိစ ¶ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော၊ တထံ ဂတောတိ တထာဂတော။ တတ္ထ သကလလောကံ တီရဏပရိညာယ တထာယ ဂတော အဝဂတောတိ တထာဂတော၊ လောကသမုဒယံ ပဟာနပရိညာယ တထာယ ဂတော အတီတောတိ တထာဂတော၊ လောကနိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာယ တထာယ ဂတော အဓိဂတောတိ တထာဂတော။ လောကနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ တထံ ¶ ဂတော ပဋိပန္နောတိ တထာဂတော။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –
‘‘လောကော၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ။ လောကသ္မာ တထာဂတော ဝိသံယုတ္တော။ လောကသမုဒယော၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ လောကသမုဒယော တထာဂတဿ ပဟီနော။ လောကနိရောဓော၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ လောကနိရောဓော တထာဂတဿ သစ္ဆိကတော။ လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ တထာဂတဿ ဘာဝိတာ။ ယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဒေဝကဿ…ပေ… သဗ္ဗံ တံ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ။ တသ္မာ ‘တထာဂတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၄။၂၃)။
အပရေဟိပိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတော။ တထာယ အာဂတောတိ တထာဂတော၊ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော၊ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော၊ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော၊ တထာဝိဓောတိ တထာဂတော၊ တထာပဝတ္တိကောတိ တထာဂတော၊ တထေဟိ အာဂတောတိ တထာဂတော၊ တထာ ဂတဘာဝေန တထာဂတောတိ။
ကထံ တထာယ အာဂတောတိ တထာဂတော? ယာ သာ ဘဂဝတာ သုမေဓဘူတေန ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ ပါဒမူလေ –
‘‘မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ၊ ဟေတု သတ္ထာရဒဿနံ၊
ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဂုဏသမ္ပတ္တိ၊ အဓိကာရော စ ဆန္ဒတာ၊
အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနာ၊ အဘိနီဟာရော သမိဇ္ဈတီ’’တိ။ (ဗု။ ဝံ။ ၂။၅၉) –
ဧဝံ ဝုတ္တံ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ အဘိနီဟာရံ သမ္ပာဒေန္တေန ‘‘အဟံ သဒေဝကံ လောကံ တိဏ္ဏော တာရေဿာမိ၊ မုတ္တော မောစေဿာမိ၊ ဒန္တော ဒမေဿာမိ၊ အဿတ္ထော အဿာသေဿာမိ၊ ပရိနိဗ္ဗုတော ပရိနိဗ္ဗာပေဿာမိ ¶ ၊ သုဒ္ဓါ သောဓေဿာမိ ¶ ၊ ဗုဒ္ဓါ ဗောဓေဿာမီ’’တိ မဟာပဋိညာ ပဝတ္တိတာ။ ဝုတ္တံ ဟေတံ –
‘‘ကိံ မေ ဧကေန တိဏ္ဏေန၊ ပုရိသေန ထာမဒဿိနာ၊
သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ၊ သန္တာရေဿံ သဒေဝကံ။
‘‘ဣမိနာ မေ အဓိကာရေန၊ ကတေန ပုရိသုတ္တမေ၊
သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ၊ တာရေမိ ဇနတံ ဗဟုံ။
‘‘သံသာရသောတံ ¶ ဆိန္ဒိတွာ၊ ဝိဒ္ဓံသေတွာ တယော ဘဝေ၊
ဓမ္မနာဝံ သမာရုယှ၊ သန္တာရေဿံ သဒေဝကံ။
‘‘ကိံ မေ အညာတဝေသေန၊ ဓမ္မံ သစ္ဆိကတေနိဓ၊
သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ၊ ဗုဒ္ဓါ ဟေဿံ သဒေဝကေ’’တိ။ (ဗု။ ဝံ။ ၅၅-၅၈)၊
တံ ပနေတံ မဟာပဋိညံ သကလဿပိ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မသမုဒါယဿ ပဝိစယပစ္စဝေက္ခဏသမာဒါနာနံ ကာရဏဘူတံ အဝိသံဝါဒေန္တော လောကနာထော ယသ္မာ မဟာကပ္ပာနံ သတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ နိရဝသေသတော ဒါနပါရမိအာဒယော သမတိံသပါရမိယော ပူရေတွာ၊ အင်္ဂပရိစ္စာဂါဒယော ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ ပရိစ္စဇိတွာ၊ သစ္စာဓိဋ္ဌာနာဒီနိ စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ ပရိဗြူဟေတွာ၊ ပုညဉာဏသမ္ဘာရေ သမ္ဘရိတွာ ပုဗ္ဗယောဂပုဗ္ဗစရိယဓမ္မက္ခာနဉာတတ္ထစရိယာဒယော ဥက္ကံသာပေတွာ၊ ဗုဒ္ဓိစရိယံ ပရမကောဋိံ ပါပေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ၊ တသ္မာ တဿေဝ သာ မဟာပဋိညာ တထာ အဝိတထာ အနညထာ၊ န တဿ ဝါလဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဝိတထံ အတ္ထိ။ တထာ ဟိ ဒီပင်္ကရော ဒသဗလော ကောဏ္ဍညော၊ မင်္ဂလော…ပေ… ကဿပေါ ဘဂဝါတိ ဣမေ စတုဝီသတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ပဋိပါဋိယာ ဥပ္ပန္နာ ‘‘ဗုဒ္ဓါ ဘဝိဿတီ’’တိ နံ ဗျာကရိံသု။ ဧဝံ စတုဝီသတိယာ ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကေ လဒ္ဓဗျာကရဏော ယေ တေ ကတာဘိနီဟာရေဟိ ဗောဓိသတ္တေဟိ လဒ္ဓဗ္ဗာ အာနိသံသာ၊ တေ လဘိတွာဝ အာဂတောတိ တာယ ယထာဝုတ္တာယ မဟာပဋိညာယ တထာယ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ အာဂတော အဓိဂတောတိ တထာဂတော။ ဧဝံ တထာယ အာဂတောတိ တထာဂတော။
ကထံ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော? ယာယံ မဟာကရုဏာ လောကနာထဿ၊ ယာယ မဟာဒုက္ခသမ္ဗာဓပ္ပဋိပန္နံ သတ္တနိကာယံ ဒိသွာ ‘‘တဿ ¶ နတ္ထညော ကောစိ ပဋိသရဏံ၊ အဟမေဝ နံ ဣတော ¶ သံသာရဒုက္ခတော မုတ္တော မောစေဿာမီ’’တိ သမုဿာဟိတမာနသော မဟာဘိနီဟာရံ အကာသိ။ ကတွာ စ ယထာပဏိဓာနံ သကလလောကဟိတသမ္ပာဒနာယ ဥဿုက္ကမာပန္နော အတ္တနော ကာယဇီဝိတနိရပေက္ခော ပရေသံ သောတပထဂမနမတ္တေနပိ ¶ စိတ္တုတြာသသမုပ္ပာဒိကာ အတိဒုက္ကရာ ဒုက္ကရစရိယာ သမာစရန္တော ယထာ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပဋိပတ္တိ ဟာနဘာဂိယာ သံကိလေသဘာဂိယာ ဌိတိဘာဂိယာ ဝါ န ဟောတိ၊ အထ ခေါ ဥတ္တရိ ဝိသေသဘာဂိယာဝ ဟောတိ၊ တထာ ပဋိပဇ္ဇမာနော အနုပုဗ္ဗေန နိရဝသေသေ ဗောဓိသမ္ဘာရေ သမာနေတွာ အဘိသမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိ။ တတော ပရဉ္စ တာယေဝ မဟာကရုဏာယ သဉ္စောဒိတမာနသော ပဝိဝေကရတိံ ပရမဉ္စ သန္တံ ဝိမောက္ခသုခံ ပဟာယ ဗာလဇနဗဟုလေ လောကေ တေဟိ သမုပ္ပာဒိတံ သမ္မာနာဝမာနဝိပ္ပကာရံ အဂဏေတွာ ဝေနေယျဇနဝိနယနေန နိရဝသေသံ ဗုဒ္ဓကိစ္စံ နိဋ္ဌပေသိ။ တတြ ယော ဘဂဝတော သတ္တေသု မဟာကရုဏာယ သမောက္ကမနာကာရော၊ သော ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ။ ယထာ ဗုဒ္ဓဘူတဿ လောကနာထဿ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ၊ ဧဝံ ဗောဓိသတ္တဘူတဿပိ မဟာဘိနီဟာရကာလာဒီသူတိ သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ စ ဧကသဒိသတာယ တထာဝ သာ အဝိတထာ အနညထာ။ တသ္မာ တီသုပိ အဝတ္ထာသု သဗ္ဗသတ္တေသု သမာနရသာယ တထာယ မဟာကရုဏာယ သကလလောကဟိတာယ ဂတော ပဋိပန္နောတိ တထာဂတော။ ဧဝံ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော။
ကထံ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော? တထာနိ နာမ စတ္တာရိ အရိယမဂ္ဂဉာဏာနိ။ တာနိ ဟိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ၊ အယံ ဒုက္ခသမုဒယော၊ အယံ ဒုက္ခနိရောဓော၊ အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ ဧဝံ သဗ္ဗဉေယျသင်္ဂါဟကာနံ ပဝတ္တိနိဝတ္တိတဒုဘယဟေတုဘူတာနံ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ၊ ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော သင်္ခတဋ္ဌော သန္တာပဋ္ဌော ဝိပရိဏာမဋ္ဌော၊ သမုဒယဿ အာယူဟနဋ္ဌော နိဒါနဋ္ဌော သံယောဂဋ္ဌော ပလိဗောဓဋ္ဌော၊ နိရောဓဿ နိဿရဏဋ္ဌော ဝိဝေကဋ္ဌော အသင်္ခတဋ္ဌော အမတဋ္ဌော၊ မဂ္ဂဿ နိယျာနဋ္ဌော ဟေတွဋ္ဌော ဒဿနဋ္ဌော အဓိပတေယျဋ္ဌောတိအာဒီနံ တဗ္ဗိဘာဂါနဉ္စ ယထာဘူတသဘာဝါဝဗောဓဝိဗန္ဓကဿ သံကိလေသပက္ခဿ သမုစ္ဆိန္ဒနေန ပဋိလဒ္ဓါယ တတ္ထ အသမ္မောဟာဘိသမယသင်္ခါတာယ အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ ဓမ္မာနံ သဘာဝသရသလက္ခဏဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ၊ တာနိ ¶ ဘဂဝါ ¶ အနညနေယျော သယမေဝ အာဂတော အဓိဂတော၊ တသ္မာ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော။
ယထာ စ မဂ္ဂဉာဏာနိ၊ ဧဝံ ဘဂဝတော တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏာနိ စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနိ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏာနိ ပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒဉာဏာနိ ဆအသာဓာရဏဉာဏာနိ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တိဉာဏာနိ ဒသဗလဉာဏာနိ စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗာနိ။
တတြာယံ ¶ ဝိဘာဝနာ – ယဉှိ ကိဉ္စိ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ ဟီနာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ဟီနာဒိဘေဒဘိန္နာသု အတီတာသု ခန္ဓာယတနဓာတူသု သဘာဝကိစ္စာဒိ အဝတ္ထာဝိသေသာဒိ ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓနာမဂေါတ္တာဒိ စ ဇာနိတဗ္ဗံ။ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓေသု စ အတိသုခုမတိရောဟိတဝိဒူရဒေသေသု ရူပဓမ္မေသု ယော တံတံပစ္စယဝိသေသေဟိ သဒ္ဓိံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဂန္ဓရသဖဿာဒိဝိသေသော၊ တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထေဝ ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကော ဝိယ ပစ္စက္ခတော အသင်္ဂမပ္ပဋိဟတံ ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ၊ တထာ အနာဂတာသု ပစ္စုပ္ပန္နာသု စာတိ ဣမာနိ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏာနိ နာမ။ ယထာဟ –
‘‘အတီတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ အနာဂတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ ပစ္စုပ္ပန္နံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏ’’န္တိ (ပဋိ။ မ။ ၃။၅)။
တာနိ ပနေတာနိ တတ္ထ တတ္ထ ဓမ္မာနံ သဘာဝသရသလက္ခဏဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ၊ တာနိ ဘဂဝါ သယမ္ဘုဉာဏေန အဓိဂဉ္ဆိ။ ဧဝံ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော။
တထာ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ၊ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါတိ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ။ တတ္ထ အတ္ထပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ အတ္ထေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ။ ဓမ္မပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ ဓမ္မေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ။ နိရုတ္တိပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ နိရုတ္တာဘိလာပေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ။ ပဋိဘာနပဘေဒဿ ¶ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ ¶ ပဋိဘာနေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘အတ္ထေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ဓမ္မေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ၊ တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ဉာဏေသု ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ။ ၇၁၈)။
ဧတ္ထ စ ဟေတုအနုသာရေန အရဏီယတော အဓိဂန္တဗ္ဗတော စ သင်္ခေပတော ဟေတုဖလံ အတ္ထော နာမ။ ပဘေဒတော ပန ယံကိဉ္စိ ပစ္စယုပ္ပန္နံ၊ နိဗ္ဗာနံ၊ ဘာသိတတ္ထော၊ ဝိပါကော၊ ကိရိယာတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ အတ္ထော။ တံ အတ္ထံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ အတ္ထေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ။ ဓမ္မောတိ ¶ သင်္ခေပတော ပစ္စယော။ သော ဟိ ယသ္မာ တံ တံ အတ္ထံ ဝိဒဟတိ ပဝတ္တေတိ စေဝ ပါပေတိ စ၊ တသ္မာ ဓမ္မောတိ ဝုစ္စတိ။ ပဘေဒတော ပန ယော ကောစိ ဖလနိဗ္ဗတ္တကော ဟေတု၊ အရိယမဂ္ဂေါ၊ ဘာသိတံ၊ ကုသလံ၊ အကုသလန္တိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဓမ္မော၊ တံ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ ဓမ္မေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –
‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ဒုက္ခသမုဒယေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ဒုက္ခနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ။ ၇၁၉)။
အထ ဝါ ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ဟေတုဖလေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ။ ယေ ဓမ္မာ ဇာတာ ဘူတာ သဉ္ဇာတာ နိဗ္ဗတ္တာ အဘိနိဗ္ဗတ္တာ ပါတုဘူတာ၊ ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ။ ယမှာ ဓမ္မာ တေ ဓမ္မာ ဇာတာ ဘူတာ သဉ္ဇာတာ နိဗ္ဗတ္တာ အဘိနိဗ္ဗတ္တာ ပါတုဘူတာ၊ တေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ။ ဇရာမရဏေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ဇရာမရဏသမုဒယေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ။ ဇရာမရဏနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ဇရာမရဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ။ ဇာတိယာ၊ ဘဝေ၊ ဥပါဒါနေ၊ တဏှာယ၊ ဝေဒနာယ၊ ဖဿေ၊ သဠာယတနေ၊ နာမရူပေ၊ ဝိညာဏေ၊ သင်္ခါရေသု ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၊ သင်္ခါရသမုဒယေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ။ သင်္ခါရနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ ¶ ၊ သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ။
‘‘ဣဓ ¶ ဘိက္ခု ဓမ္မံ ဇာနာတိ – သုတ္တံ၊ ဂေယျံ…ပေ… ဝေဒလ္လံ။ အယံ ဝုစ္စတိ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ။ သော တဿ တဿေဝ ဘာသိတဿ အတ္ထံ ဇာနာတိ – ‘အယံ ဣမဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော၊ အယံ ဣမဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော’တိ၊ အယံ ဝုစ္စတိ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ (ဝိဘ။ ၇၂၄)။
‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ သောမနဿသဟဂတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ ယံ ယံ ဝါ ပနာရဗ္ဘ၊ တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတိ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ။ ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ။ ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ၊ တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒိ ဝိတ္ထာရော (ဝိဘ။ ၇၂၅)။
တသ္မိံ ¶ အတ္ထေ စ ဓမ္မေ စ သဘာဝနိရုတ္တိ အဗျဘိစာရဝေါဟာရော အဘိလာပေါ၊ တသ္မိံ သဘာဝနိရုတ္တာဘိလာပေ မာဂဓိကာယ သဗ္ဗသတ္တာနံ မူလဘာသာယ ‘‘အယံ သဘာဝနိရုတ္တိ၊ အယံ န သဘာဝနိရုတ္တီ’’တိ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ။ ယထာဝုတ္တေသု တေသု ဉာဏေသု ဂေါစရကိစ္စာဒိဝသေန ဝိတ္ထာရတော ပဝတ္တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဉာဏမာရမ္မဏံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ ဉာဏေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ။ ဣတိ ဣမာနိ စတ္တာရိ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနိ သယမေဝ ဘဂဝတာ အဓိဂတာနိ အတ္ထဓမ္မာဒိကေ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္တနော ဝိသယေ အဝိသံဝါဒနဝသေန အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ။ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော။
တထာ ယံ ကိဉ္စိ ဉေယျံ နာမ၊ သဗ္ဗံ တံ ဘဂဝတာ သဗ္ဗာကာရေန ဉာတံ ဒိဋ္ဌံ အဓိဂတံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ။ တထာ ဟိဿ အဘိညေယျာ ဓမ္မာ အဘိညေယျတော ဗုဒ္ဓါ၊ ပရိညေယျာ ဓမ္မာ ပရိညေယျတော ဗုဒ္ဓါ၊ ပဟာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗတော ဗုဒ္ဓါ၊ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗတော ဗုဒ္ဓါ၊ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗတော ဗုဒ္ဓါ၊ ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘ဣမေ နာမ တေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ။
ယံ ¶ ကိဉ္စိ ပဟာတဗ္ဗံ နာမ၊ သဗ္ဗံ တံ ဘဂဝတာ အနဝသေသတော ဗောဓိမူလေယေဝ ပဟီနံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မံ၊ န တဿ ပဟာနာယ ဥတ္တရိ ကရဏီယံ အတ္ထိ ¶ ။ တထာ ဟိဿ လောဘဒေါသမောဟဝိပရီတမနသိကာရအဟိရိကာနောတ္တပ္ပထိနမိဒ္ဓ- ကောဓူပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယ- မာယာသာဌေယျထမ္ဘသာရမ္ဘမာနာတိမာနမဒပမာဒတိဝိဓာကုသလမူလဒုစ္စရိတ- ဝိသမသညာမလဝိတက္ကပပဉ္စဧသနာတဏှာစတုဗ္ဗိဓဝိပရိယေသအာသဝ- ဂန္ထဩဃယောဂါဂတိတဏှုပါဒါနပဉ္စာဘိနန္ဒနနီဝရဏ- စေတောခိလစေတသောဝိနိဗန္ဓဆဝိဝါဒမူလသတ္တာနုသယ- အဋ္ဌမိစ္ဆတ္တနဝအာဃာတဝတ္ထုတဏှာမူလကဒသအကုသလ- ကမ္မပထဧကဝီသတိအနေသနဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတအဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာဒိပ္ပဘေဒံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ သဟ ဝါသနာယ ပဟီနံ သမုစ္ဆိန္နံ သမူဟတံ၊ ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ…ပေ… ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘ဣမေ နာမ တေ ကိလေသာ အပ္ပဟီနာ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ။
ယေ စိမေ ဘဂဝတာ ကမ္မဝိပါကကိလေသူပဝါဒအာဏာဝီတိက္ကမပ္ပဘေဒါ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ၊ အလမေဝ တေ ဧကန္တေန အန္တရာယာယ၊ ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ…ပေ… ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘နာလံ တေ ပဋိသေဝတော အန္တရာယာယာ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ။
ယော ¶ စ ဘဂဝတာ နိရဝသေသဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏာယ သီလသမာဓိပညာသင်္ဂဟော သတ္တကောဋ္ဌာသိကော သတ္တတိံသပ္ပဘေဒေါ အရိယမဂ္ဂပုဗ္ဗင်္ဂမော အနုတ္တရော နိယျာနဓမ္မော ဒေသိတော၊ သော ဧကန္တေနေဝ နိယျာတိ ပဋိပန္နဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော၊ ယတော နံ ကောစိ သမဏော ဝါ…ပေ… ဗြဟ္မာ ဝါ ‘‘နိယျာနဓမ္မော တယာ ဒေသိတော န နိယျာတီ’’တိ သဟ ဓမ္မေန အနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ။ ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၅၀) ဝိတ္ထာရော။ ဧဝမေတာနိ အတ္တနော ဉာဏပ္ပဟာနဒေသနာဝိသေသာနံ အဝိတထဘာဝါဝဗောဓနတော အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏာနိ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ။ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော။
တထာ နိရယဂတိ၊ တိရစ္ဆာနဂတိ၊ ပေတဂတိ၊ မနုဿဂတိ၊ ဒေဝဂတီတိ ပဉ္စ ဂတိယော။ တာသု သဉ္ဇီဝါဒယော အဋ္ဌ မဟာနိရယာ ¶ ၊ ကုက္ကုဠာဒယော သောဠသ ဥဿဒနိရယာ၊ လောကန္တရိကနိရယော စာတိ သဗ္ဗေပိမေ ဧကန္တဒုက္ခတာယ နိရဿာဒဋ္ဌေန နိရယာ စ၊ သကကမ္မုနာ ဂန္တဗ္ဗတော ဂတိ စာတိ နိရယဂတိ ¶ ။ တိဗ္ဗန္ဓကာရသီတနရကာပိ ဧတေသွေဝ အန္တောဂဓာ ကိမိကီဋပဋင်္ဂသရီသပပက္ခိသောဏသိင်္ဂါလာဒယော တိရိယံ အဉ္ဆိတဘာဝေန တိရစ္ဆာနာ နာမ။ တေ ဧဝ ဂတီတိ တိရစ္ဆာနဂတိ။ ခုပ္ပိပါသိတပရဒတ္တူပဇီဝိနိဇ္ဈာမတဏှိကာဒယော ဒုက္ခဗဟုလတာယ ပကဋ္ဌသုခတော ဣတာ ဝိဂတာတိ ပေတာ၊ တေ ဧဝ ဂတီတိ ပေတဂတိ။ ကာလကဉ္စိကာဒိအသုရာပိ ဧတေသွေဝ အန္တောဂဓာ။ ပရိတ္တဒီပဝါသီဟိ သဒ္ဓိံ ဇမ္ဗုဒီပါဒိစတုမဟာဒီပဝါသိနော မနသော ဥဿန္နတာယ မနုဿာ၊ တေ ဧဝ ဂတီတိ မနုဿဂတိ။ စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနူပဂါတိ ဣမေ ဆဗ္ဗီသတိ ဒေဝနိကာယာ ဒိဗ္ဗန္တိ အတ္တနော ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန ကီဠန္တိ ဇောတေန္တိ စာတိ ဒေဝါ၊ တေ ဧဝ ဂတီတိ ဒေဝဂတိ။
တာ ပနေတာ ဂတိယော ယသ္မာ တံတံကမ္မနိဗ္ဗတ္တော ဥပပတ္တိဘဝဝိသေသော၊ တသ္မာ အတ္ထတော ဝိပါကက္ခန္ဓာ ကဋတ္တာ စ ရူပံ။ တတ္ထ ‘‘အယံ နာမ ဂတိ နာမ ဣမိနာ ကမ္မုနာ ဇာယတိ၊ တဿ ကမ္မဿ ပစ္စယဝိသေသေဟိ ဧဝံ ဝိဘာဂဘိန္နတ္တာ ဝိသုံ ဧတေ သတ္တနိကာယာ ဧဝံ ဝိဘာဂဘိန္နာ’’တိ ယထာသကံဟေတုဖလဝိဘာဂပရိစ္ဆိန္ဒနဝသေန ဌာနသော ဟေတုသော ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ။ တေနာဟ ဘဂဝါ –
‘‘ပဉ္စ ခေါ ဣမာ၊ သာရိပုတ္တ၊ ဂတိယော။ ကတမာ ပဉ္စ? နိရယော၊ တိရစ္ဆာနယောနိ၊ ပေတ္တိဝိသယော၊ မနုဿာ၊ ဒေဝါ။ နိရယဉ္စာဟံ၊ သာရိပုတ္တ၊ ပဇာနာမိ၊ နိရယဂါမိဉ္စ မဂ္ဂံ၊ နိရယဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ၊ ယထာ ပဋိပန္နော စ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ¶ အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ၊ တဉ္စ ပဇာနာမီ’’တိအာဒိ (မ။ နိ။ ၁။၁၅၃)။
တာနိ ပနေတာနိ ဘဂဝတော ဉာဏာနိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိသယေ အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ။ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော။
တထာ ယံ သတ္တာနံ သဒ္ဓါဒိယောဂဝိကလဘာဝါဝဗောဓေန အပ္ပရဇက္ခမဟာရဇက္ခတာဒိဝိသေသဝိဘာဝနံ ပညာသာယ အာကာရေဟိ ပဝတ္တံ ဘဂဝတော ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏံ။ ဝုတ္တဉှေတံ ¶ – ‘‘သဒ္ဓါ ပုဂ္ဂလော အပ္ပရဇက္ခော၊ အဿဒ္ဓါ ပုဂ္ဂလော မဟာရဇက္ခော’’တိ (ပဋိ။ မ။ ၁။၁၁၁) ဝိတ္ထာရော။
ယဉ္စ ¶ ‘‘အယံ ပုဂ္ဂလော အပ္ပရဇက္ခော၊ အယံ သဿတဒိဋ္ဌိကော၊ အယံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကော၊ အယံ အနုလောမိကာယံ ခန္တိယံ ဌိတော၊ အယံ ယထာဘူတဉာဏေ ဌိတော၊ အယံ ကာမာသယော၊ န နေက္ခမ္မာဒိအာသယော၊ အယံ နေက္ခမ္မာသယော၊ န ကာမာဒိအာသယော’’တိအာဒိနာ ‘‘ဣမဿ ကာမရာဂေါ အတိဝိယ ထာမဂတော၊ န ပဋိဃာဒိကော၊ ဣမဿ ပဋိဃော အတိဝိယ ထာမဂတော၊ န ကာမရာဂါဒိကော’’တိအာဒိနာ ‘‘ဣမဿ ပုညာဘိသင်္ခါရော အဓိကော၊ န အပုညာဘိသင်္ခါရော န အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော၊ ဣမဿ အပုညာဘိသင်္ခါရော အဓိကော၊ န ပုညာဘိသင်္ခါရော န အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော၊ ဣမဿ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော အဓိကော၊ န ပုညာဘိသင်္ခါရော န အပုညာဘိသင်္ခါရော။ ဣမဿ ကာယသုစရိတံ အဓိကံ၊ ဣမဿ ဝစီသုစရိတံ၊ ဣမဿ မနောသုစရိတံ။ အယံ ဟီနာဓိမုတ္တိကော၊ အယံ ပဏီတာဓိမုတ္တိကော၊ အယံ ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတော၊ အယံ ကိလေသာဝရဏေန သမန္နာဂတော၊ အယံ ဝိပါကာဝရဏေန သမန္နာဂတော၊ အယံ န ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတော၊ န ကိလေသာဝရဏေန၊ န ဝိပါကာဝရဏေန သမန္နာဂတော’’တိအာဒိနာ စ သတ္တာနံ အာသယာဒီနံ ယထာဘူတံ ဝိဘာဝနာကာရပ္ပဝတ္တံ ဘဂဝတော အာသယာနုသယဉာဏံ။ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –
‘‘ဣဓ တထာဂတော သတ္တာနံ အာသယံ ဇာနာတိ၊ အနုသယံ ဇာနာတိ၊ စရိတံ ဇာနာတိ၊ အဓိမုတ္တိံ ဇာနာတိ၊ ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗေ သတ္တေ ဇာနာတီ’’တိအာဒိ (ပဋိ။ မ။ ၁။၁၁၃)။
ယဉ္စ ဥပရိမဟေဋ္ဌိမပုရတ္ထိမပစ္ဆိမကာယေဟိ ဒက္ခိဏဝါမအက္ခိကဏ္ဏသောတနာသိကာသောတအံသကူဋပဿဟတ္ထပါဒေဟိ အင်္ဂုလင်္ဂုလန္တရေဟိ လောမလောမကူပေဟိ စ အဂ္ဂိက္ခန္ဓူဒကဓာရာပဝတ္တနံ အနညသာဓာရဏံ ¶ ဝိဝိဓဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိနိမ္မာပနကံ ဘဂဝတော ယမကပါဋိဟာရိယဉာဏံ။ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –
‘‘ဣဓ တထာဂတော ယမကပါဋိဟာရိယံ ကရောတိ အသာဓာရဏံ သာဝကေဟိ။ ဥပရိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ ဟေဋ္ဌိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ။ ဟေဋ္ဌိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ ဥပရိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတီ’’တိအာဒိ (ပဋိ။ မ။ ၁။၁၁၆)။
ယဉ္စ ¶ ရာဂါဒီဟိ ဇာတိအာဒီဟိ စ အနေကေဟိ ဒုက္ခဓမ္မေဟိ ¶ ဥပဒ္ဒုတံ သတ္တနိကာယံ တတော နီဟရိတုကာမတာဝသေန နာနာနယေဟိ ပဝတ္တဿ ဘဂဝတော မဟာကရုဏောက္ကမနဿ ပစ္စယဘူတံ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏံ။ ယထာဟ –
‘‘ကတမံ တထာဂတဿ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏံ? ဗဟုကေဟိ အာကာရေဟိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ၊ အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသောတိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတီ’’တိ။ –
အာဒိနာ (ပဋိ။ မ။ ၁။၁၁၇) ဧကူနနဝုတိယာ အာကာရေဟိ ဝိဘဇနံ ကတံ။
ယံ ပန ယာဝတာ ဓမ္မဓာတု၊ ယတ္တကံ ဉာတဗ္ဗံ သင်္ခတာသင်္ခတာဒိ၊ တဿ သဗ္ဗဿ ပရောပဒေသေန ဝိနာ သဗ္ဗာကာရတော ပဋိဇာနနသမတ္ထံ အာကင်္ခါမတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိ အနညသာဓာရဏံ ဘဂဝတော ဉာဏံ သဗ္ဗထာ အနဝသေသသင်္ခတာသင်္ခတသမ္မုတိသစ္စာဝဗောဓတော သဗ္ဗညုတညာဏံ၊ တတ္ထာဝရဏာဘာဝတောဝ နိဿင်္ဂပ္ပဝတ္တိံ ဥပါဒါယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ စ ဝုစ္စတိ။ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ။
ဧဝမေတာနိ ဘဂဝတော ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ အဝိပရီတာကာရပ္ပဝတ္တိယာ ယထာသကံဝိသယဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ။ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော။
တထာ ‘‘သတ္တိမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ – သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ’’တိ (ပဋိ။ မ။ ၂။၁၇၊ သံ။ နိ။ ၅။၁၈၅) ဧဝံ သရူပတော ယာယံ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ¶ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနကာမသုခတ္တကိလမထာနုယောဂဥစ္ဆေဒသဿတာဘိနိဝေသာဒီနံ အနေကေသံ ဥပဒ္ဒဝါနံ ပဋိပက္ခဘူတာ သတိအာဒိဘေဒါ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ၊ ယာယ အရိယသာဝကော ဗုဇ္ဈတိ၊ ကိလေသနိဒ္ဒါယ ဥဋ္ဌဟတိ၊ စတ္တာရိ ဝါ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ၊ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ သစ္ဆိကရောတိ၊ သာ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ ‘‘ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တဿာ ဗောဓိယာ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ။ အရိယသာဝကော ဝါ ယထာဝုတ္တာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ ‘‘ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ။ တဿ ဗောဓိဿ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဧဝံ ¶ သာမညလက္ခဏတော ¶ ၊ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ ပဝိစယလက္ခဏော ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ ပဂ္ဂဟလက္ခဏော ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ ဖရဏလက္ခဏော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ ဥပသမလက္ခဏော ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ အဝိက္ခေပလက္ခဏော သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ပဋိသင်္ခါနလက္ခဏော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ဧဝံ ဝိသေသလက္ခဏတော။
‘‘တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? ဣဓ ဘိက္ခု သတိမာ ဟောတိ ပရမေန သတိနေပက္ကေန သမန္နာဂတော၊ စိရကတမ္ပိ စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ ဟောတိ အနုဿရိတာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၄၆၇) သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အညမညူပကာရဝသေန ဧကက္ခဏေ ပဝတ္တိဒဿနတော။ ‘‘တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? အတ္ထိ အဇ္ဈတ္တံ ဓမ္မေသု သတိ၊ အတ္ထိ ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မေသု သတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၄၆၉) တေသံ ဝိသယဝိဘာဝနာပဝတ္တိဒဿနတော။ ‘‘တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတံ၊ ဝိရာဂနိဿိတံ၊ နိရောဓနိဿိတံ၊ ဝေါသဂ္ဂပရိဏာမိ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၄၇၁) ဘာဝနာဝိဓိဒဿနတော။ ‘‘တတ္ထ ကတမေ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ? ဣဓ ဘိက္ခု ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ…ပေ… တသ္မိံ သမယေ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟောန္တိ၊ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ…ပေ… ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ။ တတ္ထ ကတမော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ? ယာ သတိ အနုဿတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၄၇၈) ဆနဝုတိယာ နယသဟဿဝိဘာဂေဟီတိ ဧဝံ နာနာကာရတော ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော ဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ တဿ တဿ အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနတော တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ။ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော။
တထာ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စံ? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ၊ သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓီ’’တိ (ဝိဘ။ ၂၀၅) ဧဝံ သရူပတော။ သဗ္ဗကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယဘာဝကရတ္တာ အရိယဖလပဋိလာဘကရတ္တာ စ အရိယော။ အရိယာနံ အဋ္ဌဝိဓတ္တာ နိဗ္ဗာနာဓိဂမာယ ဧကန္တကာရဏတ္တာ စ အဋ္ဌင်္ဂိကော။ ကိလေသေ မာရေန္တော ဂစ္ဆတိ၊ အတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂီယတိ၊ သယံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂယတီတိ မဂ္ဂေါတိ ဧဝံ သာမညလက္ခဏတော။ ‘‘သမ္မာဒဿနလက္ခဏာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာအဘိနိရောပနလက္ခဏော သမ္မာသင်္ကပ္ပော ¶ ၊ သမ္မာပရိဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ သမ္မာဝါစာ ¶ ၊ သမ္မာသမုဋ္ဌာပနလက္ခဏော သမ္မာကမ္မန္တော၊ သမ္မာဝေါဒါနလက္ခဏော သမ္မာအာဇီဝေါ၊ သမ္မာပဂ္ဂဟလက္ခဏော သမ္မာဝါယာမော၊ သမ္မာဥပဋ္ဌာနလက္ခဏာ သမ္မာသတိ ¶ ၊ သမ္မာအဝိက္ခေပလက္ခဏော သမ္မာသမာဓီ’’တိ ဧဝံ ဝိသေသလက္ခဏတော။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ တာဝ အညေဟိပိ အတ္တနော ပစ္စနီကကိလေသေဟိ သဒ္ဓိံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ပဇဟတိ၊ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရောတိ၊ တပ္ပဋိစ္ဆာဒကမောဟဝိဓမနေန အသမ္မောဟတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ စ ပဿတိ၊ တထာ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒယောပိ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာဒီနိ ပဇဟန္တိ၊ နိရောဓဉ္စ အာရမ္မဏံ ကရောန္တိ၊ သဟဇာတဓမ္မာနံ သမ္မာအဘိနိရောပနပရိဂ္ဂဟဏသမုဋ္ဌာပနဝေါဒါနပဂ္ဂဟဥပဋ္ဌာနသမာဒဟနာနိ စ ကရောန္တီတိ ဧဝံ ကိစ္စဝိဘာဂတော။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနက္ခဏာ ဝိသုံ ဒုက္ခာဒိအာရမ္မဏာ ဟုတွာ မဂ္ဂကာလေ ဧကက္ခဏာ နိဗ္ဗာနမေဝ အာရမ္မဏံ ကတွာ ကိစ္စတော ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’’န္တိအာဒီနိ စတ္တာရိ နာမာနိ လဘတိ။ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒယောပိ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနက္ခဏာ နာနာရမ္မဏာ၊ မဂ္ဂကာလေ ဧကက္ခဏာ ဧကာရမ္မဏာ၊ တေသု သမ္မာသင်္ကပ္ပော ကိစ္စတော ‘‘နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပော’’တိအာဒီနိ တီဏိ နာမာနိ လဘတိ။ သမ္မာဝါစာဒယော တယော ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘မုသာဝါဒါ ဝေရမဏီ’’တိအာဒိဝိဘာဂါ ဝိရတိယောပိ စေတနာယောပိ ဟုတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ ဝိရတိယောဝ၊ သမ္မာဝါယာမသတိယော ကိစ္စတော သမ္မပ္ပဓာနသတိပဋ္ဌာနဝသေန စတ္တာရိ နာမာနိ လဘန္တိ။ သမ္မာသမာဓိ ပန မဂ္ဂက္ခဏေပိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေန နာနာ ဧဝါတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂါပရဘာဂေသု ပဝတ္တိဝိဘာဂတော။ ‘‘ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၄၈၉) ဘာဝနာဝိဓိတော။ ‘‘တတ္ထ ကတမော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ? ဣဓ၊ ဘိက္ခု၊ ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ…ပေ… ဒုက္ခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ၊ တသ္မိံ သမယေ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတိ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၄၉၉) စတုရာသီတိယာ နယသဟဿဝိဘာဂေဟီတိ ဧဝံ အနေကာကာရတော ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော အရိယမဂ္ဂဝိဘာဝနဉာဏာနိ အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနတော သဗ္ဗာနိပိ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော။
တထာ ပဌမဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ စ နိရောဓသမာပတ္တီတိ ဧတာသု အနုပဋိပါဋိယာ ဝိဟရိတဗ္ဗဋ္ဌေန သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌေန စ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တီသု သမ္ပာဒနပစ္စဝေက္ခဏာဒိဝသေန ယထာရဟံ သမ္ပယောဂဝသေန စ ပဝတ္တာနိ ဘဂဝတော ဉာဏာနိ တဒတ္ထသိဒ္ဓိယာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ။ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော။ တထာ ‘‘ဣဒံ ဣမဿ ဌာနံ ¶ ၊ ဣဒံ အဋ္ဌာန’’န္တိ အဝိပရီတံ တဿ တဿ ဖလဿ ကာရဏာကာရဏဇာနနံ၊ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ အတီတာဒိဘေဒဘိန္နဿ ကမ္မသမာဒါနဿ အနဝသေသတော ယထာဘူတံ ဝိပါကန္တရဇာနနံ၊ အာယူဟနက္ခဏေယေဝ တဿ တဿ သတ္တဿ ‘‘အယံ နိရယဂါမိနီ ပဋိပဒါ…ပေ… အယံ နိဗ္ဗာနဂါမိနီ ¶ ပဋိပဒါ’’တိ ယာထာဝတော သာသဝါနာသဝကမ္မဝိဘာဂဇာနနံ၊ ခန္ဓာယတနာနံ ဥပါဒိန္နာနုပါဒိန္နာဒိအနေကသဘာဝံ နာနာသဘာဝဉ္စ တဿ လောကဿ ‘‘ဣမာယ နာမ ဓာတုယာ ဥဿန္နတ္တာ ဣမသ္မိံ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓေ အယံ ဝိသေသော ဇာယတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ယထာဘူတံ ဓာတုနာနတ္တဇာနနံ၊ သဒ္ဓါဒိဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမုဒုတာဇာနနံ သံကိလေသာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဈာနဝိမောက္ခာဒိဇာနနံ၊ သတ္တာနံ အပရိမာဏာသု ဇာတီသု တပ္ပဋိဗန္ဓေန သဒ္ဓိံ အနဝသေသတော ပုဗ္ဗေနိဝုတ္ထက္ခန္ဓသန္တတိဇာနနံ ဟီနာဒိဝိဘာဂေဟိ သဒ္ဓိံ စုတိပဋိသန္ဓိဇာနနံ၊ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ စတုသစ္စဇာနနန္တိ ဣမာနိ ဘဂဝတော ဒသဗလဉာဏာနိ အဝိရဇ္ဈိတွာ ယထာသကံဝိသယာဝဂါဟနတော ယထာဓိပ္ပေတတ္ထသာဓနတော စ ယထာဘူတဝုတ္တိယာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ဣဓ တထာဂတော ဌာနဉ္စ ဌာနတော အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ (ဝိဘ။ ၈၀၉၊ အ။ နိ။ ၁၀။၂၁)။
ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော။
ယထာ စေတေသမ္ပိ ဉာဏာနံ ဝသေန၊ ဧဝံ ယထာဝုတ္တာနံ သတိပဋ္ဌာနသမ္မပ္ပဓာနာဒိဝိဘာဝနဉာဏာဒိအနန္တာပရိမေယျဘေဒါနံ အနညသာဓာရဏာနံ ပညာဝိသေသာနံ ဝသေန ဘဂဝါ တထာနိ ဉာဏာနိ အာဂတော အဓိဂတောတိ တထာဂတော၊ ဧဝမ္ပိ တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော။
ကထံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော? ယာ တာ ဘဂဝတော အဘိဇာတိအဘိသမ္ဗောဓိဓမ္မဝိနယပညာပနအနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုယော၊ တာ တထာ။ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယဒတ္ထံ တာ လောကနာထေန အဘိပတ္ထိတာ ပဝတ္တိတာ စ၊ တဒတ္ထဿ ဧကန္တသိဒ္ဓိယာ အဝိသံဝါဒနတော အဝိပရီတတ္ထဝုတ္တိယာ တထာ အဝိတထာ ¶ အနညထာ။ တထာ ဟိ အယံ ဘဂဝါ ဗောဓိသတ္တဘူတော သမတိံသပါရမိပရိပူရဏာဒိကံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓတ္တဟေတုံ သမ္ပာဒေတွာ ¶ တုသိတပုရေ ဌိတော ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ သုတွာ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာဟိ ဧကတော သန္နိပတိတာဟိ ဥပသင်္ကမိတွာ –
‘‘ကာလော ခေါ တေ မဟာဝီရ၊ ဥပ္ပဇ္ဇ မာတုကုစ္ဆိယံ၊
သဒေဝကံ တာရယန္တော၊ ဗုဇ္ဈဿု အမတံ ပဒ’’န္တိ။ (ဗု။ ဝံ။ ၁။၆၇) –
အာယာစိတော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗနိမိတ္တော ပဉ္စ မဟာဝိလောကနာနိ ဝိလောကေတွာ ‘‘ဣဒါနိ အဟံ မနုဿယောနိယံ ¶ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိဿာမီ’’တိ အာသာဠှိပုဏ္ဏမာယံ သကျရာဇကုလေ မဟာမာယာယ ဒေဝိယာ ကုစ္ဆိယံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ ဒသ မာသေ ဒေဝမနုဿေဟိ မဟတာ ပရိဟာရေန ပရိဟရိယမာနော ဝိသာခပုဏ္ဏမာယံ ပစ္စူသသမယေ အဘိဇာတိံ ပါပုဏိ။
အဘိဇာတိက္ခဏေ ပနဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏက္ခဏေ ဝိယ ဒွတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ပါတုရဟေသုံ၊ အယံ ဒသသဟဿိလောကဓာတု သံကမ္ပိ သမ္ပကမ္ပိ သမ္ပဝေဓိ၊ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု အပရိမာဏော ဩဘာသော ဖရိ၊ တဿ၊ တံ သိရိံ ဒဋ္ဌုကာမာ ဝိယ အန္ဓာ စက္ခူနိ ပဋိလဘိံသု၊ ဗဓိရာ သဒ္ဒံ သုဏိံသု၊ မူဂါ သမာလပိံသု၊ ခုဇ္ဇာ ဥဇုဂတ္တာ အဟေသုံ၊ ပင်္ဂုလာ ပဒသာ ဂမနံ ပဋိလဘိံသု၊ ဗန္ဓနဂတာ သဗ္ဗသတ္တာ အန္ဒုဗန္ဓနာဒီဟိ မုစ္စိံသု၊ သဗ္ဗနရကေသု အဂ္ဂိ နိဗ္ဗာယိ၊ ပေတ္တိဝိသယေ ခုပ္ပိပါသာ ဝူပသမိ၊ တိရစ္ဆာနာနံ ဘယံ နာဟောသိ၊ သဗ္ဗသတ္တာနံ ရောဂေါ ဝူပသမိ၊ သဗ္ဗသတ္တာ ပိယံဝဒါ အဟေသုံ၊ မဓုရေနာကာရေန အဿာ ဟသိံသု၊ ဝါရဏာ ဂဇ္ဇိံသု၊ သဗ္ဗတူရိယာနိ သကသကနိန္နာဒံ မုဉ္စိံသု၊ အဃဋ္ဋိတာနိ ဧဝ မနုဿာနံ ဟတ္ထူပဂါဒီနိ အာဘရဏာနိ မဓုရေနာကာရေန သဒ္ဒံ မုဉ္စိံသု၊ သဗ္ဗဒိသာ ဝိပ္ပသန္နာ အဟေသုံ၊ သတ္တာနံ သုခံ ဥပ္ပာဒယမာနော မုဒုသီတလဝါတော ဝါယိ၊ အကာလမေဃော ဝဿိ၊ ပထဝိတောပိ ဥဒကံ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဝိဿန္ဒိ၊ ပက္ခိနော အာကာသဂမနံ ဝိဇဟိံသု၊ နဒိယော အသန္ဒမာနာ အဋ္ဌံသု၊ မဟာသမုဒ္ဒေ မဓုရံ ဥဒကံ အဟောသိ၊ ဥပက္ကိလေသဝိနိမုတ္တေ သူရိယေ ဒိပ္ပမာနေ ဧဝ အာကာသဂတာ သဗ္ဗာ ဇောတိယော ဇောတိံသု၊ ဌပေတွာ အရူပါဝစရေ ဒေဝေ အဝသေသာ သဗ္ဗေ ဒေဝါ သဗ္ဗေ စ နေရယိကာ ဒိဿမာနရူပါ အဟေသုံ၊ တရုကုဋ္ဋကဝါဋသေလာဒယော ¶ အနာဝရဏဘူတာ အဟေသုံ၊ သတ္တာနံ စုတူပပါတာ နာဟေသုံ၊ သဗ္ဗံ အနိဋ္ဌဂန္ဓံ အဘိဘဝိတွာ ဒိဗ္ဗဂန္ဓော ပဝါယိ၊ သဗ္ဗေ ဖလူပဂါ ရုက္ခာ ဖလဓရာ သမ္ပဇ္ဇိံသု၊ မဟာသမုဒ္ဒေါ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ပဉ္စဝဏ္ဏေဟိ ပဒုမေဟိ သဉ္ဆန္နတလော အဟောသိ၊ ထလဇဇလဇာဒီနိ ¶ သဗ္ဗပုပ္ဖာနိ ပုပ္ဖိံသု၊ ရုက္ခာနံ ခန္ဓေသု ခန္ဓပဒုမာနိ၊ သာခါသု သာခါပဒုမာနိ၊ လတာသု လတာပဒုမာနိ၊ ပုပ္ဖိံသု၊ မဟီတလသိလာတလာနိ ဘိန္ဒိတွာ ဥပရူပရိ သတ္တ သတ္တ ဟုတွာ ဒဏ္ဍပဒုမာနိ နာမ နိက္ခမိံသု၊ အာကာသေ ဩလမ္ဗကပဒုမာနိ နိဗ္ဗတ္တိံသု၊ သမန္တတော ပုပ္ဖဝဿံ ဝဿိ အာကာသေ ဒိဗ္ဗတူရိယာနိ ဝဇ္ဇိံသု၊ သကလဒသသဟဿိလောကဓာတု ဝဋ္ဋေတွာ ဝိဿဋ္ဌမာလာဂုဠံ ဝိယ၊ ဥပ္ပီဠေတွာ ပဝတ္တမာလာကလာပေါ ဝိယ၊ အလင်္ကတပဋိယတ္တံ မာလာသနံ ဝိယ စ ဧကမာလာမာလိနီ ဝိပ္ဖုရန္တဝါဠဗီဇနီ ပုပ္ဖဓူပဂန္ဓပရိဝါသိတာ ပရမသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တာ အဟောသိ၊ တာနိ စ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဥပရိ အဓိဂတာနံ အနေကေသံ ဝိသေသာဓိဂမာနံ နိမိတ္တဘူတာနိ ဧဝ အဟေသုံ။ ဧဝံ အနေကစ္ဆရိယပါတုဘာဝါ အယံ အဘိဇာတိ ယဒတ္ထံ တေန အဘိပတ္ထိတာ၊ တဿာ အဘိသမ္ဗောဓိယာ ဧကန္တသိဒ္ဓိယာ တထာဝ အဟောသိ အဝိတထာ အနညထာ။
တထာ ¶ ယေ ဗုဒ္ဓဝေနေယျာ ဗောဓနေယျဗန္ဓဝါ၊ တေ သဗ္ဗေပိ အနဝသေသတော သယမေဝ ဘဂဝတာ ဝိနီတာ။ ယေ စ သာဝကဝေနေယျာ ဓမ္မဝေနေယျာ စ၊ တေပိ သာဝကာဒီဟိ ဝိနီတာ ဝိနယံ ဂစ္ဆန္တိ ဂမိဿန္တိ စာတိ ယဒတ္ထံ ဘဂဝတာ အဘိသမ္ဗောဓိ အဘိပတ္ထိတာ၊ တဒတ္ထဿ ဧကန္တသိဒ္ဓိယာ အဘိသမ္ဗောဓိ တထာ အဝိတထာ အနညထာ။
အပိစ ယဿ ယဿ ဉေယျဓမ္မဿ ယော ယော သဘာဝေါ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော၊ သော သော ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကံ ဝိယ အာဝဇ္ဇနမတ္တပဋိဗဒ္ဓေန အတ္တနော ဉာဏေန အဝိပရီတံ အနဝသေသတော ဘဂဝတာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါတိ ဧဝမ္ပိ အဘိသမ္ဗောဓိ တထာ အဝိတထာ အနညထာ။
တထာ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ တထာ တထာ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရံ၊ တေသံ တေသဉ္စ သတ္တာနံ အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိံ သမ္မဒေဝ ဩလောကေတွာ ဓမ္မတံ အဝိဇဟန္တေနေဝ ပညတ္တိနယံ ဝေါဟာရမတ္တံ အနတိဓာဝန္တေနေဝ စ ဓမ္မတံ ဝိဘာဝေန္တေန ယထာပရာဓံ ယထာဇ္ဈာသယံ ယထာဓမ္မဉ္စ ¶ အနုသာသန္တေန ဘဂဝတာ ဝေနေယျာ ဝိနီတာ အရိယဘူမိံ သမ္ပာပိတာတိ ဓမ္မဝိနယပညာပနာပိဿ တဒတ္ထသိဒ္ဓိယာ ယထာဘူတဝုတ္တိယာ စ တထာ အဝိတထာ အနညထာ။
တထာ ¶ ယာ သာ ဘဂဝတာ အနုပ္ပတ္တာ ပထဝိယာဒိဖဿဝေဒနာဒိရူပါရူပသဘာဝနိမုတ္တာ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဘာဝါဘာဝတော လောကသဘာဝါတီတာ တမသာ ဝိသံသဋ္ဌတ္တာ ကေနစိ အနောဘာသနီယာ လောကသဘာဝါဘာဝတော ဧဝ ဂတိအာဒိဘာဝရဟိတာ အပ္ပတိဋ္ဌာ အနာရမ္မဏာ အမတမဟာနိဗ္ဗာနဓာတု ခန္ဓသင်္ခါတာနံ ဥပါဒီနံ လေသမတ္တဿာပိ အဘာဝတော ‘‘အနုပါဒိသေသာ’’တိပိ ဝုစ္စတိ။ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –
‘‘အတ္ထိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တဒါယတနံ၊ ယတ္ထ နေဝ ပထဝီ န အာပေါ န တေဇော န ဝါယော န အာကာသာနဉ္စာယတနံ န ဝိညာဏဉ္စာယတနံ န အာကိဉ္စညာယတနံ န နေဝသညာနာသညာယတနံ နာယံ လောကော န ပရော လောကော န စ ဥဘော စန္ဒိမသူရိယာ။ တမဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ နေဝ အာဂတိံ ဝဒါမိ န ဂတိံ န ဌိတိံ န စုတိံ န ဥပပတ္တိံ၊ အပ္ပတိဋ္ဌံ အပ္ပဝတ္တံ အနာရမ္မဏမေဝေတံ ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာ’’တိ (ဥဒါ။ ၇၁)။
သာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အတ္ထင်္ဂမော သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ သမထော၊ သဗ္ဗူပဓီနံ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ၊ သဗ္ဗဒုက္ခာနံ ဝူပသမော၊ သဗ္ဗာလယာနံ သမုဂ္ဃာတော၊ သဗ္ဗဝဋ္ဋာနံ ဥပစ္ဆေဒေါ၊ အစ္စန္တသန္တိလက္ခဏာတိ ယထာဝုတ္တသဘာဝဿ ကဒါစိပိ အဝိသံဝါဒနတော တထာ အဝိတထာ အနညထာ ¶ ။ ဧဝမေတာ အဘိဇာတိအာဒိကာ တထာ ဂတော ဥပဂတော အဓိဂတော ပဋိပန္နော ပတ္တောတိ တထာဂတော။ ဧဝံ ဘဂဝါ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော။
ကထံ တထာဝိဓောတိ တထာဂတော? ယထာဝိဓာ ပုရိမကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာဝိဓော။ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယထာဝိဓာ တေ ဘဂဝန္တော မဂ္ဂသီလေန၊ ဖလသီလေန၊ သဗ္ဗေနပိ လောကိယလောကုတ္တရသီလေန၊ မဂ္ဂသမာဓိနာ၊ ဖလသမာဓိနာ၊ သဗ္ဗေနပိ လောကိယလောကုတ္တရသမာဓိနာ၊ မဂ္ဂပညာယ၊ ဖလပညာယ၊ သဗ္ဗာယပိ လောကိယလောကုတ္တရပညာယ၊ ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇိတဗ္ဗေဟိ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိဝိဟာရေဟိ၊ တဒင်္ဂဝိမုတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိယာ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိယာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိယာ ¶ နိဿရဏဝိမုတ္တိယာတိ သင်္ခေပတော၊ ဝိတ္ထာရတော ပန အနန္တာပရိမာဏဘေဒေဟိ အစိန္တေယျာနုဘာဝေဟိ သကလသဗ္ဗညုဂုဏေဟိ၊ အယမ္ပိ ¶ အမှာကံ ဘဂဝါ တထာဝိဓော။ သဗ္ဗေသဉှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ အာယုဝေမတ္တံ၊ သရီရပ္ပမာဏဝေမတ္တံ၊ ကုလဝေမတ္တံ၊ ဒုက္ကရစရိယာဝေမတ္တံ၊ ရသ္မိဝေမတ္တန္တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဝေမတ္တေဟိ သိယာ ဝေမတ္တံ၊ န ပန သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒီသု ဝိသုဒ္ဓီသု သမထဝိပဿနာပဋိပတ္တိယံ အတ္တနာ ပဋိဝိဒ္ဓဂုဏေသု စ ကိဉ္စိ နာနာကရဏံ အတ္ထိ၊ အထ ခေါ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏံ ဝိယ အညံမညံ နိဗ္ဗိသေသာ တေ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော။ တသ္မာ ယထာဝိဓာ ပုရိမကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာဝိဓော။ ဧဝံ တထာဝိဓောတိ တထာဂတော။ ဝိဓတ္ထော စေတ္ထ ဂတသဒ္ဒေါ။ တထာ ဟိ လောကိယာ ဝိဓယုတ္တဂတသဒ္ဒေ ပကာရတ္ထေ ဝဒန္တိ။
ကထံ တထာပဝတ္တိကောတိ တထာဂတော? အနညသာဓာရဏေန ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန သမန္နာဂတတ္တာ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဒီနံ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တိယာ အနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘေန စ ဘဂဝတော ကာယပ္ပဝတ္တိယာဒီနံ ကတ္ထစိ ပဋိဃာတာဘာဝတော ယထာရုစိ တထာ ဂတံ ဂတိ ဂမနံ ကာယဝစီစိတ္တပ္ပဝတ္တိ ဧတဿာတိ တထာဂတော။ ဧဝံ တထာပဝတ္တိကောတိ တထာဂတော။
ကထံ တထေဟိ အဂတောတိ တထာဂတော? ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏေ တပ္ပဋိပက္ခပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတံ နတ္ထိ ဧတဿ ဂတန္တိ အဂတော။ သော ပနဿ အဂတဘာဝေါ မစ္ဆေရဒါနပါရမိအာဒီသု အဝိပရီတံ အာဒီနဝါနိသံသပစ္စဝေက္ခဏာဒိနယပ္ပဝတ္တေဟိ ဉာဏေဟီတိ တထေဟိ ဉာဏေဟိ အဂတောတိ တထာဂတော။
အထ ဝါ ကိလေသာဘိသင်္ခါရပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတံ ခန္ဓပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတမေဝ ဝါ ပဉ္စသုပိ ဂတီသု ဂတံ ဂမနံ ဧတဿ နတ္ထီတိ အဂတော။ သဥပါဒိသေသအနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယာ သွာယမဿ အဂတဘာဝေါ တထေဟိ အရိယမဂ္ဂဉာဏေဟီတိ ဧဝမ္ပိ ဘဂဝါ တထေဟိ အာဂတောတိ တထာဂတော။
ကထံ ¶ တထာဂတဘာဝေန တထာဂတော? တထာဂတဘာဝေနာတိ စ တထာဂတဿ သဗ္ဘာဝေန၊ အတ္ထိတာယာတိ အတ္ထော။ ကော ပနေသ တထာဂတော၊ ယဿ အတ္ထိတာယ ဘဂဝါ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ? သဒ္ဓမ္မော။ သဒ္ဓမ္မော ဟိ အရိယမဂ္ဂေါ တာဝ ယထာ ¶ ယုဂနဒ္ဓသမထဝိပဿနာဗလေန အနဝသေသကိလေသပက္ခံ သမူဟနန္တေန သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန ဂန္တဗ္ဗံ၊ တထာ ¶ ဂတော။ ဖလဓမ္မော ယထာ အတ္တနော မဂ္ဂါနုရူပံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနဝသေန ဂန္တဗ္ဗံ၊ တထာ ဂတော ပဝတ္တော။ နိဗ္ဗာနဓမ္မော ပန ယထာ ဂတော ပညာယ ပဋိဝိဒ္ဓါ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဝူပသမာယ သမ္ပဇ္ဇတိ၊ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ တထာ ဂတော သစ္ဆိကတောတိ တထာဂတော။ ပရိယတ္တိဓမ္မောပိ ယထာ ပုရိမဗုဒ္ဓေဟိ သုတ္တဂေယျာဒိဝသေန ပဝတ္တိအာဒိပ္ပကာသနဝသေန စ ဝေနေယျာနံ အာသယာဒိအနုရူပံ ပဝတ္တိတော၊ အမှာကမ္ပိ ဘဂဝတာ တထာ ဂတော ဂဒိတော ပဝတ္တိတောတိ ဝါ တထာဂတော။ ယထာ ဘဂဝတာ ဒေသိတော၊ တထာ ဘဂဝတော သာဝကေဟိ ဂတော အဝဂတောတိ တထာဂတော။ ဧဝံ သဗ္ဗောပိ သဒ္ဓမ္မော တထာဂတော။ တေနာဟ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော ‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ၊ ဓမ္မံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ (ခု။ ပါ။ ၆။၁၇၊ သု။ နိ။ ၂၄၀)။ သွာဿ အတ္ထီတိ ဘဂဝါ တထာဂတော။
ယထာ စ ဓမ္မော၊ ဧဝံ အရိယသင်္ဃောပိ၊ ယထာ အတ္တဟိတာယ ပရဟိတာယ စ ပဋိပန္နေဟိ သုဝိသုဒ္ဓံ ပုဗ္ဗဘာဂသမထဝိပဿနာပဋိပဒံ ပုရက္ခတွာ တေန တေန မဂ္ဂေန ဂန္တဗ္ဗံ၊ တံ တံ တထာ ဂတောတိ တထာဂတော။ ယထာ ဝါ ဘဂဝတာ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိနယော ဒေသိတော၊ တထာ စ ဗုဒ္ဓတ္တာ တထာ ဂဒနတော စ တထာဂတော။ တေနာဟ သက္ကော ဒေဝရာဇာ – ‘‘တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ၊ သင်္ဃံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတူ’’တိ (ခု။ ပါ။ ၆။၁၈၊ သု။ နိ။ ၂၄၁)၊ သွာဿ သာဝကဘူတော အတ္ထီတိ ဘဂဝါ တထာဂတော။ ဧဝံ တထာဂတဘာဝေန တထာဂတော။
ဣဒမ္ပိ တထာဂတဿ တထာဂတဘာဝဒီပနေ မုခမတ္တကမေဝ၊ သဗ္ဗာကာရေန ပန တထာဂတောဝ တထာဂတဿ တထာဂတဘာဝံ ဝဏ္ဏေယျ။ ဣဒဉှိ တထာဂတပဒံ မဟတ္ထံ၊ မဟာဂတိကံ၊ မဟာဝိသယံ၊ တဿ အပ္ပမာဒပဒဿ ဝိယ တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ယုတ္တိတော အတ္ထဘာဝေန အာဟရန္တော ¶ ‘‘အတိတ္ထေန ဓမ္မကထိကော ပက္ခန္ဒော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗောတိ။
တတ္ထေတံ ဝုစ္စတိ –
‘‘ယထေဝ လောကေ ပုရိမာ မဟေသိနော၊
သဗ္ဗညုဘာဝံ မုနယော ဣဓာဂတာ၊
တထာ ¶ အယံ သကျမုနီပိ အာဂတော၊
တထာဂတော ဝုစ္စတိ တေန စက္ခုမာ။
‘‘ပဟာယ ¶ ကာမာဒိမလေ အသေသတော၊
သမာဓိဉာဏေဟိ ယထာ ဂတာ ဇိနာ၊
ပုရာတနာ သကျမုနီ ဇုတိန္ဓရော၊
တထာ ဂတော တေန တထာဂတော မတော။
‘‘တထဉ္စ ဓာတာယတနာဒိလက္ခဏံ၊
သဘာဝသာမညဝိဘာဂဘေဒတော၊
သယမ္ဘုဉာဏေန ဇိနောယမာဂတော၊
တထာဂတော ဝုစ္စတိ သကျပုင်္ဂဝေါ။
‘‘တထာနိ သစ္စာနိ သမန္တစက္ခုနာ၊
တထာ ဣဒပ္ပစ္စယတာ စ သဗ္ဗသော၊
အနညနေယျာ နယတော ဝိဘာဝိတာ၊
တထာ ဂတော တေန ဇိနော တထာဂတော။
‘‘အနေကဘေဒါသုပိ လောကဓာတုသု၊
ဇိနဿ ရူပါယတနာဒိဂေါစရေ၊
ဝိစိတ္တဘေဒေ တထမေဝ ဒဿနံ၊
တထာဂတော တေန သမန္တလောစနော။
‘‘ယတော စ ဓမ္မံ တထမေဝ ဘာသတိ၊
ကရောတိ ဝါစာယနုရူပမတ္တနော၊
ဂုဏေဟိ လောကံ အဘိဘုယျိရီယတိ၊
တထာဂတော တေနပိ လောကနာယကော။
‘‘တထာ ပရိညာယ တထာယ သဗ္ဗသော၊
အဝေဒိ လောကံ ပဘဝံ အတိက္ကမိ၊
ဂတော စ ပစ္စက္ခကိရိယာယ နိဗ္ဗုတိံ၊
အရိယမဂ္ဂဉ္စ ဂတော တထာဂတော။
‘‘တထာ ¶ ¶ ပဋိညာယ တထာယ သဗ္ဗသော၊
ဟိတာယ လောကဿ ယတောယမာဂတော၊
တထာယ နာထော ကရုဏာယ သဗ္ဗဒါ၊
ဂတော စ တေနာပိ ဇိနော တထာဂတော။
‘‘တထာနိ ¶ ဉာဏာနိ ယတောယမာဂတော၊
ယထာသဘာဝံ ဝိသယာဝဗောဓတော၊
တထာဘိဇာတိပ္ပဘုတီ တထာဂတော၊
တဒတ္ထသမ္ပာဒနတော တထာဂတော။
‘‘ယထာဝိဓာ တေ ပုရိမာ မဟေသိနော၊
တထာဝိဓောယမ္ပိ တထာ ယထာရုစိ၊
ပဝတ္တဝါစာ တနုစိတ္တဘာဝတော၊
တထာဂတော ဝုစ္စတိ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော။
‘‘သမ္ဗောဓိသမ္ဘာရဝိပက္ခတော ပုရေ၊
ဂတံ န သံသာရဂတမ္ပိ တဿ ဝါ၊
န စတ္ထိ နာထဿ ဘဝန္တဒဿိနော၊
တထေဟိ တသ္မာ အဂတော တထာဂတော။
‘‘တထာဂတော ဓမ္မဝရော မဟေသိနာ၊
ယထာ ပဟာတဗ္ဗမလံ ပဟီယတိ၊
တထာဂတော အရိယဂဏော ဝိနာယကော၊
တထာဂတော တေန သမင်္ဂိဘာဝတော’’တိ။
အရဟန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ဧတ္ထ အရဟာတိ ပဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ။ သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ။ ယံကိဉ္စိ ဉေယျံ နာမ၊ တဿ သဗ္ဗဿပိ သဗ္ဗာကာရတော အဝိပရီတတော သယမေဝ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဣမိနာဿ ပရောပဒေသရဟိတဿ သဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဿ အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိနော ¶ အနာဝရဏဉာဏသင်္ခါတဿ သဗ္ဗညုတညာဏဿ အဓိဂမော ဒဿိတော။
နနု ¶ စ သဗ္ဗညုတညာဏတော အညံ အနာဝရဏံ၊ အညထာ ဆ အသာဓာရဏာနိ ဉာဏာနိ ဗုဒ္ဓဉာဏာနီတိ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျာတိ? န ဝိရုဇ္ဈတိ၊ ဝိသယပ္ပဝတ္တိဘေဒဝသေန အညေဟိ အသာဓာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဧကဿေဝ ဉာဏဿ ဒွိဓာ ဝုတ္တတ္တာ။ ဧကမေဝ ဟိ တံ ဉာဏံ အနဝသေသသင်္ခတာသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မဝိသယတာယ သဗ္ဗညုတညာဏံ၊ တတ္ထ စ အာဝရဏာဘာဝတော နိဿင်္ဂစာရမုပါဒါယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ။ ယထာဟ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ –
‘‘သဗ္ဗံ ¶ သင်္ခတာသင်္ခတံ အနဝသေသံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏံ။ တတ္ထ အာဝရဏံ နတ္ထီတိ အနာဝရဏဉာဏ’’န္တိအာဒိ (ပဋိ။ မ။ ၁။၁၁၉)။
တသ္မာ နတ္ထိ နေသံ အတ္ထတော ဘေဒေါ၊ ဧကန္တေနေဝေတံ ဧဝမိစ္ဆိတဗ္ဗံ။ အညထာ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနံ သာဓာရဏတာ အသဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏတာ စ အာပဇ္ဇေယျ။ န ဟိ ဘဂဝတော ဉာဏဿ အဏုမတ္တမ္ပိ အာဝရဏံ အတ္ထိ၊ အနာဝရဏဉာဏဿ စ အသဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏဘာဝေ ယတ္ထ တံ န ပဝတ္တတိ တတ္ထာဝရဏသဗ္ဘာဝတော အနာဝရဏဘာဝေါယေဝ န သိယာ။ အထ ဝါ ပန ဟောတု အညမေဝ အနာဝရဏံ သဗ္ဗညုတညာဏတော၊ ဣဓ ပန သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ အဓိပ္ပေတံ၊ တဿေဝါဓိဂမေန ဘဂဝါ သဗ္ဗညူ သဗ္ဗဝိဒူ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါတိ ဝုစ္စတိ၊ န သကိံယေဝ သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓတော။ တထာ စ ဝုတ္တံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ –
‘‘ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓါ’’တိ။
သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဉာဏသမဓိဂမေန ဟိ ဘဂဝတော သန္တာနေ အနဝသေသဓမ္မေ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထတာ အဟောသီတိ။
ဧတ္ထာဟ – ကိံ ပနိဒံ ဉာဏံ ပဝတ္တမာနံ သကိံယေဝ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ပဝတ္တတိ၊ ဥဒါဟု ကမေနာတိ? ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ သကိံယေဝ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ပဝတ္တတိ၊ အတီတာနာဂတပ္ပစ္စုပန္နအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဒိဘေဒဘိန္နာနံ သင်္ခတဓမ္မာနံ အသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မာနဉ္စ ဧကဇ္ဈံ ဥပဋ္ဌာနေ ဒူရတော စိတ္တပဋံ ပေက္ခန္တဿ ¶ ဝိယ ဝိသယဝိဘာဂေနာဝဗောဓော န သိယာ၊ တထာ စ သတိ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ ဝိပဿန္တာနံ အနတ္တာကာရေန ဝိယ သဗ္ဗဓမ္မာ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏဿ ဝိသယာ ဟောန္တီတိ အာပဇ္ဇတိ။ ယေပိ ‘‘သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ဌိတလက္ခဏဝိသယံ ¶ ဝိကပ္ပရဟိတံ သဗ္ဗကာလံ ဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ၊ တေန တေ သဗ္ဗဝိဒူတိ ဝုစ္စန္တိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ –
‘‘စရံ သမာဟိတော နာဂေါ၊ တိဋ္ဌန္တောပိ သမာဟိတော’’တိ။ –
‘‘ဣဒမ္ပိ ဝစနံ သုဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တေသမ္ပိ ဝုတ္တဒေါသာနာတိဝတ္တိ၊ ဌိတလက္ခဏာရမ္မဏတာယ စ အတီတာနာဂတသမ္မုတိဓမ္မာနံ တဒဘာဝတော၊ ဧကဒေသဝိသယမေဝ ¶ ဘဂဝတော ဉာဏံ သိယာ။ တသ္မာ သကိံယေဝ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ န ယုဇ္ဇတိ။
အထ ကမေန သဗ္ဗသ္မိံ ဝိသယေ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ? ဧဝမ္ပိ န ယုဇ္ဇတိ။ န ဟိ ဇာတိဘူမိသဘာဝါဒိဝသေန ဒိသာဒေသကာလာဒိဝသေန စ အနေကဘေဒဘိန္နေ ဉေယျေ ကမေန ဂယှမာနေ တဿ အနဝသေသပဋိဝေဓော သမ္ဘဝတိ အပရိယန္တဘာဝတော ဉေယျဿ။ ယေ ပန ‘‘အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနတော ဉေယျဿ ဧကဒေသံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ သေသေပိ ဧဝန္တိ အဓိမုစ္စိတွာ ဝဝတ္ထာပနေန သဗ္ဗညူ ဘဂဝါ၊ တဉ္စ ဉာဏံ န အနုမာနိကံ သံသယာဘာဝတော။ သံသယာနုဗဒ္ဓဉှိ လောကေ အနုမာနဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တေသမ္ပိ န ယုတ္တံ။ သဗ္ဗဿ ဟိ အပစ္စက္ခဘာဝေ အတ္ထဿ အဝိသံဝါဒနေန ဉေယျဿ ဧကဒေသံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ သေသေပိ ဧဝန္တိ အဓိမုစ္စိတွာ ဝဝတ္ထာပနဿ အသမ္ဘဝတော။ ယဉှိ တံ သေသံ၊ တံ အပစ္စက္ခန္တိ။ အထ တမ္ပိ ပစ္စက္ခံ၊ တဿ သေသဘာဝေါ ပန န သိယာတိ သဗ္ဗမေတံ အကာရဏံ။ ကသ္မာ? အဝိသယဝိစာရဘာဝတော။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –
‘‘ဗုဒ္ဓဝိသယော၊ ဘိက္ခဝေ၊ အစိန္တေယျော၊ န စိန္တေတဗ္ဗော၊ ယော စိန္တေယျ၊ ဥမ္မာဒဿ ဝိဃာတဿ ဘာဂီ အဿာ’’တိ (အ။ နိ။ ၄။၇၇)။
ဣဒံ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ – ယံကိဉ္စိ ဘဂဝတာ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ သကလမေကဒေသော ဝါ၊ တတ္ထ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ ပစ္စက္ခတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ၊ နိစ္စသမာဓာနဉ္စ ¶ ဝိက္ခေပါဘာဝတော၊ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတဿ သကလဿ အဝိသယဘာဝတော တဿ အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာ န သိယာ၊ ဧကန္တေနေဝ သာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓါ၊ အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓါ၊ မနသိကာရပဋိဗဒ္ဓါ၊ စိတ္တုပ္ပာဒပဋိဗဒ္ဓါ’’တိ (မဟာနိ။ ၆၉၊ စူဠနိ။ မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ဝစနတော။ အတီတာနာဂတဝိသယမ္ပိ ဘဂဝတော ဉာဏံ အနုမာနာဂမနတက္ကဂ္ဂဟဏဝိရဟိတတ္တာ ပစ္စက္ခမေဝ။
နနု ¶ စ ဧတသ္မိမ္ပိ ပက္ခေ ယဒါ သကလံ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ၊ တဒါ သကိမေဝ သကလဝိသယတာယ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တေယျာတိ ဝုတ္တဒေါသာနာတိဝတ္တိယေဝါတိ? န၊ တဿ ဝိသောဓိတတ္တာ။ ဝိသောဓိတော ဟိ သော ဗုဒ္ဓဝိသယော အစိန္တေယျောတိ။ အညထာ ပစုရဇနဉာဏသမဝုတ္တိတာယ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဉာဏဿ အစိန္တေယျတာ န သိယာ၊ တသ္မာ သကလဓမ္မာရမ္မဏမ္ပိ ¶ တံ ဧကဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိယ သုဝဝတ္ထာပိတေယေဝ တေ ဓမ္မေ ကတွာ ပဝတ္တတီတိ ဣဒမေတ္ထ အစိန္တေယျံ။ ယာဝတကံ ဉေယျံ၊ တာဝတကံ ဉာဏံ၊ ယာဝတကံ ဉာဏံ၊ တာဝတကံ ဉေယျံ၊ ဉေယျပရိယန္တိကံ ဉာဏံ၊ ဉာဏပရိယန္တိကံ ဉေယျန္တိ ဧဝမေကဇ္ဈံ ဝိသုံ ဝိသုံ သကိံ ကမေန စ ဣစ္ဆာနုရူပံ သမ္မာ သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝါ။ တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ။
ဒွေ ဝိတက္ကာတိ ဒွေ သမ္မာ ဝိတက္ကာ။ တတ္ထ ဝိတက္ကေန္တိ ဧတေန၊ သယံ ဝါ ဝိတက္ကေတိ၊ ဝိတက္ကနမတ္တမေဝ ဝါတိ ဝိတက္ကော။ သွာယံ အာရမ္မဏာဘိနိရောပနလက္ခဏော၊ အာဟနနပရိယာဟနနရသော၊ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အာနယနပစ္စုပဋ္ဌာနော။ ဝိသယဘေဒေန ပန တံ ဒွိဓာ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွေ ဝိတက္ကာ’’တိ။ သမုဒါစရန္တီတိ သမံ သမ္မာ စ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ မရိယာဒါယ စရန္တိ။ မရိယာဒတ္ထော ဟိ အယမာကာရော၊ တေန စ ယောဂေန ‘‘တထာဂတံ အရဟန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ’’န္တိ ဣဒံ သာမိအတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တထာဂတဿ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အတ္တနော ဝိသယေ သမံ သမ္မာ စ အညမညံ မရိယာဒံ အနတိက္ကမန္တာ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ ဗဟုလံ အဘိဏှံ စရန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ။
ကော ¶ ပန နေသံ ဝိသယော၊ ကာ ဝါ မရိယာဒါ၊ ကထဉ္စ တံ အနတိက္ကမိတွာ တေ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ ဗဟုလံ အဘိဏှံ နိစ္စံ ပဝတ္တန္တီတိ? ဝုစ္စတေ – ခေမဝိတက္ကော၊ ပဝိဝေကဝိတက္ကောတိ ဣမေ ဒွေ ဝိတက္ကာယေဝ။ တေသု ခေမဝိတက္ကော တာဝ ဘဂဝတော ဝိသေသေန ကရုဏာသမ္ပယုတ္တော၊ မေတ္တာမုဒိတာသမ္ပယုတ္တောပိ လဗ္ဘတေဝ၊ တသ္မာ သော မဟာကရုဏာသမာပတ္တိယာ မေတ္တာဒိသမာပတ္တိယာ စ ပုဗ္ဗင်္ဂမော သမ္ပယုတ္တော စ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ပဝိဝေကဝိတက္ကော ပန ဖလသမာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗင်္ဂမော သမ္ပယုတ္တော စ၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိဝသေနာပိ လဗ္ဘတေဝ။ ဣတိ နေသံ ဝိတက္ကော ဝိသယော၊ တသ္မာ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ ဗဟုလံ ပဝတ္တမာနာနမ္ပိ ကာလေန ကာလံ သဝိသယသ္မိံယေဝ စရဏတော နတ္ထိ မရိယာဒါ၊ န သင်္ကရေန ဝုတ္တိ။
တတ္ထ ခေမဝိတက္ကော ဘဂဝတော ကရုဏောက္ကမနာဒိနာ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော၊ ပဝိဝေကဝိတက္ကော သမာပတ္တီဟိ။ တတြာယံ ဝိဘာဝနာ – ‘‘အယံ လောကော သန္တာပဇာတော ဒုက္ခပရေတော’’တိအာဒိနာ ရာဂဂ္ဂိအာဒီဟိ လောကသန္နိဝါသဿ အာဒိတ္တတာဒိအာကာရဒဿနေဟိ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗဘာဂေ ¶ ၊ သမာပတ္တိယမ္ပိ ပဌမဇ္ဈာနဝသေန ဝတ္တဗ္ဗော။ ဝုတ္တဉှေတံ (ပဋိ။ မ။ ၁။၁၁၇-၁၁၈) –
‘‘ဗဟူဟိ ¶ အာကာရေဟိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ၊ အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသောတိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ။ ဥယျုတ္တော၊ ပယာတော၊ ကုမ္မဂ္ဂပဋိပန္နော၊ ဥပနီယတိ လောကော အဒ္ဓုဝေါ၊ အတာဏော လောကော အနဘိဿရော၊ အဿကော လောကော၊ သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ၊ ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသော။
‘‘အတာယနော လောကသန္နိဝါသော၊ အလေဏော၊ အသရဏော၊ အသရဏီဘူတော၊ ဥဒ္ဓတော လောကော အဝူပသန္တော၊ သသလ္လော လောကသန္နိဝါသော ဝိဒ္ဓါ ပုထုသလ္လေဟိ၊ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရာဝရဏော ကိလေသပဉ္ဇရပရိက္ခိတ္တော၊ အဝိဇ္ဇာဂတော လောကသန္နိဝါသော အဏ္ဍဘူတော ပရိယောနဒ္ဓါ တန္တာကုလကဇာတော ကုလာဂုဏ္ဌိကဇာတော မုဉ္ဇပဗ္ဗဇဘူတော အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ သံသာရံ နာတိဝတ္တတီတိ ပဿန္တာနံ၊ အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသသံလိတ္တော ကိလေသကလလီဘူတော၊ ရာဂဒေါသမောဟဇဋာဇဋိတော။
‘‘တဏှာသင်္ဃာဋပဋိမုက္ကော၊ တဏှာဇာလေန ဩတ္ထဋော၊ တဏှာသောတေန ဝုယှတိ၊ တဏှာသံယောဇနေန သံယုတ္တော၊ တဏှာနုသယေန အနုသဋော၊ တဏှာသန္တာပေန ¶ သန္တပ္ပတိ၊ တဏှာပရိဠာဟေန ပရိဍယှတိ။
‘‘ဒိဋ္ဌိသင်္ဃာဋပဋိမုက္ကော၊ ဒိဋ္ဌိဇာလေန ဩတ္ထဋော၊ ဒိဋ္ဌိသောတေန ဝုယှတိ၊ ဒိဋ္ဌိသံယောဇနေန သံယုတ္တော၊ ဒိဋ္ဌာနုသယေန အနုသဋော၊ ဒိဋ္ဌိသန္တာပေန သန္တပ္ပတိ၊ ဒိဋ္ဌိပရိဠာဟေန ပရိဍယှတိ။
‘‘ဇာတိယာ အနုဂတော၊ ဇရာယ အနုသဋော၊ ဗျာဓိနာ အဘိဘူတော၊ မရဏေန အဗ္ဘာဟတော၊ ဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတော။
‘‘တဏှာယ ဩဍ္ဍိတော၊ ဇရာပါကာရပရိက္ခိတ္တော၊ မစ္စုပါသပရိက္ခိတ္တော၊ မဟာဗန္ဓနဗဒ္ဓါ၊ လောကသန္နိဝါသော၊ ရာဂဗန္ဓနေန၊ ဒေါသမောဟဗန္ဓနေန၊ မာနဒိဋ္ဌိကိလေသဒုစ္စရိတဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓါ၊ မဟာသမ္ဗာဓပဋိပန္နော၊ မဟာပလိဗောဓေန ပလိဗုဒ္ဓါ၊ မဟာပပါတေ ¶ ပတိတော၊ မဟာကန္တာရပဋိပန္နော၊ မဟာသံသာရပဋိပန္နော၊ မဟာဝိဒုဂ္ဂေ သမ္ပရိဝတ္တတိ၊ မဟာပလိပေ ပလိပန္နော။
‘‘အဗ္ဘာဟတော ¶ လောကသန္နိဝါသော၊ အာဒိတ္တော လောကသန္နိဝါသော ရာဂဂ္ဂိနာ၊ ဒေါသဂ္ဂိနာ၊ မောဟဂ္ဂိနာ ဇာတိယာ…ပေ… ဥပါယာသေဟိ၊ ဥန္နီတကော လောကသန္နိဝါသော ဟညတိ နိစ္စမတာဏော ပတ္တဒဏ္ဍော တက္ကရော၊ ဝဇ္ဇဗန္ဓနဗဒ္ဓါ အာဃာတနပစ္စုပဋ္ဌိတော၊ အနာထော လောကသန္နိဝါသော ပရမကာရုညတံ ပတ္တော၊ ဒုက္ခာဘိတုန္နော စိရရတ္တပီဠိတော၊ နိစ္စဂဓိတော နိစ္စပိပါသိတော။
‘‘အန္ဓော၊ အစက္ခုကော၊ ဟတနေတ္တော၊ အပရိဏာယကော၊ ဝိပထပက္ခန္ဒော၊ အဉ္ဇသာပရဒ္ဓါ၊ မဟောဃပက္ခန္ဒော။
‘‘ဒွီဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတော၊ တီဟိ ဒုစ္စရိတေဟိ ဝိပ္ပဋိပန္နော၊ စတူဟိ ယောဂေဟိ ယောဇိတော၊ စတူဟိ ဂန္ထေဟိ ဂန္ထိတော၊ စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ ဥပါဒီယတိ၊ ပဉ္စဂတိသမာရုဠှော၊ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ ရဇ္ဇတိ၊ ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟိ ဩတ္ထဋော၊ ဆဟိ ဝိဝါဒမူလေဟိ ဝိဝဒတိ၊ ဆဟိ တဏှာကာယေဟိ ရဇ္ဇတိ၊ ဆဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတော၊ သတ္တဟိ အနုသယေဟိ အနုသဋော၊ သတ္တဟိ သံယောဇနေဟိ သံယုတ္တော၊ သတ္တဟိ မာနေဟိ ဥန္နတော၊ အဋ္ဌဟိ လောကဓမ္မေဟိ သမ္ပရိဝတ္တတိ၊ အဋ္ဌဟိ မိစ္ဆတ္တေဟိ နိယတော၊ အဋ္ဌဟိ ပုရိသဒေါသေဟိ ဒုဿတိ၊ နဝဟိ အာဃာတဝတ္ထူဟိ အာဃာတိတော၊ နဝဟိ မာနေဟိ ဥန္နတော၊ နဝဟိ တဏှာမူလကေဟိ ဓမ္မေဟိ ရဇ္ဇတိ၊ ဒသဟိ ကိလေသဝတ္ထူဟိ ¶ ကိလိဿတိ၊ ဒသဟိ အာဃာတဝတ္ထူဟိ အာဃာတိတော၊ ဒသဟိ အကုသလကမ္မပထေဟိ သမန္နာဂတော၊ ဒသဟိ သံယောဇနေဟိ သံယုတ္တော၊ ဒသဟိ မိစ္ဆတ္တေဟိ နိယတော၊ ဒသဝတ္ထုကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော၊ ဒသဝတ္ထုကာယ အန္တဂ္ဂါဟိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော၊ အဋ္ဌသတတဏှာပပဉ္စေဟိ ပပဉ္စိတော၊ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတော လောကသန္နိဝါသောတိ သမ္ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတိ။
‘‘အဟဉ္စမှိ တိဏ္ဏော၊ လောကော စ အတိဏ္ဏော။ အဟဉ္စမှိ မုတ္တော၊ လောကော စ အမုတ္တော။ အဟဉ္စမှိ ဒန္တော၊ လောကော စ ¶ အဒန္တော။ အဟဉ္စမှိ သန္တော၊ လောကော စ အသန္တော။ အဟဉ္စမှိ အဿတ္ထော၊ လောကော စ အနဿတ္ထော။ အဟဉ္စမှိ ပရိနိဗ္ဗုတော၊ လောကော စ အပရိနိဗ္ဗုတော။ ပဟောမိ ခွာဟံ တိဏ္ဏော တာရေတုံ၊ မုတ္တော မောစေတုံ၊ ဒန္တော ဒမေတုံ၊ သန္တော သမေတုံ ¶ ၊ အဿတ္ထော အဿာသေတုံ၊ ပရိနိဗ္ဗုတော ပရေ စ ပရိနိဗ္ဗာပေတုန္တိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတီ’’တိ (ပဋိ။ မ။ ၁။၁၁၇-၁၁၈)။
ဣမိနာဝ နယေန ဘဂဝတော သတ္တေသု မေတ္တာဩက္ကမနဉ္စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ။ ကရုဏာဝိသယဿ ဟိ ဒုက္ခဿ ပဋိပက္ခဘူတံ သုခံ သတ္တေသု ဥပသံဟရန္တီ မေတ္တာပိ ပဝတ္တတီတိ ဣဓ အဗျာပါဒအဝိဟိံသာဝိတက္ကာ ခေမဝိတက္ကော။ ပဝိဝေကဝိတက္ကော ပန နေက္ခမ္မဝိတက္ကောယေဝ၊ တဿ ဒိဗ္ဗဝိဟာရအရိယဝိဟာရေသု ပုဗ္ဗဘာဂဿ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပစ္စဝေက္ခဏာယ စ ဝသေန ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တတ္ထ ယေ တေ ဘဂဝတော ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနကဝသေန စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ခါ သမာပတ္တိဝိဟာရာ၊ ယေသံ ပုရေစရဏဘာဝေန ပဝတ္တံ သမာဓိစရိယာနုဂတံ ဉာဏစရိယာနုဂတံ ဉာဏံ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏန္တိ ဝုစ္စတိ၊ တေသံ ဝသေန ဘဂဝတော ပဝိဝေကဝိတက္ကဿ ဗဟုလံ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အယဉ္စ အတ္ထော မဟာသစ္စကသုတ္တေနပိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ဘဂဝတာ –
‘‘သော ခေါ အဟံ၊ အဂ္ဂိဝေဿန၊ တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေမိ၊ သန္နိသာဒေမိ၊ ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၃၈၇)။
ဣဒဉှိ ဘဂဝါ ‘‘သမဏော ဂေါတမော ¶ အဘိရူပေါ ပါသာဒိကော သုဖုသိတံ ဒန္တာဝရဏံ၊ ဇိဝှာ တနုကာ၊ မဓုရံ ဝစနံ၊ တေန ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော မညေ ဝိစရတိ၊ စိတ္တေ ပနဿ ဧကဂ္ဂတာ နတ္ထိ၊ ယော ဧဝံ သညတ္တိဗဟုလော စရတီ’’တိ သစ္စကေန နိဂဏ္ဌပုတ္တေန ဝိတက္ကိတေ အဝဿံ သဟောဎံ စောရံ ဂဏှန္တော ဝိယ ‘‘န အဂ္ဂိဝေဿန တထာဂတော ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော သညတ္တိဗဟုလော ဝိစရတိ၊ စက္ကဝါဠပရိယန္တာယပိ ပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ၊ အသလ္လီနော အနုပလိတ္တော ဧကတ္တံ ဧကဝိဟာရိသုညတာဖလသမာပတ္တိဖလံ အနုယုတ္တော’’တိ ဒဿေတုံ အာဟရိ။
ဘဂဝါ ¶ ဟိ ယသ္မိံ ခဏေ ပရိသာ သာဓုကာရံ ဒေတိ၊ ဓမ္မံ ဝါ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ တသ္မိံ ခဏေ ပုဗ္ဗဘာဂေန ကာလံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အဿာသဝါရေ ပဿာသဝါရေ သမာပဇ္ဇတိ၊ သာဓုကာရသဒ္ဒနိဂ္ဃောသေ အဝိစ္ဆိန္နေယေဝ ဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏာယ စ ပရိယောသာနေ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဌိတဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ။ ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဘဝင်္ဂပရိဝါသော လဟုကော၊ အဿာသဝါရေ ပဿာသဝါရေ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇန္တိ။ ဧဝံ ယထာဝုတ္တသမာပတ္တီနံ သပုဗ္ဗဘာဂါနံ ဝသေန ဘဂဝတော ခေမဝိတက္ကဿ ပဝိဝေကဝိတက္ကဿ စ ဗဟုလပ္ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
တတ္ထ ¶ ယဿ ဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကာဒိသံကိလေသပ္ပဟာနဿ အဗျာပါဒဝိတက္ကဿ အဝိဟိံသာဝိတက္ကဿ စ အာနုဘာဝေန ကုတောစိပိ ဘယာဘာဝတော တံသမင်္ဂီ ခေမပ္ပတ္တော စ ဝိဟရတိ၊ တတော စ သဗ္ဗဿပိ သဗ္ဗဒါပိ ခေမမေဝ ဟောတိ အဘယမေဝ။ တသ္မာ ဒုဝိဓောပိ ဥဘယေသံ ခေမင်္ကရောတိ ခေမဝိတက္ကော။ ယဿ ပန ကာမဝိတက္ကာဒိသံကိလေသပဟာနဿ နေက္ခမ္မဝိတက္ကဿ အာနုဘာဝေန ကာယဝိဝေကော၊ စိတ္တဝိဝေကော၊ ဥပဓိဝိဝေကောတိ တိဝိဓော၊ တဒင်္ဂဝိဝေကော၊ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော၊ သမုစ္ဆေဒဝိဝေကော၊ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကော၊ နိဿရဏဝိဝေကောတိ ပဉ္စဝိဓော စ ဝိဝေကော ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ။ သော ယထာရဟံ အာရမ္မဏတော သမ္ပယောဂတော စ ပဝိဝေကသဟဂတော ဝိတက္ကောတိ ပဝိဝေကဝိတက္ကော။ ဧတေ စ ဒွေ ဝိတက္ကာ ဧဝံ ဝိဘတ္တဝိသယာပိ သမာနာ အာဒိကမ္မိကာနံ အညမညူပကာရာယ ¶ သမ္ဘဝန္တိ။ ယထာ ဟိ ခေမဝိတက္ကဿ ပဝိဝေကဝိတက္ကော အနုပ္ပန္နဿ ဥပ္ပာဒါယ ဥပ္ပန္နဿ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယ ဟောတိ၊ ဧဝံ ပဝိဝေကဝိတက္ကဿပိ ခေမဝိတက္ကော။ န ဟိ ဝူပကဋ္ဌကာယစိတ္တာနမန္တရေန မေတ္တာဝိဟာရာဒယော သမ္ဘဝန္တိ ဗျာပါဒါဒိပ္ပဟာနေန စ ဝိနာ စိတ္တဝိဝေကာဒီနံ အသမ္ဘဝေါယေဝါတိ အညမညဿ ဗဟူပကာရာ ဧတေ ဓမ္မာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ဘဂဝတော ပန သဗ္ဗသော ပဟီနသံကိလေသဿ လောကဟိတတ္ထာယ ဧဝံ ခေမဝိတက္ကော စ ပဝိဝေကဝိတက္ကော စ အဿာသဝါရမတ္တေပိ ဟိတသုခမာဝဟန္တိယေဝါတိ။ ခေမော စ ဝိတက္ကော ပဝိဝေကော စ ဝိတက္ကောတိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ။
ဧဝံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌေ ဒွေ ဝိတက္ကေ နိဒ္ဒိသိတုံ ‘‘အဗျာပဇ္ဈာရာမော’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ အဗျာပဇ္ဈနံ ကဿစိ အဒုက္ခနံ အဗျာပဇ္ဈော၊ သော အာရမိတဗ္ဗတော အာရာမော ¶ ဧတဿာတိ အဗျာပဇ္ဈာရာမော။ အဗျာပဇ္ဈေ ရတော သေဝနဝသေန နိရတောတိ အဗျာပဇ္ဈရတော။ ဧသေဝါတိ ဧသော ဧဝ။ ဣရိယာယာတိ ကိရိယာယ၊ ကာယဝစီပယောဂေနာတိ အတ္ထော။ န ကဉ္စိ ဗျာဗာဓေမီတိ ဟီနာဒီသု ကဉ္စိပိ သတ္တံ တဏှာတသာဒိယောဂတော တသံ ဝါ တဒဘာဝတော ပဟီနသဗ္ဗကိလေသဝိပ္ဖန္ဒိတတ္တာ ထာဝရံ ဝါ န ဗာဓေမိ န ဒုက္ခာပေမိ။ ကရုဏဇ္ဈာသယော ဘဂဝါ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဗဟုလော အတ္တနော ပရမရုစိတကရုဏဇ္ဈာသယာနုရူပမေဝမာဟ။ တေန အဝိဟိံသာဝိတက္ကံ အဗျာပါဒဝိတက္ကဉ္စ ဒဿေတိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘အဟံ ဣမာယ ဣရိယာယ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ ဧဝံ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇန္တော ဧဝံ သမာပတ္တိဝိဟာရေဟိ ဝိဟရန္တော ဧဝံ ပုညတ္ထိကေဟိ ကတာနိ သက္ကာရဂရုကာရမာနနဝန္ဒနပူဇနာနိ အဓိဝါသေန္တော သတ္တေသု န ကဉ္စိ ဗျာဗာဓေမိ၊ အပိစ ခေါ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထပ္ပဘေဒံ ဟိတသုခမေဝ နေသံ ပရိဗြူဟေမီ’တိ။
ယံ အကုသလံ၊ တံ ပဟီနန္တိ ယံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿဘေဒံ အညဉ္စ တံသမ္ပယုတ္တံ အနန္တပ္ပဘေဒံ အကုသလံ၊ တံ သဗ္ဗံ ဗောဓိမူလေယေဝ မယှံ ပဟီနံ သမူဟတန္တိ။ ဣမိနာ ပဝိဝေကေသု မုဒ္ဓဘူတေန ¶ သဒ္ဓိံ နိဿရဏဝိဝေကေန သမုစ္ဆေဒပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကေ ဒဿေတိ။ ကေစိ ပနေတ္ထ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကေပိ ဥဒ္ဓရန္တိ ¶ ။ အာဂမနီယပဋိပဒါယ ဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတာ အတ္တနော ကိလေသက္ခယော ဣဓ ဝုတ္တောတိ။
ဣတိ ဘဂဝါ အပရိမိတကပ္ပပရိစိတ္တံ အတ္တနော ပဝိဝေကဇ္ဈာသယံ သဒ္ဓိံ နိဿရဏဇ္ဈာသယေန ဣဒါနိ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဌိတော တမဇ္ဈာသယံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ အတ္တနော ကိလေသပ္ပဟာနပစ္စဝေက္ခဏမုခေန ဝိဘာဝေတိ။ ယဒတ္ထံ ပနေတ္ထ သတ္ထာ ဣမေ ဒွေ ဝိတက္ကေ ဥဒ္ဓရိ၊ ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘တသ္မာတိဟ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ။ ဘဂဝါ ဟိ ဣမဿ ဝိတက္ကဒွယဿ အတ္တနော ဗဟုလသမုဒါစာရဒဿနမုခေနေဝ တတ္ထ ဘိက္ခူ နိဝေသေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ။
တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ အဗျာပဇ္ဈပဝိဝေကာဘိရတဿ မေ ခေမပဝိဝေကဝိတက္ကာယေဝ ဗဟုလံ ပဝတ္တန္တိ၊ တသ္မာ။ တိဟာတိ နိပါတမတ္တံ။ အဗျာပဇ္ဈာရာမာ ¶ ဝိဟရထာတိ သဗ္ဗသတ္တေသု မေတ္တာဝိဟာရေန ကရုဏာဝိဟာရေ န စ အဘိရမန္တာ ဝိဟရထ။ တေန ဗျာပါဒဿ တဒေကဋ္ဌကိလေသာနဉ္စ ဒူရီကရဏမာဟ။ တေသံ ဝေါတိ ဧတ္ထ ဝေါတိ နိပါတမတ္တံ။ ပဝိဝေကာရာမာ ဝိဟရထာတိ ကာယာဒိဝိဝေကဉ္စေဝ တဒင်္ဂါဒိဝိဝေကဉ္စာတိ သဗ္ဗဝိဝေကေ အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝိဟရထ။ ဣမာယ မယန္တိအာဒိ ယထာ နေသံ ခေမဝိတက္ကဿ ပဝတ္တနာကာရဒဿနံ၊ ဧဝံ ကိံ အကုသလန္တိအာဒိ ပဝိဝေကဝိတက္ကဿ ပဝတ္တနာကာရဒဿနံ။ တတ္ထ ယထာ အနဝဇ္ဇဓမ္မေ ပရိပူရေတုကာမေန ကိံကုသလဂဝေသိနာ ဟုတွာ ကုသလဓမ္မပရိယေသနာ ကာတဗ္ဗာဝ၊ သာဝဇ္ဇဓမ္မေ ပဇဟိတုကာမေနာပိ အကုသလပရိယေသနာ ကာတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ကိံ အကုသလ’’န္တိအာဒိ။ အဘိညာပုဗ္ဗိကာ ဟိ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာ။ တတ္ထ ကိံ အကုသလန္တိ အကုသလံ နာမ ကိံ၊ သဘာဝတော ကိမဿ လက္ခဏံ၊ ကာနိ ဝါ ရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာနီတိ အကုသလဿ သဘာဝကိစ္စာဒိတော ပစ္စဝေက္ခဏဝိဓိံ ဒဿေတိ။ အာဒိကမ္မိကဝသေန စေသ ဝိတက္ကော အာဂတော၊ ကိံ အပ္ပဟီနံ ကိံ ပဇဟာမာတိ ဣဒံ ပဒဒွယံ သေက္ခဝသေန။ တသ္မာ ကိံ အပ္ပဟီနန္တိ ကာမရာဂသံယောဇနာဒီသု အကုသလေသု ကိံ အကုသလံ အမှာကံ မဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နံ? ကိံ ¶ ပဇဟာမာတိ ကိံ အကုသလံ သမုဂ္ဃာတေမ? အထ ဝါ ကိံ ပဇဟာမာတိ ဝီတိက္ကမပရိယုဋ္ဌာနာနုသယေသု ကိံ ဝိဘာဂံ အကုသလံ ဣဒါနိ မယံ ပဇဟာမာတိ အတ္ထော။ ကေစိ ပန ‘‘ကိံ အပ္ပဟီန’’န္တိ ပဌန္တိ။ တေသံ ဒိဋ္ဌိသံယောဇနာဒိဝသေန အနေကဘေဒေသု အကုသလေသု ကိံ ကတမံ အကုသလံ၊ ကေန ကတမေန ပကာရေန၊ ကတမေန ဝါ မဂ္ဂေန အမှာကံ အပ္ပဟီနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
ဂါထာသု ¶ ဗုဒ္ဓန္တိ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အဝိပရီတံ သယမ္ဘုဉာဏေန ဗုဒ္ဓတ္တာ ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓံ သစ္စဝိနိမုတ္တဿ ဉေယျဿ အဘာဝတော။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –
‘‘အဘိညေယျံ အဘိညာတံ၊ ဘာဝေတဗ္ဗဉ္စ ဘာဝိတံ၊
ပဟာတဗ္ဗံ ပဟီနံ မေ၊ တသ္မာ ဗုဒ္ဓါသ္မိ ဗြာဟ္မဏာ’’တိ။ (သု။ နိ။ ၅၆၃၊ မ။ နိ။ ၂။၃၉၉)၊
ဌပေတွာ မဟာဗောဓိသတ္တံ အညေဟိ သဟိတုံ ဝဟိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ အသယှဿ သကလဿ ဗောဓိသမ္ဘာရဿ မဟာကရုဏာဓိကာရဿ စ သဟနတော ဝဟနတော၊ တထာ အညေဟိ သဟိတုံ အဘိဘဝိတုံ ဒုက္ကရတ္တာ အသယှာနံ ¶ ပဉ္စန္နံ မာရာနံ သဟနတော အဘိဘဝနတော၊ အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိအာဒိဝိဘာဂါဝဗောဓေန ယထာရဟံ ဝေနေယျာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ အနုသာသနသင်္ခါတဿ အညေဟိ အသယှဿ ဗုဒ္ဓကိစ္စဿ သဟနတော ဝဟနတော၊ တတ္ထ ဝါ သာဓုကာရိဘာဝတော အသယှသာဟိနံ။ သမုဒါစရန္တိ နန္တိ ဧတ္ထ နန္တိ နိပါတမတ္တံ၊ နံ တထာဂတန္တိ ဝါ အတ္ထော။
သကပရသန္တာနေသု တမသင်္ခါတံ မောဟန္ဓကာရံ နုဒိ ခိပီတိ တမောနုဒေါ။ ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတောတိ ပါရဂတော။ အထ ဝါ ‘‘မုတ္တော မောစေယျ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တိတဿ မဟာဘိနီဟာရဿ သကလဿ ဝါ သံသာရဒုက္ခဿ သဗ္ဗညုဂုဏာနံ ပါရံ ပရိယန္တံ ဂတောတိ ပါရဂတော၊ တံ တမောနုဒံ ပါရဂတံ။ တတော ဧဝ ပတ္တိပတ္တံ ဗုဒ္ဓံ၊ သီလာဒိံ ဒသဗလဉာဏာဒိဉ္စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ ပတ္တဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ပတ္တန္တိ အတ္ထော။ ဝသိမန္တိ ¶ ဈာနာဒီသု အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓါ ပရမော အာဝဇ္ဇနာဒိဝသိဘာဝေါ၊ အရိယိဒ္ဓိသင်္ခါတော အနညသာဓာရဏော စိတ္တဝသိဘာဝေါ စ အဿ အတ္ထီတိ ဝသိမာ၊ တံ ဝသိမံ၊ ဝသိနန္တိ အတ္ထော။ သဗ္ဗေသံ ကာမာသဝါဒီနံ အဘာဝေန အနာသဝံ။ ကာယဝိသမာဒိကဿ ဝိသမဿ ဝန္တတ္တာ ဝါ ဝိသသင်္ခါတံ သဗ္ဗံ ကိလေသမလံ တရိတွာ ဝါ ဝိသံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခံ သယံ တရိတွာ တာရဏတော ဝိသန္တရော တံ ဝိသန္တရံ။ တဏှက္ခယေ အရဟတ္တဖလေ နိဗ္ဗာနေ ဝါ ဝိမုတ္တံ၊ ဥဘယမှိ ဂမနတော မောနသင်္ခါတေန ဉာဏေန ကာယမောနေယျာဒီဟိ ဝါ သာတိသယံ သမန္နာဂတတ္တာ မုနိံ။ မုနီတိ ဟိ အဂါရိယမုနိ၊ အနဂါရိယမုနိ၊ သေက္ခမုနိ၊ အသေက္ခမုနိ၊ ပစ္စေကမုနိ၊ မုနိမုနီတိ အနေကဝိဓာ မုနယော။ တတ္ထ ဂိဟီ အာဂတဖလော ဝိညာတသာသနော အဂါရိယမုနိ၊ တထာရူပေါ ပဗ္ဗဇိတော အနဂါရိယမုနိ၊ သတ္တ သေက္ခာ သေက္ခမုနိ၊ ခီဏာသဝေါ အသေက္ခမုနိ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ပစ္စေကမုနိ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ မုနိမုနီတိ။ အယမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတော။ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘာဝတော အန္တိမံ၊ ပစ္ဆိမံ ဒေဟံ ကာယံ ဓာရေတီတိ အန္တိမဒေဟဓာရီ၊ တံ အန္တိမဒေဟဓာရိံ။ ကိလေသမာရာဒီနံ သမ္မဒေဝ ပရိစ္စတ္တတ္တာ မာရဉ္ဇဟံ။ တတော ဧဝ ဇရာဟေတုသမုစ္ဆေဒတော အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိဝသေန ပါကဋဇရာဒိသဗ္ဗဇရာယ ¶ ပါရဂုံ။ ဇရာသီသေန စေတ္ထ ဇာတိမရဏသောကာဒီနံ ပါရဂမနံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တံ ဧဝံဘူတံ တထာဂတံ ဒုဝေ ဝိတက္ကာ သမုဒါစရန္တီတိ ဗြူမီတိ သမ္ဗန္ဓော။
ဣတိ ¶ ဘဂဝါ ပဌမဂါထာယ ဝိတက္ကဒွယံ ဥဒ္ဒိသိတွာ တတော ဒုတိယဂါထာယ ပဝိဝေကဝိတက္ကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ခေမဝိတက္ကံ ဒဿေတုံ ‘‘သေလေ ယထာ’’တိ တတိယဂါထမာဟ။ တတ္ထ သေလေ ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတောတိ သေလေ သိလာမယေ ဧကဂ္ဃနပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ယထာ ဌိတော။ န ဟိ တတ္ထ ဌိတဿ ဥဒ္ဓံ ဂီဝုက္ခိပနပသာရဏာဒိကိစ္စံ အတ္ထိ။ တထူပမန္တိ တပ္ပဋိဘာဂံ သေလပဗ္ဗတူပမံ။ အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ သေလပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ဌိတော ¶ စက္ခုမာ ပုရိသော သမန္တတော ဇနတံ ပဿေယျ၊ ဧဝမေဝ သုမေဓော၊ သုန္ဒရပညော သဗ္ဗညုတညာဏေန သမန္တစက္ခု ဘဂဝါ ဓမ္မမယံ ပညာမယံ ပါသာဒမာရုယှ သယံ အပေတသောကော သောကာဝတိဏ္ဏံ ဇာတိဇရာဘိဘူတဉ္စ ဇနတံ သတ္တကာယံ အဝေက္ခတိ ဥပဓာရယတိ ဥပပရိက္ခတိ။ အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ယထာ ဟိ ပဗ္ဗတပါဒေ သမန္တာ မဟန္တံ ခေတ္တံ ကတွာ တတ္ထ ကေဒါရပါဠီသု ကုဋိယော ကတွာ ရတ္တိံ အဂ္ဂိံ ဇာလေယျ၊ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတဉ္စ အန္ဓကာရံ ဘဝေယျ၊ အထဿ ပဗ္ဗတဿ မတ္ထကေ ဌတွာ စက္ခုမတော ပုရိသဿ ဘူမိပ္ပဒေသံ ဩလောကယတော နေဝ ခေတ္တံ၊ န ကေဒါရပါဠိယော၊ န ကုဋိယော၊ န တတ္ထ သယိတမနုဿာ ပညာယေယျုံ၊ ကုဋီသု ပန အဂ္ဂိဇာလမတ္တမေဝ ပညာယေယျ၊ ဧဝံ ဓမ္မမယံ ပါသာဒမာရုယှ သတ္တကာယံ ဩလောကယတော တထာဂတဿ ယေ တေ အကတကလျာဏာ သတ္တာ၊ တေ ဧကဝိဟာရေ ဒက္ခိဏပဿေ နိသိန္နာပိ ဗုဒ္ဓဉာဏဿ အာပါထံ နာဂစ္ဆန္တိ၊ ရတ္တိံ ခိတ္တသရာ ဝိယ ဟောန္တိ။ ယေ ပန ကတကလျာဏာ ဝေနေယျပုဂ္ဂလာ၊ တေ ဧဝဿ ဒူရေပိ ဌိတာ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ၊ သော အဂ္ဂိ ဝိယ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတော ဝိယ စ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –
‘‘ဒူရေ သန္တော ပကာသေန္တိ၊ ဟိမဝန္တောဝ ပဗ္ဗတော၊
အသန္တေတ္ထ န ဒိဿန္တိ၊ ရတ္တိံ ခိတ္တာ ယထာ သရာ’’တိ။ (ဓ။ ပ။ ၃၀၄၊ နေတ္တိ။ ၁၁)၊
ဧဝမေတသ္မိံ သုတ္တေ ဂါထာသု စ ဘဂဝါ အတ္တာနံ ပရံ ဝိယ ကတွာ ဒဿေသိ။
ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂။ ဒေသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၉။ ဒုတိယေ ¶ ပရိယာယေနာတိ ဧတ္ထ ပရိယာယ-သဒ္ဒေါ ‘‘မဓုပိဏ္ဍိကပရိယာယောတွေဝ နံ ဓာရေဟီ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၂၀၅) ဒေသနာယံ အာဂတော။ ‘‘အတ္ထိ ခွေသ ¶ ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ ပရိယာယော၊ ယေန မံ ပရိယာယေန သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ – အကိရိယဝါဒေါ သမဏော ဂေါတမော’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၅၊ အ။ နိ။ ၈။၁၁) ကာရဏေ။ ‘‘ကဿ နု ခေါ၊ အာနန္ဒ၊ အဇ္ဇ ပရိယာယော ဘိက္ခုနိယော ဩဝဒိတု’’န္တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၃။၃၉၈) ဝါရေ။ ဣဓ ပန ဝါရေပိ ကာရဏေပိ ဝဋ္ဋတိ၊ တသ္မာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတဿ ¶ ဒွေ ဓမ္မဒေသနာ ယထာရဟံ ကာရဏေန ဘဝန္တိ၊ ဝါရေန ဝါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော။ ဘဂဝါ ဟိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ကဒါစိ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ၊ ဣမေ၊ ဓမ္မာ အကုသလာ။ ဣမေ ဓမ္မာ သာဝဇ္ဇာ၊ ဣမေ ဓမ္မာ အနဝဇ္ဇာ။ ဣမေ သေဝိတဗ္ဗာ၊ ဣမေ န သေဝိတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ ကုသလာကုသလဓမ္မေ ဝိဘဇန္တော ကုသလဓမ္မေဟိ အကုသလဓမ္မေ အသင်္ကရတော ပညာပေန္တော ‘‘ပါပံ ပါပကတော ပဿထာ’’တိ ဓမ္မံ ဒေသေတိ။ ကဒါစိ ‘‘ပါဏာတိပါတော၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာသေဝိတော ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော နိရယသံဝတ္တနိကော တိရစ္ဆာနယောနိသံဝတ္တနိကော ပေတ္တိဝိသယသံဝတ္တနိကော၊ ယော သဗ္ဗလဟုကော ပါဏာတိပါတော၊ သော အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကော’’တိအာဒိနာ (အ။ နိ။ ၈။၄၀) အာဒီနဝံ ပကာသေန္တော ပါပတော နိဗ္ဗိဒါဒီဟိ နိယောဇေန္တော ‘‘နိဗ္ဗိန္ဒထ ဝိရဇ္ဇထာ’’တိ ဓမ္မံ ဒေသေတိ။
ဘဝန္တီတိ ဟောန္တိ ပဝတ္တန္တိ။ ပါပံ ပါပကတော ပဿထာတိ သဗ္ဗံ ပါပဓမ္မံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အာယတိဉ္စ အဟိတဒုက္ခာဝဟတော လာမကတော ပဿထ။ တတ္ထ နိဗ္ဗိန္ဒထာတိ တသ္မိံ ပါပဓမ္မေ ‘‘အစ္စန္တဟီနဘာဝတော လာမကဋ္ဌေန ပါပံ၊ အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလံ၊ ပကတိပဘဿရဿ ပသန္နဿ စ စိတ္တဿ ပဘဿရာဒိဘာဝဝိနာသနတော သံကိလေသိကံ၊ ပုနပ္ပုနံ ဘဝဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တနတော ပေါနောဗ္ဘဝိကံ၊ သဟေဝ ဒရထေဟိ ပရိဠာဟေဟိ ဝတ္တနတော သဒရထံ၊ ဒုက္ခဿေဝ ဝိပစ္စနတော ဒုက္ခဝိပါကံ၊ အပရိမာဏမ္ပိ ကာလံ အနာဂတေ ဇာတိဇရာမရဏနိဗ္ဗတ္တနတော အာယတိံ ဇာတိဇရာမရဏိယံ၊ သဗ္ဗဟိတသုခဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထ’’န္တိအာဒိနာ နယေန နာနာဝိဓေ အာဒီနဝေ၊ တဿ စ ပဟာနေ အာနိသံသေ သမ္မပညာယ ပဿန္တာ နိဗ္ဗိန္ဒထ နိဗ္ဗေဒံ အာပဇ္ဇထ။ နိဗ္ဗိန္ဒန္တာ စ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ပါပတော ဝိရဇ္ဇထ စေဝ ဝိမုစ္စထ စ။ မဂ္ဂေန ဝါ သမုစ္ဆေဒဝိရာဂဝသေန ဝိရဇ္ဇထ၊ တတော ဖလေန ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိဝသေန ဝိမုစ္စထ။ အထ ဝါ ပါပန္တိ လာမကတော ပါပံ။ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယံ အနိစ္စဒုက္ခာဒိဘာဝေန ကုစ္ဆိတံ အရိယေဟိ ဇိဂုစ္ဆနီယံ ¶ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ပါပေတီတိ ပါပံ။ ကိံ ပန တံ? တေဘူမကဓမ္မဇာတံ ¶ ။ ယထာဝုတ္တေန အတ္ထေန ပါပကတော ဒိသွာ တတ္ထ အနိစ္စတော၊ ဒုက္ခတော၊ ရောဂတော၊ ဂဏ္ဍတော၊ သလ္လတော၊ အဃတော၊ အာဗာဓတောတိအာဒိနာ ¶ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တာ နိဗ္ဗိန္ဒထ။ အယံ ဒုတိယာတိ ယာထာဝတော အဟိတာနတ္ထဝိဘာဝနံ ပဌမံ ဥပါဒါယ တတော ဝိဝေစနံ အယံ ဒုတိယာ ဓမ္မဒေသနာ။
ဂါထာသု ဗုဒ္ဓဿာတိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဿ။ သဗ္ဗဘူတာနုကမ္ပိနောတိ သဗ္ဗေပိ သတ္တေ မဟာကရုဏာယ အနုကမ္ပနသဘာဝဿ။ ပရိယာယဝစနန္တိ ပရိယာယေန ကထနံ ဒေသနံ။ ပဿာတိ ပရိသံ အာလပတိ၊ ပရိသဇေဋ္ဌကံ ဝါ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ ကေစိ ပနာဟု ‘‘အတ္တာနမေဝ သန္ဓာယ ဘဂဝါ ‘ပဿာ’တိ အဝေါစာ’’တိ။ တတ္ထာတိ တသ္မိံ ပါပကေ ဝိရဇ္ဇထ ရာဂံ ပဇဟထာတိ အတ္ထော။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၃။ ဝိဇ္ဇာသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၀။ တတိယေ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ သဟဇာတဝသေန၊ ဥပနိဿယဝသေန စာတိ ဒွီဟိ အာကာရေဟိ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ပုရဿရာ ပဓာနကာရဏံ။ န ဟိ အဝိဇ္ဇာယ ဝိနာ အကုသလုပ္ပတ္တိ အတ္ထိ။ သမာပတ္တိယာတိ သမာပဇ္ဇနာယ သဘာဝပဋိလာဘာယ၊ ပဝတ္တိယာတိ အတ္ထော။ တတ္ထ အကုသလပ္ပဝတ္တိယာ အာဒီနဝပ္ပဋိစ္ဆာဒနေန အယောနိသောမနသိကာရဿ ပစ္စယဘာဝေန အပ္ပဟီနဘာဝေန စ အကုသလဓမ္မာနံ ဥပနိဿယဘာဝေါ ဒိဿတိ။
ဧဝံ ဗျာဓိမရဏာဒိဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော သဗ္ဗာပိ ဂတိယော ဣဓ ဒုဂ္ဂတိယော။ အထ ဝါ ရာဂါဒိကိလေသေဟိ ဒူသိတာ ဂတိယော ကာယဝစီစိတ္တာနံ ပဝတ္တိယောတိ ဒုဂ္ဂတိယော၊ ကာယဝစီမနောဒုစ္စရိတာနိ။ အသ္မိံ လောကေတိ ဣဓ လောကေ မနုဿဂတိယံ ဝါ။ ပရမှိ စာတိ တတော အညာသု ဂတီသု။ အဝိဇ္ဇာမူလိကာ သဗ္ဗာတိ တာ သဗ္ဗာပိ ဒုစ္စရိတဿ ဝိပတ္တိယော ဝုတ္တနယေန အဝိဇ္ဇာပုဗ္ဗင်္ဂမတ္တာ အဝိဇ္ဇာမူလိကာ ဧဝ။ ဣစ္ဆာလောဘသမုဿယာတိ ¶ အသမ္ပတ္တဝိသယပရိယေသနလက္ခဏာယ ဣစ္ဆာယ၊ သမ္ပတ္တဝိသယလုဗ္ဘနလက္ခဏေန လောဘေန စ သမုဿိတာ ဥပစိတာတိ ဣစ္ဆာလောဘသမုဿယာ။
ယတောတိ ¶ ယသ္မာ အဝိဇ္ဇာဟေတု အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော ဟုတွာ။ ပါပိစ္ဆောတိ အဝိဇ္ဇာယ ပဋိစ္ဆာဒိတတ္တာ ပါပိစ္ဆတာယ အာဒီနဝေ အပဿန္တော အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနဝသေန ကောဟညာဒီနိ ကရောန္တော ပါပိစ္ဆော၊ လောဘေနေဝ အတြိစ္ဆတာပိ ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ အနာဒရောတိ လောကာဓိပတိနော ဩတ္တပ္ပဿ အဘာဝေန သဗြဟ္မစာရီသု အာဒရရဟိတော။ တတောတိ တသ္မာ အဝိဇ္ဇာပါပိစ္ဆတာအဟိရိကာနောတ္တပ္ပဟေတု ¶ ။ ပသဝတီတိ ကာယဒုစ္စရိတာဒိဘေဒံ ပါပံ ဥပစိနတိ။ အပါယံ တေန ဂစ္ဆတီတိ တေန တထာ ပသုတေန ပါပေန နိရယာဒိဘေဒံ အပါယံ ဂစ္ဆတိ ဥပပဇ္ဇတိ။
တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧတေ ဧဝံ သဗ္ဗဒုစ္စရိတမူလဘူတာ သဗ္ဗဒုဂ္ဂတိပရိက္ကိလေသဟေတုဘူတာ စ အဝိဇ္ဇာဒယော၊ တသ္မာ ဣစ္ဆဉ္စ၊ လောဘဉ္စ၊ အဝိဇ္ဇဉ္စ၊ စသဒ္ဒေန အဟိရိကာနောတ္တပ္ပဉ္စ ဝိရာဇယံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟံ။ ကထံ ဝိရာဇေတီတိ အာဟ? ဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒယန္တိ၊ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ စ၊ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ စ၊ ဥဿက္ကိတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇံ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပာဒယန္တော။ သဗ္ဗာ ဒုဂ္ဂတိယောတိ သဗ္ဗာပိ ဒုစ္စရိတသင်္ခါတာ ဒုဂ္ဂတိယော၊ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ဝါ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ဒုက္ခာ၊ သဗ္ဗာ ပဉ္စပိ ဂတိယော ဇဟေ ပဇဟေယျ သမတိက္ကမေယျ။ ကိလေသဝဋ္ဋပ္ပဟာနေနေဝ ဟိ ကမ္မဝဋ္ဋံ ဝိပါကဝဋ္ဋဉ္စ ပဟီနံ ဟောတီတိ။
တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
ပဌမဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၄။ ပညာပရိဟီနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၁။ စတုတ္ထေ သုပရိဟီနာတိ သုဋ္ဌု ပရိဟီနာ။ ယေ အရိယာယ ပညာယ ပရိဟီနာတိ ယေ သတ္တာ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယပဋိဝိဇ္ဈနေန စတုသစ္စပဋိဝိဇ္ဈနေန စ ကိလေသေဟိ အာရကာ ဌိတတ္တာ အရိယာယ ပရိသုဒ္ဓါယ ဝိပဿနာပညာယ စ မဂ္ဂပညာယ စ ပရိဟီနာ၊ တေ လောကိယလောကုတ္တရာဟိ သမ္ပတ္တီဟိ အတိဝိယ ပရိဟီနာ မဟာဇာနိကာ။ ကေ ပန တေတိ? ယေ ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတာ။ တေ ဟိ ¶ မိစ္ဆတ္တနိယတဘာဝတော ဧကန္တေန ပရိဟီနာ အပရိပုဏ္ဏာ မဟာဇာနိကာ။ တေနာဟ ‘‘ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ။ ဝိပါကာဝရဏသမင်္ဂိနောပိ ပရိဟီနာ။ အထ ဝါ သုက္ကပက္ခေ အပရိဟီနာ နာမ တိဝိဓာဝရဏဝိရဟိတာ ¶ သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ ကမ္မဿကတဉာဏေန စ သမန္နာဂတာ။ သေသံ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ဂါထာသု ပညာယာတိ နိဿက္ကဝစနံ၊ ဝိပဿနာဉာဏတော မဂ္ဂဉာဏတော စ ပရိဟာနေနာတိ။ သာမိဝစနံ ဝါ ဧတံ၊ ယထာဝုတ္တဉာဏဿ ပရိဟာနေနာတိ၊ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗဿ အနုပ္ပာဒနမေဝ စေတ္ထ ပရိဟာနံ။ နိဝိဋ္ဌံ နာမရူပသ္မိန္တိ နာမရူပေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကေ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌံ အဇ္ဈောသိတံ၊ တတော ဧဝ ဣဒံ သစ္စန္တိ မညတီတိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ မညတိ။ ‘‘သဒေဝကေ လောကေ’’တိ ဝိဘတ္တိ ပရိဏာမေတဗ္ဗာ။
ဧဝံ ¶ ပဌမဂါထာယ သံကိလေသပက္ခံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယဿာ အနုပ္ပတ္တိယာ နာမရူပသ္မိံ မညနာဘိနိဝေသေဟိ ကိလေသဝဋ္ဋံ ဝတ္တတိ၊ တဿာ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝဋ္ဋဿ ဥပစ္ဆေဒေါတိ ပညာယ အာနုဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘ပညာ ဟိ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိ’’န္တိ ဂါထမာဟ။
တတ္ထ လောကသ္မိန္တိ သင်္ခါရလောကသ္မိံ။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဝိယ သတ္တေသု၊ သင်္ခါရေသု ပညာသဒိသော ဓမ္မော နတ္ထိ။ ပညုတ္တရာ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ၊ ပညာယ စ သိဒ္ဓါယ သဗ္ဗေ အနဝဇ္ဇဓမ္မာ သိဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီ’’တိအာဒိ (မ။ နိ။ ၃။၁၄၁၊ သံ။ နိ။ ၅။၁)။ ယာ ပနေတ္ထ ပညာ အဓိပ္ပေတာ၊ သာ သေဋ္ဌာတိ ထောမိတာ။ ယထာ စ သာ ပဝတ္တတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယာယံ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တဿတ္ထော – ယာ အယံ ပညာ အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ အပဒါလိတပုဗ္ဗံ လောဘက္ခန္ဓာဒိံ နိဗ္ဗိဇ္ဈန္တီ ပဒါလေန္တီ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ နိဗ္ဗေဓဂါမိနီ၊ ယာယ စ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသေသု သတ္တနိကာယေသု ခန္ဓာနံ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိသင်္ခါတာယ ဇာတိယာ တံနိမိတ္တဿ စ ကမ္မဘဝဿ ပရိက္ခယံ ပရိယောသာနံ နိဗ္ဗာနံ ¶ အရဟတ္တဉ္စ သမ္မာ အဝိပရီတံ ဇာနာတိ သစ္ဆိကရောတိ၊ အယံ သဟဝိပဿနာ မဂ္ဂပညာ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိန္တိ။
ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တပညာနုဘာဝသမ္ပန္နေ ခီဏာသဝေ အဘိတ္ထဝန္တော ‘‘တေသံ ဒေဝါ မနုဿာ စာ’’တိ ဩသာနဂါထမာဟ။ တဿတ္ထော – တေသံ စတူသု အရိယသစ္စေသု ပရိညာဒီနံ သောဠသန္နံ ကိစ္စာနံ နိဋ္ဌိတတ္တာ စတုသစ္စသမ္ဗောဓေန သမ္ဗုဒ္ဓါနံ၊ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သတိမတံ၊ ဝုတ္တနယေန သမုဂ္ဃာတိတသမ္မောဟတ္တာ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ ဟာသပညာနံ၊ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝါ သီလာဒိပါရိပူရိတော ¶ ပဋ္ဌာယ ယာဝ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ ဟာသဝေဒတုဋ္ဌိပါမောဇ္ဇဗဟုလတာယ ဟာသပညာနံ၊ သဗ္ဗသော ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနတ္တာ အန္တိမသရီရဓာရီနံ ခီဏာသဝါနံ ဒေဝါ မနုဿာ စ ပိဟယန္တိ ပိယာ ဟောန္တိ၊ တဗ္ဘာဝံ အဓိဂန္တုံ ဣစ္ဆန္တိ ‘‘အဟော ပညာနုဘာဝေါ၊ အဟော ဝတ မယမ္ပိ ဧဒိသာ ဧဝံ နိတ္တိဏ္ဏသဗ္ဗဒုက္ခာ ဘဝေယျာမာ’’တိ။
စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၅။ သုက္ကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၂။ ပဉ္စမေ သုက္ကာတိ န ဝဏ္ဏသုက္ကတာယ သုက္ကာ၊ သုက္ကဘာဝါယ ပန ပရမဝေါဒါနာယ သံဝတ္တန္တီတိ နိပ္ဖတ္တိသုက္ကတာယ သုက္ကာ။ သရသေနပိ သဗ္ဗေ ကုသလာ ဓမ္မာ သုက္ကာ ဧဝ ကဏှဘာဝပဋိပက္ခတော ¶ ။ တေသဉှိ ဥပ္ပတ္တိယာ စိတ္တံ ပဘဿရံ ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓံ။ ဓမ္မာတိ ကုသလာ ဓမ္မာ။ လောကန္တိ သတ္တလောကံ။ ပါလေန္တီတိ အာဓာရသန္ဓာရဏေန မရိယာဒံ ဌပေန္တာ ရက္ခန္တိ။ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စာတိ ဧတ္ထ ဟိရိယတိ ဟိရိယိတဗ္ဗေန၊ ဟိရိယန္တိ ဧတေနာတိ ဝါ ဟိရီ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ယံ ဟိရိယတိ ဟိရိယိတဗ္ဗေန၊ ဟိရိယတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ဟိရီ’’တိ (ဓ။ သ။ ၃၀)။ ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန၊ ဩတ္တပ္ပန္တိ ဧတေနာတိ ဝါ ဩတ္တပ္ပံ။ ဝုတ္တမ္ပိစေတံ ‘‘ယံ ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေန၊ ဩတ္တပ္ပတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ¶ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ၊ ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဩတ္တပ္ပ’’န္တိ (ဓ။ သ။ ၃၁)။
တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ၊ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ။ အတ္တာဓိပတေယျာ ဟိရီ၊ လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ။ လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ၊ ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ။ သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ ဟိရီ၊ ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ။
တတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဟိရိံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သမုဋ္ဌာပေတိ – ဇာတိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ၊ ဝယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ၊ သူရဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ၊ ဗာဟုသစ္စံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ။ ကထံ? ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ န ဇာတိသမ္ပန္နာနံ ကမ္မံ၊ ဟီနဇစ္စာနံ ကေဝဋ္ဋာဒီနံ ကမ္မံ၊ မာဒိသဿ ဇာတိသမ္ပန္နဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ တာဝ ဇာတိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ ¶ သမုဋ္ဌာပေတိ။ တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ ဒဟရေဟိ ကတ္တဗ္ဗကမ္မံ၊ မာဒိသဿ ဝယေ ဌိတဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဝယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ။ တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ ဒုဗ္ဗလဇာတိကာနံ ကမ္မံ၊ မာဒိသဿ သူရဘာဝသမ္ပန္နဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ သူရဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ။ တထာ ‘‘ပါပကရဏံ နာမေတံ အန္ဓဗာလာနံ ကမ္မံ၊ န ပဏ္ဍိတာနံ၊ မာဒိသဿ ပဏ္ဍိတဿ ဗဟုဿုတဿ ဣဒံ ကမ္မံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဗာဟုသစ္စံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပါဏာတိပါတာဒိပါပကမ္မံ အကရောန္တော ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတိ။ ဧဝံ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဟိရိံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သမုဋ္ဌာပေတိ။ သမုဋ္ဌာပေတွာ စ ပန အတ္တနော စိတ္တေ ဟိရိံ ပဝေသေတွာ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ။ ဧဝံ ဟိရီ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ နာမ ဟောတိ။
ကထံ ဩတ္တပ္ပံ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ နာမ? ‘‘သစေ တွံ ပါပကမ္မံ ကရိဿသိ၊ စတူသု ပရိသာသု ဂရဟပ္ပတ္တော ဘဝိဿသိ။
‘‘ဂရဟိဿန္တိ ¶ တံ ဝိညူ၊ အသုစိံ နာဂရိကော ယထာ၊
ဝဇ္ဇိတော သီလဝန္တေဟိ၊ ကထံ ဘိက္ခု ကရိဿသီ’’တိ။ –
ပစ္စဝေက္ခန္တော ¶ ဟိ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌိတေန ဩတ္တပ္ပေန ပါပကမ္မံ န ကရောတိ။ ဧဝံ ဩတ္တပ္ပံ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတိ။
ကထံ ဟိရီ အတ္တာဓိပတေယျာ နာမ? ဣဓေကစ္စော ကုလပုတ္တော အတ္တာနံ အဓိပတိံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ‘‘မာဒိသဿ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ ဗဟုဿုတဿ ဓုတဝါဒိဿ န ယုတ္တံ ပါပကမ္မံ ကာတု’’န္တိ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ။ ဧဝံ ဟိရီ အတ္တာဓိပတေယျာ နာမ ဟောတိ။ တေနာဟ ဘဂဝါ –
‘‘သော အတ္တာနံယေဝ အဓိပတိံ ကရိတွာ အကုသလံ ပဇဟတိ၊ ကုသလံ ဘာဝေတိ၊ သာဝဇ္ဇံ ပဇဟတိ၊ အနဝဇ္ဇံ ဘာဝေတိ၊ သုဒ္ဓမတ္တာနံ ပရိဟရတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၃။၄၀)။
ကထံ ဩတ္တပ္ပံ လောကာဓိပတေယျံ နာမ? ဣဓေကစ္စော ကုလပုတ္တော လောကံ အဓိပတိံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ပါပကမ္မံ န ကရောတိ။ ယထာဟ –
‘‘မဟာ ခေါ ပနာယံ လောကသန္နိဝါသော။ မဟန္တသ္မိံ ခေါ ပန လောကသန္နိဝါသေ သန္တိ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဣဒ္ဓိမန္တော ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ ပရစိတ္တဝိဒုနော ¶ ၊ တေ ဒူရတောပိ ပဿန္တိ၊ အာသန္နာပိ န ဒိဿန္တိ၊ စေတသာပိ စိတ္တံ ပဇာနန္တိ၊ တေပိ မံ ဧဝံ ဇာနိဿန္တိ ‘ပဿထ ဘော ဣမံ ကုလပုတ္တံ၊ သဒ္ဓါ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော သမာနော ဝေါကိဏ္ဏော ဝိဟရတိ ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’တိ။ သန္တိ ဒေဝတာ ဣဒ္ဓိမန္တိနိယော ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ ပရစိတ္တဝိဒုနိယော၊ တာ ဒူရတောပိ ပဿန္တိ၊ အာသန္နာပိ န ဒိဿန္တိ၊ စေတသာပိ စိတ္တံ ပဇာနန္တိ၊ တာပိ မံ ဧဝံ ဇာနိဿန္တိ ‘ပဿထ ဘော ဣမံ၊ ကုလပုတ္တံ၊ သဒ္ဓါ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော သမာနော ဝေါကိဏ္ဏော ဝိဟရတိ ပါပကေဟိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟီ’တိ။ သော လောကံယေဝ အဓိပတိံ ကတွာ အကုသလံ ပဇဟတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၃။၄၀)။
ဧဝံ လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ။
လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာတိ ¶ ဧတ္ထ လဇ္ဇာတိ လဇ္ဇနာကာရော၊ တေန သဘာဝေန သဏ္ဌိတာ ဟိရီ။ ဘယန္တိ အပါယဘယံ၊ တေန သဘာဝေန သဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ။ တဒုဘယံ ပါပပရိဝဇ္ဇနေ ပါကဋံ ဟောတိ။ တတ္ထ ယထာ ဒွီသု အယောဂုဠေသု ဧကော သီတလော ဘဝေယျ ဂူထမက္ခိတော၊ ဧကော ဥဏှော အာဒိတ္တော။ တေသု ယထာ သီတလံ ဂူထမက္ခိတတ္တာ ဇိဂုစ္ဆန္တော ဝိညုဇာတိကော ¶ န ဂဏှာတိ၊ ဣတရံ ဒါဟဘယေန၊ ဧဝံ ပဏ္ဍိတော လဇ္ဇာယ ဇိဂုစ္ဆန္တော ပါပံ န ကရောတိ၊ ဩတ္တပ္ပေန အပါယဘီတော ပါပံ န ကရောတိ။ ဧဝံ လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ၊ ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ။
ကထံ သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ ဟိရီ၊ ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ? ဧကစ္စော ဟိ ဇာတိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ၊ သတ္ထုမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ၊ ဒါယဇ္ဇမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ၊ သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ တတ္ထ ဂါရဝေန သပ္ပတိဿဝလက္ခဏံ ဟိရိံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ပါပံ န ကရောတိ၊ ဧကစ္စော အတ္တာနုဝါဒဘယံ၊ ပရာနုဝါဒဘယံ၊ ဒဏ္ဍဘယံ၊ ဒုဂ္ဂတိဘယန္တိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဝဇ္ဇတော ဘာယန္တော ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝိလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ပါပံ န ကရောတိ။ ဧတ္ထ စ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိတာ ဟိရောတ္တပ္ပာနံ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေန ဝုတ္တာ၊ န ပန နေသံ ကဒါစိ အညမညဝိပ္ပယောဂေါ။ န ဟိ လဇ္ဇနံ နိဗ္ဘယံ၊ ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ အတ္ထီတိ။
ဣမေ ¶ စေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒွေ သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ န ပါလေယျုန္တိ ဘိက္ခဝေ၊ ဣမေ ဒွေ အနဝဇ္ဇဓမ္မာ ယဒိ လောကံ န ရက္ခေယျုံ၊ လောကပါလကာ ယဒိ န ဘဝေယျုံ။ နယိဓ ပညာယေထ မာတာတိ ဣဓ ဣမသ္မိံ လောကေ ဇနိကာ မာတာ ‘‘အယံ မေ မာတာ’’တိ ဂရုစိတ္တီကာရဝသေန န ပညာယေထ၊ ‘‘အယံ မာတာ’’တိ န လဗ္ဘေယျ။ သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော။ မာတုစ္ဆာတိ မာတုဘဂိနီ။ မာတုလာနီတိ မာတုလဘရိယာ။ ဂရူနန္တိ မဟာပိတုစူဠပိတုဇေဋ္ဌဘာတုအာဒီနံ ဂရုဋ္ဌာနိယာနံ။ သမ္ဘေဒန္တိ သင်္ကရံ၊ မရိယာဒဘေဒံ ဝါ။ ယထာ အဇေဠကာတိအာဒီဟိ ဥပမံ ဒဿေတိ။ ဧတေ ဟိ သတ္တာ ‘‘အယံ မေ မာတာ’’တိ ဝါ ‘‘မာတုစ္ဆာ’’တိ ဝါ ဂရုစိတ္တီကာရဝသေန န ဇာနန္တိ၊ ယံ ဝတ္ထုံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နာ၊ တတ္ထပိ ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇန္တိ။ တသ္မာ ဥပမံ အာဟရန္တော အဇေဠကာဒယော အာဟရိ။ အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ အဇေဠကာဒယော တိရစ္ဆာနာ ဟိရောတ္တပ္ပရဟိတာ မာတာဒိသညံ အကတွာ ဘိန္နမရိယာဒါ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘေဒေန ဝတ္တန္တိ၊ ဧဝမယံ ¶ မနုဿလောကော ယဒိ လောကပါလကဓမ္မာ န ဘဝေယျုံ၊ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘေဒေန ဝတ္တေယျ။ ယသ္မာ ပနိမေ လောကပါလကဓမ္မာ လောကံ ပါလေန္တိ၊ တသ္မာ နတ္ထိ သမ္ဘေဒေါတိ။
ဂါထာသု ယေသံ စေ ဟိရိဩတ္တပ္ပန္တိ စေတိ နိပါတမတ္တံ။ ယေသံ သတ္တာနံ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ သဗ္ဗဒါဝ ¶ သဗ္ဗကာလမေဝ န ဝိဇ္ဇတိ န ဥပလဗ္ဘတိ။ ဝေါက္ကန္တာ သုက္ကမူလာ တေတိ တေ သတ္တာ ကုသလမူလပစ္ဆေဒါဝဟဿာပိ ကမ္မဿ ကရဏတော ကုသလကမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာနဘူတာနံ ဟိရောတ္တပ္ပာနမေဝ ဝါ အဘာဝတော ကုသလတော ဝေါက္ကမိတွာ၊ အပသက္ကိတွာ၊ ဌိတတ္တာ ဝေါက္ကန္တာ သုက္ကမူလာ၊ ပုနပ္ပုနံ ဇာယနမီယနသဘာဝတ္တာ ဇာတိမရဏဂါမိနော သံသာရံ နာတိဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော။
ယေသဉ္စ ဟိရိဩတ္တပ္ပန္တိ ယေသံ ပန ပရိသုဒ္ဓမတီနံ သတ္တာနံ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စာတိ ဣမေ ဓမ္မာ သဒါ သဗ္ဗကာလံ ရတ္တိန္ဒိဝံ နဝမဇ္ဈိမတ္ထေရကာလေသု သမ္မာ ဥပဂမ္မ ဌိတာ ပါပါ ဇိဂုစ္ဆန္တာ ဘာယန္တာ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ပါပံ ပဇဟန္တာ။ ဝိရူဠှဗြဟ္မစရိယာတိ သာသနဗြဟ္မစရိယေ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယေ စ ဝိရူဠှံ အာပန္နာ၊ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန သဗ္ဗသော သန္တကိလေသတာယ သန္တဂုဏတာယ ဝါ သန္တော၊ ပုနဗ္ဘဝဿ ခေပိတတ္တာ ခီဏပုနဗ္ဘဝါ ဟောန္တီတိ။
ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၆။ အဇာတသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၃။ ဆဋ္ဌေ ¶ အတ္ထိ၊ ဘိက္ခဝေတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဧကဒိဝသံ ကိရ ဘဂဝတာ အနေကပရိယာယေန သံသာရေ အာဒီနဝံ ပကာသေတွာ တဒုပသမနာဒိဝသေန နိဗ္ဗာနပဋိသံယုတ္တာယ ဓမ္မဒေသနာယ ကတာယ ဘိက္ခူနံ ဧတဒဟောသိ ‘‘အယံ သံသာရော ဘဂဝတာ အဝိဇ္ဇာဒီဟိ ကာရဏေဟိ သဟေတုကော ဝုတ္တော၊ နိဗ္ဗာနဿ ပန တဒုပသမဿ န ကိဉ္စိ ကာရဏံ ဝုတ္တံ၊ တယိဒံ အဟေတုကံ ကထံ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေန ဥပလဗ္ဘတီ’’တိ။ အထ ¶ ဘဂဝါ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဝိမတိဝိဓမနတ္ထဉ္စေဝ၊ ‘‘ဣဓ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ‘နိဗ္ဗာနံ နိဗ္ဗာန’န္တိ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမေဝ၊ နတ္ထိ ဟိ ပရမတ္ထတော နိဗ္ဗာနံ နာမ အနုပလဗ္ဘမာနသဘာဝတ္တာ’’တိ လောကာယတိကာဒယော ဝိယ ဝိပ္ပဋိပန္နာနံ ဗဟိဒ္ဓါ စ ပုထုဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ မိစ္ဆာဝါဒဘဉ္ဇနတ္ထဉ္စ၊ အမတမဟာနိဗ္ဗာနဿ ပရမတ္ထတော အတ္ထိဘာဝဒီပနတ္ထံ တဿ စ နိဿရဏဘာဝါဒိအာနုဘာဝဝန္တတာဒီပနတ္ထံ ပီတိဝေဂေန ဥဒါနဝသေန ဣဒံ သုတ္တံ အဘာသိ။ တထာ ဟိ ဣဒံ သုတ္တံ ဥဒါနေပိ (ဥဒါ။ ၇၂-၇၄) သင်္ဂီတံ။
တတ္ထ အတ္ထီတိ ဝိဇ္ဇတိ ပရမတ္ထတော ဥပလဗ္ဘတိ။ အဇာတံ အဘူတံ အကတံ အသင်္ခတန္တိ သဗ္ဗာနိပိ ပဒါနိ အညမညဝေဝစနာနိ။ အထ ဝါ ဝေဒနာဒယော ဝိယ ဟေတုပစ္စယသမဝါယသင်္ခါတာယ ကာရဏသာမဂ္ဂိယာ န ဇာတံ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ အဇာတံ။ ကာရဏေန ဝိနာ သယမေဝ န ဘူတံ န ပါတုဘူတံ န ဥပ္ပန္နန္တိ အဘူတံ။ ဧဝံ အဇာတတ္တာ အဘူတတ္တာ စ ယေန ကေနစိ ကာရဏေန ¶ န ကတန္တိ အကတံ။ ဇာတဘူတကတသဘာဝေါ စ နာမရူပါဒီနံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဟောတိ၊ န အသင်္ခတသဘာဝဿ နိဗ္ဗာနဿာတိ ဒဿနတ္ထံ အသင်္ခတန္တိ ဝုတ္တံ။ ပဋိလောမတော ဝါ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတန္တိ သင်္ခတံ၊ တထာ န သင်္ခတံ၊ သင်္ခတလက္ခဏရဟိတန္တိ စ အသင်္ခတန္တိ ဧဝံ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတဘာဝေ ပဋိသိဒ္ဓေ ‘‘သိယာ နု ခေါ ဧကေနေဝ ကာရဏေန ကတ’’န္တိ အာသင်္ကာယံ ‘‘န ကေနစိ ကတ’’န္တိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ အပ္ပစ္စယမ္ပိ သမာနံ ‘‘သယမေဝ နု ခေါ ဣဒံ ဘူတံ ပါတုဘူတ’’န္တိ အာသင်္ကာယံ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘အဘူတ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ အယဉ္စ ဧတဿ အသင်္ခတာကတာဘူတဘာဝေါ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဇာတိဓမ္မတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ။ ဧဝမေတေသံ စတုန္နမ္ပိ ပဒါနံ သာတ္ထကဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဣတိ ¶ ဘဂဝါ ‘‘အတ္ထိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဇာတံ အဘူတံ အကတံ အသင်္ခတ’’န္တိ ပရမတ္ထတော နိဗ္ဗာနဿ အတ္ထိဘာဝံ ဝတွာ တတ္ထ ဟေတုံ ဒဿေန္တော ‘‘နော စေတံ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ။ တဿာယံ ¶ သင်္ခေပေါ – ဘိက္ခဝေ၊ ယဒိ အဇာတာဒိသဘာဝါ အသင်္ခတာ ဓာတု န အဘဝိဿ န သိယာ၊ ဣဓ လောကေ ဇာတာဒိသဘာဝဿ ရူပါဒိက္ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတဿ သင်္ခါရဂတဿ နိဿရဏံ အနဝသေသဝဋ္ဋုပသမော န ပညာယေယျ န ဥပလဗ္ဘေယျ န သမ္ဘဝေယျ။ နိဗ္ဗာနဉှိ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနာ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော အရိယမဂ္ဂဓမ္မာ အနဝသေသတော ကိလေသေ သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ၊ တေနေတ္ထ သဗ္ဗဿပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အပ္ပဝတ္တိ အပဂမော နိဿရဏံ ပညာယတိ။
ဧဝံ ဗျတိရေကဝသေန နိဗ္ဗာနဿ အတ္ထိဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အနွယဝသေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ။ ဧတ္ထ စ ယသ္မာ ‘‘အပစ္စယာ ဓမ္မာ၊ အသင်္ခတာ ဓမ္မာ (ဓ။ သ။ ဒုကမာတိကာ ၇၊ ၈)။ အတ္ထိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တဒါယတနံ၊ ယတ္ထ နေဝ ပထဝီ (ဥဒါ။ ၇၁)။ ဣဒမ္ပိ ခေါ ဌာနံ ဒုဒ္ဒသံ ယဒိဒံ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ (မဟာဝ။ ၇၊ မ။ နိ။ ၁။၂၈၁)။ အသင်္ခတဉ္စ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ အသင်္ခတဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒ’’န္တိအာဒီဟိ (သံ။ နိ။ ၄။၃၆၆) အနေကေဟိ သုတ္တပဒေဟိ ‘‘အတ္ထိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဇာတ’’န္တိ ဣမိနာပိ သုတ္တေန နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရမတ္ထတော သဗ္ဘာဝေါ သဗ္ဗလောကံ အနုကမ္ပမာနေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတော၊ တသ္မာ န ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ။ တတ္ထ အပ္ပစ္စက္ခကာရီနမ္ပိ ဝိညူနံ ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါ နတ္ထိ ဧဝ။ ယေ ပန အဗုဒ္ဓိပုဂ္ဂလာ၊ တေသံ ဝိမတိဝိနောဒနတ္ထံ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယနိဒ္ဓါရဏမုခေန ယုတ္တိဝိစာရဏာ – ယထာ ပရိညေယျတာယ သဥတ္တရာနံ ကာမာနံ ရူပါနဉ္စ ပဋိပက္ခဘူတံ တဗ္ဗိဓုရသဘာဝံ နိဿရဏံ ပညာယတိ၊ ဧဝံ တံသဘာဝါနံ သဗ္ဗေသံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ပဋိပက္ခဘူတေန တဗ္ဗိဓုရသဘာဝေန နိဿရဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ။ ယဉ္စေတံ နိဿရဏံ၊ သာ အသင်္ခတာ ဓာတု။ ကိဉ္စ ဘိယျော၊ သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏံ ¶ ဝိပဿနာဉာဏံ အပိ အနုလောမဉာဏံ ကိလေသေ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟိတုံ န သက္ကောတိ၊ တထာ သမ္မုတိသစ္စာရမ္မဏံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု ဉာဏံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနေဝ ကိလေသေ ပဇဟတိ၊ န သမုစ္ဆေဒဝသေန။ ဣတိ သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏဿ ¶ သမ္မုတိသစ္စာရမ္မဏဿ စ ဉာဏဿ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေ အသမတ္ထဘာဝတော တေသံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနကရဿ အရိယမဂ္ဂဉာဏဿ တဒုဘယဝိပရီတသဘာဝေန အာရမ္မဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ ¶ ၊ သာ အသင်္ခတာ ဓာတု။ တထာ ‘‘အတ္ထိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဇာတံ အဘူတံ အကတံ အသင်္ခတ’’န္တိ ဣဒံ နိဗ္ဗာနဿ ပရမတ္ထတော အတ္ထိဘာဝဇောတကဝစနံ အဝိပရီတတ္ထံ ဘဂဝတာ ဘာသိတတ္တာ။ ယဉှိ ဘဂဝတာ ဘာသိတံ၊ တံ အဝိပရီတတ္ထံ ပရမတ္ထန္တိ ယထာ တံ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ၊ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ၊ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ (ဓ။ ပ။ ၂၇၇-၂၇၉၊ စူဠနိ။ ဟေမကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၅၆)။ တထာ နိဗ္ဗာနသဒ္ဒေါ ကတ္ထစိ ဝိသယေ ယထာဘူတပရမတ္ထဝိသယော ဥပစာရဝုတ္တိသဗ္ဘာဝတော သေယျထာပိ သီဟသဒ္ဒေါ။ အထ ဝါ အတ္ထေဝ ပရမတ္ထတော အသင်္ခတာဓာတု ဣတရတဗ္ဗိပရီတဝိနိမုတ္တသဘာဝတ္တာ သေယျထာပိ ပထဝီဓာတု ဝေဒနာတိ။ ဧဝမာဒီဟိ နယေဟိ ယုတ္တိတောပိ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ ပရမတ္ထတော အတ္ထိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဂါထာသု ဇာတန္တိ ဇာယနဋ္ဌေန ဇာတံ၊ ဇာတိလက္ခဏပ္ပတ္တန္တိ အတ္ထော။ ဘူတန္တိ ဘဝနဋ္ဌေန ဘူတံ၊ အဟုတွာ သမ္ဘူတန္တိ အတ္ထော။ သမုပ္ပန္နန္တိ သဟိတဘာဝေန ဥပ္ပန္နံ၊ သဟိတေဟိ ဓမ္မေဟိ စ ဥပ္ပန္နန္တိ အတ္ထော။ ကတန္တိ ကာရဏဘူတေဟိ ပစ္စယေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတံ။ သင်္ခတန္တိ တေဟိယေဝ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ကတန္တိ သင်္ခတံ၊ သဗ္ဗမေတံ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တဿ အဓိဝစနံ။ နိစ္စသာရာဒိဝိရဟိတတော အဒ္ဓုဝံ။ ဇရာယ မရဏေန စ ဧကန္တေနေဝ သင်္ဃဋိတံ သံသဋ္ဌန္တိ ဇရာမရဏသင်္ဃာတံ။ ‘‘ဇရာမရဏသင်္ဃဋ္ဋ’’န္တိပိ ပဌန္တိ၊ ဇရာယ မရဏေန စ ဥပဒ္ဒုတံ ပီဠိတန္တိ အတ္ထော။ အက္ခိရောဂါဒီနံ အနေကေသံ ရောဂါနံ နီဠံ ကုလာဝကန္တိ ရောဂနီဠံ။ သရသတော ¶ ဥပက္ကမတော စ ပဘင်္ဂုပရမသီလတာယ ပဘင်္ဂုရံ။
စတုဗ္ဗိဓော အာဟာရော စ တဏှာသင်္ခါတာ နေတ္တိ စ ပဘဝေါ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ အာဟာရနေတ္တိပ္ပဘဝံ။ သဗ္ဗောပိ ဝါ ပစ္စယော အာဟာရော။ ဣဓ ပန တဏှာယ နေတ္တိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ တဏှာဝဇ္ဇာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တသ္မာ အာဟာရော စ နေတ္တိ စ ပဘဝေါ ဧတဿာတိ အာဟာရနေတ္တိပ္ပဘဝံ။ အာဟာရော ဧဝ ဝါ နယနဋ္ဌေန ပဝတ္တနဋ္ဌေန နေတ္တီတိ ဧဝမ္ပိ အာဟာရနေတ္တိပ္ပဘဝံ။ နာလံ တဒဘိနန္ဒိတုန္တိ တံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ ဧဝံ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိကံ၊ တတော ဧဝ အနိစ္စံ၊ ဒုက္ခဉ္စ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အဘိနန္ဒိတုံ အဿာဒေတုံ န ယုတ္တံ။
တဿ ¶ နိဿရဏန္တိ ‘‘ဇာတံ ဘူတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ တဿ သက္ကာယဿ နိဿရဏံ နိက္ကမော ¶ အနုပသန္တသဘာဝဿ ရာဂါဒိကိလေသဿ သဗ္ဗသင်္ခါရဿ စ အဘာဝေန တဒုပသမဘာဝေန ပသတ္ထဘာဝေန စ သန္တံ၊ တက္ကဉာဏဿ အဂေါစရဘာဝတော အတက္ကာဝစရံ၊ နိစ္စဋ္ဌေန ဓုဝံ၊ တတော ဧဝ အဇာတံ အသမုပ္ပန္နံ၊ သောကဟေတူနံ အဘာဝတော အသောကံ၊ ဝိဂတရာဂါဒိရဇတ္တာ ဝိရဇံ၊ သံသာရဒုက္ခဋ္ဋိတေဟိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ ပဒံ၊ ဇာတိအာဒိဒုက္ခဓမ္မာနံ နိရောဓဟေတုတာယ နိရောဓော ဒုက္ခဓမ္မာနံ၊ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ဥပသမဟေတုတာယ သင်္ခါရူပသမော၊ တတော ဧဝ အစ္စန္တသုခတာယ သုခေါတိ သဗ္ဗပဒေဟိ အမတမဟာနိဗ္ဗာနမေဝ ထောမေတိ။ ဧဝံ ဘဂဝါ ပဌမဂါထာယ ဗျတိရေကဝသေန၊ ဒုတိယဂါထာယ အနွယဝသေန စ နိဗ္ဗာနံ ဝိဘာဝေသိ။
ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၇။ နိဗ္ဗာနဓာတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၄။ သတ္တမေ ဒွေမာတိ ဒွေ ဣမာ။ ဝါနံ ဝုစ္စတိ တဏှာ၊ နိက္ခန္တံ ဝါနတော၊ နတ္ထိ ဝါ ဧတ္ထ ဝါနံ၊ ဣမသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေ ဝါနဿ အဘာဝေါတိ နိဗ္ဗာနံ၊ တဒေဝ နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန သဘာဝဓာရဏဋ္ဌေန စ ဓာတူတိ နိဗ္ဗာနဓာတု။ ယဒိပိ တဿာ ပရမတ္ထတော ဘေဒေါ နတ္ထိ ¶ ၊ ပရိယာယေန ပန ပညာယတီတိ တံ ပရိယာယဘေဒံ သန္ဓာယ ‘‘ဒွေမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ နိဗ္ဗာနဓာတုယော’’တိ ဝတွာ ယထာဓိပ္ပေတပ္ပဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘သဥပါဒိသေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ တဏှာဒီဟိ ဖလဘာဝေန ဥပါဒီယတီတိ ဥပါဒိ၊ ခန္ဓပဉ္စကံ။ ဥပါဒိယေဝ သေသောတိ ဥပါဒိသေသော၊ သဟ ဥပါဒိသေသေနာတိ သဥပါဒိသေသာ၊ တဒဘာဝတော အနုပါဒိသေသာ။
အရဟန္တိ အာရကကိလေသော၊ ဒူရကိလေသောတိ အတ္ထော။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –
‘‘ကထဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု အရဟံ ဟောတိ၊ အာရကာဿ ဟောန္တိ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ၊ သံကိလေသိကာ ပေါနောဗ္ဘဝိကာ၊ သဒရာ ¶ ဒုက္ခဝိပါကာ၊ အာယတိံ ဇာတိဇရာမရဏိယာ။ ဧဝံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု အရဟံ ဟောတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၄၃၄)။
ခီဏာသဝေါတိ ကာမာသဝါဒယော စတ္တာရောပိ အာသဝါ အရဟတော ခီဏာ သမုစ္ဆိန္နာ ပဟီနာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ အဘဗ္ဗုပ္ပတ္တိကာ ဉာဏဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎာတိ ခီဏာသဝေါ။ ဝုသိတဝါတိ ဂရုသံဝါသေပိ အရိယမဂ္ဂေပိ ဒသသု အရိယဝါသေသုပိ ဝသိ ပရိဝသိ ပရိဝုဋ္ဌော ဝုဋ္ဌဝါသော စိဏ္ဏစရဏောတိ ဝုသိတဝါ။ ကတကရဏီယောတိ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကံ ဥပါဒါယ သတ္တ သေခါ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ကရဏီယံ ကရောန္တိ ¶ နာမ၊ ခီဏာသဝဿ သဗ္ဗကရဏီယာနိ ကတာနိ ပရိယောသိတာနိ၊ နတ္ထိ ဥတ္တရိံ ကရဏီယံ ဒုက္ခက္ခယာဓိဂမာယာတိ ကတကရဏီယော။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –
‘‘တဿ သမ္မာ ဝိမုတ္တဿ၊ သန္တစိတ္တဿ ဘိက္ခုနော၊
ကတဿ ပဋိစယော နတ္ထိ၊ ကရဏီယံ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ။ (အ။ နိ။ ၆။၅၅၊ မဟာဝ။ ၂၄၄)၊
ဩဟိတဘာရောတိ တယော ဘာရာ – ခန္ဓဘာရော၊ ကိလေသဘာရော၊ အဘိသင်္ခါရဘာရောတိ။ တဿိမေ တယောပိ ဘာရာ ဩဟိတာ ဩရောပိတာ နိက္ခိတ္တာ ပါတိတာတိ ဩဟိတဘာရော။ အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထောတိ အနုပ္ပတ္တော သဒတ္ထံ၊ သကတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ ကကာရဿ ဒကာရော ကတော။ အနုပ္ပတ္တော သဒတ္ထော ဧတေနာတိ အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော၊ သဒတ္ထောတိ စ အရဟတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တဉှိ အတ္တုပနိဗန္ဓဋ္ဌေန အတ္တနော အဝိဇဟနဋ္ဌေန ¶ အတ္တနော ပရမတ္ထေန စ အတ္တနော အတ္ထတ္တာ သကတ္ထော ဟောတိ။ ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနောတိ ကာမရာဂသံယောဇနံ၊ ပဋိဃသံယောဇနံ၊ မာနဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသဘဝရာဂဣဿာမစ္ဆရိယအဝိဇ္ဇာသံယောဇနန္တိ ဣမာနိ သတ္တေ ဘဝေသု။ ဘဝံ ဝါ ဘဝေန သံယောဇေန္တိ ဥပနိဗန္ဓန္တီတိ ဘဝသံယောဇနာနိ နာမ။ တာနိ အရဟတော ပရိက္ခီဏာနိ၊ ပဟီနာနိ၊ ဉာဏဂ္ဂိနာ၊ ဒဍ္ဎာနီတိ ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော။ သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တောတိ ဧတ္ထ သမ္မဒညာတိ သမ္မာ အညာယ၊ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ခန္ဓာနံ ခန္ဓဋ္ဌံ၊ အာယတနာနံ အာယတနဋ္ဌံ၊ ဓာတူနံ သုညဋ္ဌံ၊ ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌံ၊ သမုဒယဿ ပဘဝဋ္ဌံ၊ နိရောဓဿ သန္တဋ္ဌံ၊ မဂ္ဂဿ ဒဿနဋ္ဌံ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိ ဧဝမာဒိဘေဒံ ဝါ သမ္မာ ယထာဘူတံ အညာယ ဇာနိတွာ တီရယိတွာ တုလယိတွာ ဝိဘာဝေတွာ ဝိဘူတံ ကတွာ။ ဝိမုတ္တောတိ ဒွေ ဝိမုတ္တိယော ¶ စိတ္တဿ စ ဝိမုတ္တိ နိဗ္ဗာနဉ္စ။ အရဟာ ဟိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ စိတ္တဝိမုတ္တိယာပိ ဝိမုတ္တော၊ နိဗ္ဗာနေပိ ဝိမုတ္တောတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တော’’တိ။
တဿ တိဋ္ဌန္တေဝ ပဉ္စိန္ဒြိယာနီတိ တဿ အရဟတော စရိမဘဝဟေတုဘူတံ ကမ္မံ ယာဝ န ခီယတိ၊ တာဝ တိဋ္ဌန္တိယေဝ စက္ခာဒီနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ။ အဝိဃာတတ္တာတိ အနုပ္ပာဒနိရောဓဝသေန အနိရုဒ္ဓတ္တာ။ မနာပါမနာပန္တိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌံ ရူပါဒိဂေါစရံ။ ပစ္စနုဘောတီတိ ဝိန္ဒတိ ပဋိလဘတိ။ သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဝိပါကဘူတံ သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေတိ တေဟိ ဒွါရေဟိ ပဋိလဘတိ။
ဧတ္တာဝတာ ဥပါဒိသေသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဥပါဒိသေသံ နိဗ္ဗာနဓာတုံ ဒဿေတုံ ‘‘တဿ ယော’’တိအာဒိ ¶ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ တဿာတိ တဿ သဥပါဒိသေသဿ သတော အရဟတော။ ယော ရာဂက္ခယောတိ ရာဂဿ ခယော ခီဏာကာရော အဘာဝေါ အစ္စန္တမနုပ္ပာဒေါ။ ဧသ နယော သေသေသုပိ။ ဧတ္တာဝတာ ရာဂါဒိက္ခယော သဥပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတူတိ ဒဿိတံ ဟောတိ။
ဣဓေဝါတိ ¶ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ။ သဗ္ဗဝေဒယိတာနီတိ သုခါဒယော သဗ္ဗာ အဗျာကတဝေဒနာ၊ ကုသလာကုသလဝေဒနာ ပန ပုဗ္ဗေယေဝ ပဟီနာတိ။ အနဘိနန္ဒိတာနီတိ တဏှာဒီဟိ န အဘိနန္ဒိတာနိ။ သီတိဘဝိဿန္တီတိ အစ္စန္တဝူပသမေန သင်္ခါရဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သီတလီ ဘဝိဿန္တိ၊ အပ္ပဋိသန္ဓိကနိရောဓေန နိရုဇ္ဈိဿန္တီတိ အတ္ထော။ န ကေဝလံ ဝေဒယိတာနိယေဝ၊ သဗ္ဗေပိ ပန ခီဏာသဝသန္တာနေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ နိရုဇ္ဈိဿန္တိ၊ ဝေဒယိတသီသေန ဒေသနာ ကတာ။
ဂါထာသု စက္ခုမတာတိ ဗုဒ္ဓစက္ခု၊ ဓမ္မစက္ခု၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ ပညာစက္ခု၊ သမန္တစက္ခူတိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမတာ။ အနိဿိတေနာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိနိဿယဝသေန ကဉ္စိ ဓမ္မံ အနိဿိတေန၊ ရာဂဗန္ဓနာဒီဟိ ဝါ အဗန္ဓေန။ တာဒိနာတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန သဗ္ဗတ္ထ ဣဋ္ဌာဒီသု ဧကသဘာဝတာသင်္ခါတေန တာဒိလက္ခဏေန တာဒိနာ။ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဘဝါ ဝတ္တမာနာ။ ဘဝနေတ္တိသင်္ခယာတိ ဘဝနေတ္တိယာ တဏှာယ ပရိက္ခယာ။ သမ္ပရာယိကာတိ သမ္ပရာယေ ခန္ဓဘေဒတော ပရဘာဂေ ဘဝါ။ ယမှီတိ ယသ္မိံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနေ။ ဘဝါနီတိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တံ၊ ဥပပတ္တိဘဝါ သဗ္ဗသော အနဝသေသာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ န ပဝတ္တန္တိ။
တေတိ ¶ တေ ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တာ။ ဓမ္မသာရာဓိဂမာတိ ဝိမုတ္တိသာရတ္တာ ဣမဿ ဓမ္မဝိနယဿ၊ ဓမ္မေသု သာရဘူတဿ အရဟတ္တဿ အဓိဂမနတော။ ခယေတိ ရာဂါဒိက္ခယဘူတေ နိဗ္ဗာနေ ရတာ အဘိရတာ။ အထ ဝါ နိစ္စဘာဝတော သေဋ္ဌဘာဝတော စ ဓမ္မေသု သာရန္တိ ဓမ္မသာရံ၊ နိဗ္ဗာနံ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဝိရာဂေါ သေဋ္ဌော ဓမ္မာနံ (ဓ။ ပ။ ၂၇၃)၊ ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (ဣတိဝု။ ၉၀၊ အ။ နိ။ ၄။၃၄) စ။ တဿ ဓမ္မသာရဿ အဓိဂမဟေတု ခယေ သဗ္ဗသင်္ခါရပရိက္ခယေ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနေ ရတာ။ ပဟံသူတိ ပဇဟိံသု။ တေတိ နိပါတမတ္တံ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၈။ ပဋိသလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၅။ အဋ္ဌမေ ¶ ¶ ပဋိသလ္လာနရာမာတိ တေဟိ တေဟိ သတ္တသင်္ခါရေဟိ ပဋိနိဝတ္တိတွာ သလ္လာနံ ပဋိသလ္လာနံ၊ ဧကဝိဟာရော ဧကမန္တသေဝိတာ၊ ကာယဝိဝေကောတိ အတ္ထော။ တံ ပဋိသလ္လာနံ ရမန္တိ ရောစန္တီတိ ပဋိသလ္လာနရာမာ။ ‘‘ပဋိသလ္လာနာရာမာ’’တိပိ ပါဌော။ ယထာ ဝုတ္တံ ပဋိသလ္လာနံ အာရမိတဗ္ဗတော အာရာမော ဧတေသန္တိ ပဋိသလ္လာနာရာမာ။ ဝိဟရထာတိ ဧဝံဘူတာ ဟုတွာ ဝိဟရထာတိ အတ္ထော။ ပဋိသလ္လာနေ ရတာ နိရတာ သမ္မုဒိတာတိ ပဋိသလ္လာနရတာ။ ဧတ္တာဝတာ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ၊ တဿ နိမိတ္တဘူတာ ဝူပကဋ္ဌကာယတာ စ ဒဿိတာ။ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ၊ သီလသံဝရော၊ ဣန္ဒြိယေသု၊ ဂုတ္တဒွါရတာ၊ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ၊ သတိသမ္ပဇညန္တိ ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ ဝိနာ န ဝတ္တတီတိ တေပိ ဣဓ အတ္ထတော ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထမနုယုတ္တာတိ အတ္တနော စိတ္တသမထေ အနုယုတ္တာ။ အဇ္ဈတ္တံ အတ္တနောတိ စ ဧတံ ဧကတ္ထံ၊ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ။ ဘုမ္မတ္ထေ စေတံ သမထန္တိ အနုသဒ္ဒယောဂေန ဥပယောဂဝစနံ။ အနိရာကတဇ္ဈာနာတိ ဗဟိ အနီဟတဇ္ဈာနာ အဝိနာသိတဇ္ဈာနာ ဝါ။ နီဟရဏံ ဝိနာသော ဝါတိ ဣဒံ နိရာကတံ နာမ ‘‘ထမ္ဘံ နိရံကတွာ နိဝါတဝုတ္တီ’’တိအာဒီသု (သု။ နိ။ ၃၂၈) ဝိယ။ ဝိပဿနာယ သမန္နာဂတာတိ သတ္တဝိဓာယ အနုပဿနာယ ယုတ္တာ။ သတ္တဝိဓာ အနုပဿနာ နာမ ¶ အနိစ္စာနုပဿနာ၊ ဒုက္ခာနုပဿနာ၊ အနတ္တာနုပဿနာ၊ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ၊ ဝိရာဂါနုပဿနာ၊ နိရောဓာနုပဿနာ၊ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ စ၊ တာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာဝ။
ဗြူဟေတာရော သုညာဂါရာနန္တိ ဝဍ္ဎေတာရော သုညာဂါရာနံ။ ဧတ္ထ စ ‘‘သုညာဂါရာန’’န္တိ ယံကိဉ္စိ ဝိဝိတ္တံ ဘာဝနာနုယောဂဿ အနုစ္ဆဝိကဋ္ဌာနံ။ သမထဝိပဿနာဝသေန ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ရတ္တိန္ဒိဝံ သုညာဂါရံ ပဝိသိတွာ ဘာဝနာနုယောဂဝသေန နိသီဒမာနာ ဘိက္ခူ ‘‘ဗြူဟေတာရော သုညာဂါရာန’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဧကဘူမိကာဒိပါသာဒေပိ ပန ဝါသံ ကုရုမာနာ ဈာယိနော သုညာဂါရာနံ ဗြူဟေတာရောတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
ဧတ္ထ စ ယာ ‘‘ပဋိသလ္လာနရာမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝိဟရထ ပဋိသလ္လာနရတာ’’တိ ဝူပကဋ္ဌကာယတာ ဝိဟိတာ၊ သာ ပရိသုဒ္ဓသီလဿ၊ န အသီလဿ အဝိသုဒ္ဓသီလဿ ဝါ တဿ ရူပါရမ္မဏာဒိတော စိတ္တဝိနိဝတ္တနဿေဝ ¶ အဘာဝတောတိ အတ္ထတော သီလဝိသုဒ္ဓိ ဒဿိတာတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော။ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထမနုယုတ္တာ အနိရာကတဇ္ဈာနာ’’တိ ပဒဒွယေန သမာဓိဘာဝနာ၊ ‘‘ဝိပဿနာယ သမန္နာဂတာ’’တိ ဣမိနာ ပညာဘာဝနာ ဝိဟိတာတိ လောကိယာ တိဿော သိက္ခာ ဒဿိတာ။
ဣဒါနိ ¶ တာသု ပတိဋ္ဌိတဿ အဝဿံဘာဝိဖလံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဋိသလ္လာနရာမာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဗြူဟေတာနန္တိ ဝဍ္ဎေတာနံ။ ဒွိန္နံ ဖလာနန္တိ တတိယစတုတ္ထဖလာနံ။ ပါဋိကင်္ခန္တိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ အဝဿံဘာဝီ။ အညာတိ အရဟတ္တံ။ တဉှိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဉာဏေဟိ ဉာတမရိယာဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဇာနနတော ပရိပုဏ္ဏဇာနနတ္တာ ဥပရိ ဇာနနကိစ္စာဘာဝတော စ ‘‘အညာ’’တိ ဝုစ္စတိ။ သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေတိ သတိ ဝါ ကိလေသူပါဒိသေသေ၊ ပဟာတုံ အသက္ကုဏေယျေ သတိ။ ဉာဏေ ဟိ အပရိပက္ကေ ယေ တေန ပရိပက္ကေန ပဟာတဗ္ဗကိလေသာ၊ တေ န ပဟီယန္တိ။ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေ’’တိ။ သတိ စ ကိလေသေ ခန္ဓာဘိသင်္ခါရာ တိဋ္ဌန္တိ ဧဝ။ ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အနာဂါမိဖလံ အရဟတ္တန္တိ ဒွေ ဓမ္မာ ဒဿိတာ။ ယထာ စေတ္ထ၊ ဧဝံ ဣတော ပရေသု ဒွီသု သုတ္တေသု။
ဂါထာသု ယေ သန္တစိတ္တာတိ ယေ ယောဂါဝစရာ တဒင်္ဂဝသေန ဝိက္ခမ္ဘနဝသေဝ စ သမိတကိလေသတာယ သန္တစိတ္တာ။ နေပက္ကံ ဝုစ္စတိ ပညာ၊ တာယ သမန္နာဂတတ္တာ နိပကာ။ ဣမိနာ တေသံ ကမ္မဋ္ဌာနပရိဟရဏဉာဏံ ဒဿေတိ။ သတိမန္တော ¶ စ ဈာယိနောတိ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဟေတုဘူတာယ သတိယာ သတိမန္တော၊ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနလက္ခဏေန ဈာနေန ဈာယိနော။ သမ္မာ ဓမ္မံ ဝိပဿန္တိ၊ ကာမေသု အနပေက္ခိနောတိ ပုဗ္ဗေယေဝ ‘‘အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ ကာမာ’’တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၁။၂၃၄၊ ပါစိ။ ၄၁၇) ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမေသု စ အာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏေန အနပေက္ခိနော အနတ္ထိကာ တေ ပဟာယ အဓိဂတံ ဥပစာရသမာဓိံ အပ္ပနာသမာဓိံ ဝါ ပါဒကံ ကတွာ နာမရူပံ တဿ ပစ္စယေ စ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ကလာပသမ္မသနာဒိက္ကမေန သမ္မာ အဝိပရီတံ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မံ အနိစ္စာဒိတော ဝိပဿန္တိ။
အပ္ပမာဒရတာတိ ¶ ဝုတ္တပ္ပကာရာယ သမထဝိပဿနာဘာဝနာယ အပ္ပမဇ္ဇနေ ရတာ အဘိရတာ တတ္ထ အပ္ပမာဒေနေဝ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဝီတိနာမေန္တာ။ သန္တာတိ သမာနာ။ ‘‘သတ္တာ’’တိပိ ပါဌော၊ ပုဂ္ဂလာတိ အတ္ထော။ ပမာဒေ ဘယဒဿိနောတိ နိရယူပပတ္တိအာဒိကံ ပမာဒေ ဘယံ ပဿန္တာ။ အဘဗ္ဗာ ပရိဟာနာယာတိ တေ ဧဝရူပါ သမထဝိပဿနာဓမ္မေဟိ မဂ္ဂဖလေဟိ ဝါ ပရိဟာနာယ အဘဗ္ဗာ။ သမထဝိပဿနာတော ဟိ သမ္ပတ္တတော န ပရိဟာယန္တိ၊ ဣတရာနိ စ အပ္ပတ္တာနိ ပါပုဏန္တိ။ နိဗ္ဗာနဿေဝ သန္တိကေတိ နိဗ္ဗာနဿ စ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဿ စ သန္တိကေ ဧဝ၊ န စိရဿေဝ နံ အဓိဂမိဿန္တီတိ။
အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၉။ သိက္ခာနိသံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၆။ နဝမေ ¶ သိက္ခာနိသံသာတိ ဧတ္ထ သိက္ခိတဗ္ဗာတိ သိက္ခာ၊ သာ တိဝိဓာ အဓိသီလသိက္ခာ၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာ၊ အဓိပညာသိက္ခာတိ။ တိဝိဓာပိ စေသာ သိက္ခာ အာနိသံသာ ဧတေသံ၊ န လာဘသက္ကာရသိလောကာတိ သိက္ခာနိသံသာ။ ဝိဟရထာတိ သိက္ခာနိသံသာ ဟုတွာ ဝိဟရထ၊ တီသု သိက္ခာသု အာနိသံသဒဿာဝိနော ဟုတွာ တာဟိ သိက္ခာဟိ လဒ္ဓဗ္ဗံ အာနိသံသမေဝ သမ္ပဿန္တာ ဝိဟရထာတိ အတ္ထော။ ပညုတ္တရာတိ တာသု သိက္ခာသု ယာ အဓိပညာသိက္ခာသင်္ခါတာ ပညာ၊ သာ ဥတ္တရာ ပဓာနာ ဝိသိဋ္ဌာ ဧတေသန္တိ ပညုတ္တရာ။ ယေ ဟိ သိက္ခာနိသံသာ ဝိဟရန္တိ၊ တေ ပညုတ္တရာ ဘဝန္တီတိ။ ဝိမုတ္တိသာရာတိ ¶ အရဟတ္တဖလသင်္ခါတာ ဝိမုတ္တိ သာရံ ဧတေသန္တိ ဝိမုတ္တိသာရာ၊ ယထာဝုတ္တံ ဝိမုတ္တိံယေဝ သာရတော ဂဟေတွာ ဌိတာတိ အတ္ထော။ ယေ ဟိ သိက္ခာနိသံသာ ပညုတ္တရာ စ၊ န တေ ဘဝဝိသေသံ ပတ္ထေန္တိ၊ အပိစ ခေါ ဝိဘဝံ အာကင်္ခန္တာ ဝိမုတ္တိံယေဝ သာရတော ပစ္စေန္တိ။ သတာဓိပတေယျာတိ ဇေဋ္ဌကကရဏဋ္ဌေန သတိ အဓိပတေယျံ ဧတေသန္တိ သတာဓိပတေယျာ အဓိပတိ ဧဝ အဓိပတေယျန္တိ ကတွာ၊ စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တာ ကာယာနုပဿနာဒိမုခေန သမထဝိပဿနာဘာဝနာနုယုတ္တာတိ အတ္ထော။
အထ ဝါ သိက္ခာနိသံသာတိ ဘိက္ခဝေ၊ ဧဝရူပေ ဒုလ္လဘက္ခဏပဋိလာဘေ ¶ တိဝိဓသိက္ခာသိက္ခနမေဝ အာနိသံသံ ကတွာ ဝိဟရထ၊ ဧဝံ ဝိဟရန္တာ စ ပညုတ္တရာ ပညာယ ဥတ္တရာ လောကုတ္တရပညာယ သမန္နာဂတာ ဟုတွာ ဝိဟရထ၊ ဧဝံဘူတာ စ ဝိမုတ္တိသာရာ နိဗ္ဗာနသာရာ အနညသာရာ ဝိဟရထ။ တထာဘာဝဿ စာယံ ဥပါယော၊ ယံ သတာဓိပတေယျာ ဝိဟရထ၊ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ ဟောထ၊ သဗ္ဗတ္ထ ဝါ သတာရက္ခေန စေတသာ ဝိဟရထာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဣတိ ဘဂဝါ တီသု သိက္ခာသု ဘိက္ခူ နိယောဇေန္တော ယထာ တာ သိက္ခိတဗ္ဗာ၊ ယေန စ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ၊ တံ သင်္ခေပေနေဝ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနာနံ ဖလဝိသေသဒဿနေန တဿာ ပဋိပတ္တိယာ အမောဃဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘သိက္ခာနိသံသာန’’န္တိအာဒိမာဟ။ တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ။
ဂါထာသု ပရိပုဏ္ဏသိက္ခန္တိ အဂ္ဂဖလပ္ပတ္တိယာ ပရိသုဒ္ဓသိက္ခံ၊ အသေက္ခန္တိ အတ္ထော။ အပဟာနဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ပဟာနဓမ္မာ ဝုစ္စန္တိ ကုပ္ပာ ဝိမုတ္တိယော။ ပဟာနဓမ္မောတိ ဟိ ဟာနဓမ္မော ကုပ္ပဓမ္မော။ န ပဟာနဓမ္မောတိ အပဟာနဓမ္မော၊ အကုပ္ပဓမ္မော။ ‘‘အပ္ပဟာနဓမ္မော’’တိပိ ပါဠိ၊ သော ဧဝ အတ္ထော။ ခယော ဧဝ အန္တောတိ ခယန္တော၊ ဇာတိယာ ခယန္တော ဇာတိခယန္တော၊ နိဗ္ဗာနံ။ ခယော ဝါ မရဏံ၊ ဇာတိခယန္တော နိဗ္ဗာနမေဝ၊ တဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဇာတိခယန္တဒဿီ။
တသ္မာတိ ¶ ယသ္မာ သိက္ခာပါရိပူရိယာ အယံ ဇရာပါရင်္ဂမနပရိယောသာနော အာနိသံသော၊ တသ္မာ။ သဒါတိ သဗ္ဗကာလံ။ ဈာနရတာတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေ၊ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေတိ ဒုဝိဓေပိ ဈာနေ ရတာ၊ တတော ဧဝ ¶ သမာဟိတာ။ မာရံ သသေနံ အဘိဘုယျာတိ ကိလေသသေနာယ အနဋ္ဌသေနာယ စ သသေနံ အနဝသိဋ္ဌံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ မာရံ အဘိဘဝိတွာ။ ဒေဝပုတ္တမာရဿပိ ဟိ ဂုဏမာရဏေ သဟာယဘာဝူပဂမနတော ကိလေသာ ‘‘သေနာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ တထာ ရောဂါဒယော အနဋ္ဌာ မစ္စုမာရဿ။ ယထာဟ –
‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ၊ ဒုတိယာ အရတိ ဝုစ္စတိ၊
တတိယာ ခုပ္ပိပါသာ တေ၊ စတုတ္ထီ တဏှာ ပဝုစ္စတိ။
‘‘ပဉ္စမီ ¶ ထိနမိဒ္ဓံ တေ၊ ဆဋ္ဌာ ဘီရူ ပဝုစ္စတိ၊
သတ္တမီ ဝိစိကိစ္ဆာ တေ၊ မက္ခော ထမ္ဘော စ အဋ္ဌမော။
‘‘လာဘော သိလောကော သက္ကာရော၊ မိစ္ဆာလဒ္ဓါ စ ယော ယသော၊
ယော စတ္တာနံ သမုက္ကံသေ၊ ပရေ စ အဝဇာနတိ။
‘‘ဧသာ နမုစိ တေ သေနာ၊ ကဏှဿာဘိပ္ပဟာရိနီ၊
န နံ အသူရော ဇိနာတိ၊ ဇေတွာ စ လဘတေ သုခ’’န္တိ။ (သု။ နိ။ ၄၃၈-၄၄၁၊ မဟာနိ။ ၂၈)၊
ယထာ စာဟ –
‘‘အဇ္ဇေဝ ကိစ္စမာတပ္ပံ၊ ကော ဇညာ မရဏံ သုဝေ၊
န ဟိ နော သင်္ဂရံ တေန၊ မဟာသေနေန မစ္စုနာ’’တိ။ (မ။ နိ။ ၃။၂၈၀၊ ဇာ။ ၂။၂၂။၁၂၁)၊
ဘဝထ ဇာတိမရဏဿ ပါရဂါတိ ဇာတိယာ မရဏဿ စ ပါရဂါမိနော နိဗ္ဗာနဂါမိနော ဘဝထာတိ။
နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၀။ ဇာဂရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၇။ ဒသမေ ¶ ဇာဂရောတိ ဇာဂရကော ဝိဂတနိဒ္ဒေါ ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော၊ ရတ္တိန္ဒိဝံ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တောတိ အတ္ထော။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ကထဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော ဟောတိ? ဣဓ ဘိက္ခု ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ၊ ရတ္တိယာ ပဌမံ ယာမံ စင်္ကမေန ¶ နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ၊ ရတ္တိယာ မဇ္ဈိမံ ယာမံ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သီဟသေယျံ ကပ္ပေတိ ပါဒေ ပါဒံ အစ္စာဓာယ သတော သမ္ပဇာနော ဥဋ္ဌာနသညံ မနသိ ကရိတွာ၊ ရတ္တိယာ ပစ္ဆိမံ ယာမံ ပစ္စုဋ္ဌာယ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ။ ဧဝံ ဘိက္ခု ပုဗ္ဗရတ္တာပရရတ္တံ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ။ ၅၁၉)။
စသဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော၊ တေန ဝက္ခမာနေ သတာဒိဘာဝေ သမ္ပိဏ္ဍေတိ။ အဿာတိ သိယာ၊ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော။ ‘‘ဇာဂရော စ ဘိက္ခု ဝိဟရေယျာ’’တိ စ ပဌန္တိ။ သဗ္ဗတ္ထ ¶ သဗ္ဗဒါ စ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေန သတိအဝိပ္ပဝါသေန သတော သမ္ပဇာနောတိ သတ္တဋ္ဌာနိယဿ စတုဗ္ဗိဓဿပိ သမ္ပဇညဿ ဝသေန သမ္ပဇာနော။ သမာဟိတောတိ ဥပစာရသမာဓိနာ အပ္ပနာသမာဓိနာ စ သမာဟိတော ဧကဂ္ဂစိတ္တော။ ပမုဒိတောတိ ပဋိပတ္တိယာ အာနိသံသဒဿနေန ဥတ္တရုတ္တရိ ဝိသေသာဓိဂမေန ဝီရိယာရမ္ဘဿ စ အမောဃဘာဝဒဿနေန ပမုဒိတော ပါမောဇ္ဇဗဟုလော။ ဝိပ္ပသန္နောတိ တတော ဧဝ ပဋိပတ္တိဘူတာသု တီသု သိက္ခာသု ပဋိပတ္တိဒေသကေ စ သတ္ထရိ သဒ္ဓါဗဟုလတာယ သုဋ္ဌု ပသန္နော။ သဗ္ဗတ္ထ အဿာတိ သမ္ဗန္ဓော ဝိဟရေယျာတိ ဝါ။
တတ္ထ ကာလဝိပဿီ စ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ တသ္မိံ ကာလေ ဝိပဿကော၊ တတ္ထ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေ ကာလဝိပဿီ ကာလာနုရူပံ ဝိပဿကော။ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ကလာပသမ္မသနာဒိဝသေန သမ္မသန္တော အာဝါသာဒိကေ သတ္တ အသပ္ပာယေ ဝဇ္ဇေတွာ သပ္ပာယေ သေဝန္တော အန္တရာ ဝေါသာနံ အနာပဇ္ဇိတွာ ပဟိတတ္တော စိတ္တဿ သမာဟိတာကာရံ သလ္လက္ခေန္တော သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ အနိစ္စာနုပဿနာဒိံ ပဝတ္တေန္တော ယသ္မိံ ကာလေ ဝိပဿနာစိတ္တံ လီနံ ဟောတိ၊ တသ္မိံ ဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိသင်္ခါတေသု၊ ယသ္မိံ ပန ကာလေ စိတ္တံ ဥဒ္ဓတံ ဟောတိ၊ တသ္မိံ ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသင်္ခါတေသု ကုသလေသု အနဝဇ္ဇေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂဓမ္မေသူတိ ဧဝံ တတ္ထ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ၊ တသ္မိံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေ ကာလာနုရူပံ ဝိပဿကော အဿာတိ။ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ပန သဗ္ဗတ္ထေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော ¶ ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သတိဉ္စ ခွာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၅။၂၃၄၊ မိ။ ပ။ ၂။၁။၁၃)။ ဧတ္တာဝတာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဒေသနာယ ဇာဂရိယံ ဒဿေတွာ ယေဟိ ဓမ္မေဟိ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ သမ္ပဇ္ဇတိ၊ တေ ပကာသေတိ။
ဧဝံ ¶ ဘဂဝါ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ဘိက္ခုနော သင်္ခေပေနေဝ သဒ္ဓိံ ဥပကာရကဓမ္မေဟိ သမ္မသနစာရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တဿ ပဋိပတ္တိယာ အဝဉ္ဈဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ဇာဂရဿ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုနော’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ¶ ဇာဂရိယာနုယောဂေ သတိသမ္ပဇညသမာဒါနာနိ သဗ္ဗတ္ထကာနိ သမ္မောဒပသာဒါဝဟာနိ၊ တတ္ထ ကာလဝိပဿနာ နာမ ဝိပဿနာယ ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ပရိပါကဂတံ။ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တေ ဟိ ဝီထိပဋိပန္နေ ဝိပဿနာဉာဏေ တိက္ခေ သူရေ ဝဟန္တေ ယောဂိနော ဥဠာရံ ပါမောဇ္ဇံ ပသာဒေါ စ ဟောတိ၊ တေဟိ စ ဝိသေသာဓိဂမဿ သန္တိကေယေဝ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ယတော ယတော သမ္မသတိ၊ ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ၊
လဘတီ ပီတိပါမောဇ္ဇံ၊ အမတံ တံ ဝိဇာနတံ။
‘‘ပါမောဇ္ဇဗဟုလော ဘိက္ခု၊ ပသန္နော ဗုဒ္ဓသာသနေ၊
အဓိဂစ္ဆေ ပဒံ သန္တံ၊ သင်္ခါရူပသမံ သုခ’’န္တိ။ (ဓ။ ပ။ ၃၇၄၊ ၃၈၁)၊
ဂါထာသု ဇာဂရန္တာ သုဏာထေတန္တိ ဧတံ မမ ဝစနံ ဧကန္တေနေဝ ပမာဒနိဒ္ဒါယ အဝိဇ္ဇာနိဒ္ဒါယ ပဗောဓနတ္ထံ ဇာဂရန္တာ သတိသမ္ပဇညာဒိဓမ္မသမာယောဂေန ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တာ သုဏာထ။ ယေ သုတ္တာ တေ ပဗုဇ္ဈထာတိ ယေ ယထာဝုတ္တနိဒ္ဒါယ သုတ္တာ သုပနံ ဥပဂတာ၊ တေ တုမှေ ဇာဂရိယာနုယောဂဝသေန ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂေ သင်္ကဍ္ဎိတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေန္တာ အပ္ပမာဒပဋိပတ္တိယာ တတော ပဗုဇ္ဈထ အထ ဝါ ဇာဂရန္တာတိ ဇာဂရနိမိတ္တာ။ ‘‘သုဏာထေတ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဧတ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ကိံ တံ ဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ယေ သုတ္တာ တေ ပဗုဇ္ဈထာ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ယေ သုတ္တာတိ ယေ ကိလေသနိဒ္ဒါယ သုတ္တာ၊ တေ တုမှေ အရိယမဂ္ဂပဋိဗောဓေန ပဗုဇ္ဈထ။ သုတ္တာ ဇာဂရိတံ သေယျောတိ ဣဒံ ပဗောဓဿ ကာရဏဝစနံ။ ယသ္မာ ယထာဝုတ္တသုပတော ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဇာဂရိတံ ဇာဂရဏံ အတ္ထကာမဿ ကုလပုတ္တဿ သေယျော ပါသံသတရော ဟိတသုခါဝဟော၊ တသ္မာ ပဗုဇ္ဈထ။ နတ္ထိ ဇာဂရတော ဘယန္တိ ဣဒံ တတ္ထ အာနိသံသဒဿနံ။ ယော ဟိ သဒ္ဓါဒီဟိ ဇာဂရဏဓမ္မေဟိ သမန္နာဂမေန ဇာဂရော ဇဂ္ဂတိ၊ ပမာဒနိဒ္ဒံ န ဥပဂစ္ဆတိ၊ တဿ အတ္တာနုဝါဒဘယံ ပရာနုဝါဒဘယံ ဒဏ္ဍဘယံ ဒုဂ္ဂတိဘယံ ဇာတိအာဒိနိမိတ္တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝဋ္ဋဘယံ နတ္ထိ။
ကာလေနာတိ ¶ ¶ အာဝါသသပ္ပာယာဒီနံ လဒ္ဓကာလေန။ သောတိ နိပါတမတ္တံ။ သမ္မာ ¶ ဓမ္မံ ပရိဝီမံသမာနောတိ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတံ တေဘူမကဓမ္မံ သမ္မာ ဉာယေန ယထာ နိဗ္ဗိန္ဒနဝိရဇ္ဇနာဒယော သမ္ဘဝန္တိ၊ ဧဝံ ပရိတော ဝီမံသန္တော၊ သဗ္ဗာကာရေန ဝိပဿန္တောတိ အတ္ထော။ ဧကောဒိဘူတောတိ ဧကော သေဋ္ဌော ဟုတွာ ဥဒေတီတိ ဧကောဒိ၊ သမာဓိ။ သော ဧကောဒိ ဘူတော ဇာတော ဥပ္ပန္နော ဧတဿာတိ ဧကောဒိဘူတော။ အဂ္ဂိအာဟိတာဒိသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧတ္ထ ဘူတသဒ္ဒဿ ပရဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဧကောဒိံ ဝါ ဘူတော ပတ္တောတိ ဧကောဒိဘူတော။ ဧတ္ထ စ ဧကောဒီတိ မဂ္ဂသမာဓိ အဓိပ္ပေတော၊ ‘‘သမာဟိတော’’တိ ဧတ္ထ ပန ပါဒကဇ္ဈာနသမာဓိနာ သဒ္ဓိံ ဝိပဿနာသမာဓိ။ အထ ဝါ ကာလေနာတိ မဂ္ဂပဋိဝေဓကာလေန။ သမ္မာ ဓမ္မံ ပရိဝီမံသမာနောတိ သမ္မဒေဝ စတုသစ္စဓမ္မံ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန ဝီမံသန္တော၊ ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေန္တော။ ဧကောဒိဘူတောတိ ဧကော သေဋ္ဌော အသဟာယော ဝါ ဟုတွာ ဥဒေတီတိ ဧကောဒိ၊ စတုကိစ္စသာဓကော သမ္မပ္ပဓာနော။ သော ဧကောဒိ ဘူတော ဇာတောတိ သဗ္ဗံ ပုရိမသဒိသမေဝ။ ဝိဟနေ တမံ သောတိ သော ဧဝံဘူတော အရိယသာဝကော အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝိဇ္ဇာတမံ အနဝသေသတော ဝိဟနေယျ သမုစ္ဆိန္ဒေယျ။
ဣတိ ဘဂဝါ ပဋိပတ္တိယာ အမောဃဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထ ဒဠှံ နိယောဇေန္တော ‘‘တသ္မာ ဟဝေ’’တိ ဩသာနဂါထမာဟ။ တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဇာဂရတော သတိအဝိပ္ပဝါသာဒိနာ သမထဝိပဿနာဘာဝနာ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ၊ အနုက္ကမေန အရိယမဂ္ဂေါ ပါတုဘဝတိ၊ တတော စဿ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဘယံ နတ္ထိ၊ တသ္မာ။ ဟဝေတိ ဧကံသေန ဒဠှံ ဝါ။ ဘဇေထာတိ ဘဇေယျ။ ဧဝံ ဇာဂရိယံ ဘဇန္တော စ အာတာပိဘာဝါဒိဂုဏယုတ္တော ဘိက္ခု သံယောဇနာနိ ဘိန္ဒိတွာ အဂ္ဂဖလဉာဏသင်္ခါတံ အနုတ္တရံ ဥတ္တရရဟိတံ သမ္ဗောဓိံ ဖုသေ ပါပုဏေယျ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၁။ အာပါယိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၈။ ဧကာဒသမေ အာပါယိကာတိ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တိဿန္တီတိ အာပါယိကာ။ တတ္ထာပိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿန္တီတိ နေရယိကာ။ ဣဒမပ္ပဟာယာတိ ¶ ဣဒံ ဣဒါနိ ဝက္ခမာနံ ဒုဝိဓံ ပါပသမာစာရံ အပ္ပဇဟိတွာ၊ တထာပဋိပတ္တိတထာပဂ္ဂဟဏဝသေန ပဝတ္တံ ဝါစံ စိတ္တံ ဒိဋ္ဌိဉ္စ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာတိ အတ္ထော။ အဗြဟ္မစာရီတိ ¶ ဗြဟ္မသေဋ္ဌံ စရတီတိ ဗြဟ္မစာရီ၊ ဗြဟ္မာ ဝါ သေဋ္ဌော အာစာရော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဗြဟ္မစာရီ၊ န ဗြဟ္မစာရီတိ အဗြဟ္မစာရီ၊ ဗြဟ္မစာရိပဋိရူပကော ဒုဿီလောတိ အတ္ထော။ ဗြဟ္မစာရိပဋိညောတိ ‘‘ဗြဟ္မစာရီ အဟ’’န္တိ ဧဝံပဋိညော။ ပရိပုဏ္ဏန္တိ အခဏ္ဍာဒိဘာဝေန ¶ အဝိကလံ။ ပရိသုဒ္ဓန္တိ ဥပက္ကိလေသာဘာဝေန ပရိသုဒ္ဓံ။ အမူလကေနာတိ ဒိဋ္ဌာဒိမူလဝိရဟိတေန၊ ဒိဋ္ဌံ သုတံ ပရိသင်္ကိတန္တိ ဣမေဟိ စောဒနာမူလေဟိ ဝဇ္ဇိတေန။ အဗြဟ္မစရိယေန အသေဋ္ဌစရိယေန။ အနုဒ္ဓံသေတီတိ ‘‘ပရိသုဒ္ဓါ အယ’’န္တိ ဇာနန္တောဝ ပါရာဇိကဝတ္ထုနာ ဓံသေတိ ပဓံသေတိ၊ စောဒေတိ အက္ကောသတိ ဝါ။
ဂါထာသု အဘူတဝါဒီတိ ပရဿ ဒေါသံ အဒိသွာဝ အဘူတေန တုစ္ဆေန မုသာဝါဒံ ကတွာ ပရံ အဗ္ဘာစိက္ခန္တော။ ကတွာတိ ယော ဝါ ပန ပါပကမ္မံ ကတွာ ‘‘နာဟံ ဧတံ ကရောမီ’’တိ အာဟ။ ဥဘောပိ တေ ပေစ္စ သမာ ဘဝန္တီတိ တေ ဥဘောပိ ဇနာ ဣတော ပရလောကံ ဂန္တွာ နိရယံ ဥပဂမနတော ဂတိယာ သမာနာ ဘဝန္တိ။ တတ္ထ ဂတိယေဝ နေသံ ပရိစ္ဆိန္နာ၊ န ပန အာယု။ ဗဟုဉှိ ပါပံ ကတွာ စိရံ နိရယေ ပစ္စတိ၊ ပရိတ္တံ ကတွာ အပ္ပမတ္တကမေဝ ကာလံ။ ယသ္မာ ပန တေသံ ဥဘိန္နမ္ပိ ကမ္မံ လာမကမေဝ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိဟီနကမ္မာ မနုဇာ ပရတ္ထာ’’တိ။ ‘‘ပရတ္ထာ’’တိ ပန ပဒဿ ပုရတော ‘‘ပေစ္စာ’’တိ ပဒေန သမ္ဗန္ဓော – ပရတ္ထ ပေစ္စ ဣတော ဂန္တွာ တေ နိဟီနကမ္မာ သမာ ဘဝန္တီတိ။
ဧဝံ ဘဂဝါ အဘူတဗ္ဘက္ခာနဝသေန ဘူတဒေါသပဋိစ္ဆာဒနဝသေန စ ပဝတ္တဿ မုသာဝါဒဿ ဝိပါကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တသ္မိံ ဌာနေ နိသိန္နာနံ ဗဟူနံ ပါပဘိက္ခူနံ ဒုစ္စရိတကမ္မဿ ¶ ဝိပါကဒဿနေန သံဝေဇနတ္ထံ ဒွေ ဂါထာ အဘာသိ။ တတ္ထ ကာသာဝကဏ္ဌာတိ ကသာဝရသပီတတ္တာ ကာသာဝေန ဝတ္ထေန ပလိဝေဌိတကဏ္ဌာ။ ပါပဓမ္မာတိ လာမကဓမ္မာ။ အသညတာတိ ကာယာဒီဟိ သညမရဟိတာ။ ပါပါတိ တထာရူပါ ပါပပုဂ္ဂလာ၊ ပါပေဟိ ကမ္မေဟိ ဥပပဇ္ဇိတွာ ‘‘တဿ ကာယောပိ အာဒိတ္တော သမ္ပဇ္ဇလိတော သဇောတိဘူတော၊ သင်္ဃာဋိပိ အာဒိတ္တာ’’တိအာဒိနာ (သံ။ နိ။ ၂။၂၁၈-၂၁၉၊ ပါရာ။ ၂၃၀) လက္ခဏသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယေန မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝန္တိယေဝ။
တတိယဂါထာယ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယဉ္စေ ဘုဉ္ဇေယျ ဒုဿီလော နိဿီလပုဂ္ဂလော ကာယာဒီဟိ အသညတော ရဋ္ဌဝါသီဟိ သဒ္ဓါယ ဒိန္နံ ယံ ရဋ္ဌပိဏ္ဍံ ‘‘သမဏောမှီ’’တိ ပဋိဇာနန္တော ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇေယျ၊ တတော အာဒိတ္တော အဂ္ဂိဝဏ္ဏော အယောဂုဠောဝ ဘုတ္တော သေယျော သုန္ဒရတရော။ ကိံကာရဏာ? တပ္ပစ္စယာ ¶ ဟိဿ ဧကောဝ အတ္တဘာဝေါ ဈာယေယျ၊ ဒုဿီလော ပန ဟုတွာ သဒ္ဓါဒေယျံ ဘုဉ္ဇိတွာ အနေကာနိပိ ဇာတိသတာနိ နိရယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ။
ဧကာဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၂။ ဒိဋ္ဌိဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၉။ ဒွါဒသမေ ¶ ဒွီဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟီတိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိယောဝ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ‘‘ဂူထဂတံ မုတ္တဂတ’’န္တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၉။၁၁) ဝိယ။ ဂဟိတာကာရသုညတာယ ဝါ ဒိဋ္ဌီနံ ဂတမတ္တာနီတိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ၊ တေဟိ ဒိဋ္ဌိဂတေဟိ။ ပရိယုဋ္ဌိတာတိ အဘိဘူတာ ပလိဗုဒ္ဓါ ဝါ။ ပလိဗောဓတ္ထော ဝါပိ ဟိ ပရိယုဋ္ဌာနသဒ္ဒေါ ‘‘စောရာ မဂ္ဂေ ပရိယုဋ္ဌိံသူ’’တိအာဒီသု (စူဠဝ။ ၄၃၀) ဝိယ။ ဒေဝါတိ ဥပပတ္တိဒေဝါ။ တေ ဟိ ဒိဗ္ဗန္တိ ဥဠာရတမေဟိ ကာမဂုဏေဟိ ဈာနာဒီဟိ စ ကီဠန္တိ၊ ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန ဝါ ယထိစ္ဆိတမတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ အဓိဂစ္ဆန္တီတိ စ ဒေဝါတိ ဝုစ္စန္တိ။ မနဿ ဥဿန္နတ္တာ မနုဿာ၊ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာန’’န္တိ။ ဩလီယန္တိ ဧကေတိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဘဝေသု ဩလီယနာဘိနိဝေသဘူတေန သဿတဘာဝေန ဧကစ္စေ ဒေဝါ မနုဿာ ¶ စ အဝလီယန္တိ အလ္လီယန္တိ သင်္ကောစံ အာပဇ္ဇန္တိ၊ န တတော နိဿရန္တိ။ အတိဓာဝန္တီတိ ပရမတ္ထတော ဘိန္နသဘာဝါနမ္ပိ သဘာဝဓမ္မာနံ ယွာယံ ဟေတုဖလဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော၊ တံ အဂ္ဂဟေတွာ နာနတ္တနယဿပိ ဂဟဏေန တတ္ထ တတ္ထေဝ ဓာဝန္တိ၊ တသ္မာ ‘‘ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ အတ္တာ စ လောကော စ၊ န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’တိ ဥစ္ဆေဒေ ဝါ ဘဝနိရောဓပဋိပတ္တိယာ ပဋိက္ခေပဓမ္မတံ အတိဓာဝန္တိ အတိက္ကမန္တိ။ စက္ခုမန္တော စ ပဿန္တီတိ စသဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ။ ပုဗ္ဗယောဂသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏပရိပါကေန ပညာစက္ခုမန္တော ပန ဒေဝမနုဿာ တေနေဝ ပညာစက္ခုနာ သဿတံ ဥစ္ဆေဒဉ္စ အန္တဒွယံ အနုပဂမ္မ မဇ္ဈိမပဋိပတ္တိဒဿနေန ပစ္စက္ခံ ကရောန္တိ။ တေ ဟိ ‘‘နာမရူပမတ္တမိဒံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ၊ တသ္မာ န သဿတံ၊ နာပိ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ အဝိပရီတတော ပဿန္တိ။
ဧဝံ ဩလီယနာဒိကေ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဥဒ္ဒိသိတုံ ‘‘ကထဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဘဝါတိ ကာမဘဝေါ၊ ရူပဘဝေါ၊ အရူပဘဝေါ။ အပရေပိ တယော ¶ ဘဝါ သညီဘဝေါ၊ အသညီဘဝေါ၊ နေဝသညီနာသညီဘဝေါ။ အပရေပိ တယော ဘဝါ ဧကဝေါကာရဘဝေါ၊ စတုဝေါကာရဘဝေါ၊ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါတိ။ ဧတေဟိ ဘဝေဟိ အာရမန္တိ အဘိနန္ဒန္တီတိ ဘဝါရာမာ။ ဘဝေသု ရတာ အဘိရတာတိ ဘဝရတာ။ ဘဝေသု သုဋ္ဌု မုဒိတာတိ ဘဝသမ္မုဒိတာ။ ဘဝနိရောဓာယာတိ တေသံ ဘဝါနံ အစ္စန္တနိရောဓာယ အနုပ္ပာဒနတ္ထာယ။ ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေတိ တထာဂတပ္ပဝေဒိတေ နိယျာနိကဓမ္မေ ဝုစ္စမာနေ။ န ပက္ခန္ဒတီတိ သဿတာဘိနိဝိဋ္ဌတ္တာ သံခိတ္တဓမ္မတ္တာ န ပဝိသတိ န ဩဂါဟတိ။ န ပသီဒတီတိ ပသာဒံ နာပဇ္ဇတိ န တံ သဒ္ဒဟတိ။ န သန္တိဋ္ဌတီတိ တဿံ ဒေသနာယံ န တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ။ ဧဝံ သဿတတော အဘိနိဝိသနေန ဘဝေသု ဩလီယန္တိ။
အဋ္ဋီယမာနာတိ ¶ ဘဝေ ဇရာရောဂမရဏာဒီနိ ဝဓဗန္ဓနစ္ဆေဒနာဒီနိ ¶ စ ဒိသွာ သံဝိဇ္ဇနေန တေဟိ သမင်္ဂိဘာဝေန ဘဝေန ပီဠိယမာနာ ဒုက္ခာပိယမာနာ။ ဟရာယမာနာတိ လဇ္ဇမာနာ ဇိဂုစ္ဆမာနာတိ ပဋိကူလတော ဒဟန္တာ။ ဝိဘဝန္တိ ဥစ္ဆေဒံ။ အဘိနန္ဒန္တီတိ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဟိ အဇ္ဈောသာယ နန္ဒန္တိ။ ယတော ကိရ ဘောတိအာဒိ တေသံ အဘိနန္ဒနာကာရဒဿနံ။ တတ္ထ ယတောတိ ယဒါ။ ဘောတိ အာလပနံ။ အယံ အတ္တာတိ ကာရကာဒိဘာဝေန အတ္တနာ ပရိကပ္ပိတံ သန္ဓာယ ဝဒတိ။ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီတိ ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ။ ဝိနဿတီတိ န ဒိဿတိ၊ ဝိနာသံ အဘာဝံ ဂစ္ဆတိ။ န ဟောတိ ပရံ မရဏာတိ မရဏေန ဥဒ္ဓံ န ဘဝတိ။ ဧတံ သန္တန္တိ ယဒေတံ အတ္တနော ဥစ္ဆေဒါဒိ၊ ဧတံ သဗ္ဗဘဝဝူပသမတော သဗ္ဗသန္တာပဝူပသမတော စ သန္တံ၊ သန္တတ္တာ ဧဝ ပဏီတံ၊ တစ္ဆာဝိပရီတဘာဝတော ယာထာဝံ။ တတ္ထ ‘‘သန္တံ ပဏီတ’’န္တိ ဣဒံ ဒွယံ တဏှာဘိနန္ဒနာယ ဝဒန္တိ၊ ‘‘ယာထာဝ’’န္တိ ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာယ။ ဧဝန္တိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တဥစ္ဆေဒါဘိနိဝေသနေန။
ဘူတန္တိ ခန္ဓပဉ္စကံ။ တဉှိ ပစ္စယသမ္ဘူတတ္တာ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ စ ဘူတန္တိ ဝုစ္စတိ။ တေနာဟ ‘‘ဘူတမိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမနုပဿထာ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၄၀၁)။ ဘူတတော အဝိပရီတသဘာဝတော သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတော စ ပဿတိ။ ဣဒဉှိ ခန္ဓပဉ္စကံ နာမရူပမတ္တံ။ တတ္ထ ‘‘ဣမေ ပထဝီအာဒယော ဓမ္မာ ရူပံ၊ ဣမေ ဖဿာဒယော ဓမ္မာ နာမံ၊ ဣမာနိ နေသံ လက္ခဏာဒီနိ၊ ဣမေ နေသံ အဝိဇ္ဇာဒယော ပစ္စယာ’’တိ ဧဝံ သပစ္စယနာမရူပဒဿနဝသေန စေဝ၊ ‘‘သဗ္ဗေပိမေ ဓမ္မာ အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ၊ ဟုတွာ ပဋိဝေန္တိ၊ တသ္မာ အနိစ္စာ၊ အနိစ္စတ္တာ ဒုက္ခာ၊ ဒုက္ခတ္တာ အနတ္တာ’’တိ ဧဝံ အနိစ္စာနုပဿနာဒိဝသေန စ ပဿတီတိ ¶ အတ္ထော။ ဧတ္တာဝတာ တရုဏဝိပဿနာပရိယောသာနာ ဝိပဿနာဘူမိ ဒဿိတာ။ နိဗ္ဗိဒါယာတိ ¶ ဘူတသင်္ခါတဿ တေဘူမကဓမ္မဇာတဿ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ၊ ဧတေန ဗလဝဝိပဿနံ ဒဿေတိ။ ဝိရာဂါယာတိ ဝိရာဂတ္ထံ ဝိရဇ္ဇနတ္ထံ၊ ဣမိနာ မဂ္ဂံ ဒဿေတိ။ နိရောဓာယာတိ နိရုဇ္ဈနတ္ထံ၊ ဣမိနာပိ မဂ္ဂမေဝ ဒဿေတိ။ နိရောဓာယာတိ ဝါ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိရောဓေန သဒ္ဓိံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနံ ဒဿေတိ။ ဧဝံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စက္ခုမန္တော ပဿန္တီတိ ဧဝံ ပညာစက္ခုမန္တော သပုဗ္ဗဘာဂေန မဂ္ဂပညာစက္ခုနာ စတုသစ္စဓမ္မံ ပဿန္တိ။
ဂါထာသု ယေ ဘူတံ ဘူတတော ဒိသွာတိ ယေ အရိယသာဝကာ ဘူတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဘူတတော အဝိပရီတသဘာဝတော ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ဒိသွာ။ ဧတေန ပရိညာဘိသမယံ ဒဿေတိ။ ဘူတဿ စ အတိက္ကမန္တိ ဘာဝနာဘိသမယံ။ အရိယမဂ္ဂေါ ဟိ ဘူတံ အတိက္ကမတိ ဧတေနာတိ ‘‘ဘူတဿ အတိက္ကမော’’တိ ဝုတ္တော။ ယထာဘူတေတိ အဝိပရီတသစ္စသဘာဝေ နိဗ္ဗာနေ။ ဝိမုစ္စန္တိ ¶ အဓိမုစ္စန္တိ၊ ဧတေန သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယံ ဒဿေတိ။ ဘဝတဏှာပရိက္ခယာတိ ဘဝတဏှာယ သဗ္ဗသော ခေပနာ သမုစ္ဆိန္ဒနတော၊ ဧတေန သမုဒယပ္ပဟာနံ ဒဿေတိ။
သဝေ ဘူတပရိညော သောတိ ဧတ္ထ ပန သဝေတိ နိပါတမတ္တံ။ သော ဘူတပရိညော ဘူတဿ အတိက္ကမနူပါယေန မဂ္ဂေန ဘဝတဏှာပရိက္ခယာ ပရိညာတက္ခန္ဓော တတော ဧဝ ယထာဘူတေ နိဗ္ဗာနေ အဓိမုတ္တော။ ဘဝါဘဝေတိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ၊ ဥစ္ဆေဒါဒိဒဿနေ ဝါ ဝီတတဏှော ဘိန္နကိလေသော။ ဘိက္ခု ဘူတဿ ဥပါဒါနက္ခန္ဓသင်္ခါတဿ အတ္တဘာဝဿ ဝိဘဝါ၊ အာယတိံ အနုပ္ပာဒါ ပုနဗ္ဘဝံ နာဂစ္ဆတိ၊ အပညတ္တိကဘာဝမေဝ ဂစ္ဆတီတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ။
ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ဧကာဒသမေ ဝဋ္ဋံ ကထိတံ၊ တတိယစတုတ္ထပဉ္စမေသု ပရိယောသာနသုတ္တေ စ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ၊ သေသေသု ဝိဝဋ္ဋမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ဒွါဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
ပရမတ္ထဒီပနိယာ ခုဒ္ဒကနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ
ဣတိဝုတ္တကဿ ဒုကနိပါတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၃။ တိကနိပါတော
၁။ ပဌမဝဂ္ဂေါ
၁။ မူလသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၅၀။ တိကနိပါတဿ ¶ ¶ ¶ ပဌမေ တီဏီတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ။ ဣမာနီတိ အဘိမုခီကရဏံ။ အကုသလမူလာနီတိ ပရိစ္ဆိန္နဓမ္မနိဒဿနံ။ တတ္ထ အကုသလာနိ စ တာနိ မူလာနိ စာတိ အကုသလမူလာနိ။ အထ ဝါ အကုသလာနံ ဟေတုပစ္စယပဘဝဇနကသမုဋ္ဌာပကနိဗ္ဗတ္တကဋ္ဌေန မူလာနိ စာတိ အကုသလမူလာနိ၊ အကုသလဓမ္မာနံ ကာရဏာနီတိ အတ္ထော။ ကာရဏဉှိ ယထာ ဟိနောတိ ဧတသ္မာ ဖလံ ပဝတ္တတီတိ ဟေတု၊ ပဋိစ္စ ဧတသ္မာ ဧတီတိ ပစ္စယော၊ ပဘဝတိ ဧတသ္မာတိ ပဘဝေါ၊ အတ္တနော ဖလံ ဇနေတီတိ ဇနကံ၊ သမုဋ္ဌာပေတီတိ သမုဋ္ဌာပကံ၊ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ နိဗ္ဗတ္တကန္တိ စ ဝုစ္စတိ။ ဧဝံ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန မူလန္တိ၊ တသ္မာ အကုသလမူလာနီတိ အကုသလာနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနာနိ၊ ကာရဏာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
ကေစိ ပန ‘‘သာလိအာဒီနံ သာလိဗီဇာဒီနိ ဝိယ မဏိပ္ပဘာဒီနံ မဏိဝဏ္ဏာဒယော ဝိယ စ အကုသလာနံ အကုသလဘာဝသာဓကော လောဘာဒီနံ မူလဋ္ဌော’’တိ ဝဒန္တိ။ ဧဝံ သန္တေ အကုသလစိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပေသု တေသံ ဟေတုပစ္စယဘာဝေါ န သိယာ။ န ဟိ တာနိ တေသံ အကုသလဘာဝံ သာဓေန္တိ၊ န စ ပစ္စယာ န ဟောန္တိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ တံသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ။ ၁။ပစ္စယနိဒ္ဒေသ။၁)။
အဟေတုကဿ ¶ စ မောဟဿ အကုသလဘာဝေါ န သိယာ အကုသလဘာဝသာဓကဿ မူလန္တရဿ အဘာဝတော။ အထာပိ သိယာ လောဘာဒီနံ သဘာဝသိဒ္ဓါ ¶ အကုသလာဒိဘာဝေါ၊ တံသမ္ပယုတ္တာနံ ပန လောဘာဒိပဋိဗဒ္ဓါတိ။ ဧဝမ္ပိ ယထာ လောဘာဒီနံ၊ ဧဝံ အလောဘာဒီနမ္ပိ သဘာဝသိဒ္ဓါ ကုသလာဒိဘာဝေါတိ အလောဘာဒယော ကုသလာ ဧဝ သိယုံ၊ န အဗျာကတာ၊ န စ ဟောန္တိ။ တသ္မာ ယထာ သမ္ပယုတ္တေသု၊ ဧဝံ မူလေသုပိ ကုသလာဒိဘာဝေါ ပရိယေသိတဗ္ဗော။ ယောနိသောမနသိကာရာဒိကော ဝိယ ဟိ ကုသလဘာဝဿ၊ အယောနိသောမနသိကာရာဒိကော ¶ အကုသလဘာဝဿ ကာရဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ။ ဧဝံ အကုသလဘာဝသာဓနဝသေန လောဘာဒီနံ မူလဋ္ဌံ အဂ္ဂဟေတွာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနဝသေန ဂယှမာနေ န ကောစိ ဒေါသော။ လဒ္ဓဟေတုပစ္စယာ ဟိ ဓမ္မာ ဝိရူဠှမူလာ ဝိယ ပါဒပါ ထိရာ ဟောန္တိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ၊ ဟေတုရဟိတာ ပန တိလဗီဇကာဒိသေဝါလာ ဝိယ န သုပ္ပတိဋ္ဌိတာတိ ဟေတုအာဒိအတ္ထေန အကုသလာနံ ဥပကာရကတ္တာ မူလာနီတိ အကုသလမူလာနိ။ ယသ္မာ ပန မူလေန မုတ္တော အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ နတ္ထိ၊ တသ္မာ တီဟိ မူလေဟိ သဗ္ဗော အကုသလရာသိ ပရိယာဒိယိတွာ ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
တာနိ အကုသလမူလာနိ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘လောဘော အကုသလမူလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ လောဘာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ။ တတ္ထ ပန တတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈာ လောဘာဒယော အာဂတာ၊ ဣဓ ပန အနဝသေသာတိ အယမေဝ ဝိသေသော။
ဂါထာယံ ပါပစေတသန္တိ အကုသလဓမ္မသမာယောဂတော လာမကစိတ္တံ။ ဟိံသန္တီတိ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေ အာယတိံ ဝိပါကက္ခဏေ စ ဝိဗာဓေန္တိ။ အတ္တသမ္ဘူတာတိ အတ္တနိ ဇာတာ။ တစသာရန္တိ ဂဏ္ဌိတံ၊ ဝေဠုန္တိ အတ္ထော။ သမ္ဖလန္တိ အတ္တနော ဖလံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ခဒိရသီသပါဒယော ဝိယ အန္တောသာရော အဟုတွာ ဗဟိသာရတာယ တစသာရန္တိ လဒ္ဓနာမံ ဝေဠုအာဒိံ ယထာ အတ္တသမ္ဘူတမေဝ ဖလံ ဟိံသတိ ဝိနာသေတိ၊ ဧဝမေဝ အန္တော သီလာဒိသာရရဟိတံ လာမကစိတ္တံ ပုဂ္ဂလံ အတ္တသမ္ဘူတာယေဝ လောဘာဒယော ဝိနာသေန္တီတိ။
ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂။ ဓာတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၅၁။ ဒုတိယေ ¶ ဓာတုယောတိ အတ္တနော ဖလဿ သဘာဝဿ စ ဓာရဏဋ္ဌေန ဓာတုယော။ ယဉ္စေတ္ထ ဖလနိဗ္ဗတ္တကံ၊ တံ အတ္တနော ဖလဿ သဘာဝဿ စ၊ ဣတရံ သဘာဝဿေဝ ဓာရဏဋ္ဌေန ဓာတု။ ရူပဓာတူတိ ¶ ရူပဘဝေါ။ ဓာတုယာ အာဂတဋ္ဌာနေ ဘဝေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ၊ ဘဝဿ အာဂတဋ္ဌာနေ ဓာတုယာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗန္တိ ဣဓ ဘဝေန ပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော။ တသ္မာ –
‘‘ကတမေ ¶ ဓမ္မာ ရူပါဝစရာ? ဟေဋ္ဌတော ဗြဟ္မလောကံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ ဥပရိတော အကနိဋ္ဌေ ဒေဝေ အန္တော ကရိတွာ ဧတ္ထာဝစရာ ဧတ္ထ ပရိယာပန္နာ ခန္ဓဓာတုအာယတနာ၊ ဣမေ ဓမ္မာ ရူပါဝစရာ’’တိ (ဓ။ သ။ ၁၂၈၉) –
ဧဝံ ဝုတ္တာ ရူပါဝစရဓမ္မာ ရူပဓာတု။ အရူပဓာတူတိ အရူပဘဝေါ။ ဣဓာပိ ဘဝေန ပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတောတိ –
‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အရူပါဝစရာ? ဟေဋ္ဌတော အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂေ ဒေဝေ အန္တော ကရိတွာ၊ ဥပရိတော နေဝသညာနာသညာယတနူပဂေ ဒေဝေ အန္တော ကရိတွာ၊ ဧတ္ထာဝစရာ ဧတ္ထ ပရိယာပန္နာ ခန္ဓဓာတုအာယတနာ၊ ဣမေ ဓမ္မာ အရူပါဝစရာ’’တိ (ဓ။ သ။ ၁၂၉၁) –
ဧဝံ ဝုတ္တာ အရူပါဝစရဓမ္မာ အရူပဓာတု။ နိရောဓဓာတူတိ နိဗ္ဗာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
အပရော နယော – ရူပသဟိတာ၊ ရူပပဋိဗဒ္ဓါ၊ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ ရူပဓာတု၊ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ၊ ဧကဝေါကာရဘဝေါ စ၊ တေန သကလော ကာမဘဝေါ ရူပဘဝေါ စ သင်္ဂဟိတော။ ရူပရဟိတာ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ အရူပဓာတု၊ စတုဝေါကာရဘဝေါ၊ တေန အရူပဘဝေါ သင်္ဂဟိတော။ ဣတိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ တယော ဘဝါ သဗ္ဗာ သံသာရပ္ပဝတ္တိ ဒဿိတာ။ တတိယပဒေန ပန အသင်္ခတဓာတုယေဝ သင်္ဂဟိတာတိ မဂ္ဂဖလာနိ ဣဓ တိကဝိနိမုတ္တဓမ္မာ နာမ ဇာတာ။ ကေစိ ပန ‘‘ရူပဓာတူတိ ရူပသဘာဝါ ဓမ္မာ၊ အရူပဓာတူတိ အရူပသဘာဝါ ဓမ္မာတိ ပဒဒွယေန အနဝသေသတော ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဂဟိတာ’’တိ။ ‘‘ရူပတဏှာယ ဝိသယဘူတာ ဓမ္မာ ရူပဓာတု၊ အရူပတဏှာယ ဝိသယဘူတာ အရူပဓာတူ’’တိ စ ဝဒန္တိ၊ တံ သဗ္ဗံ ဣဓ နာဓိပ္ပေတံ။ တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဂါထာသု ¶ ရူပဓာတုံ ပရိညာယာတိ ရူပပဋိဗဒ္ဓဓမ္မပဝတ္တိံ ဉာတပရိညာဒီဟိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနိတွာ။ အာရုပ္ပေသု အသဏ္ဌိတာတိ အရူပါဝစရဓမ္မေသု ဘဝရာဂဝသေန ဘဝဒိဋ္ဌိဝသေန စ န ပတိဋ္ဌိတာ အနလ္လီနာ။ ‘‘အရူပေသု အသဏ္ဌိတာ’’တိ စ ပဌန္တိ၊ သော ဧဝ အတ္ထော။ ဧတ္တာဝတာ တေဘူမကဓမ္မာနံ ပရိညာ ဝုတ္တာ။ နိရောဓေ ယေ ဝိမုစ္စန္တီတိ ယေ နိဗ္ဗာနေ အာရမ္မဏဘူတေ ¶ အဂ္ဂမဂ္ဂဖလဝသေန ¶ သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓီဟိ အနဝသေသကိလေသတော ဝိမုစ္စန္တိ။ တေ ဇနာ မစ္စုဟာယိနောတိ တေ ခီဏာသဝဇနာ မရဏံ သမတီတာ။
ဧဝံ ဓာတုတ္တယသမတိက္ကမေန အမတာဓိဂမံ ဒဿေတွာ ‘‘အယဉ္စ ပဋိပဒါ မယာ ဂတမဂ္ဂေါ စ တုမှာကံ ဒဿိတော’’တိ တတ္ထ နေသံ ဥဿာဟံ ဇနေန္တော ဒုတိယံ ဂါထမာဟ။ တတ္ထ ကာယေနာတိ နာမကာယေန မဂ္ဂဖလေဟိ။ ဖုသယိတွာတိ ပတွာ။ နိရူပဓိန္တိ ခန္ဓာဒိသဗ္ဗူပဓိရဟိတံ။ ဥပဓိပ္ပဋိနိဿဂ္ဂန္တိ တေသံယေဝ စ ဥပဓီနံ ပဋိနိဿဇ္ဇနကာရဏံ။ နိဗ္ဗာနဿ ဟိ မဂ္ဂဉာဏေန သစ္ဆိကိရိယာယ သဗ္ဗေ ဥပဓယော ပဋိနိဿဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ တံ တေသံ ပဋိနိဿဇ္ဇနကာရဏံ။ သစ္ဆိကတွာတိ ကာလေန ကာလံ ဖလသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနေန အတ္တပစ္စက္ခံ ကတွာ အနာသဝေါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ တမေဝ အသောကံ ဝိရဇံ နိဗ္ဗာနပဒံ ဒေသေတိ။ တသ္မာ တဒဓိဂမာယ ဥဿုက္ကံ ကာတဗ္ဗန္တိ။
ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၃။ ပဌမဝေဒနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၅၂။ တတိယေ ဝေဒနာတိ အာရမ္မဏရသံ ဝေဒိယန္တိ အနုဘဝန္တီတိ ဝေဒနာ။ တာ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘သုခါ ဝေဒနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ သုခ-သဒ္ဒေါ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ။ ဒုက္ခ-သဒ္ဒေါ ¶ ပန ‘‘ဇာတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၈၇၊ ဝိဘ။ ၁၉၀) ဒုက္ခဝတ္ထုသ္မိံ အာဂတော။ ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ၊ မဟာလိ၊ ရူပံ ဒုက္ခံ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၃။၆၀) ဒုက္ခာရမ္မဏေ။ ‘‘ဒုက္ခော ပါပဿ ဥစ္စယော’’တိအာဒီသု (ဓ။ ပ။ ၁၁၇) ဒုက္ခပစ္စယေ။ ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ န သုကရာ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ၊ ယာဝ ဒုက္ခာ နိရယာ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၃။၂၅၀) ဒုက္ခပစ္စယဋ္ဌာနေ။ ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ ဒုက္ခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၃၂၊ ဓ။ သ။ ၁၆၅) ဒုက္ခဝေဒနာယံ။ ဣဓာပိ ဒုက္ခဝေဒနာယမေဝ။
ဝစနတ္ထတော ပန သုခယတီတိ သုခါ။ ဒုက္ခယတီတိ ဒုက္ခာ။ န ဒုက္ခာ န သုခါတိ အဒုက္ခမသုခါ၊ မကာရော ပဒသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တော။ တာသု ဣဋ္ဌာနုဘဝနလက္ခဏာ သုခါ၊ အနိဋ္ဌာနုဘဝနလက္ခဏာ ဒုက္ခာ၊ ဥဘယဝိပရီတာနုဘဝနလက္ခဏာ အဒုက္ခမသုခါ။ တသ္မာ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိ ပါကဋာ၊ ¶ န အဒုက္ခမသုခါယ။ ယဒါ ဟိ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သကလသရီရံ ¶ ဘေန္တံ မဒ္ဒန္တံ ဖရမာနံ သတဓောတသပ္ပိံ ခါဒါပေန္တံ ဝိယ၊ သတပါကတေလံ မက္ခေန္တံ ဝိယ၊ ဃဋသဟဿေန ပရိဠာဟံ နိဗ္ဗာပယမာနံ ဝိယ စ ‘‘အဟော သုခံ၊ အဟော သုခ’’န္တိ ဝါစံ နိစ္ဆာရယမာနမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ယဒါ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သကလသရီရံ ခေါဘေန္တံ မဒ္ဒန္တံ ဖရမာနံ တတ္တဖာလံ ပဝေသေန္တံ ဝိယ ဝိလီနတမ္ဗလောဟံ အာသိဉ္စန္တံ ဝိယ စ ‘‘အဟော ဒုက္ခံ၊ အဟော ဒုက္ခ’’န္တိ ဝိပ္ပလာပေန္တမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ဣတိ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိ ပါကဋာ။
အဒုက္ခမသုခါ ပန ဒုဗ္ဗိဇာနာ ဒုဒ္ဒီပနာ အန္ဓကာရာ အဝိဘူတာ။ သာ သုခဒုက္ခာနံ အပဂမေ သာတာသာတပဋိပက္ခဝသေန မဇ္ဈတ္တာကာရဘူတာ နယတော ဂဏှန္တဿေဝ ပါကဋာ ဟောတိ။ ယထာ ကိံ? ယထာ ပုဗ္ဗာပရံ သပံသုကေ ပဒေသေ ဥပစရိတမဂ္ဂဝသေန ပိဋ္ဌိပါသာဏေ မိဂေန ဂတမဂ္ဂေါ၊ ဧဝံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏေသု သုခဒုက္ခာနုဘဝနေနပိ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာနုဘဝနဘာဝေန ဝိညာယတိ။ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ ပိဋ္ဌိပါသာဏဂမနံ ဝိယ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဂ္ဂဟဏာဘာဝတော ¶ ။ ယဉ္စ တတြာနုဘဝနံ၊ သာ အဒုက္ခမသုခါတိ။
ဧဝမေတ္ထ သုခဒုက္ခအဒုက္ခမသုခဘာဝေန တိဓာ ဝုတ္တာပိ ကတ္ထစိ သုခဒုက္ခဘာဝေန ဒွိဓာ ဝုတ္တာ။ ယထာဟ – ‘‘ဒွေပိ မယာ၊ အာနန္ဒ၊ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ၊ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ၊ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိ (မ။ နိ။ ၂။၈၉)။ ကတ္ထစိ တိဿောပိ ဝိသုံ ဝိသုံ သုခဒုက္ခအဒုက္ခမသုခဘာဝေန ‘‘သုခါ ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ၊ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဌိတိဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမသုခါ၊ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဉာဏသုခါ အညာဏဒုက္ခာ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၄၆၅)။ ကတ္ထစိ သဗ္ဗာပိ ဒုက္ခဘာဝေန။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ၊ သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၄။၂၅၉)။
တတ္ထ သိယာ – ယဒိ တိဿော ဝေဒနာ ယထာ ဣဓ ဝုတ္တာ၊ အညေသု စ ဧဒိသေသု သုတ္တေသု အဘိဓမ္မေ စ ဧဝံ အဝတွာ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ၊ သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ၊ ‘‘ဒွေပိ မယာ၊ အာနန္ဒ၊ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ’’တိ စ? သန္ဓာယဘာသိတမေတံ၊ တသ္မာ သာ ပရိယာယဒေသနာ။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –
‘‘သင်္ခါရာနိစ္စတံ၊ အာနန္ဒ၊ မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ သင်္ခါရဝိပရိဏာမတံ၊ ‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ၊ သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိ’’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၄။၂၅၉)။
‘‘ဒွေပိ ¶ ¶ မယာ၊ အာနန္ဒ၊ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေနာ’’တိ စ (သံ။ နိ။ ၄။၂၅၉)။
ဧတ္ထ ဟိ သုခါ အဒုက္ခမသုခါတိ ဣမာသံ ဒွိန္နံ ဝေဒနာနံ နိပ္ပရိယာယေန ဒုက္ခဘာဝေါ နတ္ထိ၊ ဝေနေယျဇ္ဈာသယေန ပန တတ္ထ နိစ္ဆန္ဒဒဿနတ္ထံ ပရိယာယေန ဒုက္ခဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ သာ တာဒိသီ ပရိယာယဒေသနာ။ အယံ ပန ဝေဒနတ္တယဒေသနာ သဘာဝကထာတိ ကတွာ နိပ္ပရိယာယဒေသနာတိ အယမေတ္ထ အာစရိယာနံ သမာနကထာ။
ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပနာဟ ‘‘ဒုက္ခတာဒွယဝစနတော ပရိယာယဒေသနာဝ ဝေဒနတ္တယဒေသနာ’’တိ။ သော ‘‘မာ ဟေဝ’’န္တိဿ ဝစနီယော၊ ယသ္မာ ဘဂဝတာ သဗ္ဗာသံ ဝေဒနာနံ ဒုက္ခဘာဝေါ အဓိပ္ပာယဝသေန ဝုတ္တော ‘‘သင်္ခါရာနိစ္စတံ၊ အာနန္ဒ၊ မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ သင်္ခါရဝိပရိဏာမတံ ‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ၊ သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိ’’’န္တိ။ ယဒိ ပနေတ္ထ ဝေဒနတ္တယဒေသနာ ပရိယာယဒေသနာ သိယာ၊ ‘‘ဣဒံ မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ ¶ တိဿော ဝေဒနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ န ပနေတံ ဝုတ္တံ။
အပိစာယမေဝ ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘ကော၊ ပနာဝုသော၊ ဝေဒနတ္တယဒေသနာယ အဓိပ္ပာယော’’တိ? သစေ ဝဒေယျ ‘‘မုဒုကာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သုခါ၊ အဓိမတ္တာ ဒုက္ခာ၊ မဇ္ဈိမာ အဒုက္ခမသုခါတိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တာ။ တာသု ဟိ န သတ္တာနံ သုခါဒိဝဍ္ဎီ’’တိ။ သော ဝတ္တဗ္ဗော – ကော ပနာဝုသော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ၊ ယေန ‘‘သဗ္ဗာ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ’’တိ ဝုစ္စေယျုံ? ယဒိ ယာယ ဥပ္ပန္နာယ သတ္တာ ဝိယောဂမေဝ ဣစ္ဆန္တိ၊ သော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ။ ယာယ စ ပန ဥပ္ပန္နာယ သတ္တာ အဝိယောဂမေဝ ဣစ္ဆန္တိ၊ ယာယ န ဥဘယံ ဣစ္ဆန္တိ၊ သာ ကထံ ဒုက္ခဝေဒနာ သိယာ? အထ ယာ အတ္တနော နိဿယဿ ဥပဃာတကာရီ၊ သာ ဒုက္ခာ။ ယာ အနုဂ္ဂဟကာရီ၊ သာ ကထံ ဒုက္ခာ သိယာ။ အထ ပန ယဒရိယာ ဒုက္ခတော ပဿန္တိ၊ သော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ၊ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဝေဒနံ အရိယာ ဒုက္ခတော ပဿန္တိ၊ သာ စ အဘိဏှသဘာဝါတိ ကထံ တာသံ ဝေဒနာနံ မုဒုမဇ္ဈိမာဓိမတ္တဒုက္ခဘာဝေါ သိယာ? ယဒိ စ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဧဝ ဝေဒနာနံ ဒုက္ခဘာဝေါ သိယာ၊ ‘‘တိဿော ဣမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒုက္ခတာယော ဒုက္ခဒုက္ခတာ၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ၊ သင်္ခါရဒုက္ခတာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၀၅) အယံ ဒုက္ခတာနံ ဝိဘာဂဒေသနာ နိပ္ပယောဇနာ သိယာ။ တထာ စ သတိ သုတ္တမေဝ ပဋိဗာဟိတံ သိယာ၊ ပုရိမေသု စ တီသု ရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု ¶ မုဒုကာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာတိ အာပဇ္ဇတိ သုခဝေဒနာဝစနတော။ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ အရူပဇ္ဈာနေသု စ မဇ္ဈိမာ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာဝစနတော။ ဧဝံ သန္တေ ပုရိမာ တိဿော ရူပါဝစရသမာပတ္တိယော စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ အရူပသမာပတ္တီဟိ စ သန္တတရာတိ ¶ အာပဇ္ဇတိ။ ကထံ ဝါ သန္တတရပ္ပဏီတတရာသု သမာပတ္တီသု ဒုက္ခဝေဒနာယ အဓိကဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ? တသ္မာ ဝေဒနတ္တယဒေသနာယ ပရိယာယဒေသနာဘာဝေါ န ယုတ္တောတိ။
ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘ဒုက္ခေ သုခန္တိ သညာဝိပလ္လာသော’’တိ (အ။ နိ။ ၄။၄၉၊ ပဋိ။ မ။ ၁။၂၃၆)၊ တံ ကထန္တိ? ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ စ ယထာဘူတာနဝဗောဓေန ယာ ဧကန္တတော သုခသညာ၊ ယာ စ ဒုက္ခနိမိတ္တေ သုခနိမိတ္တသညာ၊ တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ ဧဝမ္ပိ ‘‘သုခါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ (ဣတိဝု။ ၅၃) ဣဒံ ပန ကထန္တိ? ဣဒံ ¶ ပန ဝိပရိဏာမဒဿနေ သန္နိယောဇနတ္ထံ ဝုတ္တံ တဿ တတ္ထ ဝိရာဂုပ္ပတ္တိယာ ဥပါယဘာဝတော သုခဝေဒနာယ ဗဟုဒုက္ခာနုဂတဘာဝတော စ။ တထာ ဟိ ဒုက္ခဿ ဟေတုဘာဝတော အနေကေဟိ ဒုက္ခဓမ္မေဟိ အနုဗဒ္ဓတ္တာ စ ပဏ္ဍိတာ သုခမ္ပိ ဒုက္ခမိစ္စေဝ ပဋိပန္နာ။
ဧဝမ္ပိ နတ္ထေဝ သုခါ ဝေဒနာ၊ သုခဟေတူနံ နိယမာဘာဝတော။ ယေ ဟိ သုခဝေဒနာယ ဟေတုသမ္မတာ ဃာသစ္ဆာဒနာဒယော၊ တေ ဧဝ အဓိမတ္တံ အကာလေ စ ပဋိသေဝိယမာနာ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဟေတုဘာဝမာပဇ္ဇန္တိ။ န စ ယေနေဝ ဟေတုနာ သုခံ၊ တေနေဝ ဒုက္ခန္တိ ယုတ္တံ ဝတ္တုံ။ တသ္မာ န တေ သုခဟေတူ၊ ဒုက္ခန္တရာပဂမေ ပန အဝိညူနံ သုခသညာ ယထာ စိရတရံ ဌာနာဒိဣရိယာပထသမင်္ဂီ ဟုတွာ တဒညဣရိယာပထသမာယောဂေ မဟန္တဉ္စ ဘာရံ ဝဟတော ဘာရနိက္ခေပေ စေဝ ဝူပသမေ စ၊ တသ္မာ နတ္ထေဝ သုခန္တိ? တယိဒံ သမ္မဒေဝ သုခဟေတုံ အပရိညာယ တဿ နိယမာဘာဝပရိကပ္ပနံ။ အာရမ္မဏမတ္တမေဝ ဟိ ကေဝလံ သုခဟေတုံ မနသိကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ အဇ္ဈတ္တိကသရီရဿ အဝတ္ထာဝိသေသံ သမုဒိတံ ပန ဧကဇ္ဈံ တဒုဘယံ သုခါဒိဟေတူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ယာဒိသဉ္စ တဒုဘယံ သုခဝေဒနာယ ဟေတု၊ တာဒိသံ န ကဒါစိပိ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဟေတု ဟောတီတိ ဝဝတ္ထိတာ ဧဝ သုခါဒိဟေတု။ ယထာ နာမ တေဇောဓာတု သာလိယဝဍာကသဿာဒီနံ ယာဒိသမဝတ္ထန္တရံ ပတွာ သာတမဓုရဘာဝဟေတု ဟောတိ၊ န တာဒိသမေဝ ပတွာ ကဒါစိပိ အသာတအမဓုရဘာဝဟေတု ဟောတိ၊ ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
ဒုက္ခာပဂမေဝ ¶ ကဒါစိ သုခဝေဒနန္တရံ ဥပလဗ္ဘတိ။ တတ္ထ သုခေယေဝ သုခသညာ၊ န ဒုက္ခာပဂမမတ္တေ ယထာ အဒ္ဓါနဂမနပရိဿမကိလန္တဿ သမ္ဗာဟနေ ဣရိယာပထပရိဝတ္တနေ စ၊ အညထာ ကာလန္တရေပိ ပရိဿမာပဂမေ တာဒိသီ သုခသညာ သိယာ။ ဒုက္ခာပဂမမတ္တေ ပန သုခန္တိ ပရိကပ္ပနာ ဝေဒနာဝိသေသဿ အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ။ ဧကန္တေနေဝ စေတံ ဧဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ ယတော ပဏီတပ္ပဏီတာနိယေဝ အာရမ္မဏာနိ မဟတာ အာယာသေန သတ္တာ အဘိပတ္ထယန္တိ၊ န စ နေသံ ယေန ကေနစိ ယထာလဒ္ဓမတ္တေန ပစ္စယေန ပတိကာရံ ကာတုံ သက္ကာ တဏှုပ္ပာဒေနာတိ ¶ ။ ဝေဒနာပစ္စယာ ဟိ ¶ တဏှာဥပါဒိ၊ တထာဘာဝေ စ သုဂန္ဓမဓုရသုခသမ္ဖဿာဒိဝတ္ထူနံ ဣတရီတရဘာဝေန သုခဝိသေသသညာ ဇာယမာနာ ကတမဿ ဒုက္ခဝိသေသဿ အပဂမနေ ဃာနဇိဝှာကာယဒွါရေသု၊ သောတဒွါရေ စ ဒိဗ္ဗသင်္ဂီတသဒိသပဉ္စင်္ဂိကတူရိယသဒ္ဒါဝဓာရဏေ။ တသ္မာ န ဒုက္ခဝေဒနာယမေဝ ဒုက္ခန္တရာပဂမေ သုခသညာ၊ နာပိ ကေဝလေ ဒုက္ခာပဂမမတ္တေတိ အာဂမတော ယုတ္တိတောပိ ဝဝတ္ထိတာ တိဿော ဝေဒနာတိ ဘဂဝတော ဝေဒနတ္တယဒေသနာ နီတတ္ထာယေဝ၊ န နေယျတ္ထာတိ သညာပေတဗ္ဗံ။ ဧဝဉ္စေတံ ဥပေတိ၊ ဣစ္စေတံ ကုသလံ၊ နော စေ၊ ကမ္မံ ကတွာ ဥယျောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဂစ္ဆ ယထာသုခ’’န္တိ။
ဧဝမေတာ အညမညပဋိပက္ခသဘာဝဝဝတ္ထိတလက္ခဏာ ဧဝ တိဿော ဝေဒနာ ဘဂဝတာ ဒေသိတာ။ တဉ္စ ခေါ ဝိပဿနာကမ္မိကာနံ ယောဂါဝစရာနံ ဝေဒနာမုခေန အရူပကမ္မဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ။ ဒုဝိဓဉှိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ရူပကမ္မဋ္ဌာနံ၊ အရူပကမ္မဋ္ဌာနန္တိ။ တတ္ထ ဘဂဝါ ရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော သင်္ခေပမနသိကာရဝသေန ဝါ ဝိတ္ထာရမနသိကာရဝသေန ဝါ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနာဒိဝသေန ဝါ ကထေတိ။ အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ပန ကထေန္တော ဖဿဝသေန ဝါ ဝေဒနာဝသေန ဝါ စိတ္တဝသေန ဝါ ကထေတိ။ ဧကစ္စဿ ဟိ အာပါထဂတေ အာရမ္မဏေ အာဝဇ္ဇတော တတ္ထ စိတ္တစေတသိကာနံ ပဌမာဘိနိပါတော ဖဿော တံ အာရမ္မဏံ ဖုသန္တော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ပါကဋော ဟောတိ၊ ဧကစ္စဿ တံ အာရမ္မဏံ အနုဘဝန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝေဒနာ ပါကဋာ ဟောတိ၊ ဧကစ္စဿ တံ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဝိညာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ။ ဣတိ တေသံ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယေန ယထာပါကဋံ ဖဿာဒိမုခေန တိဓာ အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတိ။
တတ္ထ ¶ ယဿ ဖဿော ပါကဋော ဟောတိ၊ သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဖဿောဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တေန သဒ္ဓိံ တဒေဝ အာရမ္မဏံ အနုဘဝမာနာ ဝေဒနာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ၊ စေတယမာနာ စေတနာပိ၊ ဝိဇာနမာနံ ဝိညာဏမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ။ ယဿ ဝေဒနာ ပါကဋာ ဟောတိ၊ သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဝေဒနာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တာယ သဒ္ဓိံ ဖုသမာနော ဖဿောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ၊ စေတယမာနာ စေတနာပိ ¶ ၊ ဝိဇာနမာနံ ဝိညာဏမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ။ ယဿ ဝိညာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဝိညာဏမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တေန သဒ္ဓိံ တဒေဝါရမ္မဏံ ဖုသမာနော ဖဿောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အနုဘဝမာနာ ဝေဒနာပိ၊ သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ၊ စေတယမာနာ စေတနာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ။
သော ‘‘ဣမေ ဖဿပဉ္စမကာ ဓမ္မာ ကိံနိဿိတာ’’တိ ဥပဓာရေန္တော ‘‘ဝတ္ထုနိဿိတာ’’တိ ပဇာနာတိ။ ဝတ္ထု နာမ ကရဇကာယော။ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒဉ္စ ပန မေ ဝိညာဏံ ဧတ္ထသိတံ ဧတ္ထပဋိဗဒ္ဓ’’န္တိ ¶ (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၃၅၊ မ။ နိ။ ၂။၂၅၂)။ သော အတ္ထတော ဘူတာ စေဝ ဥပါဒါရူပါနိ စ၊ ဧဝမေတ္ထ ဝတ္ထု ရူပံ၊ ဖဿပဉ္စမကာ နာမန္တိ နာမရူပမတ္တမေဝ ပဿတိ။ ရူပဉ္စေတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော၊ နာမံ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓမတ္တံ ဟောတိ။ နာမရူပဝိနိမုတ္တာ ဟိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ၊ ပဉ္စက္ခန္ဓဝိနိမုတ္တံ ဝါ နာမရူပံ နတ္ထိ။ သော ‘‘ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ကိံဟေတုကာ’’တိ ဥပပရိက္ခန္တော ‘‘အဝိဇ္ဇာဒိဟေတုကာ’’တိ၊ တတော ‘‘ပစ္စယော စေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နဉ္စ ဣဒံ၊ အညော သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ နတ္ထိ၊ သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇမတ္တမေဝါ’’တိ သပ္ပစ္စယနာမရူပဝသေန တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ သမ္မသန္တော ဝိစရတိ။ သော ‘‘အဇ္ဇ အဇ္ဇာ’’တိ ပဋိဝေဓံ အာကင်္ခမာနော တထာရူပေ သမယေ ဥတုသပ္ပာယံ၊ ပုဂ္ဂလသပ္ပာယံ၊ ဘောဇနသပ္ပာယံ၊ ဓမ္မဿဝနသပ္ပာယံ ဝါ လဘိတွာ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသိန္နောဝ ဝိပဿနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာတိ။ ဧဝံ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ဇနာနံ ယာဝ အရဟတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဣဓ ပန ဘဂဝါ ဝေဒနာဝသေန ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော ဝေဒနာဝသေန ကထေသိ။ တတ္ထ –
‘‘လက္ခဏဉ္စ အဓိဋ္ဌာနံ၊ ဥပ္ပတ္တိ အနုသယော တထာ၊
ဌာနံ ပဝတ္တိကာလော စ၊ ဣန္ဒြိယဉ္စ ဒွိဓာဒိတာ’’တိ။ –
ဣဒံ ¶ ပကိဏ္ဏကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – တတ္ထ လက္ခဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ။ အဓိဋ္ဌာနန္တိ ဖဿော။ ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိ ဟိ ဝစနတော ဖဿော ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ။ တထာ ဟိ သော ဝေဒနာဓိဋ္ဌာနဘာဝတော နိစ္စမ္မဂါဝီဥပမာယ ¶ ဥပမိတော။ တတ္ထ သုခဝေဒနီယော ဖဿော သုခါယ ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ၊ ဒုက္ခဝေဒနီယော ဖဿော ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနီယော ဖဿော အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ၊ အာသန္နကာရဏန္တိ အတ္ထော။ ဝေဒနာ ကဿ ပဒဋ္ဌာနံ? ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ’’တိ ဝစနတော တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ အဘိပတ္ထနီယဘာဝတော။ သုခါ ဝေဒနာ တာဝ တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတု၊ ဣတရာ ပန ကထန္တိ? ဝုစ္စတေ သုခသမင်္ဂီပိ တာဝ တံသဒိသံ တတော ဝါ ဥတ္တရိတရံ သုခံ အဘိပတ္ထေတိ၊ ကိမင်္ဂ ပန ဒုက္ခသမင်္ဂီဘူတော။ အဒုက္ခမသုခါ စ သန္တဘာဝေန သုခမိစ္စေဝ ဝုစ္စတီတိ တိဿောပိ ဝေဒနာ တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ။
ဥပ္ပတ္တီတိ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ။ ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ ဟိ သတ္တသင်္ခါရာ သုခဝေဒနာယ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ၊ တေ ဧဝ အနိဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ ဒုက္ခဝေဒနာယ၊ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏဘူတာ အဒုက္ခမသုခါယ။ ဝိပါကတော တဒါကာရဂ္ဂဟဏတော စေတ္ထ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
အနုသယောတိ ¶ ဣမာသု တီသု ဝေဒနာသု သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတိ၊ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ပဋိဃာနုသယော၊ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘သုခါယ ခေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိအာဒိ (မ။ နိ။ ၁။၄၆၅)။
ဒိဋ္ဌိမာနာနုသယာ စေတ္ထ ရာဂပက္ခိယာ ကာတဗ္ဗာ။ သုခါဘိနန္ဒနေန ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ‘‘သဿတ’’န္တိအာဒိနာ သက္ကာယေ အဘိနိဝိသန္တိ၊ မာနဇာတိကာ စ မာနံ ဇပ္ပေန္တိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ။ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယော ပန အဝိဇ္ဇာပက္ခိကော ကာတဗ္ဗော။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ။ ၂၈၈-၂၈၉) ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ ဝိစိကိစ္ဆာ’’တိ။ အနုသယာနဉ္စ တတ္ထ တတ္ထ သန္တာနေ အပ္ပဟီနဘာဝေန ထာမဂမနံ။ တသ္မာ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနတ္တာ အနုရူပကာရဏလာဘေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော ရာဂေါ၊ တတ္ထ သယိတော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော။ ဧသ နယော သေသေသုပိ။
ဌာနန္တိ ¶ ကာယော စိတ္တဉ္စ ဝေဒနာယ ဌာနံ။ ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ယံ တသ္မိံ သမယေ ကာယိကံ သုခံ ကာယသမ္ဖဿဇံ သာတံ သုခံ ဝေဒယိတံ (ဓ။ သ။ ၄၄၉)။ ယံ တသ္မိံ သမယေ စေတသိကံ ¶ သုခံ စေတောသမ္ဖဿဇံ သာတံ သုခံ ဝေဒယိတ’’န္တိ (ဓ။ သ။ ၄၇၁) စ။
ပဝတ္တိကာလောတိ ပဝတ္တိက္ခဏော၊ ပဝတ္တနာကလနဉ္စ။ ပဝတ္တိက္ခဏေန ဟိ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ သုခဒုက္ခဘာဝေါ ဝဝတ္ထိတော။ ယထာဟ –
‘‘သုခါ ခေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ၊ ဒုက္ခာ ခေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ ဝေဒနာ ဌိတိဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမသုခါ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၄၆၅)။
သုခါယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ သုခံ၊ နတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ။ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ၊ နတ္ထိဘာဝေါ သုခန္တိ အတ္ထော။ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ ပဝတ္တနာကလနံ ပဝတ္တိယာ အာကလနံ အနာကလနဉ္စ ဇာနနံ အဇာနနဉ္စ သုခဒုက္ခဘာဝဝဝတ္ထာနံ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –
‘‘အဒုက္ခမသုခါ ¶ ခေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ ဝေဒနာ ဉာဏသုခါ အညာဏဒုက္ခာ’’တိ။
ဣန္ဒြိယန္တိ ဧတာ ဟိ သုခါဒယော တိဿော ဝေဒနာ သုခိန္ဒြိယံ၊ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ၊ သောမနဿိန္ဒြိယံ၊ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ၊ ဥပေက္ခိန္ဒြိယန္တိ အဓိပတေယျဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယတော ပဉ္စဓာ ဝိဘတ္တာ။ ကာယိကဉှိ သာတံ သုခိန္ဒြိယန္တိ ဝုတ္တံ၊ အသာတံ ဒုက္ခိန္ဒြိယန္တိ။ မာနသံ ပန သာတံ သောမနဿိန္ဒြိယန္တိ ဝုတ္တံ၊ အသာတံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယန္တိ။ ဒုဝိဓမ္ပိ နေဝ သာတံ နာသာတံ ဥပေက္ခိန္ဒြိယန္တိ။ ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ – ယထာ ကာယိကစေတသိကာ သုခဒုက္ခဝေဒနာ ‘‘သုခိန္ဒြိယံ သောမနဿိန္ဒြိယံ၊ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယ’’န္တိ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တာ၊ န ဧဝံ အဒုက္ခမသုခါတိ? ဘေဒါဘာဝတော။ ယထေဝ ဟိ အနုဂ္ဂဟသဘာဝါ ဗာဓကသဘာဝါ စ သုခဒုက္ခဝေဒနာ အညထာ ကာယဿ အနုဂ္ဂဟံ ဗာဓကဉ္စ ကရောန္တိ၊ စိတ္တဿ စ အညထာ၊ န ဧဝံ အဒုက္ခမသုခါ၊ တသ္မာ ဘေဒါဘာဝတော ဝိဘဇိတွာ န ဝုတ္တာ။
ဒွိဓာဒိတာတိ သဗ္ဗာပိ ဟိ ဝေဒနာ ဝေဒယိတဋ္ဌေန ဧကဝိဓာပိ နိဿယဘေဒေန ဒုဝိဓာ – ကာယိကာ စေတသိကာတိ၊ သုခါ၊ ဒုက္ခာ၊ အဒုက္ခမသုခါတိ တိဝိဓာ၊ စတုယောနိဝသေန ¶ စတုဗ္ဗိဓာ၊ ဣန္ဒြိယဝသေန၊ ဂတိဝသေန စ ပဉ္စဝိဓာ၊ ဒွါရဝသေန စ အာရမ္မဏဝသေန စ ဆဗ္ဗိဓာ၊ သတ္တဝိညာဏဓာတုယောဂေန သတ္တဝိဓာ၊ အဋ္ဌလောကဓမ္မပစ္စယတာယ အဋ္ဌဝိဓာ၊ သုခါဒီနံ ပစ္စေကံ အတီတာဒိဝိဘာဂေန နဝဝိဓာ၊ တာ ဧဝ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒေန အဋ္ဌာရသဝိဓာ၊ တထာ ရူပါဒီသု ¶ ဆသု အာရမ္မဏေသု ဧကေကသ္မိံ သုခါဒိဝသေန တိဿော တိဿော ကတွာ။ ရူပါရမ္မဏသ္မိဉှိ သုခါပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဒုက္ခာပိ၊ အဒုက္ခမသုခါပိ၊ ဧဝံ ဣတရေသုပိ။ အထ ဝါ အဋ္ဌာရသမနောပဝိစာရဝသေန အဋ္ဌာရသ။ ဝုတ္တဉှိ –
‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ သောမနဿဋ္ဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတိ၊ ဒေါမနဿဋ္ဌာနိယံ၊ ဥပေက္ခာဋ္ဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတိ၊ သောတေန သဒ္ဒံ…ပေ… မနသာ ဓမ္မံ ဝိညာယ သောမနဿဋ္ဌာနိယံ ဓမ္မံ ဥပဝိစရတိ၊ ဒေါမနဿဋ္ဌာနိယံ၊ ဥပေက္ခာဋ္ဌာနိယံ ဓမ္မံ ဥပဝိစရတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၃။၆၂)။
ဧဝံ အဋ္ဌာရသဝိဓာ ဟောန္တိ။ တထာ ဆ ဂေဟဿိတာနိ သောမနဿာနိ၊ ဆ ဂေဟဿိတာနိ ဒေါမနဿာနိ၊ ဆ ဂေဟဿိတာ ဥပေက္ခာ၊ တထာ နေက္ခမ္မဿိတာ သောမနဿာဒယောတိ ဧဝံ ဆတ္တိံသဝိဓာ ¶ ။ အတီတေ ဆတ္တိံသ၊ အနာဂတေ ဆတ္တိံသ၊ ပစ္စုပ္ပန္နေ ဆတ္တိံသာတိ အဋ္ဌုတ္တရသတမ္ပိ ဘဝန္တိ။ ဧဝမေတ္ထ ဒွိဓာဒိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ။
ပကိဏ္ဏကကထာ နိဋ္ဌိတာ။
ဂါထာသု သမာဟိတောတိ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ သမာဟိတော။ တေန သမထဘာဝနာနုယောဂံ ဒဿေတိ။ သမ္ပဇာနောတိ သာတ္ထကသမ္ပဇညာဒိနာ စတုဗ္ဗိဓေန သမ္ပဇညေန သမ္ပဇာနော။ တေန ဝိပဿနာနုယောဂံ ဒဿေတိ။ သတောတိ သတောကာရီ။ တေန သမထဝိပဿနာနယေန ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ။ တေန သမန္နာဂတတ္တံ ဒဿေတိ။ ဝေဒနာ စ ပဇာနာတီတိ ‘‘ဣမာ ဝေဒနာ၊ ဧတ္တကာ ဝေဒနာ’’တိ သဘာဝတော ဝိဘာဂတော ‘‘အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’’တိ အနိစ္စာဒိလက္ခဏတော စ ပုဗ္ဗဘာဂေ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရိယမဂ္ဂေန ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဇာနာတိ။ ဝေဒနာနဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ သမုဒယသစ္စံ။ ယတ္ထ စေတာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဧတ္တာဝတာ ဝေဒနာ ယတ္ထ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ တံ နိရောဓသစ္စံ။ ခယဂါမိနန္တိ ဝေဒနာနံ ခယဂါမိနံ အရိယမဂ္ဂဉ္စ ပဇာနာတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဝေဒနာနံ ¶ ခယာတိ ဧဝံ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ¶ ပဋိဝိဇ္ဈန္တေန အရိယမဂ္ဂေန ဝေဒနာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓာ။ နိစ္ဆာတော ပရိနိဗ္ဗုတောတိ နိတ္တဏှော၊ ပဟီနတဏှော၊ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန၊ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန စ ပရိနိဗ္ဗုတော ဟောတိ။
တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၄။ ဒုတိယဝေဒနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၅၃။ စတုတ္ထေ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ သုခဝေဒနာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခဝသေန ဒုက္ခာတိ ဉာဏစက္ခုနာ ပဿိတဗ္ဗာ။ သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဒုန္နီဟရဏဋ္ဌေန အန္တောတုဒနဋ္ဌေန ပီဠနဋ္ဌေန ဒုက္ခဒုက္ခဘာဝေန ဒုက္ခဝေဒနာ သလ္လန္တိ ပဿိတဗ္ဗာ။ အနိစ္စတောတိ ဟုတွာ အဘာဝတော ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတော တာဝကာလိကတော နိစ္စပဋိပက္ခတော စ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ အနိစ္စာတိ ပဿိတဗ္ဗာ။ ကာမဉ္စေတ္ထ သဗ္ဗာပိ ဝေဒနာ အနိစ္စတော ပဿိတဗ္ဗာ၊ အနိစ္စဒဿနတော ပန သာတိသယံ ဝိရာဂနိမိတ္တံ ဒုက္ခဒဿနန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော သတ္ထာ ‘‘သုခါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ၊ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ အာဟ။ အထ ဝါ ယတ္ထ ပုထုဇ္ဇနာ သုခါဘိနိဝေသိနော၊ တတ္ထ နိဗ္ဗေဒဇနနတ္ထံ တထာ ဝုတ္တံ။ တေနဿာ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခဘာဝေါ ဒဿိတော။ ယဒနိစ္စံ၊ တံ ဒုက္ခန္တိ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ ‘‘သုခါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ¶ ဝတွာ ‘‘သုခါပိ တာဝ ဧဒိသီ၊ ဒုက္ခာ နု ခေါ ကီဒိသီ’’တိ စိန္တေန္တာနံ ဒုက္ခဒုက္ခတာယ ‘‘ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ အာဟ၊ ဣတရာ ပန သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဧဝ ဒုက္ခာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ အနိစ္စတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ အဝေါစ။
ဧတ္ထ စ ‘‘သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ဧတေန ရာဂဿ သမုဂ္ဃာတနူပါယော ဒဿိတော။ သုခဝေဒနာယ ဟိ ရာဂါနုသယော အနုသေတိ။ ‘‘ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သလ္လတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ဧတေန ဒေါသဿ သမုဂ္ဃာတနူပါယော ဒဿိတော။ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဟိ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတိ။ ‘‘အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ အနိစ္စတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ ဧတေန မောဟဿ သမုဂ္ဃာတနူပါယော ဒဿိတော။ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာယ ဟိ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတိ။
တထာ ¶ ပဌမေန တဏှာသံကိလေသဿ ¶ ပဟာနံ ဒဿိတံ တဿ သုခဿာဒဟေတုကတ္တာ၊ ဒုတိယေန ဒုစ္စရိတသံကိလေသဿ ပဟာနံ။ ယထာဘူတဉှိ ဒုက္ခံ အပရိဇာနန္တာ တဿ ပရိဟရဏတ္ထံ ဒုစ္စရိတံ စရန္တိ။ တတိယေန ဒိဋ္ဌိသံကိလေသဿ ပဟာနံ အနိစ္စတော ပဿန္တဿ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသာဘာဝတော အဝိဇ္ဇာနိမိတ္တတ္တာ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသဿ၊ အဝိဇ္ဇာနိမိတ္တဉ္စ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ။ ပဌမေန ဝါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခပရိညာ၊ ဒုတိယေန ဒုက္ခဒုက္ခပရိညာ၊ တတိယေန သင်္ခါရဒုက္ခပရိညာ။ ပဌမေန ဝါ ဣဋ္ဌာရမ္မဏပရိညာ၊ ဒုတိယေန အနိဋ္ဌာရမ္မဏပရိညာ၊ တတိယေန မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏပရိညာ။ ဝိရတ္တေသု ဟိ တဒါရမ္မဏဓမ္မေသု အာရမ္မဏာနိပိ ဝိရတ္တာနေဝ ဟောန္တီတိ။ ပဌမေန ဝါ ရာဂပ္ပဟာနပရိကိတ္တနေန ဒုက္ခာနုပဿနာယ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခော ဒီပိတော ဟောတိ၊ ဒုတိယေန ဒေါသပ္ပဟာနပရိကိတ္တနေန အနိစ္စာနုပဿနာယ အနိမိတ္တဝိမောက္ခော၊ တတိယေန မောဟပ္ပဟာနပရိကိတ္တနေန အနတ္တာနုပဿနာယ သုညတဝိမောက္ခော ဒီပိတော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ယတောတိ ယဒါ၊ ယသ္မာ ဝါ။ အရိယောတိ ကိလေသေဟိ အာရကာ ဌိတော ပရိသုဒ္ဓါ။ သမ္မဒ္ဒသောတိ သဗ္ဗာသံ ဝေဒနာနံ စတုန္နမ္ပိ ဝါ သစ္စာနံ အဝိပရီတဒဿာဝီ။ အစ္ဆေစ္ဆိ တဏှန္တိ ဝေဒနာမူလကံ တဏှံ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ဆိန္ဒိ၊ အနဝသေသတော သမုစ္ဆိန္ဒိ။ ဝိဝတ္တယိ သံယောဇနန္တိ ဒသဝိဓံ သံယောဇနံ ပရိဝတ္တယိ၊ နိမ္မူလမကာသိ။ သမ္မာတိ ဟေတုနာ ကာရဏေန။ မာနာဘိသမယာတိ မာနဿ ဒဿနာဘိသမယာ၊ ပဟာနာဘိသမယာ ဝါ။ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟိ ကိစ္စဝသေန မာနံ ပဿတိ၊ အယမဿ ဒဿနာဘိသမယော။ တေန ဒိဋ္ဌော ပန သော တာဝဒေဝ ပဟီယတိ ဒိဋ္ဌဝိသေန ဒိဋ္ဌသတ္တာနံ ဇီဝိတံ ဝိယ၊ အယမဿ ပဟာနာဘိသမယော။ အန္တမကာသိ ဒုက္ခဿာတိ ဧဝံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန မာနဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ပဟီနတ္တာ စ သဗ္ဗဿေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ကောဋိသင်္ခါတံ အန္တံ ပရိစ္ဆေဒံ ပရိဝဋုမံ အကာသိ၊ အန္တိမသမုဿယမတ္တာဝသေသံ ဒုက္ခမကာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
ဂါထာသု ¶ ယောတိ ယော အရိယသာဝကော။ အဒ္ဒါတိ အဒ္ဒသ၊ သုခဝေဒနံ ဒုက္ခတော ပဿီတိ အတ္ထော။ သုခဝေဒနာ ¶ ဟိ ဝိသမိဿံ ဝိယ ဘောဇနံ ပရိဘောဂကာလေ အဿာဒံ ဒဒမာနာ ဝိပရိဏာမကာလေ ဒုက္ခာယေဝါတိ။ ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ သလ္လတောတိ ယထာ သလ္လံ သရီရံ အနုပဝိသန္တမ္ပိ ပဝိဋ္ဌမ္ပိ ဥဒ္ဓရိယမာနမ္ပိ ပီဠမေဝ ဇနေတိ၊ ဧဝံ ဒုက္ခဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာပိ ဌိတိပ္ပတ္တာပိ ဘိဇ္ဇမာနာပိ ဝိဗာဓတိယေဝါတိ တံ သလ္လတော ဝိပဿီတိ ဝုတ္တံ။ အဒ္ဒက္ခိ ¶ နံ အနိစ္စတောတိ သုခဒုက္ခတော သန္တသဘာဝတာယ သန္တတရဇာတိကမ္ပိ နံ အဒုက္ခမသုခံ အနိစ္စန္တိကတာယ အနိစ္စတော ပဿိ။
သ ဝေ သမ္မဒ္ဒသောတိ သော ဧဝံ တိဿန္နံ ဝေဒနာနံ သမ္မဒေဝ ဒုက္ခာဒိတော ဒဿာဝီ။ ယတောတိ ယသ္မာ။ တတ္ထာတိ ဝေဒနာယံ။ ဝိမုစ္စတီတိ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိဝသေန ဝိမုစ္စတိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မာ သုခါဒီနိ ဒုက္ခာဒိတော အဒ္ဒသ၊ တသ္မာ တတ္ထ ဝေဒနာယ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန သမုစ္ဆေဒဝသေန ဝိမုစ္စတိ။ ယံသဒ္ဒေ ဟိ ဝုတ္တေ တံသဒ္ဒေါ အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗော။ အထ ဝါ ယတောတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သံယတော ယတတ္တော၊ ယတတိ ပဒဟတီတိ ဝါ ယတော၊ အာယတတီတိ အတ္ထော။ အဘိညာဝေါသိတောတိ ဝေဒနာမုခေန စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ဘာဝေတွာ ဆဋ္ဌာဘိညာယ ပရိယောသိတော ကတကိစ္စော။ သန္တောတိ ရာဂါဒိကိလေသဝူပသမေန သန္တော။ ယောဂါတိဂေါတိ ကာမယောဂါဒိံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ယောဂံ အတိက္ကန္တော။ ဥဘယဟိတမုနနတော မုနီတိ။
စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၅။ ပဌမဧသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၅၄။ ပဉ္စမေ ဧသနာတိ ဂဝေသနာ ပရိယေသနာ မဂ္ဂနာ။ တာ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘ကာမေသနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ကာမေသနာတိ ကာမာနံ ဧသနာ၊ ကာမသင်္ခါတာ ဝါ ဧသနာ ကာမေသနာ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ယော ကာမေသု ကာမစ္ဆန္ဒော၊ ကာမရာဂေါ၊ ကာမနန္ဒီ၊ ကာမသ္နေဟော ¶ ၊ ကာမပိပါသာ၊ ကာမမုစ္ဆာ၊ ကာမဇ္ဈောသာနံ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ’’တိ (ဝိဘ။ ၉၁၉)။
တသ္မာ ကာမရာဂေါ ကာမေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဘဝေသနာယပိ ဧသေဝ နယော။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –
‘‘တတ္ထ ¶ ကတမာ ဘဝေသနာ? ယော ဘဝေသု ဘဝစ္ဆန္ဒော…ပေ… ဘဝဇ္ဈောသာနံ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ’’တိ (ဝိဘ။ ၉၁၉)။
တသ္မာ ဘဝေသနရာဂေါ ရူပါရူပဘဝပတ္ထနာ ဘဝေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ။ ယထာဟ –
‘‘တတ္ထ ¶ ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? သဿတော လောကောတိ ဝါ၊ အသဿတော လောကောတိ ဝါ၊ အန္တဝါ လောကောတိ ဝါ၊ အနန္တဝါ လောကောတိ ဝါ၊ တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဝါ၊ အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ ဝါ၊ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ၊ န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ၊ ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ၊ နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ၊ ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဒိဋ္ဌိဂဟနံ ဒိဋ္ဌိကန္တာရော ဒိဋ္ဌိဝိသူကာယိကံ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဒိဋ္ဌိသညောဇနံ ဂါဟော ပတိဋ္ဌာဟော အဘိနိဝေသော ပရာမာသော ကုမ္မဂ္ဂေါ မိစ္ဆာပထော မိစ္ဆတ္တံ တိတ္ထာယတနံ ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟော၊ အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ (ဝိဘ။ ၉၁၉)။
တသ္မာ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္မတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာ ဒိဋ္ဌိဗြဟ္မစရိယေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ။ ဧတ္တာဝတာ ရာဂဒိဋ္ဌိယော ဧသနာတိ ဒဿိတာ ဟောန္တိ။ န ကေဝလဉ္စ ရာဂဒိဋ္ဌိယောဝ ဧသနာ၊ တဒေကဋ္ဌံ ကမ္မမ္ပိ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –
‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ကာမရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ။ တတ္ထ ကတမာ ဘဝေသနာ? ဘဝရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ။ တတ္ထ ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? အန္တဂ္ဂါဟိကာ ဒိဋ္ဌိ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ၊ ဝစီကမ္မံ၊ မနောကမ္မံ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ (ဝိဘ။ ၉၁၉) –
ဧဝမေတာ တိဿော ဧသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
ဂါထာသု သမ္ဘဝန္တိ ဧတ္ထ ဧသနာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတုဘူတာ အဝိဇ္ဇာဒယော တဏှာ စာတိ သမ္ဘဝေါ၊ သမုဒယောတိ အတ္ထော။ ယတ္ထ ¶ စေတာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ ပဌမမဂ္ဂေန နိရုဇ္ဈတိ၊ ကာမေသနာ ¶ အနာဂါမိမဂ္ဂေန၊ ဘဝေသနာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန နိရုဇ္ဈတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၆။ ဒုတိယဧသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၅၅။ ဆဋ္ဌေ ¶ ဗြဟ္မစရိယေသနာ သဟာတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာယ သဒ္ဓိံ။ ဝိဘတ္တိလောပေန ဟိ အယံ နိဒ္ဒေသော၊ ကရဏတ္ထေ ဝါ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ဗြဟ္မစရိယေသနာယ သဒ္ဓိံ ကာမေသနာ၊ ဘဝေသနာတိ တိဿော ဧသနာ’’တိ။ တာသု ဗြဟ္မစရိယေသနံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဣတိသစ္စပရာမာသော၊ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ သမုဿယာ’’တိ ဝုတ္တံ။ တဿတ္ထော – ဣတိ ဧဝံ သစ္စန္တိ ပရာမာသော ဣတိသစ္စပရာမာသော။ ဣဒမေဝ သစ္စံ၊ မောဃမညန္တိ ဒိဋ္ဌိယာ ပဝတ္တိအာကာရံ ဒဿေတိ။ ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ သဗ္ဗာနတ္ထဟေတုဘာဝတော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ။ ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝဇ္ဇံ ဝဒါမီ’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၃၁၀)။ တာ ဧဝ စ ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎမာနာ လောဘာဒိကိလေသသမုဿယေန စ သမုဿယာ၊ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ၊ မောဃမည’’န္တိ မိစ္ဆာဘိနိဝိသမာနာ သဗ္ဗာနတ္ထဟေတုဘူတာ ကိလေသဒုက္ခူပစယဟေတုဘူတာ စ ဒိဋ္ဌိယော ဗြဟ္မစရိယေသနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဧတေန ပဝတ္တိအာကာရတော နိဗ္ဗတ္တိတော စ ဗြဟ္မစရိယေသနာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
သဗ္ဗရာဂဝိရတ္တဿာတိ သဗ္ဗေဟိ ကာမရာဂဘဝရာဂေဟိ ဝိရတ္တဿ။ တတော ဧဝ တဏှက္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ဝိမုတ္တတ္တာ တဏှက္ခယဝိမုတ္တိနော အရဟတော။ ဧသနာ ပဋိနိဿဋ္ဌာတိ ကာမေသနာ၊ ဘဝေသနာ စ သဗ္ဗသော နိဿဋ္ဌာ ပဟီနာ။ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ သမူဟတာတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ စ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ သမုဂ္ဃာတိတာ။ ဧသနာနံ ခယာတိ ဧဝမေတာသံ တိဿန္နံ ဧသနာနံ ခယာ အနုပ္ပာဒနိရောဓာ ဘိန္နကိလေသတ္တာ။ ဘိက္ခူတိ စ သဗ္ဗသော အာသာဘာ ဝါ။ နိရာသောတိ စ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌဿ ဝိစိကိစ္ဆာကထံကထာသလ္လဿ ပဟီနတ္တာ အကထံကထီတိ စ ဝုစ္စတီတိ။
ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၇-၈။ အာသဝသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ
၅၆-၅၇။ သတ္တမေ ¶ ကာမာသဝေါတိ ကာမေသု အာသဝေါ၊ ကာမသင်္ခါတော ဝါ အာသဝေါ ကာမာသဝေါ ¶ ၊ အတ္ထတော ပန ကာမရာဂေါ ရူပါဒိအဘိရတိ စ ကာမာသဝေါ။ ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဈာနနိကန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ¶ ရာဂေါ ဘဝပတ္ထနာ စ ဘဝါသဝေါ။ အဝိဇ္ဇာဝ အဝိဇ္ဇာသဝေါ။
အာသဝါနဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ ဧတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရော အဝိဇ္ဇာဒယော စ ကိလေသာ အာသဝါနံ သမ္ဘဝေါ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘အယောနိသော၊ ဘိက္ခဝေ၊ မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ အာသဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဥပ္ပန္နာ စ အာသဝါ ပဝဍ္ဎန္တီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၅)။
‘‘အဝိဇ္ဇာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ အနွဒေဝ အဟိရိကံ အနောတ္တပ္ပ’’န္တိ (ဣတိဝု။ ၄၀) စ။
မဂ္ဂဉ္စ ခယဂါမိနန္တိ အာသဝါနံ ခယဂါမိနံ အရိယမဂ္ဂဉ္စ။ တတ္ထ ကာမာသဝေါ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟီယတိ၊ ဘဝါသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ စ အရဟတ္တမဂ္ဂေန။ ကာမုပါဒါနံ ဝိယ ကာမာသဝေါပိ အဂ္ဂမဂ္ဂဝဇ္ဈောတိ စ ဝဒန္တိ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။ အဋ္ဌမေ အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ။
သတ္တမအဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၉။ တဏှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၅၈။ နဝမေ တဏှာယနဋ္ဌေန တဏှာ၊ ရူပါဒိဝိသယံ တသတီတိ ဝါ တဏှာ။ ဣဒါနိ တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ကာမတဏှာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမတဏှာ။ ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဈာနနိကန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝဝသေန ပတ္ထနာ စ ဘဝတဏှာ။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဝိဘဝတဏှာ။ အပိစ ပစ္ဆိမတဏှာဒွယံ ဌပေတွာ သေသာ သဗ္ဗာပိ တဏှာ ကာမတဏှာ ဧဝ။ ယထာဟ –
‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝတဏှာ? သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ သာရာဂေါ စိတ္တဿ သာရာဂေါ – အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝတဏှာ။ တတ္ထ ကတမာ ဝိဘဝတဏှာ? ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ သာရာဂေါ စိတ္တဿ သာရာဂေါ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဘဝတဏှာ ¶ ။ အဝသေသာ တဏှာ ကာမတဏှာ’’တိ (ဝိဘ။ ၉၁၆)။
ဣမာ ¶ ¶ စ တိဿော တဏှာ ရူပတဏှာ…ပေ… ဓမ္မတဏှာတိ ဝိသယဘေဒတော ပစ္စေကံ ဆဗ္ဗိဓာတိ ကတွာ အဋ္ဌာရသ ဟောန္တိ။ တာ အဇ္ဈတ္တရူပါဒီသု အဋ္ဌာရသ၊ ဗဟိဒ္ဓါရူပါဒီသု အဋ္ဌာရသာတိ ဆတ္တိံသ၊ ဣတိ အတီတာ ဆတ္တိံသ၊ အနာဂတာ ဆတ္တိံသ၊ ပစ္စုပ္ပန္နာ ဆတ္တိံသာတိ ဝိဘာဂတော အဋ္ဌသတံ ဟောန္တိ။ ပုန သင်္ဂဟေ ကရိယမာနေ ကာလဘေဒံ အနာမသိတွာ ဂယှမာနာ ဆတ္တိံသေဝ ဟောန္တိ၊ ရူပါဒီနံ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝိဘာဂေ အကရိယမာနေ အဋ္ဌာရသေဝ၊ ရူပါဒိအာရမ္မဏဝိဘာဂမတ္တေ ဂယှမာနေ ဆဠေဝ၊ အာရမ္မဏဝိဘာဂမ္ပိ အကတွာ ဂယှမာနာ တိဿောယေဝ ဟောန္တီတိ။
ဂါထာသု တဏှာယောဂေနာတိ တဏှာသင်္ခါတေန ယောဂေန၊ ကာမယောဂေန၊ ဘဝယောဂေန စ။ သံယုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓာ၊ ဘဝါဒီသု သံယောဇိတာ ဝါ။ တေနေဝါဟ ‘‘ရတ္တစိတ္တာ ဘဝါဘဝေ’’တိ။ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ဘဝေ လဂ္ဂစိတ္တာတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ဘဝေါတိ သဿတဒိဋ္ဌိ၊ အဘဝေါတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ။ တသ္မာ ဘဝါဘဝေ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီသု သတ္တဝိသတ္တစိတ္တာတိ။ ဧတေန ဘဝတဏှာ၊ ဝိဘဝတဏှာ စ ဒဿိတာ။ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘တဏှာယောဂေနာ’’တိ ဣမိနာ ကာမတဏှာဝ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တေ ယောဂယုတ္တာ မာရဿာတိ တေ ဧဝံဘူတာ ပုဂ္ဂလာ မာရဿ ပါသသင်္ခါတေန ယောဂေန ယုတ္တာ ဗဒ္ဓါ။ ရာဂေါ ဟိ မာရယောဂေါ မာရပါသောတိ ဝုစ္စတိ။ ယထာဟ –
‘‘အန္တလိက္ခစရော ပါသော၊ ယွာယံ စရတိ မာနသော၊
တေန တံ ဗာဓယိဿာမိ၊ န မေ သမဏ မောက္ခသီ’’တိ။ (သံ။ နိ။ ၁။၁၅၁၊ မဟာဝ။ ၃၃)၊
စတူဟိ ယောဂေဟိ အနုပဒ္ဒုတတ္တာ ယောဂက္ခေမံ၊ နိဗ္ဗာနံ အရဟတ္တဉ္စ၊ တဿ အနဓိဂမေန အယောဂက္ခေမိနော။ ဥပရူပရိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရာနံ ဇနနတော ဇနာ၊ ပါဏိနော။ ရူပါဒီသု သတ္တာ ဝိသတ္တာတိ သတ္တာ။
‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ၊ ဓာတုအာယတနာန စ၊
အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ၊ သံသာရောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ။ –
ဧဝံ ဝုတ္တံ ခန္ဓာဒီနံ အပရာပရုပ္ပတ္တိသင်္ခါတံ သံသာရံ ဂစ္ဆန္တိ၊ တတော န မုစ္စန္တိ။ ကသ္မာ? တဏှာယောဂယုတ္တတ္တာ ¶ ။ ဇာတိမရဏဂါမိနော ပုနပ္ပုနံ ဇနနမရဏဿေဝ ဥပဂမနသီလာတိ။ ဧတ္တာဝတာ ဝဋ္ဋံ ¶ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ ¶ ‘‘ယေ စ တဏှံ ပဟန္တွာနာ’’တိ ဂါထမာဟ။ သာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျာဝ။
နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၀။ မာရဓေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၅၉။ ဒသမဿ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဧကဒိဝသံ ကိရ သတ္ထာ သေက္ခဗဟုလာယ ပရိသာယ ပရိဝုတော နိသိန္နော တေသံ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတွာ ဥပရိ ဝိသေသာဓိဂမာယ ဥဿာဟံ ဇနေတုံ အသေက္ခဘူမိံ ထောမေန္တော ဣဒံ သုတ္တံ အဘာသိ။ တတ္ထ အတိက္ကမ္မာတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – အတိက္ကမ္မ အတိက္ကမိတွာ အဘိဘဝိတွာ။ မာရဓေယျံ မာရဿ ဝိသယံ ဣဿရိယဋ္ဌာနံ။ အာဒိစ္စောဝ ယထာ အာဒိစ္စော အဗ္ဘာဒိဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တော အတ္တနော ဣဒ္ဓိယာ အာနုဘာဝေန တေဇသာတိ တီဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတော နဘံ အဗ္ဘုဿက္ကမာနော သဗ္ဗံ အာကာသဂတံ တမံ အတိက္ကမ္မ အတိက္ကမိတွာ အဘိဘဝိတွာ ဝိဓမိတွာ ဝိရောစတိ၊ ဩဘာသတိ၊ တပတိ၊ ဧဝမေဝ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော သဗ္ဗုပက္ကိလေသဝိမုတ္တော မာရဓေယျသင်္ခါတံ တေဘူမကဓမ္မပ္ပဝတ္တံ အဘိဘဝိတွာ ဝိရောစတီတိ။
အသေက္ခေနာတိ ဧတ္ထ သိက္ခာသု ဇာတာတိ သေက္ခာ၊ သတ္တန္နံ သေက္ခာနံ ဧတေတိ ဝါ သေက္ခာ၊ အပရိယောသိတသိက္ခတ္တာ သယမေဝ သိက္ခန္တီတိ ဝါ သေက္ခာ မဂ္ဂဓမ္မာ ဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယဓမ္မာ စ။ အဂ္ဂဖလဓမ္မာ ပန ဥပရိ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝေန န သေက္ခာတိ အသေက္ခာ။ ယတ္ထ ဟိ သေက္ခဘာဝါသင်္ကာ အတ္ထိ၊ တတ္ထာယံ ပဋိသေဓောတိ လောကိယဓမ္မေသု နိဗ္ဗာနေ စ အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတာ ဟိ သိက္ခာ အတ္တနော ပဋိပက္ခကိလေသေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာ ပရိသုဒ္ဓါ ဥပက္ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝမ္ပိ အနုပဂမနတော သာတိသယံ သိက္ခာတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ၊ အဋ္ဌသုပိ မဂ္ဂဖလေသု ဝိဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မာ စတုမဂ္ဂဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယဓမ္မာ ဝိယ အရဟတ္တဖလဓမ္မာပိ ‘‘တာသု သိက္ခာသု ဇာတာ’’တိ စ၊ တံသိက္ခာသမင်္ဂိနော အရဟတော ဣတရေသံ ဝိယ သေက္ခတ္တေ ¶ သတိ ‘‘သေက္ခဿ ဧတေ’’တိ စ ‘‘သိက္ခာ သီလံ ဧတေသ’’န္တိ စ သေက္ခာတိ အာသင်္ကာ သိယုန္တိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ အသေက္ခာတိ ယထာဝုတ္တသေက္ခဘာဝပ္ပဋိသေဓံ ကတွာ ဝုတ္တံ။ အရဟတ္တဖလေ ပဝတ္တမာနာ ဟိ သိက္ခာ ပရိနိဋ္ဌိတကိစ္စတ္တာ ¶ န သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တိ၊ ကေဝလံ သိက္ခာဖလဘာဝေန ပဝတ္တန္တိ။ တသ္မာ တာ န သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ၊ နာပိ တံသမင်္ဂိနော သေက္ခဝစနံ၊ န စ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ သိက္ခနသီလာ။ ‘‘သိက္ခာသု ဇာတာ’’တိ ဧဝမာဒိအတ္ထေဟိ အဂ္ဂဖလဓမ္မာ ¶ သေက္ခာ န ဟောန္တိ။ ဟေဋ္ဌိမဖလေသု ပန သိက္ခာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဝိပဿနာဒီနံ ဥပနိဿယဘာဝတော သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တီတိ သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ၊ တံသမင်္ဂိနော စ သေက္ခဝစနံ၊ တံသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ စ သိက္ခနသီလာ။ သေက္ခဓမ္မာ ယထာဝုတ္တေဟိ အတ္ထေဟိ သေက္ခာ ဟောန္တိယေဝ။
အထ ဝါ သေက္ခာတိ အပရိယောသိတသိက္ခာနံ ဝစနန္တိ၊ အသေက္ခာတိ ပဒံ ပရိယောသိတသိက္ခာနံ ဒဿနန္တိ န လောကိယဓမ္မနိဗ္ဗာနာနံ အသေက္ခဘာဝါပတ္တိ။ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာ သေက္ခာ အသေက္ခာ စ သေက္ခဓမ္မေသု ဧဝ ကေသဉ္စိ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာနံ အသေက္ခတာ အာပဇ္ဇတီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဓမ္မာ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာ။ ယထာဝုတ္တေဟိ စ အတ္ထေဟိ သေက္ခာတိ ကတွာ အသေက္ခာ အာပန္နာတိ စေ? တံ န၊ သဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရတော။ အရဟတ္တမဂ္ဂတော ဟိ နိန္နာနာကရဏံ အရဟတ္တဖလံ ဌပေတွာ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏံ ဝိပါကဘာဝဉ္စ၊ တသ္မာ တေ ဧဝ သေက္ခာ ဓမ္မာ အရဟတ္တဖလဘာဝံ အာပန္နာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ။ ကုသလသုခတော စ ဝိပါကသုခံ သန္တတရတာယ ပဏီတတရန္တိ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တာဝ တေ ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။
တေ ပန အသေက္ခဓမ္မေ ခန္ဓဝသေန ဣဓ တိဓာ ဝိဘဇိတွာ တေဟိ သမန္နာဂမေန ခီဏာသဝဿ အာနုဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော ဘဂဝါ ‘‘အသေက္ခေန သီလက္ခန္ဓေနာ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ သီလသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော။ ခန္ဓသဒ္ဒေါ ပန ရာသိမှိ ပညတ္တိယံ ရုဠှိယံ ဂုဏေတိ ဗဟူသု အတ္ထေသု ဒိဋ္ဌပ္ပယောဂေါ။ တထာ ဟိ ‘‘အသင်္ခေယျော အပ္ပမေယျော မဟာဥဒကက္ခန္ဓောတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၄။၅၁၊ ၆။၃၇) ရာသိမှိ အာဂတော။ ‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါ မဟန္တံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ သောတေန ဝုယှမာန’’န္တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၄။၂၄၁) ပညတ္တိယံ။ ‘‘စိတ္တံ မနော မာနသံ ဟဒယံ ပဏ္ဍရံ ¶ မနော မနာယတနံ ဝိညာဏံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ ၆၃၊ ၆၅) ရုဠှိယံ။ ‘‘န ခေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ အရိယေန အဋ္ဌင်္ဂိကေန မဂ္ဂေန တယော ခန္ဓာ သင်္ဂဟိတာ၊ တီဟိ စ ခေါ၊ အာဝုသော ¶ ဝိသာခ၊ ခန္ဓေဟိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟိတော’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၄၆၂) ဂုဏေ။ ဣဓာပိ ဂုဏေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တသ္မာ အသေက္ခေန သီလသင်္ခါတေန ဂုဏေနာတိ အတ္ထော။ သမန္နာဂတောတိ သမ္ပယုတ္တော သမင်္ဂီဘူတော။ သမာဒဟတိ ဧတေန၊ သယံ ဝါ သမာဒဟတိ၊ သမာဓာနမေဝ ဝါတိ သမာဓိ။ ပကာရေဟိ ဇာနာတိ ယထာသဘာဝံ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ပညာ။ သီလမေဝ ခန္ဓော သီလက္ခန္ဓော။ သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော။
တတ္ထ အဂ္ဂဖလဘူတာ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တော၊ သမ္မာအာဇီဝေါ စ သဘာဝေနေဝ အသေက္ခော သီလက္ခန္ဓော ¶ နာမ၊ တထာ သမ္မာသမာဓိ အသေက္ခော သမာဓိက္ခန္ဓော။ တဒုပကာရကတော ပန သမ္မာဝါယာမသမ္မာသတိယော သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ။ တထာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ အသေက္ခော ပညာက္ခန္ဓော။ တဒုပကာရကတော သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပညာက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဧဝမေတ္ထ အဋ္ဌပိ အရဟတ္တဖလဓမ္မာ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ယဿ ဧတေ သုဘာဝိတာတိ ယေန အရဟတာ ဧတေ သီလာဒယော အသေက္ခဓမ္မက္ခန္ဓာ သုဘာဝိတာ သုဋ္ဌု ဝဍ္ဎိတာ၊ သော အာဒိစ္စောဝ ဝိရောစတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ‘‘ယဿ စေတေ’’တိပိ ပဌန္တိ။ တေသဉ္စ သဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ။ ဧဝမေတသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမသုတ္တေ ဝဋ္ဋံ၊ ပရိယောသာနသုတ္တေ ဝိဝဋ္ဋံ၊ ဣတရေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ။
ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂။ ဒုတိယဝဂ္ဂေါ
၁။ ပုညကိရိယဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၆၀။ ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ¶ ပဌမေ ပုညကိရိယဝတ္ထူနီတိ ပုဇ္ဇဘဝဖလံ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ၊ အတ္တနော သန္တာနံ ပုနန္တီတိ ဝါ ပုညာနိ၊ ပုညာနိ စ တာနိ ဟေတုပစ္စယေဟိ ကတ္တဗ္ဗတော ကိရိယာ စာတိ ပုညကိရိယာ။ တာ ဧဝ စ တေသံ တေသံ အာနိသံသာနံ ¶ ဝတ္ထုဘာဝတော ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ။ ဒါနမယန္တိ ¶ အနုပစ္ဆိန္နဘဝမူလဿ အနုဂ္ဂဟဝသေန ပူဇာဝသေန ဝါ အတ္တနော ဒေယျဓမ္မဿ ပရေသံ ပရိစ္စာဂစေတနာ ဒီယတိ ဧတာယာတိ ဒါနံ၊ ဒါနမေဝ ဒါနမယံ။ စီဝရာဒီသု ဟိ စတူသု ပစ္စယေသု အန္နာဒီသု ဝါ ဒသသု ဒါနဝတ္ထူသု ရူပါဒီသု ဝါ ဆသု အာရမ္မဏေသု တံ တံ ဒေန္တဿ တေသံ ဥပ္ပာဒနတော ပဋ္ဌာယ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပရိစ္စာဂကာလေ ပစ္ဆာ သောမနဿစိတ္တေန အနုဿရဏေ စာတိ တီသု ကာလေသု ဝုတ္တနယေန ပဝတ္တစေတနာ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ။
သီလမယန္တိ နိစ္စသီလဥပေါသထနိယမာဒိဝသေန ပဉ္စ၊ အဋ္ဌ၊ ဒသ ဝါ သီလာနိ သမာဒိယန္တဿ သီလပူရဏတ္ထံ ပဗ္ဗဇိဿာမီတိ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆန္တဿ ပဗ္ဗဇန္တဿ မနောရထံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ‘‘ပဗ္ဗဇိတော ဝတမှိ သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တဿ သဒ္ဓါယ ပါတိမောက္ခံ ပရိပူရေန္တဿ ပညာယ စီဝရာဒိကေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ သတိယာ အာပါထဂတေသု ရူပါဒီသု စက္ခုဒွါရာဒီနိ သံဝရန္တဿ ဝီရိယေန အာဇီဝံ သောဓေန္တဿ စ ပဝတ္တာ စေတနာ သီလတီတိ သီလမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ။
တထာ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ။ မ။ ၁။၄၈) ဝုတ္တေန ဝိပဿနာမဂ္ဂေန စက္ခုံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တဿ သောတံ၊ ဃာနံ၊ ဇိဝှံ၊ ကာယံ၊ မနံ။ ရူပေ…ပေ… ဓမ္မေ၊ စက္ခုဝိညာဏံ…ပေ… မနောဝိညာဏံ။ စက္ခုသမ္ဖဿံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ။ ရူပသညံ…ပေ… ဓမ္မသညံ။ ဇရာမရဏံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တဿ ယာ စေတနာ၊ ယာ စ ပထဝီကသိဏာဒီသု အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု ပဝတ္တာ ဈာနစေတနာ၊ ယာ စ အနဝဇ္ဇေသု ကမ္မာယတနသိပ္ပာယတနဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနေသု ပရိစယမနသိကာရာဒိဝသေန ¶ ပဝတ္တာ စေတနာ၊ သဗ္ဗာ ဘာဝေတိ ဧတာယာတိ ဘာဝနာမယံ ဝုတ္တနယေန ပုညကိရိယဝတ္ထု စာတိ။
ဧကမေကဉ္စေတ္ထ ယထာရဟံ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ကာယေန ကရောန္တဿ ကာယကမ္မံ ဟောတိ၊ တဒတ္ထံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေန္တဿ ဝစီကမ္မံ၊ ကာယင်္ဂံ ဝါစင်္ဂဉ္စ အစောပေတွာ မနသာ စိန္တေန္တဿ မနောကမ္မံ။ အန္နာဒီနိ ဒေန္တဿ ¶ စာပိ ‘‘အန္နဒါနာဒီနိ ဒေမီ’’တိ ဝါ ဒါနပါရမိံ အာဝဇ္ဇေတွာ ဝါ ဒါနကာလေ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ။ ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ဒဒတော သီလမယံ၊ ခယတော ¶ ဝယတော ကမ္မတော သမ္မသနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဒဒတော ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ။
အပရာနိပိ သတ္တ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ – အပစိတိသဟဂတံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ ပတ္တိအနုပ္ပဒါနံ အဗ္ဘနုမောဒနံ ဒေသနာမယံ သဝနမယံ ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ ပုညကိရိယဝတ္ထူတိ။ သရဏဂမနမ္ပိ ဟိ ဒိဋ္ဌိဇုဂတေနေဝ သင်္ဂယှတိ။ ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ။
တတ္ထ ဝုဍ္ဎတရံ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂမနပတ္တစီဝရပဋိဂ္ဂဟဏာဘိဝါဒနမဂ္ဂသမ္ပဒါနာဒိဝသေန အပစာယနသဟဂတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဝုဍ္ဎတရာနံ ဝတ္တပဋိပတ္တိကရဏဝသေန၊ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ဂါမေ ဘိက္ခံ သမ္ပာဒေတွာ ဥပသံဟရဏဝသေန ‘‘ဂစ္ဆ ဘိက္ခူနံ ပတ္တံ အာဟရာ’’တိ သုတွာ ဝေဂေန ဂန္တွာ ပတ္တာဟရဏာဒိဝသေန စ ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒတွာ ပုပ္ဖဂန္ဓာဒီဟိ ရတနတ္တယဿ ပူဇံ ကတွာ အညံ ဝါ တာဒိသံ ပုညံ ကတွာ ‘‘သဗ္ဗသတ္တာနံ ပတ္တိ ဟောတူ’’တိ ပရိဏာမဝသေန ပတ္တိအနုပ္ပဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တထာ ပရေဟိ ဒိန္နာယ ပတ္တိယာ ကေဝလံ ဝါ ပရေဟိ ကတံ ပုညံ ‘‘သာဓု၊ သုဋ္ဌူ’’တိ အနုမောဒနဝသေန အဗ္ဘနုမောဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အတ္တနော ပဂုဏဓမ္မံ အပစ္စာသီသန္တော ဟိတဇ္ဈာသယေန ပရေသံ ဒေသေတိ – ဣဒံ ဒေသနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ။ ယံ ပန ဧကော ‘‘ဧဝံ မံ ဓမ္မကထိကောတိ ဇာနိဿန္တီ’’တိ ဣစ္ဆာယ ဌတွာ လာဘသက္ကာရသိလောကသန္နိဿိတော ဓမ္မံ ဒေသေတိ၊ တံ န မဟပ္ဖလံ ဟောတိ။ ‘‘အဒ္ဓါ အယံ အတ္တဟိတပရဟိတာနံ ပဋိပဇ္ဇနူပါယော’’တိ ယောနိသောမနသိကာရပုရေစာရိကဟိတဖရဏေန မုဒုစိတ္တေန ဓမ္မံ သုဏာတိ၊ ဣဒံ သဝနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ။ ယံ ပနေကော ‘‘ဣတိ မံ သဒ္ဓါတိ ဇာနိဿန္တီ’’တိ သုဏာတိ၊ တံ န မဟပ္ဖလံ ဟောတိ။ ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဂမနံ ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ၊ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တဿ သမ္မာဒဿနဿ ဧတံ အဓိဝစနံ။ ဣဒဉှိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ¶ ဝါ ပစ္ဆာဘာဂေ ဝါ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ ဥဇုကရဏကာလေ ဉာဏသမ္ပယုတ္တမေဝ ဟောတိ။ အပရေ ပနာဟု ‘‘ဝိဇာနနပဇာနနဝသေန ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိ ကုသလဉ္စ ဝိညာဏံ ကမ္မဿကတာဉာဏာဒိ စ သမ္မာဒဿန’’န္တိ ¶ ။ တတ္ထ ကုသလေန ဝိညာဏေန ဉာဏဿ အနုပ္ပာဒေပိ အတ္တနာ ကတပုညာနုဿရဏဝဏ္ဏာရဟဝဏ္ဏနာဒီနံ သင်္ဂဟော၊ ကမ္မဿကတာဉာဏေန ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ¶ ။ ဣတရံ ပန ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ သဗ္ဗေသံ နိယမလက္ခဏံ။ ယဉှိ ကိဉ္စိ ပုညံ ကရောန္တဿ ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဘာဝေနေဝ တံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ။
ဣမေသံ ပန သတ္တန္နံ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပုရိမေဟိ တီဟိ ဒါနမယာဒီဟိ ပုညကိရိယဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဟော။ တတ္ထ ဟိ အပစာယနဝေယျာဝစ္စာနိ သီလမယေ၊ ပတ္တိအနုပ္ပဒါနအဗ္ဘနုမောဒနာနိ ဒါနမယေ၊ ဓမ္မဒေသနာသဝနာနိ ဘာဝနာမယေ၊ ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ တီသုပိ။ တေနာဟ ဘဂဝါ –
‘‘တီဏိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ။ ကတမာနိ တီဏိ? ဒါနမယံ…ပေ… ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထူ’’တိ (အ။ နိ။ ၈။၃၆)။
ဧတ္ထ စ အဋ္ဌန္နံ ကာမာဝစရကုသလစေတနာနံ ဝသေန တိဏ္ဏမ္ပိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပဝတ္တိ ဟောတိ။ ယထာ ဟိ ပဂုဏံ ဓမ္မံ ပရိဝတ္တေန္တဿ ဧကစ္စေ အနုသန္ဓိံ အသလ္လက္ခေန္တဿေဝ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဧဝံ ပဂုဏံ သမထဝိပဿနာဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ အန္တရန္တရာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေနာပိ မနသိကာရော ပဝတ္တတိ။ သဗ္ဗံ တံ ပန မဟဂ္ဂတကုသလစေတနာနံ ဝသေန ဘာဝနာမယမေဝ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ၊ န ဣတရာနိ။ ဂါထာယ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ။
ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂။ စက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၆၁။ ဒုတိယေ စက္ခူနီတိ စက္ခန္တီတိ စက္ခူနိ၊ သမဝိသမံ အာစိက္ခန္တာနိ ဝိယ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ စက္ခနဋ္ဌေန စက္ခူနိ။ ကိမိဒံ စက္ခနံ နာမ? အဿာဒနံ၊ တထာ ဟိ ဝဒန္တိ ‘‘မဓုံ စက္ခတိ ဗျဉ္ဇနံ စက္ခတီ’’တိ ဣမာနိ စ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝန္တာနိ အဿာဒေန္တာနိ ¶ ဝိယ ဟောန္တီတိ စက္ခနဋ္ဌေန စက္ခူနိ။ တာနိ ပန သင်္ခေပတော ဒွေ စက္ခူနိ – ဉာဏစက္ခု၊ မံသစက္ခု စာတိ။ တေသု မံသစက္ခု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ။ ဉာဏစက္ခု ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ ပညာစက္ခူတိ ဣဓ ဒွိဓာ ကတွာ ဝုတ္တံ။
တတ္ထ ¶ ဒိဗ္ဗစက္ခူတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ။ ဒေဝတာနဉှိ သုစရိတကမ္မနိဗ္ဗတ္တံ ပိတ္တသေမှရုဟိရာဒီဟိ ¶ အပလိဗုဒ္ဓံ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တတာယ ဒူရေပိ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏသမတ္ထံ ဒိဗ္ဗံ ပသာဒစက္ခု ဟောတိ။ ဣဒဉ္စာပိ ဝီရိယဘာဝနာဗလနိဗ္ဗတ္တံ ဉာဏစက္ခု တာဒိသမေဝါတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝသေန ပဋိလဒ္ဓတ္တာ အတ္တနော စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာ အာလောကပရိဂ္ဂဟေန မဟာဇုတိကတ္တာ။ တိရောကုဋ္ဋာဒိဂတရူပဒဿနေန မဟာဂတိကတ္တာပိ ဒိဗ္ဗံ။ တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဒဿနဋ္ဌေန စက္ခုကိစ္စကရဏေန စက္ခုမိဝါတိပိ စက္ခု၊ ဒိဗ္ဗဉ္စ တံ စက္ခု စာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခု။
ပဇာနာတီတိ ပညာ။ ကိံ ပဇာနာတိ? စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ပဇာနာတီတိ ခေါ၊ အာဝုသော၊ တသ္မာ ပညာတိ ဝုစ္စတိ။ ကိဉ္စ ပဇာနာတိ? ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိ (မ။ နိ။ ၁။၄၄၉)။
အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ပညာပနဝသေန ပညာ။ ကိန္တိ ပညာပေတိ? အနိစ္စန္တိ ပညာပေတိ၊ ဒုက္ခန္တိ ပညာပေတိ၊ အနတ္တာတိ ပညာပေတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ သာ ပနာယံ လက္ခဏာဒိတော ယထာသဘာဝပဋိဝေဓလက္ခဏာ၊ အက္ခလိတပဋိဝေဓလက္ခဏာ ဝါ ကုသလိဿာသခိတ္တဥသုပဋိဝေဓော ဝိယ၊ ဝိသယောဘာသနရသာ ပဒီပေါ ဝိယ၊ အသမ္မောဟပစ္စုပဋ္ဌာနာ အရညဂတသုဒေသကော ဝိယ။ ဝိသေသတော ပနေတ္ထ အာသဝက္ခယဉာဏသင်္ခါတာ ပညာ စတုသစ္စဒဿနဋ္ဌေန ပညာစက္ခူတိ အဓိပ္ပေတာ။ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုံ ဥဒပါဒိ၊ ဉာဏံ ဥဒပါဒိ၊ ပညာ ဥဒပါဒိ၊ ဝိဇ္ဇာ ဥဒပါဒိ၊ အာလောကော ဥဒပါဒီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၅။၁၀၈၁၊ မဟာဝ။ ၁၅)။
ဧတေသု စ မံသစက္ခု ပရိတ္တံ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု မဟဂ္ဂတံ၊ ဣတရံ အပ္ပမာဏံ။ မံသစက္ခု ရူပံ၊ ဣတရာနိ အရူပါနိ။ မံသစက္ခု ဒိဗ္ဗစက္ခု စ လောကိယာနိ သာသဝါနိ ရူပဝိသယာနိ၊ ဣတရံ လောကုတ္တရံ အနာသဝံ စတုသစ္စဝိသယံ။ မံသစက္ခု အဗျာကတံ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု သိယာ ကုသလံ ¶ သိယာ အဗျာကတံ၊ တထာ ပညာစက္ခု။ မံသစက္ခု ကာမာဝစရံ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု ရူပါဝစရံ၊ ဣတရံ လောကုတ္တရန္တိ ဧဝမာဒိ ဝိဘာဂါ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
ဂါထာသု အနုတ္တရန္တိ ပညာစက္ခုံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ တဉှိ အာသဝက္ခယဉာဏဘာဝတော အနုတ္တရံ။ အက္ခာသိ ပုရိသုတ္တမောတိ ပုရိသာနံ ဥတ္တမော အဂ္ဂေါ ¶ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဒေသေသိ။ ဥပ္ပာဒေါတိ မံသစက္ခုဿ ပဝတ္တိ။ မဂ္ဂေါတိ ဥပါယော၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ကာရဏံ။ ပကတိစက္ခုမတော ဧဝ ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခု ¶ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ယသ္မာ ကသိဏာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ ဥပ္ပာဒနံ၊ သော စ ကသိဏမဏ္ဍလေ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တေန ဝိနာ နတ္ထီတိ။ ယတောတိ ယဒါ။ ဉာဏန္တိ အာသဝက္ခယဉာဏံ။ တေနေဝါဟ ‘‘ပညာစက္ခု အနုတ္တရ’’န္တိ။ ယဿ စက္ခုဿ ပဋိလာဘာတိ ယဿ အရိယဿ ပညာစက္ခုဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဘာဝနာယ သဗ္ဗသ္မာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော ပမုစ္စတိ ပရိမုစ္စတီတိ။
ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၃။ ဣန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၆၂။ တတိယေ ဣန္ဒြိယာနီတိ အဓိပတေယျဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယာနိ။ ယာနိ ဟိ သဟဇာတဓမ္မေသု ဣဿရာ ဝိယ ဟုတွာ တေဟိ အနုဝတ္တိတဗ္ဗာနိ၊ တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ နာမ။ အပိစ ဣန္ဒော ဘဂဝါ ဓမ္မိဿရော ပရမေန စိတ္တိဿရိယေန သမန္နာဂတော။ တေန ဣန္ဒေန သဗ္ဗပဌမံ ဒိဋ္ဌတ္တာ အဓိဂတတ္တာ ပရေသဉ္စ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဒေသိတတ္တာ ဝိဟိတတ္တာ ဂေါစရဘာဝနာသေဝနာဟိ ဒိဋ္ဌတ္တာ စ ဣန္ဒြိယာနိ။ ဣန္ဒံ ဝါ မဂ္ဂါဓိဂမဿ ဥပနိဿယဘူတံ ပုညကမ္မံ၊ တဿ လိင်္ဂါနီတိပိ ဣန္ဒြိယာနိ။ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယန္တိ ‘‘အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အနညာတံ အနဓိဂတံ အမတပဒံ စတုသစ္စဓမ္မမေဝ ဝါ ¶ ဇာနိဿာမီ’’တိ ပဋိပန္နဿ ဣမိနာ ပုဗ္ဗဘာဂေန ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ၊ သောတာပတ္တိမဂ္ဂပညာယေတံ အဓိဝစနံ။ အညိန္ဒြိယန္တိ အာဇာနနဣန္ဒြိယံ။ တတြာယံ ဝစနတ္ထော – အာဇာနာတိ ပဌမမဂ္ဂဉာဏေန ဒိဋ္ဌမရိယာဒံ အနတိက္ကမိတွာဝ ဇာနာတီတိ အညာ။ ယထေဝ ဟိ ပဌမမဂ္ဂပညာ ဒုက္ခာဒီသု ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန ပဝတ္တတိ၊ တထေဝ အယမ္ပိ ပဝတ္တတီတိ အညာ စ သာ ယထာဝုတ္တေနဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယံ စာတိ အညိန္ဒြိယံ။ အာဇာနနဋ္ဌေနေဝ အညဿ ဝါ အရိယပုဂ္ဂလဿ ဣန္ဒြိယန္တိ အညိန္ဒြိယံ၊ သောတာပတ္တိဖလတော ပဋ္ဌာယ ဆသု ဌာနေသု ဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ။ အညာတာဝိန္ဒြိယန္တိ အညာတာဝိနော စတူသု သစ္စေသု နိဋ္ဌိတဉာဏကိစ္စဿ ခီဏာသဝဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဣန္ဒြိယဋ္ဌသမ္ဘဝတော စ အညာတာဝိန္ဒြိယံ။ ဧတ္ထ စ ပဌမပစ္ဆိမာနိ ပဌမမဂ္ဂစတုတ္ထဖလဝသေန ဧကဋ္ဌာနိကာနိ၊ ဣတရံ ဣတရမဂ္ဂဖလဝသေန ဆဋ္ဌာနိကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ဂါထာသု ¶ သိက္ခမာနဿာတိ အဓိသီလသိက္ခာဒယော သိက္ခမာနဿ ဘာဝေန္တဿ။ ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနောတိ ဥဇုမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ အရိယမဂ္ဂေါ၊ အန္တဒွယဝိဝဇ္ဇိတတ္တာ တဿ အနုဿရဏတော ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနော၊ ပဋိပါဋိယာ မဂ္ဂေ ဥပ္ပာဒေန္တဿာတိ အတ္ထော။ ခယသ္မိန္တိ အနဝသေသကိလေသာနံ ခေပနတော ခယသင်္ခါတေ အဂ္ဂမဂ္ဂေ ဉာဏံ ပဌမံ ပုရေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ တတော အညာ အနန္တရာတိ တတော မဂ္ဂဉာဏတော အနန္တရာ အရဟတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ အထ ဝါ ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနောတိ ¶ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနာဒိကေ ဝဇ္ဇေတွာ သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ကတွာ ဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တံ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂံ အနုဿရန္တဿ အနုဂစ္ဆန္တဿ ပဋိပဇ္ဇန္တဿ ဂေါတြဘုဉာဏာနန္တရံ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာနံ ကိလေသာနံ ခေပနတော ခယသ္မိံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေ ပဌမံ ဉာဏံ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ တတော အညာ အနန္တရာတိ တတော ပဌမဉာဏတော အနန္တရာ အနန္တရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂါ အညာ အညိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။
တတော ¶ အညာ ဝိမုတ္တဿာတိ တတော အညာ အညိန္ဒြိယတော ပစ္ဆာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏာနန္တရာ အရဟတ္တဖလေန ပညာဝိမုတ္တိယာ အညာတာဝိန္ဒြိယေန ဝိမုတ္တဿ။ ဉာဏံ ဝေ ဟောတိ တာဒိနောတိ အရဟတ္တဖလုပ္ပတ္တိတော ဥတ္တရကာလေ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒီသု တာဒိလက္ခဏပ္ပတ္တဿ ခီဏာသဝဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ကထံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တီ’’တိ။ တဿ အကုပ္ပဘာဝဿ ကာရဏံ ဒဿေတိ ‘‘ဘဝသံယောဇနက္ခယာ’’တိ။
ဣဒါနိ တာဒိသံ ခီဏာသဝံ ထောမေန္တော ‘‘သ ဝေ ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နော’’တိ တတိယံ ဂါထမာဟ။ တတ္ထ ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နောတိ ယထာဝုတ္တေဟိ တီဟိ လောကုတ္တရိန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတော၊ သုဒ္ဓေဟိပိ ဝါ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိလဒ္ဓေဟိ သဒ္ဓါဒီဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတော ပရိပုဏ္ဏော၊ တတော ဧဝ စက္ခာဒီဟိ သုဋ္ဌု ဝူပသန္တေဟိ နိဗ္ဗိသေဝနေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတော။ တေနာဟ ‘‘သန္တော’’တိ၊ သဗ္ဗကိလေသပရိဠာဟဝူပသမေန ဥပသန္တောတိ အတ္ထော။ သန္တိပဒေ ရတောတိ နိဗ္ဗာနေ အဘိရတော အဓိမုတ္တော။ ဧတ္ထ စ ‘‘ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နော’’တိ ဧတေန ဘာဝိတမဂ္ဂတာ၊ ပရိညာတက္ခန္ဓတာ စဿ ဒဿိတာ။ ‘‘သန္တော’’တိ ဧတေန ပဟီနကိလေသတာ၊ ‘‘သန္တိပဒေ ရတော’’တိ ဧတေန သစ္ဆိကတနိရောဓတာတိ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၄။ အဒ္ဓါသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၆၃။ စတုတ္ထေ ¶ အဒ္ဓါတိ ကာလာ။ အတီတော အဒ္ဓါတိအာဒီသု ဒွေ ပရိယာယာ – သုတ္တန္တပရိယာယော၊ အဘိဓမ္မပရိယာယော စ။ တတ္ထ သုတ္တန္တပရိယာယေန ပဋိသန္ဓိတော ပုဗ္ဗေ အတီတော အဒ္ဓါ နာမ၊ စုတိတော ပစ္ဆာ အနာဂတော အဒ္ဓါ နာမ၊ သဟ စုတိပဋိသန္ဓီဟိ တဒနန္တရံ ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ နာမ။ အဘိဓမ္မပရိယာယေန ဥပ္ပာဒေါ၊ ဌိတိ၊ ဘင်္ဂေါတိ ဣမေ တယော ခဏေ ပတွာ နိရုဒ္ဓဓမ္မာ အတီတော အဒ္ဓါ နာမ၊ တယောပိ ခဏေ ¶ အသမ္ပတ္တာ အနာဂတော အဒ္ဓါ နာမ၊ ခဏတ္တယသမင်္ဂိနော ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ နာမ။
အပရော ¶ နယော – အယဉှိ အတီတာဒိဝိဘာဂေါ အဒ္ဓါသန္တတိသမယခဏဝသေန စတုဓာ ဝေဒိတဗ္ဗော။ တေသု အဒ္ဓါဝိဘာဂေါ ဝုတ္တော။ သန္တတိဝသေန သဘာဂါ ဧကဥတုသမုဋ္ဌာနာ၊ ဧကာဟာရသမုဋ္ဌာနာ စ ပုဗ္ဗာပရိယဝသေန ဝတ္တမာနာပိ ပစ္စုပ္ပန္နာ။ တတော ပုဗ္ဗေ ဝိသဘာဂဥတုအာဟာရသမုဋ္ဌာနာ အတီတာ ပစ္ဆာ အနာဂတာ။ စိတ္တဇာ ဧကဝီထိဧကဇဝနဧကသမာပတ္တိသမုဋ္ဌာနာ ပစ္စုပ္ပန္နာ နာမ၊ တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ၊ ပစ္ဆာ အနာဂတာ။ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာနံ ပါဋိယေက္ကံ သန္တတိဝသေန အတီတာဒိဘေဒေါ နတ္ထိ၊ တေသံယေဝ ပန ဥတုအာဟာရစိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ဥပတ္ထမ္ဘကဝသေန တဿ အတီတာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ သမယဝသေန ဧကမုဟုတ္တပုဗ္ဗဏှသာယနှရတ္တိဒိဝါဒီသု သမယေသု သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာ တံတံသမယေ ပစ္စုပ္ပန္နာ နာမ၊ တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ၊ ပစ္ဆာ အနာဂတာ။ အယံ တာဝ ရူပဓမ္မေသု နယော။ အရူပဓမ္မေသု ပန ခဏဝသေန ဥပ္ပာဒါဒိက္ခဏတ္တယပရိယာပန္နာ ပစ္စုပ္ပန္နာ၊ တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ၊ ပစ္ဆာ အနာဂတာ။ အပိစ အတိက္ကန္တဟေတုပစ္စယကိစ္စာ အတီတာ၊ နိဋ္ဌိတဟေတုကိစ္စာ အနိဋ္ဌိတပစ္စယကိစ္စာ ပစ္စုပ္ပန္နာ၊ ဥဘယကိစ္စံ အသမ္ပတ္တာ အနာဂတာ။ အတ္တနော ဝါ ကိစ္စက္ခဏေ ပစ္စုပ္ပန္နာ၊ တတော ပုဗ္ဗေ အတီတာ၊ ပစ္ဆာ အနာဂတာ။ ဧတ္ထ စ ခဏာဒိကထာဝ နိပ္ပရိယာယာ၊ သေသာ ပရိယာယာ။ အယဉှိ အတီတာဒိဘေဒေါ နာမ ဓမ္မာနံ ဟောတိ၊ န ကာလဿ။ အတီတာဒိဘေဒေ ပန ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ ကာလော ဣဓ တေနေဝ ဝေါဟာရေန အတီတောတိအာဒိနာ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဂါထာသု ¶ အက္ခေယျသညိနောတိ ဧတ္ထ အက္ခာယတိ၊ ကထီယတိ၊ ပညာပီယတီတိ အက္ခေယျံ၊ ကထာဝတ္ထု၊ အတ္ထတော ရူပါဒယော ပဉ္စက္ခန္ဓာ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘အတီတံ ဝါ အဒ္ဓါနံ အာရဗ္ဘ ကထံ ကထေယျ၊ အနာဂတံ ဝါ…ပေ… ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝါ အဒ္ဓါနံ အာရဗ္ဘ ကထံ ကထေယျာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၀၅)။
တထာ –
‘‘ယံ၊ ဘိက္ခဝေ ¶ ၊ ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ၊ ‘အဟောသီ’တိ တဿ သင်္ခါ၊ ‘အဟောသီ’တိ တဿ သမညာ၊ ‘အဟောသီ’တိ တဿ ပညတ္တိ၊ န တဿ သင်္ခါ အတ္ထီတိ၊ န တဿ သင်္ခါ ဘဝိဿတီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၃။၆၂) –
ဧဝံ ဝုတ္တေန နိရုတ္တိပထသုတ္တေနပိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒီပေတဗ္ဗော။ ဧဝံ ကထာဝတ္ထုဘာဝေန အက္ခေယျသင်္ခါတေ ခန္ဓပဉ္စကေ အဟန္တိ စ မမန္တိ စ ဒေဝေါတိ စ မနုဿောတိ စ ဣတ္ထီတိ စ ပုရိသောတိ စ အာဒိနာ ¶ ပဝတ္တသညာဝသေန အက္ခေယျသညိနော၊ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု သတ္တပုဂ္ဂလာဒိသညိနောတိ အတ္ထော။ အက္ခေယျသ္မိံ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန ပတိဋ္ဌိတာ၊ ရာဂါဒိဝသေန ဝါ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ ပတိဋ္ဌိတာ။ ရတ္တော ဟိ ရာဂဝသေန ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ၊ ဒုဋ္ဌော ဒေါသဝသေန၊ မူဠှော မောဟဝသေန၊ ပရာမဋ္ဌော ဒိဋ္ဌိဝသေန၊ ထာမဂတော အနုသယဝသေန၊ ဝိနိဗဒ္ဓါ မာနဝသေန၊ အနိဋ္ဌင်္ဂတော ဝိစိကိစ္ဆာဝသေန၊ ဝိက္ခေပဂတော ဥဒ္ဓစ္စဝသေန ပတိဋ္ဌိတော ဟောတီတိ။
အက္ခေယျံ အပရိညာယာတိ တံ အက္ခေယျံ တေဘူမကဓမ္မေ တီဟိ ပရိညာဟိ အပရိဇာနိတွာ တဿ အပရိဇာနနဟေတု။ ယောဂမာယန္တိ မစ္စုနောတိ မရဏဿ ယောဂံ တေန သံယောဂံ ဥပဂစ္ဆန္တိ၊ န ဝိသံယောဂန္တိ အတ္ထော။
အထ ဝါ ယောဂန္တိ ဥပါယံ၊ တေန ယောဇိတံ ပသာရိတံ မာရသေနဋ္ဌာနိယံ အနတ္ထဇာလံ ကိလေသဇာလဉ္စ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –
‘‘န ဟိ နော သင်္ဂရံ တေန၊ မဟာသေနေန မစ္စုနာ’’တိ။ (မ။ နိ။ ၃။၂၇၂၊ ဇာ။ ၂။၂၂။၁၂၁၊ နေတ္တိ။ ၁၀၃)၊
ဧတ္တာဝတာ ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ ‘‘အက္ခေယျဉ္စ ပရိညာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ၊ တေန အက္ခေယျပရိဇာနနေန လဒ္ဓဗ္ဗံ ဝက္ခမာနမေဝ ဝိသေသံ ဇောတေတိ။ ပရိညာယာတိ ဝိပဿနာသဟိတာယ ¶ မဂ္ဂပညာယ ဒုက္ခန္တိ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဇာနိတွာ၊ တပ္ပဋိဗဒ္ဓကိလေသပ္ပဟာနေန ဝါ တံ သမတိက္ကမိတွာ တိဿန္နမ္ပိ ပရိညာနံ ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ။ အက္ခာတာရံ န မညတီတိ သဗ္ဗသော မညနာနံ ပဟီနတ္တာ ခီဏာသဝေါ အက္ခာတာရံ န မညတိ၊ ကာရကာဒိသဘာဝံ ကိဉ္စိ အတ္တာနံ န ပစ္စေတီတိ အတ္ထော။ ဖုဋ္ဌော ¶ ဝိမောက္ခော မနသာ၊ သန္တိပဒမနုတ္တရန္တိ ယသ္မာ သဗ္ဗသင်္ခတဝိမုတ္တတ္တာ ‘‘ဝိမောက္ခော’’တိ သဗ္ဗကိလေသသန္တာပဝူပသမနဋ္ဌာနတာယ ‘‘သန္တိပဒ’’န္တိ လဒ္ဓနာမော နိဗ္ဗာနဓမ္မော ဖုဋ္ဌော ဖုသိတော ပတ္တော၊ တသ္မာ အက္ခာတာရံ န မညတီတိ။ အထ ဝါ ‘‘ပရိညာယာ’’တိ ပဒေန ဒုက္ခသစ္စဿ ပရိညာဘိသမယံ သမုဒယသစ္စဿ ပဟာနာဘိသမယဉ္စ ဝတွာ ဣဒါနိ ‘‘ဖုဋ္ဌော ဝိမောက္ခော မနသာ၊ သန္တိပဒမနုတ္တရ’’န္တိ ဣမိနာ မဂ္ဂနိရောဓာနံ ဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယာဘိသမယံ ဝဒတိ။ တဿတ္ထော – သမုစ္ဆေဒဝသေန သဗ္ဗကိလေသေဟိ ဝိမုစ္စတီတိ ဝိမောက္ခော၊ အရိယမဂ္ဂေါ။ သော ပနဿ မဂ္ဂစိတ္တေန ဖုဋ္ဌော ဖုသိတော ဘာဝိတော၊ တေနေဝ အနုတ္တရံ သန္တိပဒံ နိဗ္ဗာနံ ဖုဋ္ဌံ ဖုသိတံ သစ္ဆိကတန္တိ။
အက္ခေယျသမ္ပန္နောတိ ¶ အက္ခေယျနိမိတ္တံ ဝိဝိဓာဟိ ဝိပတ္တီဟိ ဥပဒ္ဒုတေ လောကေ ပဟီနဝိပလ္လာသတာယ တတော သုပရိမုတ္တော အက္ခေယျပရိညာဘိနိဗ္ဗတ္တာဟိ သမ္ပတ္တီဟိ သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော။ သင်္ခါယ သေဝီတိ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ စီဝရာဒိပစ္စယေ သင်္ခါယ ပရိတုလေတွာဝ သေဝနသီလော၊ သင်္ခါတဓမ္မတ္တာ စ အာပါထဂတံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝိသယံ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန သင်္ခါယ သေဝနသီလော။ ဓမ္မဋ္ဌောတိ အသေက္ခဓမ္မေသု နိဗ္ဗာနဓမ္မေ ဧဝ ဝါ ဌိတော။ ဝေဒဂူတိ ဝေဒိတဗ္ဗဿ စတုသစ္စဿ ပါရင်္ဂတတ္တာ ဝေဒဂူ။ ဧဝံဂုဏော အရဟာ ဘဝါဒီသု ကတ္ထစိ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘာဝတော မနုဿဒေဝါတိ သင်္ချံ န ဥပေတိ၊ အပညတ္တိကဘာဝမေဝ ဂစ္ဆတီတိ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ။
စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၅။ ဒုစ္စရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၆၄။ ပဉ္စမေ ဒုဋ္ဌု စရိတာနိ၊ ဒုဋ္ဌာနိ ဝါ စရိတာနိ ဒုစ္စရိတာနိ။ ကာယေန ဒုစ္စရိတံ၊ ကာယတော ဝါ ပဝတ္တံ ဒုစ္စရိတံ ကာယဒုစ္စရိတံ။ သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော ¶ ။ ဣမာနိ ¶ စ ဒုစ္စရိတာနိ ပညတ္တိယာ ဝါ ကထေတဗ္ဗာနိ ကမ္မပထေဟိ ဝါ။ တတ္ထ ပညတ္တိယာ တာဝ ကာယဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမော ကာယဒုစ္စရိတံ၊ ဝစီဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမော ဝစီဒုစ္စရိတံ၊ ဥဘယတ္ထ ပညတ္တဿ ဝီတိက္ကမော မနောဒုစ္စရိတန္တိ အယံ ပညတ္တိကထာ။ ပါဏာတိပါတာဒယော ပန တိဿော စေတနာ ကာယဒွါရေပိ၊ ဝစီဒွါရေပိ၊ ဥပ္ပန္နာ ကာယဒုစ္စရိတံ၊ တထာ စတဿော မုသာဝါဒါဒိစေတနာ ဝစီဒုစ္စရိတံ၊ အဘိဇ္ဈာ၊ ဗျာပါဒေါ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မနောဒုစ္စရိတန္တိ အယံ ကမ္မပထကထာ။
ဂါထာယံ ကမ္မပထပ္ပတ္တောယေဝ ပါပဓမ္မော ကာယဒုစ္စရိတာဒိဘာဝေန ဝုတ္တောတိ တဒညံ ပါပဓမ္မံ သင်္ဂဏှိတုံ ‘‘ယဉ္စညံ ဒေါသသဉှိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဒေါသသဉှိတန္တိ ရာဂါဒိကိလေသသံဟိတံ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။
ပဉ္စမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၆။ သုစရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၆၅။ ဆဋ္ဌေ ¶ သုဋ္ဌု စရိတာနိ၊ သုန္ဒရာနိ ဝါ စရိတာနိ သုစရိတာနိ။ ကာယေန သုစရိတံ၊ ကာယတော ဝါ ပဝတ္တံ သုစရိတံ ကာယသုစရိတံ။ သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော။ ဣဓာပိ ပန ပညတ္တိဝသေန၊ ကမ္မပထဝသေန စာတိ ဒုဝိဓာ ကထာ။ တတ္ထ ကာယဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ အဝီတိက္ကမော ကာယသုစရိတံ၊ ဝစီဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ အဝီတိက္ကမော ဝစီသုစရိတံ၊ ဥဘယတ္ထ ပညတ္တဿ အဝီတိက္ကမော မနောသုစရိတန္တိ အယံ ပညတ္တိကထာ။ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပန ဝိရမန္တဿ ဥပ္ပန္နာ တိဿော စေတနာပိ ဝိရတိယောပိ ကာယသုစရိတံ၊ မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝိရမန္တဿ စတဿော စေတနာပိ ဝိရတိယောပိ ဝစီသုစရိတံ၊ အနဘိဇ္ဈာ၊ အဗျာပါဒေါ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မနောသုစရိတန္တိ အယံ ကမ္မပထကထာ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
ဆဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၇။ သောစေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၆၆။ သတ္တမေ ¶ ¶ သောစေယျာနီတိ သုစိဘာဝါ။ ကာယသောစေယျန္တိ ကာယသုစရိတံ၊ ဝစီမနောသောစေယျာနိပိ ဝစီမနောသုစရိတာနေဝ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာယသောစေယျံ? ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ’’တိအာဒိ (အ။ နိ။ ၃။၁၂၁-၁၂၂)။
ဂါထာယံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟီနသဗ္ဗကာယဒုစ္စရိတတ္တာ ကာယေန သုစီတိ ကာယသုစိ။ သောစေယျသမ္ပန္နန္တိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသတ္တာ သုပရိသုဒ္ဓါယ သောစေယျသမ္ပတ္တိယာ ဥပေတံ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။
သတ္တမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၈။ မောနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၆၇။ အဋ္ဌမေ မောနေယျာနီတိ ဧတ္ထ ဣဓလောကပရလောကံ အတ္တဟိတပရဟိတဉ္စ မုနာတီတိ မုနိ၊ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနေန သဒ္ဓိံ သတ္တ သေက္ခာ အရဟာ စ။ ဣဓ ပန အရဟာဝ အဓိပ္ပေတော။ မုနိနော ဘာဝါတိ မောနေယျာနိ၊ အရဟတော ကာယဝစီမနောသမာစာရာ။
အထ ¶ ဝါ မုနိဘာဝကရာ မောနေယျပဋိပဒါဓမ္မာ မောနေယျာနိ။ တေသမယံ ဝိတ္ထာရော –
‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာယမောနေယျံ? တိဝိဓကာယဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ ကာယမောနေယျံ၊ တိဝိဓံ ကာယသုစရိတံ ကာယမောနေယျံ၊ ကာယာရမ္မဏေ ဉာဏံ ကာယမောနေယျံ၊ ကာယပရိညာ ကာယမောနေယျံ၊ ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ ကာယမောနေယျံ၊ ကာယသ္မိံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ကာယမောနေယျံ၊ ကာယသင်္ခါရနိရောဓာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ကာယမောနေယျံ။
‘‘တတ္ထ ကတမံ ဝစီမောနေယျံ? စတုဗ္ဗိဓဝစီဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ ဝစီမောနေယျံ၊ စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီသုစရိတံ၊ ဝါစာရမ္မဏေ ဉာဏံ၊ ဝါစာပရိညာ၊ ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ၊ ဝါစာယ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ၊ ဝစီသင်္ခါရနိရောဓာ ဒုတိယဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ဝစီမောနေယျံ။
‘‘တတ္ထ ¶ ကတမံ မနောမောနေယျံ? တိဝိဓမနောဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ မနောမောနေယျံ၊ တိဝိဓံ မနောသုစရိတံ၊ မနာရမ္မဏေ ဉာဏံ၊ မနောပရိညာ၊ ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ၊ မနသ္မိံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ၊ စိတ္တသင်္ခါရနိရောဓာ ¶ သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ္တိ မနောမောနေယျ’’န္တိ (မဟာနိ။ ၁၄၊ စူဠနိ။ မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၁)။
နိနှာတပါပကန္တိ အဂ္ဂမဂ္ဂဇလေန သုဋ္ဌု ဝိက္ခာလိတပါပမလံ။
အဋ္ဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၉။ ပဌမရာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၆၈။ နဝမေ ယဿ ကဿစီတိ အနိယမိတဝစနံ၊ တသ္မာ ယဿ ကဿစိ ပုဂ္ဂလဿ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ။ ရာဂေါ အပ္ပဟီနောတိ ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ သမုစ္ဆေဒဝသေန န ပဟီနော၊ မဂ္ဂေန အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ န အာပါဒိတော။ ဒေါသမောဟေသုပိ ဧသေဝ နယော။ တတ္ထ အပါယဂမနီယာ ရာဂဒေါသမောဟာ ပဌမမဂ္ဂေန၊ ဩဠာရိကာ ကာမရာဂဒေါသာ ဒုတိယမဂ္ဂေန၊ တေယေဝ အနဝသေသာ တတိယမဂ္ဂေန၊ ဘဝရာဂေါ အဝသိဋ္ဌမောဟော စ စတုတ္ထမဂ္ဂေန ပဟီယန္တိ။ ဧဝမေတေသု ပဟီယန္တေသု တဒေကဋ္ဌတော သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ ပဟီယန္တေဝ။ ဧဝမေတေ ရာဂါဒယော ယဿ ကဿစိ ဘိက္ခုဿ ဝါ ဘိက္ခုနိယာ ဝါ ဥပါသကဿ ဝါ ဥပါသိကာယ ဝါ မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနာ။ ဗဒ္ဓါ မာရဿာတိ ကိလေသမာရေန ဗဒ္ဓါတိ ဝုစ္စတိ။ ယဒဂ္ဂေန စ ကိလေသမာရေန ဗဒ္ဓါ၊ တဒဂ္ဂေန အဘိသင်္ခါရမာရာဒီဟိပိ ¶ ဗဒ္ဓါယေဝ ဟောတိ။ ပဋိမုက္ကဿ မာရပါသောတိ ပဋိမုက္ကော အဿ အနေန အပ္ပဟီနကိလေသေန ပုဂ္ဂလေန တာယေဝ အပ္ပဟီနကိလေသတာယ မာရပါသသင်္ခါတော ကိလေသော အတ္တနော စိတ္တသန္တာနေ ပဋိမုက္ကော ပဝေသိတော၊ တေန သယံ ဗန္ဓာပိတောတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ပဋိမုက္ကော အဿ ဘဝေယျ မာရပါသော။ သုက္ကပက္ခေ ဩမုက္ကဿာတိ အဝမုက္ကော မောစိတော အပနီတော အဿ။ သေသံ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ဣဓ ဂါထာ သုက္ကပက္ခဝသေနေဝ အာဂတာ။ တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ ရာဂဒေါသာဝိဇ္ဇာ ဝိရာဇိတာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန နိရောဓိတာ၊ တံ ဘာဝိတကာယသီလစိတ္တပညတာယ ¶ ဘာဝိတတ္တေသု အရဟန္တေသု အညတရံ အဗ္ဘန္တရံ ဧကံ ဗြဟ္မဘူတံ ဗြဟ္မံ ဝါ သေဋ္ဌံ အရဟတ္တဖလံ ¶ ပတ္တံ။ ယထာ အညေ ခီဏာသဝါ ပုဗ္ဗူပနိဿယသမ္ပတ္တိသမန္နာဂတာ ဟုတွာ အာဂတာ၊ ယထာ စ တေ အန္တဒွယရဟိတာယ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓသဟဂတာယ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပဒါယ နိဗ္ဗာနံ ဂတာ အဓိဂတာ။ ယထာ ဝါ တေ ခန္ဓာဒီနံ တထလက္ခဏံ ယာထာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈိံသု၊ ယထာ စ တေ တထဓမ္မေ ဒုက္ခာဒယော အဝိပရီတတော အဗ္ဘညိံသု၊ ရူပါဒိကေ စ ဝိသယေ ယထာ တေ ဒိဋ္ဌမတ္တာဒိဝသေနေဝ ပဿိံသု၊ ယထာ ဝါ ပန တေ အဋ္ဌ အနရိယဝေါဟာရေ ဝဇ္ဇေတွာ အရိယဝေါဟာရဝသေနေဝ ပဝတ္တဝါစာ၊ ဝါစာနုရူပဉ္စ ပဝတ္တကာယာ၊ ကာယာနုရူပဉ္စ ပဝတ္တဝါစာ၊ တထာ အယမ္ပိ အရိယပုဂ္ဂလောတိ တထာဂတံ၊ စတုသစ္စဗုဒ္ဓတာယ ဗုဒ္ဓံ၊ ပုဂ္ဂလဝေရံ ကိလေသဝေရံ အတ္တာနုဝါဒါဒိဘယဉ္စ အတိက္ကန္တန္တိ ဝေရဘယာတီတံ။ သဗ္ဗေသံ ကိလေသာဘိသင်္ခါရာဒီနံ ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗပ္ပဟာယိနံ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ အာဟု ကထေန္တိ ကိတ္တေန္တီတိ။
နဝမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၀။ ဒုတိယရာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၆၉။ ဒသမေ အတရီတိ တိဏ္ဏော၊ န တိဏ္ဏော အတိဏ္ဏော။ သမုဒ္ဒန္တိ သံသာရသမုဒ္ဒံ၊ စက္ခာယတနာဒိသမုဒ္ဒံ ဝါ။ တဒုဘယမ္ပိ ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေန သမုဒ္ဒေါ ဝိယာတိ သမုဒ္ဒံ။ အထ ဝါ သမုဒ္ဒနဋ္ဌေန သမုဒ္ဒံ၊ ကိလေသဝဿနေန သတ္တသန္တာနဿ ကိလေသသဒနတောတိ အတ္ထော။ သဝီစိန္တိ ကောဓူပါယာသဝီစီဟိ သဝီစိံ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဝီစိဘယန္တိ ခေါ၊ ဘိက္ခု၊ ကောဓူပါယာသဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု။ ၁၀၉၊ မ။ နိ။ ၂။၁၆၂)။ သာဝဋ္ဋန္တိ ပဉ္စကာမဂုဏာဝဋ္ဋေဟိ သဟ အာဝဋ္ဋံ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အာဝဋ္ဋဘယန္တိ ခေါ၊ ဘိက္ခု၊ ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု။ ၁၀၉၊ မ။ နိ။ ၂။၁၆၄၊ အ။ နိ။ ၄။၁၂၂)။ သဂဟံ သရက္ခသန္တိ အတ္တနော ဂေါစရဂတာနံ ¶ အနတ္ထဇနနတော စဏ္ဍမကရမစ္ဆကစ္ဆပရက္ခသသဒိသေဟိ ဝိသဘာဂပုဂ္ဂလေဟိ သဟိတံ။ တထာ စာဟ ‘‘သဂဟံ သရက္ခသန္တိ ¶ ခေါ၊ ဘိက္ခု၊ မာတုဂါမဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု။ ၁၀၉)။ အတရီတိ မဂ္ဂပညာနာဝါယ ယထာဝုတ္တံ သမုဒ္ဒံ ဥတ္တရိ။ တိဏ္ဏောတိ နိတ္တိဏ္ဏော။ ပါရင်္ဂတောတိ ¶ တဿ သမုဒ္ဒဿ ပါရံ ပရတီရံ နိရောဓံ ဥပဂတော။ ထလေ တိဋ္ဌတီတိ တတော ဧဝ သံသာရမဟောဃံ ကာမာဒိမဟောဃဉ္စ အတိက္ကမိတွာ ထလေ ပရတီရေ နိဗ္ဗာနေ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏော တိဋ္ဌတီတိ ဝုစ္စတိ။
ဣဓာပိ ဂါထာ သုက္ကပက္ခဝသေနေဝ အာဂတာ။ တတ္ထ ဦမိဘယန္တိ ယထာဝုတ္တဦမိဘယံ၊ ဘာယိတဗ္ဗံ ဧတသ္မာတိ တံ ဦမိ ဘယံ။ ဒုတ္တရန္တိ ဒုရတိက္ကမံ။ အစ္စတာရီတိ အတိက္ကမိ။
သင်္ဂါတိဂေါတိ ရာဂါဒီနံ ပဉ္စန္နံ သင်္ဂါနံ အတိက္ကန္တတ္တာ ပဟီနတ္တာ သင်္ဂါတိဂေါ။ အတ္ထင်္ဂတော သော န ပမာဏမေတီတိ သော ဧဝံဘူတော အရဟာ ရာဂါဒီနံ ပမာဏကရဓမ္မာနံ အစ္စန္တမေဝ အတ္ထံ ဂတတ္တာ အတ္ထင်္ဂတော၊ တတော ဧဝ သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိယာ စ ‘‘ဧဒိသော သီလေန သမာဓိနာ ပညာယာ’’တိ ကေနစိ ပမိဏိတုံ အသက္ကုဏေယျော ပမာဏံ န ဧတိ၊ အထ ဝါ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ အတ္ထံ ဂတော သော အရဟာ ‘‘ဣမာယ နာမ ဂတိယာ ဌိတော၊ ဧဒိသော စ နာမဂေါတ္တေနာ’’တိ ပမိဏိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ပမာဏံ န ဧတိ န ဥပဂစ္ဆတိ။ တတော ဧဝ အမောဟယိ မစ္စုရာဇံ၊ တေန အနုဗန္ဓိတုံ အသက္ကုဏေယျောတိ ဝဒါမီတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုယာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ။ ဣတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမပဉ္စမဆဋ္ဌေသု ဝဋ္ဋံ ကထိတံ၊ ဒုတိယသတ္တမအဋ္ဌမေသု ဝိဝဋ္ဋံ၊ သေသေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ဒသမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၃။ တတိယဝဂ္ဂေါ
၁။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၇၀။ တတိယဝဂ္ဂဿ ¶ ¶ ပဌမေ ဒိဋ္ဌာ မယာတိ မယာ ဒိဋ္ဌာ၊ မမ သမန္တစက္ခုနာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ စာတိ ဒွီဟိပိ စက္ခူဟိ ဒိဋ္ဌာ ပစ္စက္ခတော ဝိဒိတာ။ တေန အနုဿဝါဒိံ ပဋိက္ခိပတိ၊ အယဉ္စ အတ္ထော ဣဒါနေဝ ပါဠိယံ အာဂမိဿတိ။ ကာယဒုစ္စရိတေန သမန္နာဂတာတိ ကာယဒုစ္စရိတေန သမင်္ဂီဘူတာ။ အရိယာနံ ဥပဝါဒကာတိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ အရိယာနံ အန္တမသော ဂိဟိသောတာပန္နာနမ္ပိ ဂုဏပရိဓံသနေန အဘူတဗ္ဘက္ခာနေန ဥပဝါဒကာ အက္ကောသကာ ဂရဟကာ။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာတိ ¶ ဝိပရီတဒဿနာ။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနာတိ မိစ္ဆာဒဿနဟေတု သမာဒိန္နနာနာဝိဓကမ္မာ ယေ စ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမူလကေသု ကာယကမ္မာဒီသု အညေပိ သမာဒပေန္တိ။ ဧတ္ထ စ ဝစီမနောဒုစ္စရိတဂ္ဂဟဏေနေဝ အရိယူပဝါဒမိစ္ဆာဒိဋ္ဌီသု ဂဟိတာသု ပုနဝစနံ မဟာသာဝဇ္ဇဘာဝဒဿနတ္ထံ နေသံ။ မဟာသာဝဇ္ဇော ဟိ အရိယူပဝါဒေါ အာနန္တရိယသဒိသော။ ယထာဟ –
‘‘သေယျထာပိ၊ သာရိပုတ္တ၊ ဘိက္ခု သီလသမ္ပန္နော၊ သမာဓိသမ္ပန္နော၊ ပညာသမ္ပန္နော၊ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညံ အာရာဓေယျ၊ ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ၊ သာရိပုတ္တ၊ ဝဒါမိ တံ ဝါစံ အပ္ပဟာယ၊ တံ စိတ္တံ အပ္ပဟာယ၊ တံ ဒိဋ္ဌိံ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာ ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော ဧဝံ နိရယေ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၄၉)။
မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတော စ မဟာသာဝဇ္ဇတရံ နာမ အညံ နတ္ထိ။ ယထာဟ –
‘‘နာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ၊ ယံ ဧဝံ မဟာသာဝဇ္ဇတရံ ယထယိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝဇ္ဇာနီ’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၃၁၀)။
တံ ¶ ခေါ ပနာတိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ အတ္တပစ္စက္ခဘာဝံ ဒဠှတရံ ကတွာ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓံ။ တမ္ပိ သုဝိညေယျမေဝ။
ဂါထာသု မိစ္ဆာ မနံ ပဏိဓာယာတိ အဘိဇ္ဈာဒီနံ ဝသေန စိတ္တံ အယောနိသော ဌပေတွာ။ မိစ္ဆာ ¶ ဝါစဉ္စ ဘာသိယာတိ မိစ္ဆာ မုသာဝါဒါဒိဝသေန ဝါစံ ဘာသိတွာ။ မိစ္ဆာ ကမ္မာနိ ကတွာနာတိ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ကာယကမ္မာနိ ကတွာ။ အထ ဝါ မိစ္ဆာ မနံ ပဏိဓာယာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန စိတ္တံ ဝိပရီတံ ဌပေတွာ။ သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော။ ဣဒါနိဿ တထာ ဒုစ္စရိတစရဏေ ကာရဏံ ဒဿေတိ အပ္ပဿုတောတိ၊ အတ္တနော ပရေသဉ္စ ဟိတာဝဟေန သုတေန ဝိရဟိတောတိ အတ္ထော။ အပုညကရောတိ တတော ဧဝ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒတာယ ကိဗ္ဗိသကာရီ ပါပဓမ္မော။ အပ္ပသ္မိံ ဣဓ ဇီဝိတေတိ ဣဓ မနုဿလောကေ ဇီဝိတေ အတိပရိတ္တေ။ တထာ စာဟ ‘‘ယော စိရံ ဇီဝတိ၊ သော ဝဿသတံ အပ္ပံ ဝါ ဘိယျော’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၉၃၊ သံ။ နိ။ ၁။၁၄၅)၊ ‘‘အပ္ပမာယု မနုဿာန’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၁။၁၄၅၊ မဟာနိ။ ၁၀) စ။ တသ္မာ ဗဟုဿုတော သပ္ပညော သီဃံ ပုညာနိ ကတွာ သဂ္ဂူပဂေါ နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌော ¶ ဝါ ဟောတိ။ ယော ပန အပ္ပဿုတော အပုညကရော၊ ကာယဿ ဘေဒါ ဒုပ္ပညော နိရယံ သော ဥပပဇ္ဇတီတိ။
ပဌမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂။ သမ္မာဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၇၁။ ဒုတိယေ ပဌမသုတ္တေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဒုတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၃။ နိဿရဏိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၇၂။ တတိယေ နိဿရဏိယာတိ နိဿရဏပဋိသံယုတ္တာ။ ဓာတုယောတိ သတ္တသုညသဘာဝါ။ ကာမာနန္တိ ကိလေသကာမာနဉ္စေဝ ဝတ္ထုကာမာနဉ္စ။ အထ ဝါ ကာမာနန္တိ ကိလေသကာမာနံ။ ကိလေသကာမတော ဟိ နိဿရဏာ ဝတ္ထုကာမေဟိပိ နိဿရဏံယေဝ ဟောတိ၊ န အညထာ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘န ¶ ¶ တေ ကာမာ ယာနိ စိတြာနိ လောကေ၊
သင်္ကပ္ပရာဂေါ ပုရိသဿ ကာမော၊
တိဋ္ဌန္တိ စိတြာနိ တထေဝ လောကေ၊
အထေတ္ထ ဓီရာ ဝိနယန္တိ ဆန္ဒ’’န္တိ။ (အ။ နိ။ ၆။၆၃)၊
နိဿရဏန္တိ အပဂမော။ နေက္ခမ္မန္တိ ပဌမဇ္ဈာနံ၊ ဝိသေသတော တံ အသုဘာရမ္မဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယော ပန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ တတိယမဂ္ဂံ ပတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတိ၊ တဿ စိတ္တံ အစ္စန္တမေဝ ကာမေဟိ နိဿဋန္တိ ဣဒံ ဥက္ကဋ္ဌတော ကာမာနံ နိဿရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ရူပါနန္တိ ရူပဓမ္မာနံ၊ ဝိသေသေန သဒ္ဓိံ အာရမ္မဏေဟိ ကုသလဝိပါကကိရိယာဘေဒတော သဗ္ဗေသံ ရူပါဝစရဓမ္မာနံ။ အာရုပ္ပန္တိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ။ ကေစိ ပန ‘‘ကာမာန’’န္တိ ပဒဿ ‘‘သဗ္ဗေသံ ကာမာဝစရဓမ္မာန’’န္တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ။ ‘‘နေက္ခမ္မ’’န္တိ စ ‘‘ပဉ္စ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနီ’’တိ။ တံ အဋ္ဌကထာသု ¶ နတ္ထိ၊ န ယုဇ္ဇတိ စ။ ဘူတန္တိ ဇာတံ။ သင်္ခတန္တိ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတံ။ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ ကာရဏတော နိဗ္ဗတ္တံ။ တီဟိပိ ပဒေဟိ တေဘူမကေ ဓမ္မေ အနဝသေသတော ပရိယာဒိယတိ။ နိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ။ ဧတ္ထ စ ပဌမာယ ဓာတုယာ ကာမပရိညာ ဝုတ္တာ၊ ဒုတိယာယ ရူပပရိညာ၊ တတိယာယ သဗ္ဗသင်္ခတပရိညာ သဗ္ဗဘဝသမတိက္ကမော ဝုတ္တော။
ဂါထာသု ကာမနိဿရဏံ ဉတွာတိ ‘‘ဣဒံ ကာမနိဿရဏံ – ဧဝဉ္စ ကာမတော နိဿရဏ’’န္တိ ဇာနိတွာ။ အတိက္ကမတိ ဧတေနာတိ အတိက္ကမော၊ အတိက္ကမနူပါယော၊ တံ အတိက္ကမံ အာရုပ္ပံ ဉတွာ။ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ သမန္တိ ဝူပသမန္တိ ဧတ္ထာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော၊ နိဗ္ဗာနံ၊ တံ ဖုသံ ဖုသန္တော။ သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ။
တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၄။ သန္တတရသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၇၃။ စတုတ္ထေ ¶ ရူပေဟီတိ ရူပါဝစရဓမ္မေဟိ။ သန္တတရာတိ အတိသယေန သန္တာ။ ရူပါဝစရဓမ္မာ ဟိ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနတော ဝိတက္ကာဒိဩဠာရိကင်္ဂပ္ပဟာနတော သမာဓိဘူမိဘာဝတော စ သန္တာ နာမ၊ အာရုပ္ပာ ပန တေဟိပိ အင်္ဂသန္တတာယ စေဝ အာရမ္မဏသန္တတာယ စ အတိသယေန သန္တဝုတ္တိကာ၊ တေန သန္တတရာတိ ဝုတ္တာ။ နိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ။ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တိတောပိ ဟိ ¶ စတုတ္ထာရုပ္ပတော ဖလသမာပတ္တိယောဝ သန္တတရာ ကိလေသဒရထပဋိပဿဒ္ဓိတော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတော စ၊ ကိမင်္ဂံ ပန သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော နိဗ္ဗာနံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာရုပ္ပေဟိ နိရောဓော သန္တတရော’’တိ။
ဂါထာသု ရူပူပဂါတိ ရူပဘဝူပဂါ။ ရူပဘဝေါ ဟိ ဣဓ ရူပန္တိ ဝုတ္တော၊ ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ။ အရူပဋ္ဌာယိနောတိ အရူပါဝစရာ။ နိရောဓံ အပ္ပဇာနန္တာ၊ အာဂန္တာရော ပုနဗ္ဘဝန္တိ ဧတေန ရူပါရူပါဝစရဓမ္မေဟိ နိရောဓဿ သန္တဘာဝမေဝ ဒဿေတိ။ အရူပေသု အသဏ္ဌိတာတိ အရူပရာဂေန အရူပဘဝေသု အပ္ပတိဋ္ဌဟန္တာ၊ တေပိ ပရိဇာနန္တာတိ အတ္ထော။ နိရောဓေ ယေ ဝိမုစ္စန္တီတိ ဧတ္ထ ယေတိ နိပါတမတ္တံ။ သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ။
စတုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၅။ ပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၇၄။ ပဉ္စမေ ¶ ပုတ္တာတိ အတြဇာ ဩရသပုတ္တာ၊ ဒိန္နကာဒယောပိ ဝါ။ သန္တောတိ ဘဝန္တာ သံဝိဇ္ဇမာနာ လောကသ္မိန္တိ ဣမသ္မိံ လောကေ ဥပလဗ္ဘမာနာ။ အတ္ထိဘာဝေန သန္တော၊ ပါကဋဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနာ။ အတိဇာတောတိ အတ္တနော ဂုဏေဟိ မာတာပိတရော အတိက္ကမိတွာ ဇာတော၊ တေဟိ အဓိကဂုဏောတိ အတ္ထော။ အနုဇာတောတိ ¶ ဂုဏေဟိ မာတာပိတူနံ အနုရူပေါ ဟုတွာ ဇာတော၊ တေဟိ သမာနဂုဏောတိ အတ္ထော။ အဝဇာတောတိ ဂုဏေဟိ မာတာပိတူနံ အဓမော ဟုတွာ ဇာတော၊ တေဟိ ဟီနဂုဏောတိ အတ္ထော။ ယေဟိ ပန ဂုဏေဟိ ယုတ္တော မာတာပိတူနံ အဓိကော သမော ဟီနောတိ စ အဓိပ္ပေတော၊ တေ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ကထဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုတ္တော အတိဇာတော ဟောတီ’’တိ ကထေတုကမျတာယ ပုစ္ဆံ ကတွာ ‘‘ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုတ္တဿာ’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒေသော အာရဒ္ဓါ။
တတ္ထ န ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာတိအာဒီသု ဗုဒ္ဓါတိ သဗ္ဗဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏနိမိတ္တာနုတ္တရဝိမောက္ခာဓိဂမပရိဘာဝိတံ ခန္ဓသန္တာနံ၊ သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနံ ဝါ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓိံ ဥပါဒါယ ပညတ္တိကော သတ္တာတိသယော ဗုဒ္ဓါ။ ယထာဟ –
‘‘ဗုဒ္ဓါတိ ယော သော ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု သာမံ သစ္စာနိ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ၊ တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော၊ ဗလေသု စ ဝသီဘာဝ’’န္တိ (စူဠနိ။ ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၉၇၊ ပဋိ။ မ။ ၁။၁၆၁) –
အယံ ¶ တာဝ အတ္ထတော ဗုဒ္ဓဝိဘာဝနာ။
ဗျဉ္ဇနတော ပန သဝါသနာယ ကိလေသနိဒ္ဒါယ အစ္စန္တဝိဂမေန ဗုဒ္ဓဝါ ပဋိဗုဒ္ဓဝါတိ ဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓိယာ ဝါ ဝိကသိတဘာဝေန ဗုဒ္ဓဝါ ဝိဗုဒ္ဓဝါတိ ဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဇ္ဈိတာတိ ဗုဒ္ဓါ၊ ဗောဓေတာတိ ဗုဒ္ဓါတိ ဧဝမာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ ယထာဟ –
‘‘ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓါ၊ ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓါ၊ သဗ္ဗညုတာယ ဗုဒ္ဓါ၊ သဗ္ဗဒဿာဝိတာယ ဗုဒ္ဓါ၊ အနညနေယျတာယ ဗုဒ္ဓါ၊ ဝိသဝိတာယ ဗုဒ္ဓါ၊ ခီဏာသဝသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓါ၊ နိရုပက္ကိလေသသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓါ၊ ဧကန္တဝီတရာဂေါတိ ဗုဒ္ဓါ၊ ဧကန္တဝီတဒေါသောတိ ¶ ဗုဒ္ဓါ၊ ဧကန္တဝီတမောဟောတိ ဗုဒ္ဓါ၊ ဧကန္တနိက္ကိလေသောတိ ဗုဒ္ဓါ၊ ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဗုဒ္ဓါ၊ ဧကော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါတိ ဗုဒ္ဓါ၊ အဗုဒ္ဓိဝိဟတတ္တာ ဗုဒ္ဓိပဋိလာဘာတိ ဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓါတိ စေတံ နာမံ န မာတရာ ကတံ၊ န ပိတရာ ကတံ၊ န ဘာတရာ ကတံ၊ န ဘဂိနိယာ ကတံ၊ န မိတ္တာမစ္စေဟိ ကတံ၊ န ဉာတိသာလောဟိတေဟိ ကတံ၊ န သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ ကတံ၊ န ဒေဝတာဟိ ကတံ၊ အထ ခေါ ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာ သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ၊ ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓါ’’တိ (စူဠနိ။ ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၉၇၊ ပဋိ။ မ။ ၁။၁၆၂)။
ဟိံသတီတိ ¶ သရဏံ၊ သဗ္ဗံ အနတ္ထံ အပါယဒုက္ခံ သဗ္ဗံ သံသာရဒုက္ခံ ဟိံသတိ ဝိနာသေတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အတ္ထော။ သရဏံ ဂတာတိ ‘‘ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝါ အမှာကံ သရဏံ ဂတိ ပရာယဏံ ပဋိသရဏံ အဃဿ ဟန္တာ ဟိတဿ ဝိဓာတာ’’တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဗုဒ္ဓံ ဘဂဝန္တံ ဂစ္ဆာမ ဘဇာမ သေဝါမ ပယိရုပါသာမ။ ဧဝံ ဝါ ဇာနာမ ဗုဇ္ဈာမာတိ ဧဝံ ဂတာ ဥပဂတာ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာ။ တပ္ပဋိက္ခေပေန န ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာ။
ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာတိ အဓိဂတမဂ္ဂေ သစ္ဆိကတနိရောဓေ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ စတူသု အပါယေသု အပတမာနေ ကတွာ ဓာရေတီတိ ဓမ္မော။ သော အတ္ထတော အရိယမဂ္ဂေါ စေဝ နိဗ္ဗာနဉ္စ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ယာဝတာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မာ သင်္ခတာ၊ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ ဝိတ္ထာရော (အ။ နိ။ ၄။၃၄)။
န ¶ ကေဝလဉ္စ အရိယမဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနိ ဧဝ၊ အပိစ ခေါ အရိယဖလေဟိ သဒ္ဓိံ ပရိယတ္တိဓမ္မော စ။ ဝုတ္တဉှေတံ ဆတ္တမာဏဝကဝိမာနေ –
‘‘ရာဂဝိရာဂမနေဇမသောကံ၊
ဓမ္မမသင်္ခတမပ္ပဋိကူလံ၊
မဓုရမိမံ ပဂုဏံ သုဝိဘတ္တံ၊
ဓမ္မမိမံ သရဏတ္ထမုပေဟီ’’တိ။ (ဝိ။ ဝ။ ၈၈၇)၊
တတ္ထ ဟိ ရာဂဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ ကထိတော၊ အနေဇမသောကန္တိ ဖလံ၊ ဓမ္မသင်္ခတန္တိ နိဗ္ဗာနံ၊ အပ္ပဋိကူလံ မဓုရမိမံ ပဂုဏံ သုဝိဘတ္တန္တိ ပိဋကတ္တယေန ဝိဘတ္တာ ¶ သဗ္ဗဓမ္မက္ခန္ဓာ ကထိတာ။ တံ ဓမ္မံ ဝုတ္တနယေန သရဏန္တိ ဂတာ ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာ။ တပ္ပဋိက္ခေပေန န ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာ။
ဒိဋ္ဌိသီလသင်္ဃာတေန သံဟတောတိ သင်္ဃော။ သော အတ္ထတော အဋ္ဌအရိယပုဂ္ဂလသမူဟော။ ဝုတ္တဉှေတံ တသ္မိံ ဧဝ ဝိမာနေ –
‘‘ယတ္ထ စ ဒိန္န မဟပ္ဖလမာဟု၊
စတူသု သုစီသု ပုရိသယုဂေသု၊
အဋ္ဌ စ ပုဂ္ဂလ ဓမ္မဒသာ တေ၊
သင်္ဃမိမံ သရဏတ္ထမုပေဟီ’’တိ။ (ဝိ။ ဝ။ ၈၈၈)၊
တံ ¶ သင်္ဃံ ဝုတ္တနယေန သရဏန္တိ ဂတာ သင်္ဃံ သရဏံ ဂတာ။ တပ္ပဋိက္ခေပေန န သင်္ဃံ သရဏံ ဂတာတိ။
ဧတ္ထ စ သရဏဂမနကောသလ္လတ္ထံ သရဏံ သရဏဂမနံ၊ ယော စ သရဏံ ဂစ္ဆတိ သရဏဂမနပ္ပဘေဒေါ၊ ဖလံ၊ သံကိလေသော၊ ဘေဒေါ၊ ဝေါဒါနန္တိ အယံ ဝိဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော။
တတ္ထ ပဒတ္ထတော တာဝ ဟိံသတီတိ သရဏံ၊ သရဏဂတာနံ တေနေဝ သရဏဂမနေန ဘယံ သန္တာသံ ဒုက္ခံ ဒုဂ္ဂတိံ ပရိကိလေသံ ဟနတိ ဝိနာသေတီတိ အတ္ထော၊ ရတနတ္တယဿေတံ အဓိဝစနံ။ အထ ဝါ ဟိတေ ပဝတ္တနေန အဟိတာ နိဝတ္တနေန စ သတ္တာနံ ဘယံ ဟိံသတီတိ ဗုဒ္ဓါ သရဏံ၊ ဘဝကန္တာရတော ဥတ္တာရဏေန အဿာသဒါနေန စ ဓမ္မော၊ အပ္ပကာနမ္ပိ ကာရာနံ ဝိပုလဖလပဋိလာဘကရဏေန သင်္ဃော။ တသ္မာ ¶ ဣမိနာပိ ပရိယာယေန ရတနတ္တယံ သရဏံ။ တပ္ပသာဒတဂ္ဂရုတာဟိ ဝိဟတကိလေသော တပ္ပရာယဏတာကာရပ္ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပာဒေါ သရဏဂမနံ။ တံသမင်္ဂိသတ္တော သရဏံ ဂစ္ဆတိ၊ ဝုတ္တပ္ပကာရေန စိတ္တုပ္ပာဒေန ‘‘ဧတာနိ မေ တီဏိ ရတနာနိ သရဏံ၊ ဧတာနိ ပရာယဏ’’န္တိ ဧဝံ ဥပေတီတိ အတ္ထော။ ဧဝံ တာဝ သရဏံ သရဏဂမနံ၊ ယော စ သရဏံ ဂစ္ဆတီတိ ဣဒံ တယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ပဘေဒတော ပန ဒုဝိဓံ သရဏဂမနံ – လောကိယံ၊ လောကုတ္တရဉ္စ။ တတ္ထ လောကုတ္တရံ ဒိဋ္ဌသစ္စာနံ မဂ္ဂက္ခဏေ သရဏဂမနုပက္ကိလေသသမုစ္ဆေဒေန အာရမ္မဏတော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဟုတွာ ကိစ္စတော သကလေပိ ရတနတ္တယေ ဣဇ္ဈတိ၊ လောကိယံ ပုထုဇ္ဇနာနံ သရဏဂမနုပက္ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနေန အာရမ္မဏတော ဗုဒ္ဓါဒိဂုဏာရမ္မဏံ ဟုတွာ ဣဇ္ဈတိ။ တံ အတ္ထတော ဗုဒ္ဓါဒီသု ဝတ္ထူသု သဒ္ဓါပဋိလာဘော ¶ ၊ သဒ္ဓါမူလိကာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဒသသု ပုညကိရိယဝတ္ထူသု ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မန္တိ ဝုစ္စတိ။
တယိဒံ စတုဓာ ပဝတ္တတိ – အတ္တသန္နိယျာတနေန၊ တပ္ပရာယဏတာယ၊ သိဿဘာဝူပဂမနေန၊ ပဏိပါတေနာတိ။ တတ္ထ အတ္တသန္နိယျာတနံ နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ အတ္တာနံ ဗုဒ္ဓဿ နိယျာတေမိ၊ ဓမ္မဿ၊ သင်္ဃဿာ’’တိ ဧဝံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ အတ္တပရိစ္စဇနံ။ တပ္ပရာယဏံ နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ ဗုဒ္ဓပရာယဏော၊ ဓမ္မပရာယဏော၊ သင်္ဃပရာယဏော ဣတိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဧဝံ တပ္ပဋိသရဏဘာဝေါ ¶ တပ္ပရာယဏတာ။ သိဿဘာဝူပဂမနံ နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ ဗုဒ္ဓဿ အန္တေဝါသိကော၊ ဓမ္မဿ၊ သင်္ဃဿ ဣတိ မံ ဓာရေတူ’’တိ ဧဝံ သိဿဘာဝဿ ဥပဂမနံ။ ပဏိပါတော နာမ ‘‘အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ အဟံ အဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မသာမီစိကမ္မံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဧဝ တိဏ္ဏံ ဝတ္ထူနံ ကရောမိ ဣတိ မံ ဓာရေတူ’’တိ ဧဝံ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပရမနိပစ္စကာရော။ ဣမေသဉှိ စတုန္နံ အာကာရာနံ အညတရံ ကရောန္တေန ဂဟိတံ ဧဝ ဟောတိ သရဏဂမနံ။
အပိစ ‘‘ဘဂဝတော အတ္တာနံ ပရိစ္စဇာမိ၊ ဓမ္မဿ၊ သင်္ဃဿ အတ္တာနံ ပရိစ္စဇာမိ၊ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇာမိ၊ ပရိစ္စတ္တော ဧဝ မေ အတ္တာ ဇီဝိတဉ္စ၊ ဇီဝိတပရိယန္တိကံ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ ဗုဒ္ဓါ မေ သရဏံ တာဏံ လေဏ’’န္တိ ဧဝမ္ပိ အတ္တသန္နိယျာတနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ‘‘သတ္ထာရဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ၊ ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျံ၊ သုဂတဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ၊ ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျံ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ၊ ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျ’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၂။၁၅၄) ဧဝံ မဟာကဿပတ္ထေရဿ သရဏဂမနံ ဝိယ သိဿဘာဝူပဂမနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
‘‘သော ¶ အဟံ ဝိစရိဿာမိ၊ ဂါမာ ဂါမံ ပုရာ ပုရံ၊
နမဿမာနော သမ္ဗုဒ္ဓံ၊ ဓမ္မဿ စ သုဓမ္မတ’’န္တိ။ (သံ။ နိ။ ၁။၂၄၆၊ သု။ နိ။ ၁၉၄) –
ဧဝံ အာဠဝကာဒီနံ သရဏဂမနံ ဝိယ တပ္ပရာယဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ‘‘အထ ခေါ၊ ဗြဟ္မာယု၊ ဗြာဟ္မဏော ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ဘဂဝတော ပါဒေသု သိရသာ နိပတိတွာ ဘဂဝတော ပါဒါနိ မုခေန စ ပရိစုမ္ဗတိ၊ ပါဏီဟိ စ ပရိသမ္ဗာဟတိ၊ နာမဉ္စ သာဝေတိ ‘ဗြဟ္မာယု အဟံ၊ ဘော ဂေါတမ၊ ဗြာဟ္မဏော၊ ဗြဟ္မာယု အဟံ၊ ဘော ဂေါတမ၊ ဗြာဟ္မဏော’’’တိ (မ။ နိ။ ၂။၃၉၄) ဧဝံ ပဏိပါတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
သော ¶ ပနေသ ဉာတိဘယာစရိယဒက္ခိဏေယျဝသေန စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ။ တတ္ထ ဒက္ခိဏေယျပဏိပါတေန သရဏဂမနံ ဟောတိ၊ န ဣတရေဟိ။ သေဋ္ဌဝသေနေဝ ဟိ သရဏံ ဂယှတိ၊ သေဋ္ဌဝသေန ¶ ဘိဇ္ဇတိ။ တသ္မာ ယော ‘‘အယမေဝ လောကေ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျော’’တိ ဝန္ဒတိ၊ တေနေဝ သရဏံ ဂဟိတံ ဟောတိ၊ န ဉာတိဘယာစရိယသညာယ ဝန္ဒန္တေန။ ဧဝံ ဂဟိတသရဏဿ ဥပါသကဿ ဝါ ဥပါသိကာယ ဝါ အညတိတ္ထိယေသု ပဗ္ဗဇိတမ္ပိ ‘‘ဉာတကော မေ အယ’’န္တိ ဝန္ဒတော သရဏံ န ဘိဇ္ဇတိ၊ ပဂေဝ အပဗ္ဗဇိတံ။ တထာ ရာဇာနံ ဘယေန ဝန္ဒတော။ သော ဟိ ရဋ္ဌပူဇိတတ္တာ အဝန္ဒိယမာနော အနတ္ထမ္ပိ ကရေယျာတိ။ တထာ ယံကိဉ္စိ သိပ္ပံ သိက္ခာပကံ တိတ္ထိယမ္ပိ ‘‘အာစရိယော မေ အယ’’န္တိ ဝန္ဒတောပိ န ဘိဇ္ဇတိ။ ဧဝံ သရဏဂမနဿ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဧတ္ထ စ လောကုတ္တရဿ သရဏဂမနဿ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ ဝိပါကဖလံ၊ သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယော အာနိသံသဖလံ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ယော စ ဗုဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဉ္စ၊ သင်္ဃဉ္စ သရဏံ ဂတော၊
စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ၊ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ။
‘‘ဒုက္ခံ ဒုက္ခသမုပ္ပာဒံ၊ ဒုက္ခဿ စ အတိက္ကမံ၊
အရိယံ စဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ၊ ဒုက္ခူပသမဂါမိနံ။
‘‘ဧတံ ခေါ သရဏံ ခေမံ၊ ဧတံ သရဏမုတ္တမံ၊
ဧတံ သရဏမာဂမ္မ၊ သဗ္ဗဒုက္ခာ ပမုစ္စတီ’’တိ။ (ဓ။ ပ။ ၁၉၀-၁၉၂)၊
အပိစ ¶ နိစ္စတော အနုပဂမနာဒီနိပိ ဧတဿ အာနိသံသဖလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘အဋ္ဌာနမေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနဝကာသော၊ ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော ကဉ္စိ သင်္ခါရံ နိစ္စတော ဥပဂစ္ဆေယျ၊ သုခတော ဥပဂစ္ဆေယျ၊ ကဉ္စိ ဓမ္မံ အတ္တတော ဥပဂစ္ဆေယျ၊ မာတရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ၊ ပိတရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ၊ အရဟန္တံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ၊ ဒုဋ္ဌစိတ္တော တထာဂတဿ လောဟိတံ ဥပ္ပာဒေယျ၊ သင်္ဃံ ဘိန္ဒေယျ၊ အညံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၃။၁၂၇-၁၂၈၊ အ။ နိ။ ၁။၂၆၈-၂၇၆၊ ဝိဘ။ ၈၀၉)။
လောကိယဿ ¶ ပန သရဏဂမနဿ ဘဝသမ္ပဒါပိ ဘောဂသမ္ပဒါပိ ဖလမေဝ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ယေ ကေစိ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာသေ၊
န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယဘူမိံ၊
ပဟာယ မာနုသံ ဒေဟံ၊
ဒေဝကာယံ ပရိပူရေဿန္တီ’’တိ။ (သံ။ နိ။ ၁။၃၇)၊
အပရမ္ပိ ¶ ဝုတ္တံ –
‘‘အထ ခေါ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော အသီတိယာ ဒေဝတာသဟဿေဟိ သဒ္ဓိံ ယေနာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော တေနုပသင်္ကမိ…ပေ… ဧကမန္တံ ဌိတံ ခေါ သက္ကံ ဒေဝါနမိန္ဒံ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဧတဒဝေါစ – ‘သာဓု ခေါ၊ ဒေဝါနမိန္ဒ၊ ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနံ ဟောတိ။ ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ၊ ဒေဝါနမိန္ဒ၊ ဧဝမိဓေကစ္စေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တိ။ တေ အညေ ဒေဝေ ဒသဟိ ဌာနေဟိ အဓိဂဏှန္တိ – ဒိဗ္ဗေန အာယုနာ၊ ဒိဗ္ဗေန ဝဏ္ဏေန၊ ဒိဗ္ဗေန သုခေန၊ ဒိဗ္ဗေန ယသေန၊ ဒိဗ္ဗေန အာဓိပတေယျေန၊ ဒိဗ္ဗေဟိ ရူပေဟိ၊ ဒိဗ္ဗေဟိ သဒ္ဒေဟိ၊ ဒိဗ္ဗေဟိ ဂန္ဓေဟိ၊ ဒိဗ္ဗေဟိ ရသေဟိ၊ ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟိ…ပေ… ဓမ္မံ၊ သင်္ဃံ…ပေ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’’တိ (သံ။ နိ။ ၄။၃၄၁)။
ဝေလာမသုတ္တာဒိဝသေနပိ (အ။ နိ။ ၉။၂၀) သရဏဂမနဿ ဖလဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဧဝံ သရဏဂမနဿ ဖလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
လောကိယသရဏဂမနဉ္စေတ္ထ ¶ တီသု ဝတ္ထူသု အညာဏသံသယမိစ္ဆာဉာဏာဒီဟိ သံကိလိဿတိ၊ န မဟာဇုတိကံ ဟောတိ န မဟာဝိပ္ဖာရံ။ လောကုတ္တရဿ ပန သံကိလေသော နတ္ထိ။ လောကိယဿ စ သရဏဂမနဿ ဒုဝိဓော ဘေဒေါ – သာဝဇ္ဇော၊ အနဝဇ္ဇော စ။ တတ္ထ သာဝဇ္ဇော အညသတ္ထာရာဒီသု အတ္တသန္နိယျာတနာဒီဟိ ဟောတိ၊ သော အနိဋ္ဌဖလော။ အနဝဇ္ဇော ကာလကိရိယာယ၊ သော အဝိပါကတ္တာ အဖလော။ လောကုတ္တရဿ ပန နေဝတ္ထိ ဘေဒေါ။ ဘဝန္တရေပိ ဟိ အရိယသာဝကော အညံ သတ္ထာရံ န ဥဒ္ဒိသတီတိ ဧဝံ သရဏဂမနဿ သံကိလေသော စ ဘေဒေါ စ ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဝေါဒါနမ္ပိ ¶ စ လောကိယဿေဝ ယဿ ဟိ သံကိလေသော၊ တဿေဝ တတော ဝေါဒါနေန ဘဝိတဗ္ဗံ။ လောကုတ္တရံ ပန နိစ္စဝေါဒါနမေဝါတိ။
ပါဏာတိပါတာတိ ဧတ္ထ ပါဏဿ သရသေနေဝ ပတနသဘာဝဿ အန္တရာ ဧဝ အတိပါတနံ အတိပါတော၊ သဏိကံ ပတိတုံ အဒတွာ သီဃံ ပါတနန္တိ အတ္ထော။ အတိက္ကမ္မ ဝါ သတ္ထာဒီဟိ အဘိဘဝိတွာ ပါတနံ အတိပါတော၊ ပါဏဃာတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပါဏောတိ စေတ္ထ ခန္ဓသန္တာနော၊ ယော သတ္တောတိ ဝေါဟရီယတိ၊ ပရမတ္ထတော ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ။ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယေ ဟိ ဝိကောပိတေ ဣတရမ္ပိ တံသမ္ဗန္ဓတာယ ဝိနဿတီတိ။ တသ္မိံ ပန ပါဏေ ပါဏသညိနော ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ ¶ ကာယဝစီဒွါရာနံ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာ ဝဓကစေတနာ ပါဏာတိပါတော။ ယာယ ဟိ စေတနာယ ပဝတ္တမာနဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ နိဿယဘူတေသု ဥပက္ကမကရဏဟေတုကမဟာဘူတပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကမဟာဘူတာ ပုရိမသဒိသာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဝိသဒိသာ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ သာ တာဒိသပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ပါဏာတိပါတော။ လဒ္ဓူပက္ကမာနိ ဟိ ဘူတာနိ ပုရိမဘူတာနိ ဝိယ န ဝိသဒါနီတိ သမာနဇာတိယာနံ ကာရဏာနိ န ဟောန္တီတိ။ ‘‘ကာယဝစီဒွါရာနံ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာ’’တိ ဣဒံ မနောဒွါရေ ပဝတ္တာယ ဝဓကစေတနာယ ပါဏာတိပါတတာသမ္ဘဝဒဿနံ။ ကုလုမ္ဗသုတ္တေပိ ဟိ ‘‘ဣဓေကစ္စော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဣဒ္ဓိမာ စေတော ဝသိပ္ပတ္တော အညိဿာ ကုစ္ဆိဂတံ ဂဗ္ဘံ ပါပကေန မနသာ အနုပေက္ခိတာ ဟောတီ’’တိ ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိ အဓိပ္ပေတာ။ သာ စ ဝစီဒွါရံ မုဉ္စိတွာ န သက္ကာ နိဗ္ဗတ္တေတုန္တိ ဝစီဒွါရဝသေနေဝ နိပ္ပဇ္ဇတိ။ ယေ ပန ‘‘ဘာဝနာမယိဒ္ဓိ တတ္ထ အဓိပ္ပေတာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တေသံ ဝါဒေါ ကုသလတ္တိကဝေဒနတ္တိကဝိတက္ကတ္တိကဘူမန္တရေဟိ ဝိရုဇ္ဈတိ။
သွာယံ ပါဏာတိပါတော ဂုဏရဟိတေသု တိရစ္ဆာနဂတာဒီသု ခုဒ္ဒကေ ပါဏေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော၊ မဟာသရီရေ မဟာသာဝဇ္ဇော။ ကသ္မာ? ပယောဂမဟန္တတာယ။ ပယောဂသမတ္တေပိ ဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇော၊ ဂုဏဝန္တေသု မနုဿာဒီသု အပ္ပဂုဏေ ပါဏေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော၊ မဟာဂုဏေ မဟာသာဝဇ္ဇော ¶ ။ သရီရဂုဏာနံ ပန သမဘာဝေ သတိ ကိလေသာနံ ဥပက္ကမာနဉ္စ မုဒုတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော၊ တိဗ္ဗတာယ မဟာသာဝဇ္ဇော။
ဧတ္ထ စ ပယောဂဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇတာ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝဘာဝတော ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ယထာဓိပ္ပေတဿ ပယောဂဿ ¶ သဟသာ နိပ္ဖာဒနဝသေန သကိစ္စသာဓိကာယ ဗဟုက္ခတ္တုံ ပဝတ္တဇဝနေဟိ လဒ္ဓါသေဝနာယ စ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ ပယောဂဿ မဟန္တဘာဝေါ။ သတိပိ ကဒါစိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ပါဏေ ပယောဂဿ သမဘာဝေ မဟန္တံ ဟနန္တဿ စေတနာ တိဗ္ဗတရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္ထုမဟန္တတာပိ စေတနာယ ဗလဝဘာဝဿ ကာရဏံ။ ဣတိ ဥဘယမ္ပေတံ စေတနာဗလဝဘာဝေနေဝ မဟာသာဝဇ္ဇတာယ ဟေတု ဟောတိ။ တထာ ဟန္တဗ္ဗဿ မဟာဂုဏဘာဝေ တတ္ထ ပဝတ္တဥပကာရစေတနာ ဝိယ ခေတ္တဝိသေသနိပ္ဖတ္တိယာ အပကာရစေတနာပိ ဗလဝတီ တိဗ္ဗတရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿ မဟာသာဝဇ္ဇတာ ¶ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ တသ္မာ ပယောဂဝတ္ထုအာဒိပစ္စယာနံ အမဟတ္တေပိ ဂုဏမဟန္တတာဒိပစ္စယေဟိ စေတနာယ ဗလဝဘာဝဝသေနေဝ မဟာသာဝဇ္ဇတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
တဿ ပါဏော၊ ပါဏသညိတာ၊ ဝဓကစိတ္တံ၊ ဥပက္ကမော၊ တေန မရဏန္တိ ပဉ္စ သမ္ဘာရာ။ ပဉ္စသမ္ဘာရယုတ္တော ပါဏာတိပါတောတိ ပဉ္စသမ္ဘာရာဝိနိမုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တေသု ပါဏသညိတာဝဓကစိတ္တာနိ ပုဗ္ဗဘာဂိယာနိပိ ဟောန္တိ၊ ဥပက္ကမော ဝဓကစေတနာသမုဋ္ဌာပိတော။ တဿ ဆ ပယောဂါ – သာဟတ္ထိကော၊ အာဏတ္တိကော၊ နိဿဂ္ဂိယော၊ ထာဝရော၊ ဝိဇ္ဇာမယော၊ ဣဒ္ဓိမယောတိ။ တေသု သဟတ္ထေန နိဗ္ဗတ္တော သာဟတ္ထိကော။ ပရေသံ အာဏာပနဝသေန ပဝတ္တော အာဏတ္တိကော။ ဥသုသတ္တိအာဒီနံ နိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တော နိဿဂ္ဂိယော။ ဩပါတခဏနာဒိဝသေန ပဝတ္တော ထာဝရော။ အာထဗ္ဗဏိကာဒီနံ ဝိယ မန္တပရိဇပ္ပနပယောဂေါ ဝိဇ္ဇာမယော။ ဒါဌာကောဋ္ဋနာဒီနံ ဝိယ ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိမယော။
ဧတ္ထာဟ – ခဏေ ခဏေ နိရုဇ္ဈနသဘာဝေသု သင်္ခါရေသု၊ ကော ဟန္တာ၊ ကော ဝါ ဟညတိ? ယဒိ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော၊ သော အရူပိတာယ န ဆေဒနဘေဒနာဒိဝသေန ဝိကောပနသမတ္ထော၊ နာပိ ဝိကောပနီယော၊ အထ ရူပသန္တာနော၊ သော အစေတနတာယ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမောတိ န တတ္ထ ဆေဒနာဒိနာ ပါဏာတိပါတော လဗ္ဘတိ၊ ယထာ မတသရီရေ။ ပယောဂေါပိ ပါဏာတိပါတဿ ယထာဝုတ္တော ပဟရဏပ္ပဟာရာဒိကော အတီတေသု သင်္ခါရေသု ဘဝေယျ အနာဂတေသု ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝါ။ တတ္ထ န တာဝ အတီတေသု အနာဂတေသု စ သမ္ဘဝတိ တေသံ အဝိဇ္ဇမာနသဘာဝတ္တာ၊ ပစ္စုပ္ပန္နေသု ¶ စ သင်္ခါရာနံ ခဏိကတ္တာ သရသေနေဝ နိရုဇ္ဈနသဘာဝတာယ ဝိနာသာဘိမုခေသု နိပ္ပယောဇနော ပယောဂေါ သိယာ၊ ဝိနာသဿ စ ကာရဏရဟိတတ္တာ န ပဟရဏပ္ပဟာရာဒိပ္ပယောဂဟေတုကံ မရဏံ၊ နိရီဟတ္တာ စ သင်္ခါရာနံ ကဿ ¶ သော ပယောဂေါ၊ ခဏိကဘာဝေန ဝဓာဓိပ္ပာယသမကာလမေဝ ဘိဇ္ဇနကဿ ယာဝ ကိရိယာပရိယောသာနကာလမနဝဋ္ဌာနတော ကဿ ဝါ ပါဏာတိပါတော ကမ္မဗန္ဓောတိ?
ဝုစ္စတေ – ယထာဝုတ္တဝဓကစေတနာသမင်္ဂီ သင်္ခါရာနံ ပုဉ္ဇော သတ္တသင်္ခါတော ဟန္တာ။ တေန ပဝတ္တိတဝဓပ္ပယောဂနိမိတ္တံ အပဂတုသ္မာဝိညာဏဇီဝိတိန္ဒြိယော မတောတိ ဝေါဟာရဿ ဝတ္ထုဘူတော ယထာဝုတ္တဝဓပ္ပယောဂါကရဏေ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တနာရဟော ရူပါရူပဓမ္မပုဉ္ဇော ဟညတိ၊ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော ¶ ဧဝ ဝါ။ ဝဓပ္ပယောဂါဝိသယဘာဝေပိ တဿ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ရူပသန္တာနာဓီနဝုတ္တိတာယ ဘူတရူပေသု ကတပ္ပယောဂဝသေန ဇီဝိတိန္ဒြိယဝိစ္ဆေဒေန သောပိ ဝိစ္ဆိဇ္ဇတီတိ န ပါဏာတိပါတဿ အသမ္ဘဝေါ၊ နာပိ အဟေတုကော၊ န စ ပယောဂေါ နိပ္ပယောဇနော။ ပစ္စုပ္ပန္နေသု သင်္ခါရေသု ကတပ္ပယောဂဝသေန တဒနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ သင်္ခါရကလာပဿ တထာ အနုပ္ပတ္တိတော ခဏိကာနဉ္စ သင်္ခါရာနံ ခဏိကမရဏဿ ဣဓ မရဏဘာဝေန အနဓိပ္ပေတတ္တာ သန္တတိမရဏဿ စ ယထာဝုတ္တနယေန သဟေတုကဘာဝတော န အဟေတုကံ မရဏံ၊ နိရီဟကေသုပိ သင်္ခါရေသု ယထာပစ္စယံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အတ္ထိဘာဝမတ္တေနေဝ အတ္တနော အတ္တနော အနုရူပဖလုပ္ပာဒနနိယတာနိ ကာရဏာနိယေဝ ကရောန္တီတိ ဝုစ္စတိ၊ ယထာ ပဒီပေါ ပကာသေတီတိ၊ တထေဝ ဃာတကဝေါဟာ