📜
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส
ขุทฺทกนิกาเย
เถราปทานปาฬิ
(ปโม ภาโค)
๑. พุทฺธวคฺโค
๑. พุทฺธอปทานํ
ตถาคตํ ¶ ¶ ¶ เชตวเน วสนฺตํ, อปุจฺฉิ เวเทหมุนี นตงฺโค;
‘‘สพฺพฺุพุทฺธา กิร นาม โหนฺติ, ภวนฺติ เต เหตุภิ เกหิ วีร’’.
ตทาห สพฺพฺุวโร มเหสี, อานนฺทภทฺทํ มธุรสฺสเรน;
‘‘เย ปุพฺพพุทฺเธสุ [สพฺพพุทฺเธสุ (สฺยา.)] กตาธิการา, อลทฺธโมกฺขา ชินสาสเนสุ.
‘‘เตเนว สมฺโพธิมุเขน ธีรา, อชฺฌาสเยนาปิ มหาพเลน;
ปฺาย เตเชน สุติกฺขปฺา, สพฺพฺุภาวํ อนุปาปุณนฺติ.
‘‘อหมฺปิ ¶ ¶ ปุพฺพพุทฺเธสุ, พุทฺธตฺตมภิปตฺถยึ,
มนสาเยว หุตฺวาน, ธมฺมราชา อสงฺขิยา.
‘‘อถ ¶ ¶ พุทฺธาปทานานิ, สุณาถ สุทฺธมานสา;
ตึสปารมิสมฺปุณฺณา, ธมฺมราชา อสงฺขิยา.
‘‘สมฺโพธึ พุทฺธเสฏฺานํ, สสงฺเฆ โลกนายเก;
ทสงฺคุลี นมสฺสิตฺวา, สิรสา อภิวาทยึ [อภิวาทเย (สฺยา.)].
‘‘ยาวตา พุทฺธเขตฺเตสุ, รตนา วิชฺชนฺติสงฺขิยา;
อากาสฏฺา จ ภูมฏฺา [ภุมฺมฏฺา (สี. สฺยา.)], มนสา สพฺพมาหรึ.
‘‘ตตฺถ รูปิยภูมิยํ, ปาสาทํ มาปยึ อหํ;
เนกภุมฺมํ รตนมยํ, อุพฺพิทฺธํ นภมุคฺคตํ.
‘‘วิจิตฺตถมฺภํ สุกตํ, สุวิภตฺตํ มหารหํ;
กนกมยสงฺฆาฏํ, โกนฺตจฺฉตฺเตหิ มณฺฑิตํ.
‘‘ปมา เวฬุริยา ภูมิ, วิมลพฺภสมา สุภา;
นฬินชลชากิณฺณา, วรกฺจนภูมิยา.
‘‘ปวาฬํสา ปวาฬวณฺณา, กาจิ โลหิตกา สุภา;
อินฺทโคปกวณฺณาภา, ภูมิ โอภาสตี ทิสา.
‘‘สุวิภตฺตา ฆรมุขา, นิยฺยูหา สีหปฺชรา;
จตุโร เวทิกา ชาลา, คนฺธาเวฬา มโนรมา.
‘‘นีลา ปีตา โลหิตกา, โอทาตา สุทฺธกาฬกา;
กูฏาคารวรูเปตา, สตฺตรตนภูสิตา.
‘‘โอโลกมยา ¶ ปทุมา, วาฬวิหงฺคโสภิตา;
นกฺขตฺตตารกากิณฺณา, จนฺทสูเรหิ [จนฺทสุริเยหิ (สี. สฺยา.)] มณฺฑิตา.
‘‘เหมชาเลน ¶ สฺฉนฺนา, โสณฺณกิงฺกิณิกายุตา;
วาตเวเคน กูชนฺติ, โสณฺณมาลา มโนรมา.
‘‘มฺเชฏฺกํ โลหิตกํ, ปีตกํ หริปิฺชรํ;
นานารงฺเคหิ สมฺปีตํ [สํจิตฺตํ (สฺยา.)], อุสฺสิตทฺธชมาลินี [มาลินึ (สี.)].
‘‘น นํ [นานา (สี. สฺยา.)] พหูเนกสตา, ผลิกา รชตามยา;
มณิมยา โลหิตงฺคา, มสารคลฺลมยา ตถา;
นานาสยนวิจิตฺตา, สณฺหกาสิกสนฺถตา.
‘‘กมฺปลา ¶ ¶ ทุกูลา จีนา, ปฏฺฏุณฺณา ปณฺฑุปาวุรา;
วิวิธตฺถรณํ สพฺพํ, มนสา ปฺเปสหํ.
‘‘ตาสุ ตาสฺเวว ภูมีสุ, รตนกูฏลงฺกตํ;
มณิเวโรจนา อุกฺกา, ธารยนฺตา สุติฏฺเร.
‘‘โสภนฺติ เอสิกา ถมฺภา, สุภา กฺจนโตรณา;
ชมฺโพนทา สารมยา, อโถ รชตมยาปิ จ.
‘‘เนกา สนฺธี สุวิภตฺตา, กวาฏคฺคฬจิตฺติตา;
อุภโต ปุณฺณฆฏาเนกา, ปทุมุปฺปลสํยุตา.
‘‘อตีเต สพฺพพุทฺเธ จ, สสงฺเฆ โลกนายเก;
ปกติวณฺณรูเปน, นิมฺมินิตฺวา สสาวเก.
‘‘เตน ทฺวาเรน ปวิสิตฺวา, สพฺเพ พุทฺธา สสาวกา;
สพฺพโสณฺณมเย ปีเ, นิสินฺนา อริยมณฺฑลา.
‘‘เย จ เอตรหิ อตฺถิ, พุทฺธา โลเก อนุตฺตรา;
อตีเต ¶ วตฺตมานา จ, ภวนํ สพฺเพ สมาหรึ.
‘‘ปจฺเจกพุทฺเธเนกสเต, สยมฺภู อปราชิเต;
อตีเต วตฺตมาเน จ, ภวนํ สพฺเพ สมาหรึ.
‘‘กปฺปรุกฺขา พหู อตฺถิ, เย ทิพฺพา เย จ มานุสา;
สพฺพํ ทุสฺสํ สมาหนฺตา, อจฺฉาเทมิ ติจีวรํ.
‘‘ขชฺชํ โภชฺชํ สายนียํ, สมฺปนฺนํ ปานโภชนํ;
มณิมเย สุเภ ปตฺเต, สํปูเรตฺวา อทาสหํ.
‘‘ทิพฺพวตฺถสมา หุตฺวา, มฏฺา [มฏฺฏา (สี.)] จีวรสํยุตา;
มธุรา สกฺขรา เจว, เตลา จ มธุผาณิตา.
‘‘ตปฺปิตา ปรมนฺเนน, สพฺเพ เต อริยมณฺฑลา;
รตนคพฺภํ ¶ ปวิสิตฺวา, เกสรีว คุหาสยา.
‘‘มหารหมฺหิ สยเน, สีหเสยฺยมกปฺปยุํ;
สมฺปชานา สมุฏฺาย, สยเน [เสยฺเย (สฺยา.)] ปลฺลงฺกมาภุชุํ.
‘‘โคจรํ ¶ สพฺพพุทฺธานํ, ฌานรติสมปฺปิตา;
อฺเ ธมฺมานิ เทเสนฺติ, อฺเ กีฬนฺติ อิทฺธิยา.
‘‘อฺเ ¶ อภิฺา อปฺเปนฺติ, อภิฺา วสิภาวิตา;
วิกุพฺพนา วิกุพฺพนฺติ, อฺเเนกสหสฺสิโย.
‘‘พุทฺธาปิ พุทฺเธ ปุจฺฉนฺติ, วิสยํ สพฺพฺุมาลยํ;
คมฺภีรํ นิปุณํ านํ, ปฺาย วินิพุชฺฌเร.
‘‘สาวกา พุทฺเธ ปุจฺฉนฺติ, พุทฺธา ปุจฺฉนฺติ สาวเก;
อฺมฺฺจ ¶ ปุจฺฉิตฺวา [ปุจฺฉนฺติ (สี. สฺยา.)], อฺโฺํ พฺยากโรนฺติ เต.
‘‘พุทฺธา ปจฺเจกพุทฺธา จ, สาวกา ปริจารกา;
เอวํ สกาย รติยา, ปาสาเทภิรมนฺติ เต.
‘‘ฉตฺตา ติฏฺนฺตุ รตนา, กฺจนาเวฬปนฺติกา;
มุตฺตาชาลปริกฺขิตฺตา, สพฺเพ ธาเรนฺตุ [ธาเรนฺติ (ก.)] มตฺถเก.
‘‘ภวนฺตุ เจฬวิตานา, โสณฺณตารกจิตฺติตา;
วิจิตฺตมลฺยวิตตา, สพฺเพ ธาเรนฺตุ มตฺถเก.
‘‘วิตตา มลฺยทาเมหิ, คนฺธทาเมหิ โสภิตา;
ทุสฺสทามปริกิณฺณา, รตนทามภูสิตา.
‘‘ปุปฺผาภิกิณฺณา สุจิตฺตา, สุรภิคนฺธภูสิตา;
คนฺธปฺจงฺคุลิกตา [คนฺธปฺจงฺคุลํ กตา (อฏฺ.)], เหมจฺฉทนฉาทิตา.
‘‘จตุทฺทิสา โปกฺขรฺโ, ปทุมุปฺปลสนฺถตา;
โสวณฺณรูปา ขายนฺตุ, ปทฺมํเรณุรชุคฺคตา.
‘‘ปุปฺผนฺตุ ปาทปา สพฺเพ, ปาสาทสฺส สมนฺตโต;
สยฺจ ปุปฺผา มฺุจิตฺวา, คนฺตฺวา ภวนโมกิรุํ.
‘‘สิขิโน ตตฺถ นจฺจนฺตุ, ทิพฺพหํสา ปกูชเร;
กรวีกา จ คายนฺตุ, ทิชสงฺฆา สมนฺตโต.
‘‘เภริโย สพฺพา วชฺชนฺตุ, วีณา สพฺพา รสนฺตุ [รวนฺตุ (สี. สฺยา.)] ตา;
สพฺพา สงฺคีติ วตฺตนฺตุ, ปาสาทสฺส สมนฺตโต.
‘‘ยาวตา ¶ ¶ ¶ พุทฺธเขตฺตมฺหิ, จกฺกวาเฬ ตโต ปเร;
มหนฺตา โชติสมฺปนฺนา, อจฺฉินฺนา รตนามยา.
‘‘ติฏฺนฺตุ โสณฺณปลฺลงฺกา, ทีปรุกฺขา ชลนฺตุ เต;
ภวนฺตุ เอกปชฺโชตา, ทสสหสฺสิปรมฺปรา.
‘‘คณิกา ลาสิกา เจว, นจฺจนฺตุ อจฺฉราคณา;
นานารงฺคา ปทิสฺสนฺตุ, ปาสาทสฺส สมนฺตโต.
‘‘ทุมคฺเค ¶ ปพฺพตคฺเค วา, สิเนรุคิริมุทฺธนิ;
อุสฺสาเปมิ ธชํ สพฺพํ, วิจิตฺตํ ปฺจวณฺณิกํ.
‘‘นรา นาคา จ คนฺธพฺพา, สพฺเพ เทวา อุเปนฺตุ เต;
นมสฺสนฺตา ปฺชลิกา, ปาสาทํ ปริวารยุํ.
‘‘ยํ กิฺจิ กุสลํ กมฺมํ, กตฺตพฺพํ กิริยํ มม;
กาเยน วาจา มนสา, ติทเส สุกตํ กตํ.
‘‘เย สตฺตา สฺิโน อตฺถิ, เย จ สตฺตา อสฺิโน;
กตํ ปฺุผลํ มยฺหํ, สพฺเพ ภาคี ภวนฺตุ เต.
‘‘เยสํ กตํ สุวิทิตํ, ทินฺนํ ปฺุผลํ มยา;
เย จ ตตฺถ [ตสฺมึ (สี. ก.)] น ชานนฺติ, เทวา คนฺตฺวา นิเวทยุํ.
‘‘สพฺพโลกมฺหิ [สพฺเพ โลกมฺหิ (สฺยา. ก.)] เย สตฺตา, ชีวนฺตาหารเหตุกา;
มนฺุํ โภชนํ สพฺพํ [สพฺเพ (สฺยา.)], ลภนฺตุ มม เจตสา.
‘‘มนสา ทานํ มยา ทินฺนํ, มนสา ปสาทมาวหึ;
ปูชิตา สพฺพสมฺพุทฺธา, ปจฺเจกา ชินสาวกา.
‘‘เตน ¶ กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;
ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.
‘‘ทุเว ภเว ปชานามิ, เทวตฺเต อถ มานุเส;
อฺํ คตึ น ชานามิ, มนสา ปตฺถนาผลํ.
‘‘เทวานํ อธิโก โหมิ, ภวามิ มนุชาธิโป;
รูปลกฺขณสมฺปนฺโน, ปฺาย อสโม ภเว.
‘‘โภชนํ วิวิธํ เสฏฺํ, รตนฺจ อนปฺปกํ;
วิวิธานิ จ วตฺถานิ, นภา [นภสา (สฺยา.)] ขิปฺปํ อุเปนฺติ มํ.
‘‘ปถพฺยา ¶ ปพฺพเต เจว, อากาเส อุทเก วเน;
ยํ ยํ หตฺถํ ปสาเรมิ, ทิพฺพา ภกฺขา อุเปนฺติ มํ.
‘‘ปถพฺยา ¶ ปพฺพเต เจว, อากาเส อุทเก วเน;
ยํ ยํ หตฺถํ ปสาเรมิ, รตนา สพฺเพ อุเปนฺติ มํ.
‘‘ปถพฺยา ¶ ปพฺพเต เจว, อากาเส อุทเก วเน;
ยํ ยํ หตฺถํ ปสาเรมิ, สพฺเพ คนฺธา อุเปนฺติ มํ.
‘‘ปถพฺยา ปพฺพเต เจว, อากาเส อุทเก วเน;
ยํ ยํ [ยตฺถ (สฺยา.), ยฺํ (ก.)] หตฺถํ ปสาเรมิ, สพฺเพ ยานา อุเปนฺติ มํ.
‘‘ปถพฺยา ปพฺพเต เจว, อากาเส อุทเก วเน;
ยํ ยํ หตฺถํ ปสาเรมิ, สพฺเพ มาลา อุเปนฺติ มํ.
‘‘ปถพฺยา ปพฺพเต เจว, อากาเส อุทเก วเน;
ยํ ยํ หตฺถํ ปสาเรมิ, อลงฺการา อุเปนฺติ มํ.
‘‘ปถพฺยา ¶ ปพฺพเต เจว, อากาเส อุทเก วเน;
ยํ ยํ หตฺถํ ปสาเรมิ, สพฺพา กฺา อุเปนฺติ มํ.
‘‘ปถพฺยา ปพฺพเต เจว, อากาเส อุทเก วเน;
ยํ ยํ หตฺถํ ปสาเรมิ, มธุสกฺขรา อุเปนฺติ มํ.
‘‘ปถพฺยา ปพฺพเต เจว, อากาเส อุทเก วเน;
ยํ ยํ หตฺถํ ปสาเรมิ, สพฺเพ ขชฺชา อุเปนฺติ มํ.
‘‘อธเน อทฺธิก [อทฺธิเก (สฺยา.)] ชเน, ยาจเก จ ปถาวิโน;
ททามิหํ [ททามิห (สี.) ททามิ ตํ (สฺยา.)] ทานวรํ, สมฺโพธิวรปตฺติยา.
‘‘นาเทนฺโต ปพฺพตํ เสลํ, คชฺเชนฺโต พหลํ คิรึ;
สเทวกํ หาสยนฺโต, พุทฺโธ โลเก ภวามหํ.
‘‘ทิสา ทสวิธา โลเก, ยายโต นตฺถิ อนฺตกํ;
ตสฺมิฺจ ทิสาภาคมฺหิ, พุทฺธเขตฺตา อสงฺขิยา.
‘‘ปภา ปกิตฺติตา มยฺหํ, ยมกา รํสิวาหนา;
เอตฺถนฺตเร รํสิชาลํ, อาโลโก วิปุโล ภเว.
‘‘เอตฺตเก ¶ โลกธาตุมฺหิ, สพฺเพ ปสฺสนฺตุ มํ ชนา;
สพฺเพ มํ อนุวตฺตนฺตุ, ยาว พฺรหฺมนิเวสนํ [สพฺเพว สุมนา โหนฺตุ, สพฺเพ มํ อนุวตฺตเร (สี. สฺยา.)].
‘‘วิสิฏฺมธุนาเทน, อมตเภริมาหนึ;
เอตฺถนฺตเร ชนา สพฺเพ, สุณนฺตุ มธุรํ คิรํ.
‘‘ธมฺมเมเฆน วสฺสนฺเต, สพฺเพ โหนฺตุ อนาสวา;
เยตฺถ ปจฺฉิมกา สตฺตา, โสตาปนฺนา ภวนฺตุ เต.
‘‘ทตฺวา ¶ ¶ ทาตพฺพกํ ทานํ, สีลํ ปูเรตฺวา อเสสโต;
เนกฺขมฺมปารมึ คนฺตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.
‘‘ปณฺฑิเต ¶ ปริปุจฺฉิตฺวา, กตฺวา วีริยมุตฺตมํ;
ขนฺติยา ปารมึ คนฺตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.
‘‘กตฺวา ทฬฺหมธิฏฺานํ, สจฺจปารมิ ปูริย;
เมตฺตาย ปารมึ คนฺตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.
‘‘ลาภาลาเภ สุเข ทุกฺเข, สมฺมาเน จาวมานเน [สมฺมาเน จ วิมานเน (ก.) สมฺมานเน วิมานเน (สฺยา.)];
สพฺพตฺถ สมโก หุตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.
‘‘โกสชฺชํ ภยโต ทิสฺวา, วีริยํ จาปิ เขมโต;
อารทฺธวีริยา โหถ, เอสา พุทฺธานุสาสนี.
‘‘วิวาทํ ภยโต ทิสฺวา, อวิวาทฺจ เขมโต;
สมคฺคา สขิลา โหถ, เอสา พุทฺธานุสาสนี.
‘‘ปมาทํ ภยโต ทิสฺวา, อปฺปมาทฺจ เขมโต;
ภาเวถฏฺงฺคิกํ มคฺคํ, เอสา พุทฺธานุสาสนี.
‘‘สมาคตา พหู พุทฺธา, อรหนฺตา [อรหนฺโต (สฺยา.)] จ สพฺพโส;
สมฺพุทฺเธ อรหนฺเต จ, วนฺทมานา นมสฺสถ.
‘‘เอวํ อจินฺติยา พุทฺธา, พุทฺธธมฺมา อจินฺติยา;
อจินฺติเย ปสนฺนานํ, วิปาโก โหติ อจินฺติโย’’’.
อิตฺถํ สุทํ ภควา อตฺตโน พุทฺธจริยํ สมฺภาวยมาโน พุทฺธาปทานิยํ [พุทฺธจริยํ (สี.) พุทฺธจริตํ (สฺยา.)] นาม ธมฺมปริยายํ อภาสิตฺถาติ.
พุทฺธาปทานํ สมตฺตํ.
๒. ปจฺเจกพุทฺธอปทานํ
อถ ¶ ¶ ปจฺเจกพุทฺธาปทานํ สุณาถ –
‘‘ตถาคตํ ¶ เชตวเน วสนฺตํ, อปุจฺฉิ เวเทหมุนี นตงฺโค;
‘ปจฺเจกพุทฺธา กิร นาม โหนฺติ, ภวนฺติ เต เหตุภิ เกหิ วีร’ [ธีร (สี.) ธีรา (สฺยา.)].
‘‘ตทาห ¶ สพฺพฺุวโร มเหสี, อานนฺทภทฺทํ มธุรสฺสเรน;
‘เย ปุพฺพพุทฺเธสุ [สพฺพพุทฺเธสุ (สฺยา. ก.)] กตาธิการา, อลทฺธโมกฺขา ชินสาสเนสุ.
‘‘‘เตเนว สํเวคมุเขน ธีรา, วินาปิ พุทฺเธหิ สุติกฺขปฺา;
อารมฺมเณนาปิ ปริตฺตเกน, ปจฺเจกโพธึ อนุปาปุณนฺติ.
‘‘‘สพฺพมฺหิ โลกมฺหิ มมํ เปตฺวา, ปจฺเจกพุทฺเธหิ สโมว นตฺถิ;
เตสํ อิมํ วณฺณปเทสมตฺตํ, วกฺขามหํ สาธุ มหามุนีนํ.
‘‘‘สยเมว ¶ พุทฺธานํ มหาอิสีนํ, สาธูนิ วากฺยานิ มธูว [มธุํว (สี.)] ขุทฺทํ;
อนุตฺตรํ เภสชํ ปตฺถยนฺตา, สุณาถ สพฺเพสุ ปสนฺนจิตฺตา.
‘‘‘ปจฺเจกพุทฺธานํ สมาคตานํ, ปรมฺปรํ พฺยากรณานิ ยานิ;
อาทีนโว ยฺจ วิราควตฺถุํ, ยถา จ โพธึ อนุปาปุณึสุ.
‘‘‘สราควตฺถูสุ ¶ ¶ วิราคสฺี, รตฺตมฺหิ โลกมฺหิ วิรตฺตจิตฺตา;
หิตฺวา ปปฺเจ ชิตผนฺทิตานิ [วิทิย ผนฺทิตานิ (สี.) ชิตพนฺธิตานิ (ก.)], ตเถว โพธึ อนุปาปุณึสุ.
‘‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, อวิเหยํ อฺตรมฺปิ เตสํ;
เมตฺเตน จิตฺเตน หิตานุกมฺปี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, อวิเหยํ อฺตรมฺปิ เตสํ;
น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘สํสคฺคชาตสฺส ¶ ภวนฺติ สฺเนหา, สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ;
อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโต;
เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา;
วํเส กฬีโรว อสชฺชมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘มิโค อรฺมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย;
วิฺู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘อามนฺตนา ¶ โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส จ [วาเส (สี. สฺยา.) สุตฺตนิปาเตปิ ‘‘จ‘‘กาโร นตฺถิ] าเน คมเน จาริกาย;
อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ขิฑฺฑา ¶ รตี โหติ สหายมชฺเฌ, ปุตฺเตสุ เปมํ วิปุลฺจ โหติ;
ปิยวิปฺปโยคํ ¶ วิชิคุจฺฉมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘จาตุทฺทิโส ¶ อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;
ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, อโถ คหฏฺา ฆรมาวสนฺตา;
อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยฺชนานิ, สฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร;
เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริธีรํ;
อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ, จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา.
‘‘‘โน ¶ เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริธีรํ;
ราชาว รฏฺํ วิชิตํ ปหาย, เอโก จเร มาตงฺครฺเว นาโค.
‘‘‘อทฺธา ¶ ปสํสาม สหายสมฺปทํ, เสฏฺา สมา เสวิตพฺพา สหายา;
เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ทิสฺวา สุวณฺณสฺส ปภสฺสรานิ, กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺิตานิ;
สงฺฆฏฺฏมานานิ ทุเว ภุชสฺมึ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘เอวํ ทุตีเยน สหา มมสฺส, วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา;
เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘กามา ¶ หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ;
อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘อีตี ¶ จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลฺจ ภยฺจ เมตํ;
เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘สีตฺจ อุณฺหฺจ ขุทํ ปิปาสํ, วาตาตเป ฑํสสรีสเป [ฑํสสิรึสเป (สี. สฺยา.)] จ;
สพฺพานิเปตานิ อภิพฺภวิตฺวา [อภิสํภวิตฺวา (สุตฺตนิปาเต)], เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา, สฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร;
ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรฺเ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘อฏฺานตํ ¶ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย [ผุสฺสเย (สฺยา.)] สามยิกํ วิมุตฺตึ;
อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺม, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ทิฏฺีวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค;
อุปฺปนฺนาโณมฺหิ อนฺเนยฺโย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘นิลฺโลลุโป ¶ ¶ นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส, นิมฺมกฺข [นิมฺมกฺโข (สฺยา.)] นิทฺธนฺตกสาวโมโห;
นิราสโย [นิราสาโส (ก.)] สพฺพโลเก ภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ, อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺํ;
สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ, มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ;
อฺาย ¶ อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขฺจ โลเก, อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน;
วิภูสฏฺานา วิรโต สจฺจวาที, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ปุตฺตฺจ ทารํ ปิตรฺจ มาตรํ, ธนานิ ธฺานิ จ พนฺธวานิ;
หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘สงฺโค ¶ ¶ เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ, อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมเวตฺถ ภิยฺโย;
คโฬ [คาโห (สี.) กณฺโฑ (สฺยา.) คาฬฺโห (ก.)] เอโส อิติ ตฺวา มติมา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ, ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารี;
อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘โอกฺขิตฺตจกฺขู น จ ปาทโลโล, คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน;
อนวสฺสุโต อปริฑยฺหมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘โอหารยิตฺวา คิหิพฺยฺชนานิ, สฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺโต;
กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล, อนฺโปสี สปทานจารี;
กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ปหาย ¶ ปฺจาวรณานิ เจตโส, อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ;
อนิสฺสิโต เฉชฺช สิเนหโทสํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘วิปิฏฺิกตฺวาน ¶ สุขฺจ ทุกฺขํ, ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสํ;
ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘อารทฺธวีริโย ¶ ปรมตฺถปตฺติยา, อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ;
ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ปฏิสลฺลานํ ฌานมริฺจมาโน, ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี;
อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ตณฺหกฺขยํ ¶ ปตฺถยมปฺปมตฺโต, อเนฬมูโค สุตวา สตีมา;
สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘สีโหว ¶ สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต, วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน;
ปทุมํว โตเยน อลิมฺปมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘สีโห ยถา ทาพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี;
เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตฺจ กาเล;
สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ราคฺจ โทสฺจ ปหาย โมหํ, สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ;
อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘ภชนฺติ ¶ ¶ เสวนฺติ จ การณตฺถา, นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา;
อตฺตตฺถปฺา อสุจีมนุสฺสา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
‘‘‘วิสุทฺธสีลา ¶ สุวิสุทฺธปฺา, สมาหิตา ชาคริยานุยุตฺตา;
วิปสฺสกา ธมฺมวิเสสทสฺสี, มคฺคงฺคโพชฺฌงฺคคเต วิชฺา.
‘‘‘สฺุปฺปณิธิฺจ ตถานิมิตฺตํ [สฺุตปฺปณีหิตฺจานิมิตฺตํ (สี.)], อาเสวยิตฺวา ชินสาสนมฺหิ;
เย สาวกตฺตํ น วชนฺติ ธีรา, ภวนฺติ ปจฺเจกชินา สยมฺภู.
‘‘‘มหนฺตธมฺมา พหุธมฺมกายา, จิตฺติสฺสรา สพฺพทุกฺโขฆติณฺณา;
อุทคฺคจิตฺตา ปรมตฺถทสฺสี, สีโหปมา ขคฺควิสาณกปฺปา.
‘‘‘สนฺตินฺทฺริยา สนฺตมนา สมาธี, ปจฺจนฺตสตฺเตสุ ปติปฺปจารา [ปจฺจตฺตคมฺภีรมตปฺปจารา (สี.)];
ทีปา ปรตฺถ อิธ วิชฺชลนฺตา, ปจฺเจกพุทฺธา สตตํ หิตาเม.
‘‘‘ปหีนสพฺพาวรณา ชนินฺทา, โลกปฺปทีปา ฆนกฺจนาภา;
นิสฺสํสยํ โลกสุทกฺขิเณยฺยา, ปจฺเจกพุทฺธา สตตปฺปิตาเม.
‘‘‘ปจฺเจกพุทฺธานํ ¶ สุภาสิตานิ, จรนฺติ โลกมฺหิ สเทวกมฺหิ;
สุตฺวา ตถา เย น กโรนฺติ พาลา, จรนฺติ ทุกฺเขสุ ปุนปฺปุนํ เต.
‘‘‘ปจฺเจกพุทฺธานํ ¶ สุภาสิตานิ, มธุํ ยถา ขุทฺทมวสฺสวนฺตํ;
สุตฺวา ตถา เย ปฏิปตฺติยุตฺตา, ภวนฺติ เต สจฺจทสา สปฺา’.
‘‘ปจฺเจกพุทฺเธหิ ¶ ชิเนหิ ภาสิตา, กถา [คาถา (สี. สฺยา.)] อุฬารา อภินิกฺขมิตฺวา;
ตา สกฺยสีเหน นรุตฺตเมน, ปกาสิตา ธมฺมวิชานนตฺถํ.
‘‘โลกานุกมฺปาย ¶ อิมานิ เตสํ, ปจฺเจกพุทฺธาน วิกุพฺพิตานิ;
สํเวคสงฺคมติวฑฺฒนตฺถํ, สยมฺภุสีเหน ปกาสิตานี’’ติ.
ปจฺเจกพุทฺธาปทานํ สมตฺตํ.
๓-๑. สาริปุตฺตตฺเถรอปทานํ
อถ เถราปทานํ สุณาถ –
‘‘หิมวนฺตสฺส ¶ ¶ อวิทูเร, ลมฺพโก นาม ปพฺพโต;
อสฺสโม สุกโต มยฺหํ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา.
‘‘อุตฺตานกูลา นทิกา, สุปติตฺถา มโนรมา;
สุสุทฺธปุฬินากิณฺณา, อวิทูเร มมสฺสมํ.
‘‘อสกฺขรา อปพฺภารา, สาทุ อปฺปฏิคนฺธิกา;
สนฺทตี นทิกา ตตฺถ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.
‘‘กุมฺภีลา มกรา เจตฺถ, สุสุมารา [สุํสุมารา (สี. สฺยา. )] จ กจฺฉปา;
จรนฺติ นทิยา ตตฺถ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.
‘‘ปาีนา ปาวุสา มจฺฉา, พลชา [วชลา (สี. สฺยา.) ชลชา (ปี.)] มฺุชโรหิตา;
วคฺคฬา [วคฺคุลา (สี.) วคฺคุฬา (สฺยา.) มคฺคุรา (เถรคาถา)] ปปตายนฺตา, โสภยนฺติ [ปปตายนฺติ, โสภยนฺตา (ก.)] มมสฺสมํ.
‘‘อุโภ ¶ กูเลสุ นทิยา, ปุปฺผิโน ผลิโน ทุมา;
อุภโต อภิลมฺพนฺตา, โสภยนฺติ [อภิลมฺพนฺติ โสภยนฺตา (ก.)] มมสฺสมํ.
‘‘อมฺพา สาลา จ ติลกา, ปาฏลี สินฺทุวารกา [สินฺทุวาริกา (พหูสุ)];
ทิพฺพคนฺธา สมฺปวนฺติ, ปุปฺผิตา มม อสฺสเม.
‘‘จมฺปกา สฬลา นีปา [นิมฺพา (ก.)], นาคปุนฺนาคเกตกา;
ทิพฺพคนฺธา สมฺปวนฺติ, ปุปฺผิตา มม อสฺสเม.
‘‘อติมุตฺตา ¶ อโสกา จ, ภคินีมาลา จ ปุปฺผิตา;
องฺโกลา พิมฺพิชาลา [พิมฺพชาลา (ก.)] จ, ปุปฺผิตา มม อสฺสเม.
‘‘เกตกา ¶ กนฺทลิ [กทลี (สฺยา.)] เจว, โคธุกา ติณสูลิกา;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘กณิการา ¶ กณฺณิกา จ, อสนา อชฺชุนา พหู;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘ปุนฺนาคา คิริปุนฺนาคา, โกวิฬารา จ ปุปฺผิตา;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘อุทฺธาลกา จ กุฏชา, กทมฺพา วกุลา พหู;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘อาฬกา อิสิมุคฺคา จ, กทลิมาตุลุงฺคิโย;
คนฺโธทเกน สํวฑฺฒา, ผลานิ ธารยนฺติ เต.
‘‘อฺเ ปุปฺผนฺติ ปทุมา, อฺเ ชายนฺติ เกสรี;
อฺเ โอปุปฺผา ปทุมา, ปุปฺผิตา ตฬาเก ตทา.
‘‘คพฺภํ คณฺหนฺติ ปทุมา, นิทฺธาวนฺติ มุลาฬิโย;
สึฆาฏิปตฺตมากิณฺณา, โสภนฺติ ตฬาเก ตทา.
‘‘นยิตา อมฺพคนฺธี จ, อุตฺตลี พนฺธุชีวกา;
ทิพฺพคนฺธา สมฺปวนฺติ, ปุปฺผิตา ตฬาเก ตทา.
‘‘ปาีนา ปาวุสา มจฺฉา, พลชา มฺุชโรหิตา;
สํคุลา มคฺคุรา [มงฺคุรา (สี. ก.)] เจว, วสนฺติ ตฬาเก ตทา.
‘‘กุมฺภีลา ¶ ¶ สุสุมารา จ, ตนฺติคาหา จ รกฺขสา;
โอคุหา [โอคาหา (สฺยา.)] อชครา จ, วสนฺติ ตฬาเก ตทา.
‘‘ปาเรวตา รวิหํสา, จกฺกวากา นทีจรา;
โกกิลา สุกสาฬิกา, อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.
‘‘กุกฺกุตฺถกา กุฬีรกา, วเน โปกฺขรสาตกา;
ทินฺทิภา สุวโปตา จ, อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.
‘‘หํสา ¶ โกฺจา มยูรา จ, โกกิลา ตมฺพจูฬกา [ตมฺพจูฬิกา (สี.)];
ปมฺปกา ชีวํชีวา จ, อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.
‘‘โกสิกา โปฏฺสีสา จ, กุรรา เสนกา พหู;
มหากาฬา จ สกุณา, อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.
‘‘ปสทา จ วราหา จ, จมรา คณฺฑกา พหู [วกา เภรณฺฑกา พหู (สี. สฺยา.)];
โรหิจฺจา สุกโปตา [สุตฺตโปตา (สฺยา.)] จ, อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.
‘‘สีหพฺยคฺฆา ¶ จ ทีปี จ, อจฺฉโกกตรจฺฉกา;
ติธา ปภินฺนมาตงฺคา, อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.
‘‘กินฺนรา วานรา เจว, อโถปิ วนกมฺมิกา;
เจตา จ ลุทฺทกา เจว, อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.
‘‘ตินฺทุกานิ ปิยาลานิ, มธุกา กาสุมารโย [กาสมาริโย (สฺยา.)];
ธุวํ ผลานิ ธาเรนฺติ, อวิทูเร มมสฺสมํ.
‘‘โกสมฺพา [โกสุมฺภา (สี. สฺยา.)] สฬลา นิมฺพา [สฬลา นีปา (สี. สฺยา.) ปนสา อมฺพา (?)], สาทุผลสมายุตา;
ธุวํ ผลานิ ธาเรนฺติ, อวิทูเร มมสฺสมํ.
‘‘หรีตกา ¶ อามลกา, อมฺพชมฺพุวิภีตกา;
โกลา ภลฺลาตกา พิลฺลา, ผลานิ ธารยนฺติ เต.
‘‘อาลุวา จ กฬมฺพา จ, พิฬาลีตกฺกฬานิ จ;
ชีวกา สุตกา เจว, พหุกา มม อสฺสเม.
‘‘อสฺสมสฺสาวิทูรมฺหิ, ตฬากาสุํ สุนิมฺมิตา;
อจฺโฉทกา สีตชลา, สุปติตฺถา มโนรมา.
‘‘ปทุมุปฺปลสฺฉนฺนา ¶ , ปุณฺฑรีกสมายุตา;
มนฺทาลเกหิ สฺฉนฺนา, ทิพฺพคนฺโธ ปวายติ.
‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺเน, ปุปฺผิเต ผลิเต วเน;
สุกเต อสฺสเม รมฺเม, วิหรามิ อหํ ตทา.
‘‘สีลวา วตสมฺปนฺโน [วตฺตสมฺปนฺโน (สฺยา.)], ฌายี ฌานรโต สทา;
ปฺจาภิฺาพลปฺปตฺโต, สุรุจิ นาม ตาปโส.
‘‘จตุวีสสหสฺสานิ, สิสฺสา มยฺหํ อุปฏฺหุ;
สพฺเพว พฺราหฺมณา เอเต, ชาติมนฺโต ยสสฺสิโน.
‘‘ลกฺขเณ อิติหาเส จ, สนิฆณฺฏุสเกฏุเภ;
ปทกา เวยฺยากรณา, สธมฺเม ปารมึ คตา.
‘‘อุปฺปาเตสุ ¶ นิมิตฺเตสุ, ลกฺขเณสุ จ โกวิทา;
ปถพฺยา ภูมนฺตลิกฺเข, มม สิสฺสา สุสิกฺขิตา.
‘‘อปฺปิจฺฉา นิปกา เอเต, อปฺปาหารา อโลลุปา;
ลาภาลาเภน สนฺตุฏฺา, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.
‘‘ฌายี ¶ ¶ ฌานรตา ธีรา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;
อากิฺจฺํ ปตฺถยนฺตา, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.
‘‘อภิฺาปารมิปฺปตฺตา, เปตฺติเก โคจเร รตา;
อนฺตลิกฺขจรา ธีรา, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.
‘‘สํวุตา ฉสุ ทฺวาเรสุ, อเนชา รกฺขิตินฺทฺริยา;
อสํสฏฺา จ เต ธีรา, มม สิสฺสา ทุราสทา.
‘‘ปลฺลงฺเกน นิสชฺชาย, านจงฺกมเนน จ;
วีตินาเมนฺติ เต รตฺตึ, มม สิสฺสา ทุราสทา.
‘‘รชนีเย น รชฺชนฺติ, ทุสฺสนีเย น ทุสฺสเร;
โมหนีเย น มุยฺหนฺติ, มม สิสฺสา ทุราสทา.
‘‘อิทฺธึ วีมํสมานา เต, วตฺตนฺติ นิจฺจกาลิกํ;
ปถวึ [ปวึ (สี. สฺยา.)] เต ปกมฺเปนฺติ, สารมฺเภน ทุราสทา.
‘‘กีฬมานา จ เต สิสฺสา, กีฬนฺติ ฌานกีฬิตํ;
ชมฺพุโต ผลมาเนนฺติ, มม สิสฺสา ทุราสทา.
‘‘อฺเ ¶ คจฺฉนฺติ โคยานํ, อฺเ ปุพฺพวิเทหกํ [ปุพฺพวิเทหนํ (สฺยา. ก.)];
อฺเ จ อุตฺตรกุรุํ, เอสนาย ทุราสทา.
‘‘ปุรโต เปเสนฺติ ขารึ, ปจฺฉโต จ วชนฺติ เต;
จตุวีสสหสฺเสหิ, ฉาทิตํ โหติ อมฺพรํ.
‘‘อคฺคิปากี อนคฺคี จ, ทนฺโตทุกฺขลิกาปิ จ;
อสฺเมน โกฏฺฏิตา เกจิ, ปวตฺตผลโภชนา.
‘‘อุทโกโรหณา ¶ เกจิ, สายํ ปาโต สุจีรตา;
โตยาภิเสจนกรา, มม สิสฺสา ทุราสทา.
‘‘ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมา, ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา;
คนฺธิตา สีลคนฺเธน, มม สิสฺสา ทุราสทา.
‘‘ปาโตว ¶ สนฺนิปติตฺวา, ชฏิลา อุคฺคตาปนา;
ลาภาลาภํ ปกิตฺเตตฺวา, คจฺฉนฺติ อมฺพเร ตทา.
‘‘เอเตสํ ปกฺกมนฺตานํ, มหาสทฺโท ปวตฺตติ;
อชินจมฺมสทฺเทน, มุทิตา โหนฺติ เทวตา.
‘‘ทิโสทิสํ ¶ ปกฺกมนฺติ, อนฺตลิกฺขจรา อิสี;
สเก พเลนุปตฺถทฺธา, เต คจฺฉนฺติ ยทิจฺฉกํ.
‘‘ปถวีกมฺปกา เอเต, สพฺเพว นภจาริโน;
อุคฺคเตชา ทุปฺปสหา, สาคโรว อโขภิยา.
‘‘านจงฺกมิโน เกจิ, เกจิ เนสชฺชิกา อิสี;
ปวตฺตโภชนา เกจิ, มม สิสฺสา ทุราสทา.
‘‘เมตฺตาวิหาริโน เอเต, หิเตสี สพฺพปาณินํ;
อนตฺตุกฺกํสกา สพฺเพ, น เต วมฺเภนฺติ กสฺสจิ.
‘‘สีหราชาวสมฺภีตา, คชราชาว ถามวา;
ทุราสทา พฺยคฺฆาริว, อาคจฺฉนฺติ มมนฺติเก.
‘‘วิชฺชาธรา เทวตา จ, นาคคนฺธพฺพรกฺขสา;
กุมฺภณฺฑา ทานวา ครุฬา, อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.
‘‘เต ¶ ¶ ชฏาขาริภริตา, อชินุตฺตรวาสนา;
อนฺตลิกฺขจรา สพฺเพ, อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.
‘‘สทานุจฺฉวิกา [ตทานุจฺฉวิกา (สฺยา. ก.)] เอเต, อฺมฺํ สคารวา;
จตุพฺพีสสหสฺสานํ, ขิปิตสทฺโท น วิชฺชติ.
‘‘ปาเท ปาทํ นิกฺขิปนฺตา, อปฺปสทฺทา สุสํวุตา;
อุปสงฺกมฺม สพฺเพว [สพฺเพ เต (สฺยา.)], สิรสา วนฺทเร มมํ.
‘‘เตหิ สิสฺเสหิ ปริวุโต, สนฺเตหิ จ ตปสฺสิภิ;
วสามิ อสฺสเม ตตฺถ, ฌายี ฌานรโต อหํ.
‘‘อิสีนํ สีลคนฺเธน, ปุปฺผคนฺเธน จูภยํ;
ผลีนํ ผลคนฺเธน, คนฺธิโต โหติ อสฺสโม.
‘‘รตฺตินฺทิวํ น ชานามิ, อรติ เม น วิชฺชติ;
สเก สิสฺเส โอวทนฺโต, ภิยฺโย หาสํ ลภามหํ.
‘‘ปุปฺผานํ ปุปฺผมานานํ, ผลานฺจ วิปจฺจตํ;
ทิพฺพคนฺธา ปวายนฺติ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.
‘‘สมาธิมฺหา ¶ วุฏฺหิตฺวา, อาตาปี นิปโก อหํ;
ขาริภารํ คเหตฺวาน, วนํ อชฺโฌคหึ อหํ.
‘‘อุปฺปาเต ¶ สุปิเน จาปิ, ลกฺขเณสุ สุสิกฺขิโต;
ปวตฺตมานํ [วตฺตมานํ (ก.)] มนฺตปทํ, ธารยามิ อหํ ตทา.
‘‘อโนมทสฺสี ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
วิเวกกาโม สมฺพุทฺโธ, หิมวนฺตมุปาคมิ.
‘‘อชฺโฌคาเหตฺวา ¶ หิมวนฺตํ, อคฺโค การุณิโก มุนิ;
ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.
‘‘ตมทฺทสาหํ สมฺพุทฺธํ, สปฺปภาสํ มโนรมํ;
อินฺทีวรํว ชลิตํ, อาทิตฺตํว หุตาสนํ.
‘‘ชลนฺตํ ทีปรุกฺขํว, วิชฺชุตํ คคเณ ยถา;
สุผุลฺลํ สาลราชํว, อทฺทสํ โลกนายกํ.
‘‘อยํ ¶ นาโค มหาวีโร, ทุกฺขสฺสนฺตกโร มุนิ;
อิมํ ทสฺสนมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจเร.
‘‘ทิสฺวานาหํ เทวเทวํ, ลกฺขณํ อุปธารยึ;
พุทฺโธ นุ โข น วา พุทฺโธ, หนฺท ปสฺสามิ จกฺขุมํ.
‘‘สหสฺสารานิ จกฺกานิ, ทิสฺสนฺติ จรณุตฺตเม;
ลกฺขณานิสฺส ทิสฺวาน, นิฏฺํ คจฺฉึ ตถาคเต.
‘‘สมฺมชฺชนึ คเหตฺวาน, สมฺมชฺชิตฺวานหํ ตทา;
อถ ปุปฺเผ สมาเนตฺวา, พุทฺธเสฏฺํ อปูชยึ.
‘‘ปูชยิตฺวาน ตํ พุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ;
เอกํสํ อชินํ กตฺวา, นมสฺสึ โลกนายกํ.
‘‘เยน าเณน สมฺพุทฺโธ, วิหรติ [วิหริตฺถ (สี.), วิหเรติ (ก.)] อนาสโว;
ตํ าณํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘สมุทฺธรสิมํ [สมุทฺธรยิมํ (สฺยา.)] โลกํ, สยมฺภู อมิโตทย;
ตว ทสฺสนมาคมฺม, กงฺขาโสตํ ตรนฺติ เต.
‘‘‘ตุวํ ¶ สตฺถา จ เกตุ จ, ธโช ยูโป จ ปาณินํ;
ปรายโณ [ปรายโน (สฺยา. ก.)] ปติฏฺา จ, ทีโป จ ทฺวิปทุตฺตโม.
‘‘‘สกฺกา สมุทฺเท อุทกํ, ปเมตุํ อาฬฺหเกน วา;
น ตฺเวว ตว สพฺพฺุ, าณํ สกฺกา ปเมตเว.
‘‘‘ธาเรตุํ ¶ ปถวึ สกฺกา, เปตฺวา ตุลมณฺฑเล;
น ตฺเวว ตว สพฺพฺุ, าณํ สกฺกา ธเรตเว.
‘‘‘อากาโส ¶ มินิตุํ สกฺกา, รชฺชุยา องฺคุเลน วา;
น ตฺเวว ตว สพฺพฺุ, าณํ สกฺกา ปเมตเว.
‘‘‘มหาสมุทฺเท อุทกํ, ปถวี จาขิลา ชฏํ [ปถวึ จาขิลฺชเห (สฺยา.)];
พุทฺธาณํ อุปาทาย, อุปมาโต น ยุชฺชเร.
‘‘‘สเทวกสฺส โลกสฺส, จิตฺตํ เยสํ ปวตฺตติ;
อนฺโตชาลีกตา [อนฺโตชาลคตา (ปี.)] เอเต, ตว าณมฺหิ จกฺขุม.
‘‘‘เยน ¶ าเณน ปตฺโตสิ, เกวลํ โพธิมุตฺตมํ;
เตน าเณน สพฺพฺุ, มทฺทสี ปรติตฺถิเย’.
‘‘อิมา คาถา ถวิตฺวาน, สุรุจิ นาม ตาปโส;
อชินํ ปตฺถริตฺวาน, ปถวิยํ นิสีทิ โส.
‘‘จุลฺลาสีติสหสฺสานิ, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณเว;
อจฺจุคโต ตาวเทว, คิริราชา ปวุจฺจติ.
‘‘ตาว อจฺจุคฺคโต เนรุ, อายโต วิตฺถโต จ โส;
จุณฺณิโต อณุเภเทน, โกฏิสตสหสฺสโส [สหสฺสิโย (สฺยา. ก.)].
‘‘ลกฺเข ¶ ปิยมานมฺหิ, ปริกฺขยมคจฺฉถ;
น ตฺเวว ตว สพฺพฺุ, าณํ สกฺกา ปเมตเว.
‘‘สุขุมจฺฉิเกน ชาเลน, อุทกํ โย ปริกฺขิเป;
เย เกจิ อุทเก ปาณา, อนฺโตชาลีกตา สิยุํ.
‘‘ตเถว หิ มหาวีร, เย เกจิ ปุถุติตฺถิยา;
ทิฏฺิคหนปกฺขนฺทา [ปกฺขนฺตา (สี. สฺยา.)], ปรามาเสน โมหิตา.
‘‘ตว สุทฺเธน าเณน, อนาวรณทสฺสินา;
อนฺโตชาลีกตา เอเต, าณํ เต นาติวตฺตเร.
‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย, อโนมทสฺสี มหายโส;
วุฏฺหิตฺวา สมาธิมฺหา, ทิสํ โอโลกยี ชิโน.
‘‘อโนมทสฺสิมุนิโน, นิสโภ นาม สาวโก;
ปริวุโต สตสหสฺเสหิ, สนฺตจิตฺเตหิ ตาทิภิ.
‘‘ขีณาสเวหิ ¶ สุทฺเธหิ, ฉฬภิฺเหิ ฌายิภิ;
จิตฺตมฺาย พุทฺธสฺส, อุเปสิ โลกนายกํ.
‘‘อนฺตลิกฺเข ิตา ตตฺถ, ปทกฺขิณมกํสุ เต;
นมสฺสนฺตา ปฺชลิกา, โอตรุํ [โอรุหุํ (สฺยา.)] พุทฺธสนฺติเก.
‘‘อโนมทสฺสี ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสิทิตฺวา, สิตํ ปาตุกรี ชิโน.
‘‘วรุโณ ¶ นามุปฏฺาโก, อโนมทสฺสิสฺส สตฺถุโน;
เอกํสํ จีวรํ กตฺวา, อปุจฺฉิ โลกนายกํ.
‘‘‘โก ¶ ¶ นุ โข ภควา เหตุ, สิตกมฺมสฺส สตฺถุโน;
น หิ พุทฺธา อเหตูหิ, สิตํ ปาตุกโรนฺติ เต’.
‘‘อโนมทสฺสี ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ภิกฺขุมชฺเฌ นิสีทิตฺวา, อิมํ คาถํ อภาสถ.
‘‘‘โย มํ ปุปฺเผน ปูเชสิ, าณฺจาปิ อนุตฺถวิ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุโณถ มม ภาสโต.
‘‘‘พุทฺธสฺส คิรมฺาย, สพฺเพ เทวา สมาคตา;
สทฺธมฺมํ โสตุกามา เต, สมฺพุทฺธมุปสงฺกมุํ.
‘‘‘ทสสุ โลกธาตูสุ, เทวกายา มหิทฺธิกา;
สทฺธมฺมํ โสตุกามา เต, สมฺพุทฺธมุปสงฺกมุํ.
‘‘‘หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา จ จตุรงฺคินี;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘‘สฏฺิตูริยสหสฺสานิ, เภริโย สมลงฺกตา;
อุปฏฺิสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘‘โสฬสิตฺถิสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;
วิจิตฺตวตฺถาภรณา, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา.
‘‘‘อฬารปมฺหา หสุลา, สุสฺา ตนุมชฺฌิมา;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี, ราชา รฏฺเ ภวิสฺสติ.
‘‘‘สหสฺสกฺขตฺตุํ ¶ ¶ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ [อสงฺขยํ (สฺยา. ก.) เอวมุปริปิ].
‘‘‘ปจฺฉิเม ภวสมฺปตฺเต [ปจฺฉิมภเว สมฺปตฺเต (สี.)], มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ;
พฺราหฺมณี สาริยา นาม, ธารยิสฺสติ กุจฺฉินา.
‘‘‘มาตุยา ¶ นามโคตฺเตน, ปฺายิสฺสติยํ นโร;
สาริปุตฺโตติ นาเมน, ติกฺขปฺโ ภวิสฺสติ.
‘‘‘อสีติโกฏี ฉฑฺเฑตฺวา, ปพฺพชิสฺสติกิฺจโน;
คเวสนฺโต สนฺติปทํ, จริสฺสติ มหึ อิมํ.
‘‘‘อปฺปริเมยฺเย อิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
สาริปุตฺโตติ นาเมน, เหสฺสติ อคฺคสาวโก.
‘‘‘อยํ ¶ ภาคีรถี [ภาคีรสี (สฺยา. ก.)] คงฺคา, หิมวนฺตา ปภาวิตา;
มหาสมุทฺทมปฺเปติ, ตปฺปยนฺตี มโหทธึ [มโหทธี (?) คงฺคาทิมหานทิโยติ อตฺโถ].
‘‘‘ตเถวายํ สาริปุตฺโต, สเก ตีสุ วิสารโท;
ปฺาย ปารมึ คนฺตฺวา, ตปฺปยิสฺสติ ปาณิเน [ปาณิโน (สี. สฺยา.)].
‘‘‘หิมวนฺตมุปาทาย, สาครฺจ มโหทธึ;
เอตฺถนฺตเร ยํ ปุลินํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘ตมฺปิ สกฺกา อเสเสน, สงฺขาตุํ คณนา ยถา;
น ตฺเวว สาริปุตฺตสฺส, ปฺายนฺโต ภวิสฺสติ.
‘‘‘ลกฺเข ¶ ปิยมานมฺหิ, ขีเย คงฺคาย วาลุกา;
น ตฺเวว สาริปุตฺตสฺส, ปฺายนฺโต ภวิสฺสติ.
‘‘‘มหาสมุทฺเท อูมิโย, คณนาโต อสงฺขิยา;
ตเถว สาริปุตฺตสฺส, ปฺายนฺโต น เหสฺสติ.
‘‘‘อาราธยิตฺวา สมฺพุทฺธํ, โคตมํ สกฺยปุงฺควํ;
ปฺาย ปารมึ คนฺตฺวา, เหสฺสติ อคฺคสาวโก.
‘‘‘ปวตฺติตํ ธมฺมจกฺกํ, สกฺยปุตฺเตน ตาทินา;
อนุวตฺเตสฺสติ สมฺมา, วสฺเสนฺโต ธมฺมวุฏฺิโย.
‘‘‘สพฺพเมตํ ¶ อภิฺาย, โคตโม สกฺยปุงฺคโว;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อคฺคฏฺาเน เปสฺสติ’.
‘‘อโห ¶ เม สุกตํ กมฺมํ, อโนมทสฺสิสฺส สตฺถุโน;
ยสฺสาหํ การํ [ยสฺสาธิการํ (สฺยา.)] กตฺวาน, สพฺพตฺถ ปารมึ คโต.
‘‘อปริเมยฺเย กตํ กมฺมํ, ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ;
สุมุตฺโต สรเวโคว, กิเลเส ฌาปยึ อหํ.
‘‘อสงฺขตํ คเวสนฺโต, นิพฺพานํ อจลํ ปทํ;
วิจินํ ติตฺถิเย สพฺเพ, เอสาหํ สํสรึ ภเว.
‘‘ยถาปิ พฺยาธิโต โปโส, ปริเยเสยฺย โอสธํ;
วิจิเนยฺย วนํ [ธนํ (สฺยา. ก.)] สพฺพํ, พฺยาธิโต ปริมุตฺติยา.
‘‘อสงฺขตํ คเวสนฺโต, นิพฺพานํ อมตํ ปทํ;
อพฺโพกิณฺณํ [อพฺโพจฺฉินฺนํ (อฏฺ.)] ปฺจสตํ, ปพฺพชึ อิสิปพฺพชํ.
‘‘ชฏาภาเรน ¶ ภริโต, อชินุตฺตรนิวาสโน;
อภิฺาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกํ อคจฺฉิหํ.
‘‘นตฺถิ ¶ พาหิรเก สุทฺธิ, เปตฺวา ชินสาสนํ;
เย เกจิ พุทฺธิมา สตฺตา, สุชฺฌนฺติ ชินสาสเน.
‘‘อตฺตการมยํ [อตฺถการมยํ (ก.)] เอตํ, นยิทํ อิติหีติหํ;
อสงฺขตํ คเวสนฺโต, กุติตฺเถ [กุติตฺถํ (สี. สฺยา.)] สฺจรึ อหํ.
‘‘ยถา สารตฺถิโก โปโส, กทลึ เฉตฺวาน ผาลเย;
น ตตฺถ สารํ วินฺเทยฺย, สาเรน ริตฺตโก หิ โส.
‘‘ตเถว ติตฺถิยา โลเก, นานาทิฏฺี พหุชฺชนา;
อสงฺขเตน ริตฺตาเส, สาเรน กทลี ยถา.
‘‘ปจฺฉิเม ภวสมฺปตฺเต, พฺรหฺมพนฺธุ อโหสหํ;
มหาโภคํ ฉฑฺเฑตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.
ปมภาณวารํ.
‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;
พฺราหฺมโณ สฺจโย [สฺชโย (สี. สฺยา. ปี.)] นาม, ตสฺส มูเล วสามหํ.
‘‘สาวโก ¶ เต มหาวีร, อสฺสชิ นาม พฺราหฺมโณ;
ทุราสโท อุคฺคเตโช, ปิณฺฑาย จรตี ตทา.
‘‘ตมทฺทสาสึ ¶ สปฺปฺํ, มุนึ โมเน สมาหิตํ;
สนฺตจิตฺตํ มหานาคํ, สุผุลฺลํ ปทุมํ ยถา.
‘‘ทิสฺวา ¶ เม จิตฺตมุปฺปชฺชิ, สุทนฺตํ สุทฺธมานสํ;
อุสภํ ปวรํ วีรํ, อรหายํ ภวิสฺสติ.
‘‘ปาสาทิโก อิริยติ, อภิรูโป สุสํวุโต;
อุตฺตเม ทมเถ ทนฺโต, อมตทสฺสี ภวิสฺสติ.
‘‘ยํนูนาหํ อุตฺตมตฺถํ, ปุจฺเฉยฺยํ ตุฏฺมานสํ;
โส เม ปุฏฺโ กเถสฺสติ, ปฏิปุจฺฉามหํ ตทา.
‘‘ปิณฺฑปาตํ [ปิณฺฑจารํ (สฺยา.)] จรนฺตสฺส, ปจฺฉโต อคมาสหํ;
โอกาสํ ปฏิมาเนนฺโต, ปุจฺฉิตุํ อมตํ ปทํ.
‘‘วีถินฺตเร อนุปฺปตฺตํ, อุปคนฺตฺวาน ปุจฺฉหํ;
‘กถํ โคตฺโตสิ ตฺวํ วีร, กสฺส สิสฺโสสิ มาริส’.
‘‘โส เม ปุฏฺโ วิยากาสิ, อสมฺภีโตว เกสรี;
‘พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน, ตสฺส สิสฺโสมฺหิ อาวุโส’.
‘‘‘กีทิสํ ¶ เต มหาวีร, อนุชาต มหายส;
พุทฺธสฺส สาสนํ ธมฺมํ, สาธุ เม กถยสฺสุ โภ’.
‘‘โส เม ปุฏฺโ กถี สพฺพํ, คมฺภีรํ นิปุณํ ปทํ;
ตณฺหาสลฺลสฺส หนฺตารํ, สพฺพทุกฺขาปนูทนํ.
‘‘‘เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา, เตสํ เหตุํ ตถาคโต อาห;
เตสฺจ โย นิโรโธ, เอวํ วาที มหาสมโณ’.
‘‘โสหํ วิสฺสชฺชิเต ปฺเห, ปมํ ผลมชฺฌคํ;
วิรโช วิมโล อาสึ, สุตฺวาน ชินสาสนํ.
‘‘สุตฺวาน ¶ มุนิโน วากฺยํ, ปสฺสิตฺวา ธมฺมมุตฺตมํ;
ปริโยคาฬฺหสทฺธมฺโม, อิมํ คาถมภาสหํ.
‘‘‘เอเสว ¶ ธมฺโม ยทิ ตาวเทว, ปจฺจพฺยถปทมโสกํ;
อทิฏฺํ อพฺภตีตํ, พหุเกหิ กปฺปนหุเตหิ’.
‘‘สฺวาหํ ธมฺมํ คเวสนฺโต, กุติตฺเถ สฺจรึ อหํ;
โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, กาโล เม นปฺปมชฺชิตุํ.
‘‘โตสิโตหํ ¶ อสฺสชินา, ปตฺวาน อจลํ ปทํ;
สหายกํ คเวสนฺโต, อสฺสมํ อคมาสหํ.
‘‘ทูรโตว มมํ ทิสฺวา, สหาโย เม สุสิกฺขิโต;
อิริยาปถสมฺปนฺโน [อิริยาปถํ มมํ ทิสฺวา (ก.)], อิทํ วจนมพฺรวิ.
‘‘‘ปสนฺนมุขเนตฺโตสิ, มุนิภาโวว ทิสฺสติ;
อมตาธิคโต กจฺจิ, นิพฺพานมจฺจุตํ ปทํ.
‘‘‘สุภานุรูโป อายาสิ, อาเนฺชการิโต วิย;
ทนฺโตว ทนฺตทมโถ [ทนฺโตวุตฺตมทมโถ (สี.) ทนฺโตว ทนฺต ทมเถ (สฺยา.)], อุปสนฺโตสิ พฺราหฺมณ.
‘‘‘อมตํ มยาธิคตํ, โสกสลฺลาปนูทนํ;
ตฺวมฺปิ ตํ อธิคจฺเฉสิ [อธิคจฺฉาหิ (สี.), อธิคจฺเฉหิ (สฺยา.), อธิคโตสิ (?)], คจฺฉาม พุทฺธสนฺติกํ’.
‘‘สาธูติ โส ปฏิสฺสุตฺวา, สหาโย เม สุสิกฺขิโต;
หตฺเถน หตฺถํ คณฺหิตฺวา, อุปคมฺม [อุปาคมิ (สี.), อุปาคมฺม (สฺยา.)] ตวนฺติกํ.
‘‘อุโภปิ ปพฺพชิสฺสาม, สกฺยปุตฺต ตวนฺติเก;
ตว สาสนมาคมฺม, วิหราม อนาสวา.
‘‘โกลิโต ¶ อิทฺธิยา เสฏฺโ, อหํ ปฺาย ปารโค;
อุโภว เอกโต หุตฺวา, สาสนํ โสภยามเส.
‘‘อปริโยสิตสงฺกปฺโป ¶ , กุติตฺเถ สฺจรึ อหํ;
ตว ทสฺสนมาคมฺม, สงฺกปฺโป ปูริโต มม.
‘‘ปถวิยํ ปติฏฺาย, ปุปฺผนฺติ สมเย ทุมา;
ทิพฺพคนฺธา สมฺปวนฺติ, โตเสนฺติ สพฺพปาณินํ.
‘‘ตเถวาหํ มหาวีร, สกฺยปุตฺต มหายส;
สาสเน เต ปติฏฺาย, สมเยสามิ ปุปฺผิตุํ.
‘‘วิมุตฺติปุปฺผํ ¶ เอสนฺโต, ภวสํสารโมจนํ;
วิมุตฺติปุปฺผลาเภน, โตเสมิ สพฺพปาณินํ.
‘‘ยาวตา พุทฺธเขตฺตมฺหิ, เปตฺวาน มหามุนึ;
ปฺาย สทิโส นตฺถิ, ตว ปุตฺตสฺส จกฺขุม.
‘‘สุวินีตา จ เต สิสฺสา, ปริสา จ สุสิกฺขิตา;
อุตฺตเม ทมเถ ทนฺตา, ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.
‘‘ฌายี ¶ ฌานรตา ธีรา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;
มุนี โมเนยฺยสมฺปนฺนา, ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.
‘‘อปฺปิจฺฉา นิปกา ธีรา, อปฺปาหารา อโลลุปา;
ลาภาลาเภน สนฺตุฏฺา, ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.
‘‘อารฺิกา ธุตรตา, ฌายิโน ลูขจีวรา;
วิเวกาภิรตา ธีรา, ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.
‘‘ปฏิปนฺนา ¶ ผลฏฺา จ, เสขา ผลสมงฺคิโน;
อาสีสกา [อาสึสกา (สี. สฺยา.)] อุตฺตมตฺถํ, ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.
‘‘โสตาปนฺนา จ วิมลา, สกทาคามิโน จ เย;
อนาคามี จ อรหา, ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.
‘‘สติปฏฺานกุสลา, โพชฺฌงฺคภาวนารตา;
สาวกา เต พหู สพฺเพ, ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.
‘‘อิทฺธิปาเทสุ กุสลา, สมาธิภาวนารตา;
สมฺมปฺปธานานุยุตฺตา, ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.
‘‘เตวิชฺชา ฉฬภิฺา จ, อิทฺธิยา ปารมึ คตา;
ปฺาย ปารมึ ปตฺตา, ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.
‘‘เอทิสา เต มหาวีร, ตว สิสฺสา สุสิกฺขิตา;
ทุราสทา อุคฺคเตชา, ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.
‘‘เตหิ สิสฺเสหิ ปริวุโต, สฺเตหิ ตปสฺสิภิ;
มิคราชาวสมฺภีโต, อุฬุราชาว โสภสิ.
‘‘ปถวิยํ ปติฏฺาย, รุหนฺติ ธรณีรุหา;
เวปุลฺลตํ ปาปุณนฺติ, ผลฺจ ทสฺสยนฺติ เต.
‘‘ปถวีสทิโส ¶ ¶ ตฺวํสิ, สกฺยปุตฺต มหายส;
สาสเน เต ปติฏฺาย, ลภนฺติ อมตํ ผลํ.
‘‘สินฺธุ สรสฺสตี เจว, นทิโย จนฺทภาคิกา;
คงฺคา จ ยมุนา เจว, สรภู จ อโถ มหี.
‘‘เอตาสํ ¶ สนฺทมานานํ, สาคโร สมฺปฏิจฺฉติ;
ชหนฺติ ปุริมํ นามํ, สาคโรเตว ายติ.
‘‘ตเถวิเม ¶ จตุพฺพณฺณา, ปพฺพชิตฺวา ตวนฺติเก;
ชหนฺติ ปุริมํ นามํ, พุทฺธปุตฺตาติ ายเร.
‘‘ยถาปิ จนฺโท วิมโล, คจฺฉํ อากาสธาตุยา;
สพฺเพ ตารคเณ โลเก, อาภาย อติโรจติ.
‘‘ตเถว ตฺวํ มหาวีร, ปริวุโต เทวมานุเส;
เอเต สพฺเพ อติกฺกมฺม, ชลสิ สพฺพทา ตุวํ.
‘‘คมฺภีเร อุฏฺิตา อูมี, น เวลมติวตฺตเร;
สพฺพา เวลํว ผุสนฺติ [สพฺพาว เวลํ ผุสนฺติ (สี.), สพฺพา เวลํ ปผุสฺสนฺติ (สฺยา.)], สฺจุณฺณา วิกิรนฺติ ตา.
‘‘ตเถว ติตฺถิยา โลเก, นานาทิฏฺี พหุชฺชนา;
ธมฺมํ วาทิตุกามา เต, นาติวตฺตนฺติ ตํ มุนึ.
‘‘สเจ จ ตํ ปาปุณนฺติ, ปฏิวาเทหิ จกฺขุม;
ตวนฺติกํ อุปาคนฺตฺวา, สฺจุณฺณาว ภวนฺติ เต.
‘‘ยถาปิ อุทเก ชาตา, กุมุทา มนฺทาลกา พหู;
อุปลิมฺปนฺติ [อุปลิปฺปนฺติ (?)] โตเยน, กทฺทมกลเลน จ.
‘‘ตเถว พหุกา สตฺตา, โลเก ชาตา วิรูหเร;
อฏฺฏิตา ราคโทเสน, กทฺทเม กุมุทํ ยถา.
‘‘ยถาปิ ปทุมํ ชลชํ, ชลมชฺเฌ วิรูหติ;
น โส ลิมฺปติ โตเยน, ปริสุทฺโธ หิ เกสรี.
‘‘ตเถว ¶ ตฺวํ มหาวีร, โลเก ชาโต มหามุนิ;
โนปลิมฺปสิ โลเกน, โตเยน ปทุมํ ยถา.
‘‘ยถาปิ รมฺมเก มาเส, พหู ปุปฺผนฺติ วาริชา;
นาติกฺกมนฺติ ตํ มาสํ, สมโย ปุปฺผนาย โส.
‘‘ตเถว ¶ ¶ ¶ ตฺวํ มหาวีร, ปุปฺผิโต เต วิมุตฺติยา;
สาสนํ นาติวตฺตนฺติ, ปทุมํ วาริชํ ยถา.
‘‘สุปุปฺผิโต สาลราชา, ทิพฺพคนฺธํ ปวายติ;
อฺสาเลหิ ปริวุโต, สาลราชาว โสภติ.
‘‘ตเถว ตฺวํ มหาวีร, พุทฺธาเณน ปุปฺผิโต;
ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต, สาลราชาว โสภสิ.
‘‘ยถาปิ เสโล หิมวา, โอสโธ สพฺพปาณินํ;
นาคานํ อสุรานฺจ, เทวตานฺจ อาลโย.
‘‘ตเถว ตฺวํ มหาวีร, โอสโธ วิย ปาณินํ;
เตวิชฺชา ฉฬภิฺา จ, อิทฺธิยา ปารมึ คตา.
‘‘อนุสิฏฺา มหาวีร, ตยา การุณิเกน เต;
รมนฺติ ธมฺมรติยา, วสนฺติ ตว สาสเน.
‘‘มิคราชา ยถา สีโห, อภินิกฺขมฺม อาสยา;
จตุทฺทิสานุวิโลเกตฺวา [วิโลเกตฺวา (สี. สฺยา.), นุโลเกตฺวา (ก.)],
ติกฺขตฺตุํ อภินาทติ.
‘‘สพฺเพ มิคา อุตฺตสนฺติ, มิคราชสฺส คชฺชโต;
ตถา หิ ชาติมา เอโส, ปสู ตาเสติ สพฺพทา.
‘‘คชฺชโต ¶ เต มหาวีร, วสุธา สมฺปกมฺปติ;
โพธเนยฺยาวพุชฺฌนฺติ, ตสนฺติ มารกายิกา.
‘‘ตสนฺติ ติตฺถิยา สพฺเพ, นทโต เต มหามุนิ;
กากา เสนาว วิพฺภนฺตา, มิครฺา ยถา มิคา.
‘‘เย เกจิ คณิโน โลเก, สตฺถาโรติ ปวุจฺจเร;
ปรมฺปราคตํ ธมฺมํ, เทเสนฺติ ปริสาย เต.
‘‘น เหวํ ตฺวํ มหาวีร, ธมฺมํ เทเสสิ ปาณินํ;
สามํ สจฺจานิ พุชฺฌิตฺวา, เกวลํ โพธิปกฺขิยํ.
‘‘อาสยานุสยํ ตฺวา, อินฺทฺริยานํ พลาพลํ;
ภพฺพาภพฺเพ วิทิตฺวาน, มหาเมโฆว คชฺชสิ.
‘‘จกฺกวาฬปริยนฺตา ¶ , นิสินฺนา ปริสา ภเว;
นานาทิฏฺี วิจินนฺตา [วิจินฺเตนฺติ (สฺยา.), วิจินนฺตํ (ก.)], วิมติจฺเฉทนาย ตํ.
‘‘สพฺเพสํ ¶ จิตฺตมฺาย, โอปมฺมกุสโล มุนิ;
เอกํ ปฺหํ กเถนฺโตว, วิมตึ ฉินฺทสิ [ฉินฺทิ (สฺยา. ก.)] ปาณินํ.
‘‘อุปติสฺสสทิเสเหว, วสุธา ปูริตา ภเว;
สพฺเพว เต ปฺชลิกา, กิตฺตยุํ โลกนายกํ.
‘‘กปฺปํ วา เต กิตฺตยนฺตา, นานาวณฺเณหิ กิตฺตยุํ;
ปริเมตุํ น สกฺเกยฺยุํ [น กปฺเปยฺยุํ (สฺยา.), น ปปฺเปยฺยุํ (ก.)], อปฺปเมยฺโย ตถาคโต.
‘‘ยถาสเกน ¶ ถาเมน, กิตฺติโต หิ มยา ชิโน;
กปฺปโกฏีปิ กิตฺเตนฺตา, เอวเมว ปกิตฺตยุํ.
‘‘สเจ ¶ หิ โกจิ เทโว วา, มนุสฺโส วา สุสิกฺขิโต;
ปเมตุํ ปริกปฺเปยฺย, วิฆาตํว ลเภยฺย โส.
‘‘สาสเน เต ปติฏฺาย, สกฺยปุตฺต มหายส;
ปฺาย ปารมึ คนฺตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ติตฺถิเย สมฺปมทฺทามิ, วตฺเตมิ ชินสาสนํ;
ธมฺมเสนาปติ อชฺช, สกฺยปุตฺตสฺส สาสเน.
‘‘อปริเมยฺเย กตํ กมฺมํ, ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ;
สุขิตฺโต สรเวโคว, กิเลเส ฌาปยี มม [ฌาปยึ มม (สฺยา.), ฌาปยึ อหํ (ก.)].
‘‘โย โกจิ มนุโช ภารํ, ธาเรยฺย มตฺถเก สทา;
ภาเรน ทุกฺขิโต อสฺส, ภาเรหิ ภริโต ตถา.
‘‘ฑยฺหมาโน ตีหคฺคีหิ, ภเวสุ สํสรึ อหํ;
ภริโต ภวภาเรน, คิรึ อุจฺจาริโต ยถา.
‘‘โอโรปิโต จ เม ภาโร, ภวา อุคฺฆาฏิตา มยา;
กรณียํ กตํ สพฺพํ, สกฺยปุตฺตสฺส สาสเน.
‘‘ยาวตา พุทฺธเขตฺตมฺหิ, เปตฺวา สกฺยปุงฺควํ;
อหํ อคฺโคมฺหิ ปฺาย, สทิโส เม น วิชฺชติ.
‘‘สมาธิมฺหิ ¶ สุกุสโล, อิทฺธิยา ปารมึ คโต;
อิจฺฉมาโน จหํ อชฺช, สหสฺสํ อภินิมฺมิเน.
‘‘อนุปุพฺพวิหารสฺส ¶ , วสีภูโต มหามุนิ;
กเถสิ สาสนํ มยฺหํ, นิโรโธ สยนํ มม.
‘‘ทิพฺพจกฺขุ ¶ วิสุทฺธํ เม, สมาธิกุสโล อหํ;
สมฺมปฺปธานานุยุตฺโต, โพชฺฌงฺคภาวนารโต.
‘‘สาวเกน หิ ปตฺตพฺพํ, สพฺพเมว กตํ มยา;
โลกนาถํ เปตฺวาน, สทิโส เม น วิชฺชติ.
‘‘สมาปตฺตีนํ กุสโล [สมาปตฺตินยกุสโล (สี.)], ฌานวิโมกฺขาน ขิปฺปปฏิลาภี;
โพชฺฌงฺคภาวนารโต, สาวกคุณปารมิคโตสฺมิ.
‘‘สาวกคุเณนปิ ¶ ผุสฺเสน [สาวกคุณผุสฺเสน (สฺยา.)], พุทฺธิยา ปริสุตฺตมภารวา [ปุริสุตฺตมคารวา (สฺยา.), ปุริสุตฺตมภารวา (ก.)];
ยํ สทฺธาสงฺคหิตํ [สทฺธาย สงฺคหิตํ (สี.), สทฺทาสงฺคหิตํ (สฺยา.)] จิตฺตํ, สทา สพฺรหฺมจารีสุ.
‘‘อุทฺธตวิโสว สปฺโป, ฉินฺนวิสาโณว อุสโภ;
นิกฺขิตฺตมานทปฺโปว [ทพฺโพว (ก.)], อุเปมิ ครุคารเวน คณํ.
‘‘ยทิ รูปินี ภเวยฺย, ปฺา เม วสุมตีปิ [วสุมตี (สี. ก.) วสุปตีนํ (สฺยา.)] น สเมยฺย;
อโนมทสฺสิสฺส [อโนมทสฺสิ (?)] ภควโต, ผลเมตํ าณถวนาย.
‘‘ปวตฺติตํ ธมฺมจกฺกํ, สกฺยปุตฺเตน ตาทินา;
อนุวตฺเตมหํ สมฺมา, าณถวนายิทํ ผลํ.
‘‘มา เม กทาจิ ปาปิจฺโฉ, กุสีโต หีนวีริโย;
อปฺปสฺสุโต อนาทโร [อนาจาโร (สพฺพตฺถ) เถรคา. ๙๘๗ ปสฺสิตพฺพา], สเมโต อหุ กตฺถจิ.
‘‘พหุสฺสุโต จ เมธาวี, สีเลสุ สุสมาหิโต;
เจโตสมถานุยุตฺโต, อปิ มุทฺธนิ ติฏฺตุ.
‘‘ตํ โว วทามิ ภทฺทนฺเต, ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา;
อปฺปิจฺฉา โหถ สนฺตุฏฺา, ฌายี ฌานรตา สทา.
‘‘ยมหํ ¶ ¶ ¶ ปมํ ทิสฺวา, วิรโช วิมโล อหุํ;
โส เม อาจริโย ธีโร, อสฺสชิ นาม สาวโก.
‘‘ตสฺสาหํ วาหสา อชฺช, ธมฺมเสนาปตี อหุํ;
สพฺพตฺถ ปารมึ ปตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘โย เม อาจริโย อาสิ, อสฺสชิ นาม สาวโก;
ยสฺสํ ทิสายํ วสติ, อุสฺสีสมฺหิ กโรมหํ.
‘‘มม กมฺมํ สริตฺวาน, โคตโม สกฺยปุงฺคโว;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อคฺคฏฺาเน เปสิ มํ.
[อิมา ทฺเว คาถาโย สฺยามโปตฺถเก น สนฺติ]
กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา.
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺสฺส สนฺติเก;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ [อิมา ทฺเว คาถาโร สฺยามโปตฺถเก น สนฺติ].
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส [จตสฺโส จ (สี.)], วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สาริปุตฺโต เถโร อิมา คาถาโย
อภาสิตฺถาติ.
สาริปุตฺตตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๓-๒. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรอปทานํ
‘‘อโนมทสฺสี ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
วิหาสิ หิมวนฺตมฺหิ, เทวสงฺฆปุรกฺขโต.
‘‘วรุโณ นาม นาเมน, นาคราชา อหํ ตทา;
กามรูปี วิกุพฺพามิ, มโหทธินิวาสหํ.
‘‘สงฺคณิยํ ¶ คณํ หิตฺวา, ตูริยํ ปฏฺเปสหํ;
สมฺพุทฺธํ ปริวาเรตฺวา, วาเทสุํ อจฺฉรา ตทา.
‘‘วชฺชมาเนสุ ¶ ตูเรสุ, เทวา ตูรานิ [ตุริเยสุ, เทวา ตุริยานิ (สี. สฺยา.)] วชฺชยุํ;
อุภินฺนํ สทฺทํ สุตฺวาน, พุทฺโธปิ สมฺปพุชฺฌถ.
‘‘นิมนฺเตตฺวาน สมฺพุทฺธํ, สกํ ภวนุปาคมึ;
อาสนํ ปฺเปตฺวาน, กาลมาโรจยึ อหํ.
‘‘ขีณาสวสหสฺเสหิ, ปริวุโต โลกนายโก;
โอภาเสนฺโต ทิสา สพฺพา, ภวนํ เม อุปาคมิ.
‘‘อุปวิฏฺํ ¶ มหาวีรํ, เทวเทวํ นราสภํ;
สภิกฺขุสงฺฆํ ตปฺเปสึ [สนฺตปฺเปสึ (สฺยา.), ตปฺเปมิ (ก.)], อนฺนปาเนนหํ ตทา.
‘‘อนุโมทิ มหาวีโร, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย โส [ยํ โส (ก.)] สงฺฆํ อปูเชสิ, พุทฺธฺจ โลกนายกํ;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, เทวโลกํ คมิสฺสติ.
‘‘‘สตฺตสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
ปถพฺยา รชฺชํ อฏฺสตํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ.
‘‘‘ปฺจปฺาสกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
โภคา อสงฺขิยา ตสฺส, อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ ตาวเท.
‘‘‘อปริเมยฺเย ¶ อิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน [นาเมน (สี.)], สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘นิรยา ¶ โส จวิตฺวาน, มนุสฺสตํ คมิสฺสติ;
โกลิโต นาม นาเมน, พฺรหฺมพนฺธุ ภวิสฺสติ.
‘‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, กุสลมูเลน โจทิโต;
โคตมสฺส ภควโต, ทุติโย เหสฺสติ สาวโก.
‘‘‘อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, อิทฺธิยา ปารมึ คโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
‘‘ปาปมิตฺโตปนิสฺสาย, กามราควสํ คโต;
มาตรํ ปิตรฺจาปิ, ฆาตยึ ทุฏฺมานโส.
‘‘ยํ ¶ ยํ โยนุปปชฺชามิ, นิรยํ อถ มานุสํ;
ปาปกมฺมสมงฺคิตา, ภินฺนสีโส มรามหํ.
‘‘อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;
อิธาปิ เอทิโส มยฺหํ, มรณกาเล ภวิสฺสติ.
‘‘ปวิเวกมนุยุตฺโต, สมาธิภาวนารโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ธรณิมฺปิ สุคมฺภีรํ, พหลํ ทุปฺปธํสิยํ;
วามงฺคุฏฺเน โขเภยฺยํ, อิทฺธิยา ปารมึ คโต.
‘‘อสฺมิมานํ น ปสฺสามิ, มาโน มยฺหํ น วิชฺชติ;
สามเณเร อุปาทาย, ครุจิตฺตํ กโรมหํ.
‘‘อปริเมยฺเย อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมภินีหรึ;
ตาหํ ภูมิมนุปฺปตฺโต, ปตฺโตมฺหิ อาสวกฺขยํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓-๓. มหากสฺสปตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรสฺส ¶ ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
นิพฺพุเต โลกนาถมฺหิ, ปูชํ กุพฺพนฺติ สตฺถุโน.
‘‘อุทคฺคจิตฺตา ชนตา, อาโมทิตปโมทิตา;
เตสุ สํเวคชาเตสุ, ปีติ เม อุทปชฺชถ.
‘‘าติมิตฺเต สมาเนตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวึ;
ปรินิพฺพุโต มหาวีโร, หนฺท ปูชํ กโรมเส.
‘‘สาธูติ เต ปฏิสฺสุตฺวา, ภิยฺโย หาสํ ชนึสุ เม;
พุทฺธสฺมึ โลกนาถมฺหิ, กาหาม ปฺุสฺจยํ.
‘‘อคฺฆิยํ ¶ สุกตํ กตฺวา, สตหตฺถสมุคฺคตํ;
ทิยฑฺฒหตฺถปตฺถฏํ, วิมานํ นภมุคฺคตํ.
‘‘กตฺวาน หมฺมิยํ ตตฺถ, ตาลปนฺตีหิ จิตฺติตํ;
สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, เจติยํ ปูชยุตฺตมํ.
‘‘อคฺคิกฺขนฺโธว ¶ ชลิโต, กึสุโก อิว [สาลราชาว (สี.)] ผุลฺลิโต;
อินฺทลฏฺีว อากาเส, โอภาเสติ จตุทฺทิสา.
‘‘ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, กตฺวาน กุสลํ พหุํ;
ปุพฺพกมฺมํ สริตฺวาน, ติทสํ อุปปชฺชหํ.
‘‘สหสฺสยุตฺตํ ¶ หยวาหึ, ทิพฺพยานมธิฏฺิโต;
อุพฺพิทฺธํ ภวนํ มยฺหํ, สตฺตภูมํ สมุคฺคตํ.
‘‘กูฏาคารสหสฺสานิ, สพฺพโสณฺณมยา อหุํ;
ชลนฺติ สกเตเชน, ทิสา สพฺพา ปภาสยํ.
‘‘สนฺติ อฺเปิ นิยฺยูหา, โลหิตงฺคมยา ตทา;
เตปิ โชตนฺติ อาภาย, สมนฺตา จตุโร ทิสา.
‘‘ปฺุกมฺมาภินิพฺพตฺตา, กูฏาคารา สุนิมฺมิตา;
มณิมยาปิ โชตนฺติ, ทิสา ทส [ทิโสทิสํ (สฺยา.)] สมนฺตโต.
‘‘เตสํ อุชฺโชตมานานํ, โอภาโส วิปุโล อหุ;
สพฺเพ เทเว อภิโภมิ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สฏฺิกปฺปสหสฺสมฺหิ ¶ , อุพฺพิทฺโธ นาม ขตฺติโย;
จาตุรนฺโต วิชิตาวี, ปถวึ อาวสึ อหํ.
‘‘ตเถว ภทฺทเก กปฺเป, ตึสกฺขตฺตุํ อโหสหํ;
สกกมฺมาภิรทฺโธมฺหิ, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จตุทีปมฺหิ อิสฺสโร;
ตตฺถาปิ ภวนํ มยฺหํ, อินฺทลฏฺีว อุคฺคตํ.
‘‘อายามโต ¶ ¶ จตุพฺพีสํ, วิตฺถาเรน จ ทฺวาทส;
รมฺมณํ [รมฺมกํ (สี. สฺยา.)] นาม นครํ, ทฬฺหปาการโตรณํ.
‘‘อายามโต ปฺจสตํ, วิตฺถาเรน ตทฑฺฒกํ;
อากิณฺณํ ชนกาเยหิ, ติทสานํ ปุรํ วิย.
‘‘ยถา สูจิฆเร สูจี, ปกฺขิตฺตา ปณฺณวีสติ;
อฺมฺํ ปฆฏฺเฏนฺติ, อากิณฺณํ โหติ ลงฺกตํ [ตํ ตทา (สี.), สตตา (สฺยา.), สงฺกรํ (?)].
‘‘เอวมฺปิ นครํ มยฺหํ, หตฺถิสฺสรถสํกุลํ;
มนุสฺเสหิ สทากิณฺณํ, รมฺมณํ นครุตฺตมํ.
‘‘ตตฺถ ภุตฺวา ปิวิตฺวา จ, ปุน เทวตฺตนํ คโต [ปุนปิ เทวตงฺคโต (ก.)].
ภเว ปจฺฉิมเก มยฺหํ, อโหสิ กุลสมฺปทา.
‘‘พฺราหฺมฺกุลสมฺภูโต ¶ , มหารตนสฺจโย;
อสีติโกฏิโย หิตฺวา, หิรฺสฺสาปิ ปพฺพชึ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหากสฺสโป เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มหากสฺสปตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๓-๔. อนุรุทฺธตฺเถรอปทานํ
‘‘สุเมธํ ¶ ภควนฺตาหํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ;
วูปกฏฺํ วิหรนฺตํ, อทฺทสํ โลกนายกํ.
‘‘อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, สุเมธํ โลกนายกํ;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, พุทฺธเสฏฺมยาจหํ.
‘‘อนุกมฺป ¶ มหาวีร, โลกเชฏฺ นราสภ;
ปทีปํ เต ปทสฺสามิ, รุกฺขมูลมฺหิ ฌายโต.
‘‘อธิวาเสสิ โส ธีโร, สยมฺภู วทตํ วโร;
ทุเมสุ วินิวิชฺฌิตฺวา, ยนฺตํ โยชิยหํ ตทา.
‘‘สหสฺสวฏฺฏึ ¶ ปาทาสึ, พุทฺธสฺส โลกพนฺธุโน;
สตฺตาหํ ปชฺชลิตฺวาน, ทีปา วูปสมึสุ เม.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, เจตนาปณิธีหิ จ;
ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, วิมานมุปปชฺชหํ.
‘‘อุปปนฺนสฺส เทวตฺตํ, พฺยมฺหํ อาสิ สุนิมฺมิตํ;
สมนฺตโต ปชฺชลติ, ทีปทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สมนฺตา ¶ โยชนสตํ, วิโรเจสิมหํ ตทา;
สพฺเพ เทเว อภิโภมิ, ทีปทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ตึสกปฺปานิ ¶ เทวินฺโท, เทวรชฺชมการยึ;
น มํ เกจีติมฺนฺติ, ทีปทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อฏฺวีสติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ;
ทิวา รตฺติฺจ ปสฺสามิ, สมนฺตา โยชนํ ตทา.
‘‘สหสฺสโลกํ าเณน, ปสฺสามิ สตฺถุ สาสเน;
ทิพฺพจกฺขุมนุปฺปตฺโต, ทีปทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ, ตึสกปฺปสหสฺสิโต;
ตสฺส ทีโป มยา ทินฺโน, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อนุรุทฺโธ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อนุรุทฺธตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๓-๕. ปุณฺณมนฺตาณิปุตฺตตฺเถรอปทานํ
‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;
ปุรกฺขโตมฺหิ สิสฺเสหิ, อุปคจฺฉึ นรุตฺตมํ.
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
มม กมฺมํ ปกิตฺเตสิ, สงฺขิตฺเตน มหามุนิ.
‘‘ตาหํ ¶ ธมฺมํ สุณิตฺวาน, อภิวาเทตฺวาน สตฺถุโน;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ปกฺกมึ [ปกฺกามึ (สี. สฺยา.)] ทกฺขิณามุโข.
‘‘สงฺขิตฺเตน ¶ สุณิตฺวาน, วิตฺถาเรน อภาสยึ [อเทสยึ (สี. สฺยา.)];
สพฺเพ สิสฺสา อตฺตมนา, สุตฺวาน มม ภาสโต;
สกํ ทิฏฺึ วิโนเทตฺวา, พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาทยุํ.
‘‘สงฺขิตฺเตนปิ เทเสมิ, วิตฺถาเรน ตเถวหํ [เทเสสึ วิตฺถาเรนปิ ภาสยึ (ก.)];
อภิธมฺมนยฺูหํ ¶ , กถาวตฺถุวิสุทฺธิยา;
สพฺเพสํ วิฺาเปตฺวาน, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘อิโต ปฺจสเต กปฺเป, จตุโร สุปฺปกาสกา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จตุทีปมฺหิ อิสฺสรา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุณฺณมนฺตาณิปุตฺตตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๓-๖. อุปาลิตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร หํสวติยา, สุชาโต นาม พฺราหฺมโณ;
อสีติโกฏินิจโย, ปหูตธนธฺวา.
‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;
ลกฺขเณ อิติหาเส จ, สธมฺเม ปารมึ คโต.
‘‘ปริพฺพาชา ¶ เอกสิขา [เอกภิกฺขา (ก.)], โคตมา
พุทฺธสาวกา [สพฺพตฺถปิ เอวเมว ทิสฺสติ].
จรกา ตาปสา เจว, จรนฺติ มหิยา ตทา.
‘‘เตปิ มํ ปริวาเรนฺติ, พฺราหฺมโณ วิสฺสุโต อิติ;
พหุชฺชโน มํ ปูเชติ, นาหํ ปูเชมิ กิฺจนํ.
‘‘ปูชารหํ ¶ น ปสฺสามิ, มานตฺถทฺโธ อหํ ตทา;
พุทฺโธติ วจนํ นตฺถิ, ตาว นุปฺปชฺชเต ชิโน.
‘‘อจฺจเยน ¶ อโหรตฺตํ, ปทุมุตฺตรนามโก [นายโก (สี. สฺยา.)];
สพฺพํ ตมํ วิโนเทตฺวา, โลเก อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา.
‘‘วิตฺถาริเก พาหุชฺเ, ปุถุภูเต จ สาสเน;
อุปาคมิ ตทา พุทฺโธ, นครํ หํสสวฺหยํ.
‘‘ปิตุ อตฺถาย ¶ โส พุทฺโธ, ธมฺมํ เทเสสิ จกฺขุมา;
เตน กาเลน ปริสา, สมนฺตา โยชนํ ตทา.
‘‘สมฺมโต มนุชานํ โส, สุนนฺโท นาม ตาปโส;
ยาวตา พุทฺธปริสา, ปุปฺเผหจฺฉาทยี ตทา.
‘‘จตุสจฺจํ ปกาเสนฺเต, เสฏฺเ จ [เหฏฺา จ (ก.)] ปุปฺผมณฺฑเป;
โกฏิสตสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ.
‘‘สตฺตรตฺตินฺทิวํ พุทฺโธ, วสฺเสตฺวา ธมฺมวุฏฺิโย;
อฏฺเม ทิวเส ปตฺเต, สุนนฺทํ กิตฺตยี ชิโน.
‘‘เทวโลเก มนุสฺเส วา, สํสรนฺโต อยํ ภเว;
สพฺเพสํ ปวโร หุตฺวา, ภเวสุ สํสริสฺสติ.
‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ ¶ , โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
มนฺตาณิปุตฺโต ปุณฺโณติ, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก.
‘‘เอวํ กิตฺตยิ สมฺพุทฺโธ, สุนนฺทํ ตาปสํ ตทา;
หาสยนฺโต ชนํ สพฺพํ, ทสฺสยนฺโต สกํ พลํ.
‘‘กตฺชลี นมสฺสนฺติ, สุนนฺทํ ตาปสํ ชนา;
พุทฺเธ การํ กริตฺวาน, โสเธสิ คติมตฺตโน.
‘‘ตตฺถ เม อหุ สงฺกปฺโป, สุตฺวาน มุนิโน วจํ;
อหมฺปิ การํ กสฺสามิ, ยถา ปสฺสามิ โคตมํ.
‘‘เอวาหํ ¶ จินฺตยิตฺวาน, กิริยํ จินฺตยึ มม;
กฺยาหํ กมฺมํ อาจรามิ, ปฺุกฺเขตฺเต อนุตฺตเร.
‘‘อยฺจ ปาิโก ภิกฺขุ, สพฺพปาิสฺส สาสเน;
วินเย อคฺคนิกฺขิตฺโต, ตํ านํ ปตฺถเย อหํ.
‘‘อิทํ ¶ เม อมิตํ โภคํ, อกฺโขภํ สาครูปมํ;
เตน โภเคน พุทฺธสฺส, อารามํ มาปเย อหํ.
‘‘โสภนํ นาม อารามํ, นครสฺส ปุรตฺถโต;
กิณิตฺวา [กีตฺวา (สี.), กิตฺวา (ก.)] สตสหสฺเสน, สงฺฆารามํ อมาปยึ.
‘‘กูฏาคาเร ¶ จ ปาสาเท, มณฺฑเป หมฺมิเย คุหา;
จงฺกเม สุกเต กตฺวา, สงฺฆารามํ อมาปยึ.
‘‘ชนฺตาฆรํ ¶ อคฺคิสาลํ, อโถ อุทกมาฬกํ;
นฺหานฆรํ มาปยิตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆสฺสทาสหํ.
‘‘อาสนฺทิโย ปีเก จ, ปริโภเค จ ภาชเน;
อารามิกฺจ เภสชฺชํ, สพฺพเมตํ อทาสหํ.
‘‘อารกฺขํ ปฏฺเปตฺวาน, ปาการํ การยึ ทฬฺหํ;
มา นํ โกจิ วิเหเสิ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.
‘‘สตสหสฺเสนาวาสํ [อาวาสํ สตสหสฺเสน (สี.), อาวาเส สตสหสฺเส (สฺยา.)], สงฺฆาราเม อมาปยึ;
เวปุลฺลํ ตํ มาปยิตฺวา [เวปุลฺลตํ ปาปยิตฺวา (สี.)], สมฺพุทฺธํ อุปนามยึ.
‘‘นิฏฺาปิโต มยาราโม, สมฺปฏิจฺฉ ตุวํ มุนิ;
นิยฺยาเทสฺสามิ ตํ วีร [เต วีร (สี.), ตํ ธีร (สฺยา.)], อธิวาเสหิ จกฺขุม.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
มม สงฺกปฺปมฺาย, อธิวาเสสิ นายโก.
‘‘อธิวาสนมฺาย, สพฺพฺุสฺส มเหสิโน;
โภชนํ ปฏิยาเทตฺวา, กาลมาโรจยึ อหํ.
‘‘อาโรจิตมฺหิ กาลมฺหิ, ปทุมุตฺตรนายโก;
ขีณาสวสหสฺเสหิ, อารามํ เม อุปาคมิ.
‘‘นิสินฺนํ ¶ กาลมฺาย, อนฺนปาเนน ตปฺปยึ;
ภุตฺตาวึ กาลมฺาย, อิทํ วจนมพฺรวึ.
‘‘กีโต สตสหสฺเสน, ตตฺตเกเนว การิโต;
โสภโน นาม อาราโม, สมฺปฏิจฺฉ ตุวํ มุนิ.
‘‘อิมินารามทาเนน ¶ , เจตนาปณิธีหิ จ;
ภเว นิพฺพตฺตมาโนหํ, ลภามิ มม ปตฺถิตํ.
‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา ¶ สมฺพุทฺโธ, สงฺฆารามํ สุมาปิตํ;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิ.
‘‘โย โส พุทฺธสฺส ปาทาสิ, สงฺฆารามํ สุมาปิตํ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘หตฺถี ¶ อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา จ จตุรงฺคินี;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, สงฺฆารามสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สฏฺิ ตูรสหสฺสานิ [ตุริยสหสฺสานิ (สี. สฺยา.)], เภริโย สมลงฺกตา;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, สงฺฆารามสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ฉฬสีติสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;
วิจิตฺตวตฺถาภรณา, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา.
‘‘อฬารปมฺหา หสุลา, สุสฺา ตนุมชฺฌิมา;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, สงฺฆารามสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ.
‘‘เทวราเชน ปตฺตพฺพํ, สพฺพํ ปฏิลภิสฺสติ;
อนูนโภโค หุตฺวาน, เทวรชฺชํ กริสฺสติ.
‘‘สหสฺสกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี, ราชา รฏฺเ ภวิสฺสติ;
ปถพฺยา รชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ ¶ , โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘ตสฺส ¶ ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
อุปาลิ นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก.
‘‘วินเย ปารมึ ปตฺวา, านาาเน จ โกวิโท;
ชินสาสนํ ธาเรนฺโต, วิหริสฺสตินาสโว.
‘‘สพฺพเมตํ อภิฺาย, โคตโม สกฺยปุงฺคโว;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค เปสฺสติ.
‘‘อปริเมยฺยุปาทาย, ปตฺเถมิ ตว สาสนํ;
โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, สพฺพสํโยชนกฺขโย.
‘‘ยถา ¶ สูลาวุโต โปโส, ราชทณฺเฑน ตชฺชิโต;
สูเล สาตํ อวินฺทนฺโต, ปริมุตฺตึว อิจฺฉติ.
‘‘ตเถวาหํ ¶ มหาวีร, ภวทณฺเฑน ตชฺชิโต;
กมฺมสูลาวุโต สนฺโต, ปิปาสาเวทนฏฺฏิโต.
‘‘ภเว สาตํ น วินฺทามิ, ฑยฺหนฺโต ตีหิ อคฺคิภิ;
ปริมุตฺตึ คเวสามิ, ยถาปิ ราชทณฺฑิโต.
‘‘ยถา ¶ วิสาโท ปุริโส, วิเสน ปริปีฬิโต;
อคทํ โส คเวเสยฺย, วิสฆาตายุปาลนํ [วิสฆาตายุปายนํ (สฺยา. ก.)].
‘‘คเวสมาโน ปสฺเสยฺย, อคทํ วิสฆาตกํ;
ตํ ปิวิตฺวา สุขี อสฺส, วิสมฺหา ปริมุตฺติยา.
‘‘ตเถวาหํ มหาวีร, ยถา วิสหโต นโร;
สมฺปีฬิโต อวิชฺชาย, สทฺธมฺมาคทเมสหํ.
‘‘ธมฺมาคทํ คเวสนฺโต, อทฺทกฺขึ สกฺยสาสนํ;
อคฺคํ สพฺโพสธานํ ตํ, สพฺพสลฺลวิโนทนํ.
‘‘ธมฺโมสธํ ปิวิตฺวาน, วิสํ สพฺพํ สมูหนึ;
อชรามรํ สีติภาวํ, นิพฺพานํ ผสฺสยึ อหํ.
‘‘ยถา ภูตฏฺฏิโต โปโส, ภูตคฺคาเหน ปีฬิโต;
ภูตเวชฺชํ คเวเสยฺย, ภูตสฺมา ปริมุตฺติยา.
‘‘คเวสมาโน ¶ ปสฺเสยฺย, ภูตวิชฺชาสุ โกวิทํ;
ตสฺส โส วิหเน ภูตํ, สมูลฺจ วินาสเย.
‘‘ตเถวาหํ ¶ มหาวีร, ตมคฺคาเหน ปีฬิโต;
าณาโลกํ คเวสามิ, ตมโต ปริมุตฺติยา.
‘‘อถทฺทสํ สกฺยมุนึ, กิเลสตมโสธนํ;
โส เม ตมํ วิโนเทสิ, ภูตเวชฺโชว ภูตกํ.
‘‘สํสารโสตํ สฺฉินฺทึ, ตณฺหาโสตํ นิวารยึ;
ภวํ อุคฺฆาฏยึ สพฺพํ, ภูตเวชฺโชว มูลโต.
‘‘ครุโฬ ยถา โอปตติ, ปนฺนคํ ภกฺขมตฺตโน;
สมนฺตา โยชนสตํ, วิกฺโขเภติ มหาสรํ.
‘‘ปนฺนคํ ¶ โส คเหตฺวาน, อโธสีสํ วิเหยํ;
อาทาย โส ปกฺกมติ, เยนกามํ วิหงฺคโม.
‘‘ตเถวาหํ มหาวีร, ยถาปิ ครุโฬ พลี;
อสงฺขตํ คเวสนฺโต, โทเส วิกฺขาลยึ อหํ.
‘‘ทิฏฺโ อหํ ธมฺมวรํ, สนฺติปทมนุตฺตรํ;
อาทาย วิหราเมตํ, ครุโฬ ปนฺนคํ ยถา.
‘‘อาสาวตี นาม ลตา, ชาตา จิตฺตลตาวเน;
ตสฺสา วสฺสสหสฺเสน, เอกํ นิพฺพตฺตเต ผลํ.
‘‘ตํ ¶ เทวา ปยิรุปาสนฺติ, ตาวทูรผเล สติ;
เทวานํ สา ปิยา เอวํ, อาสาวตี ลตุตฺตมา.
‘‘สตสหสฺสุปาทาย, ตาหํ ปริจเร มุนิ;
สายํ ปาตํ นมสฺสามิ, เทวา อาสาวตึ ยถา.
‘‘อวฺฌา ปาริจริยา, อโมฆา จ นมสฺสนา;
ทูราคตมฺปิ มํ สนฺตํ, ขโณยํ น วิราธยิ.
‘‘ปฏิสนฺธึ น ปสฺสามิ, วิจินนฺโต ภเว อหํ;
นิรูปธิ วิปฺปมุตฺโต [วิปฺปยุตฺโต (ก.)], อุปสนฺโต จรามหํ.
‘‘ยถาปิ ¶ ปทุมํ นาม, สูริยรํเสน ปุปฺผติ;
ตเถวาหํ มหาวีร, พุทฺธรํเสน ปุปฺผิโต.
‘‘ยถา พลากโยนิมฺหิ, น วิชฺชติ ปุโม [ปุมา (สี. สฺยา.)] สทา;
เมเฆสุ คชฺชมาเนสุ, คพฺภํ คณฺหนฺติ ตา สทา.
‘‘จิรมฺปิ คพฺภํ ธาเรนฺติ, ยาว เมโฆ น คชฺชติ;
ภารโต ปริมุจฺจนฺติ, ยทา เมโฆ ปวสฺสติ.
‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ¶ , ธมฺมเมเฆน คชฺชโต;
สทฺเทน ธมฺมเมฆสฺส, ธมฺมคพฺภํ อคณฺหหํ.
สตสหสฺสุปาทาย, ปฺุคพฺภํ ธเรมหํ;
นปฺปมุจฺจามิ ภารโต, ธมฺมเมโฆ น คชฺชติ.
‘‘ยทา ตุวํ สกฺยมุนิ, รมฺเม กปิลวตฺถเว;
คชฺชสิ ธมฺมเมเฆน, ภารโต ปริมุจฺจหํ.
‘‘สฺุตํ ¶ อนิมิตฺตฺจ, ตถาปฺปณิหิตมฺปิ จ;
จตุโร จ ผเล สพฺเพ, ธมฺเมวํ วิชนยึ [วิชฏยึ (ก.) พลากานํ วิชายนูปมาย สํสนฺเทตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ] อหํ.
ทุติยภาณวารํ.
‘‘อปริเมยฺยุปาทาย, ปตฺเถมิ ตว สาสนํ;
โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, สนฺติปทมนุตฺตรํ.
‘‘วินเย ¶ ปารมึ ปตฺโต, ยถาปิ ปาิโก อิสิ;
น เม สมสโม อตฺถิ, ธาเรมิ สาสนํ อหํ.
‘‘วินเย ขนฺธเก จาปิ, ติกจฺเฉเท จ ปฺจเก [ปฺจเม (สี.)];
เอตฺถ เม วิมติ นตฺถิ, อกฺขเร พฺยฺชเนปิ วา.
‘‘นิคฺคเห ปฏิกมฺเม จ, านาาเน จ โกวิโท;
โอสารเณ วุฏฺาปเน, สพฺพตฺถ ปารมึ คโต.
‘‘วินเย ขนฺธเก วาปิ, นิกฺขิปิตฺวา ปทํ อหํ;
อุภโต วินิเวเตฺวา, รสโต โอสเรยฺยหํ.
‘‘นิรุตฺติยา ¶ ¶ สุกุสโล, อตฺถานตฺเถ จ โกวิโท;
อนฺาตํ มยา นตฺถิ, เอกคฺโค สตฺถุ สาสเน.
‘‘รูปทกฺโข [รูปรกฺโข (?) มิลินฺทปฺโห ธมฺมนคราธิกาเร ปสฺสิตพฺพํ] อหํ อชฺช, สกฺยปุตฺตสฺส สาสเน;
กงฺขํ สพฺพํ วิโนเทมิ, ฉินฺทามิ สพฺพสํสยํ.
‘‘ปทํ อนุปทฺจาปิ, อกฺขรฺจาปิ พฺยฺชนํ;
นิทาเน ปริโยสาเน, สพฺพตฺถ โกวิโท อหํ.
‘‘ยถาปิ ราชา พลวา, นิคฺคณฺหิตฺวา ปรนฺตเป;
วิชินิตฺวาน สงฺคามํ, นครํ ตตฺถ มาปเย.
‘‘ปาการํ ปริขฺจาปิ, เอสิกํ ทฺวารโกฏฺกํ;
อฏฺฏาลเก จ วิวิเธ, การเย นคเร พหู.
‘‘สิงฺฆาฏกํ จจฺจรฺจ, สุวิภตฺตนฺตราปณํ;
การเยยฺย สภํ ตตฺถ, อตฺถานตฺถวินิจฺฉยํ.
‘‘นิคฺฆาตตฺถํ อมิตฺตานํ, ฉิทฺทาฉิทฺทฺจ ชานิตุํ;
พลกายสฺส รกฺขาย, เสนาปจฺจํ เปติ [ถเปสิ (ก.)] โส.
‘‘อารกฺขตฺถาย ¶ ภณฺฑสฺส, นิธานกุสลํ นรํ;
มา เม ภณฺฑํ วินสฺสีติ, ภณฺฑรกฺขํ เปติ โส.
‘‘มมตฺโต [มามโก (สี.), สมคฺโค (สฺยา.)]
โหติ โย รฺโ, วุทฺธึ ยสฺส จ อิจฺฉติ.
ตสฺสาธิกรณํ เทติ, มิตฺตสฺส ปฏิปชฺชิตุํ.
‘‘อุปฺปาเตสุ นิมิตฺเตสุ, ลกฺขเณสุ จ โกวิทํ;
อชฺฌายกํ มนฺตธรํ, โปโรหิจฺเจ เปติ โส.
‘‘เอเตหงฺเคหิ ¶ ¶ สมฺปนฺโน, ขตฺติโยติ ปวุจฺจติ;
สทา รกฺขนฺติ ราชานํ, จกฺกวาโกว ทุกฺขิตํ.
‘‘ตเถว ตฺวํ มหาวีร, หตามิตฺโตว ขตฺติโย;
สเทวกสฺส โลกสฺส, ธมฺมราชาติ วุจฺจติ.
‘‘ติตฺถิเย นิหนิตฺวาน [นีหริตฺวาน (สฺยา. ก.)], มารฺจาปิ สเสนกํ;
ตมนฺธการํ วิธมิตฺวา, ธมฺมนครํ อมาปยิ.
‘‘สีลํ ¶ ปาการกํ ตตฺถ, าณํ เต ทฺวารโกฏฺกํ;
สทฺธา เต เอสิกา วีร, ทฺวารปาโล จ สํวโร.
‘‘สติปฏฺานมฏฺฏาลํ, ปฺา เต จจฺจรํ มุเน;
อิทฺธิปาทฺจ สิงฺฆาฏํ, ธมฺมวีถิ สุมาปิตา.
‘‘สุตฺตนฺตํ อภิธมฺมฺจ, วินยฺจาปิ เกวลํ;
นวงฺคํ พุทฺธวจนํ, เอสา ธมฺมสภา ตว.
‘‘สฺุตํ อนิมิตฺตฺจ, วิหารฺจปฺปณีหิตํ;
อาเนฺชฺจ นิโรโธ จ, เอสา ธมฺมกุฏี ตว.
‘‘ปฺาย อคฺโค นิกฺขิตฺโต [อคฺคนิกฺขิตฺโต (สี.)], ปฏิภาเน จ โกวิโท;
สาริปุตฺโตติ นาเมน, ธมฺมเสนาปตี ตว.
‘‘จุตูปปาตกุสโล, อิทฺธิยา ปารมึ คโต;
โกลิโต นาม นาเมน, โปโรหิจฺโจ ตวํ มุเน.
‘‘โปราณกวํสธโร, อุคฺคเตโช ทุราสโท;
ธุตวาทีคุเณนคฺโค, อกฺขทสฺโส ตวํ มุเน.
‘‘พหุสฺสุโต ¶ ธมฺมธโร, สพฺพปาี จ สาสเน;
อานนฺโท นาม นาเมน, ธมฺมารกฺโข [ธมฺมรกฺโข (สฺยา.)] ตวํ มุเน.
‘‘เอเต ¶ สพฺเพ อติกฺกมฺม, ปเมสิ ภควา มมํ;
วินิจฺฉยํ เม ปาทาสิ, วินเย วิฺุเทสิตํ.
‘‘โย โกจิ วินเย ปฺหํ, ปุจฺฉติ พุทฺธสาวโก;
ตตฺถ เม จินฺตนา นตฺถิ, ตฺเวตฺถํ กเถมหํ.
‘‘ยาวตา พุทฺธเขตฺตมฺหิ, เปตฺวา ตํ มหามุนิ;
วินเย มาทิโส นตฺถิ, กุโต ภิยฺโย ภวิสฺสติ.
‘‘ภิกฺขุสงฺเฆ ¶ นิสีทิตฺวา, เอวํ คชฺชติ โคตโม;
อุปาลิสฺส สโม นตฺถิ, วินเย ขนฺธเกสุ จ.
‘‘ยาวตา พุทฺธภณิตํ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;
วินโยคธํ ตํ [วินโยคธิตํ (สี. อฏฺ.), วินเย กถิตํ (สฺยา.)] สพฺพํ,
วินยมูลปสฺสิโน [วินยํ มูลนฺติ ปสฺสโต (สี.)].
‘‘มม ¶ กมฺมํ สริตฺวาน, โคตโม สกฺยปุงฺคโว;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค เปสิ มํ.
‘‘สตสหสฺสุปาทาย, อิมํ านํ อปตฺถยึ;
โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, วินเย ปารมึ คโต.
‘‘สกฺยานํ นนฺทิชนโน, กปฺปโก อาสหํ ปุเร;
วิชหิตฺวาน ตํ ชาตึ, ปุตฺโต ชาโต มเหสิโน.
‘‘อิโต ทุติยเก กปฺเป, อฺชโส นาม ขตฺติโย;
อนนฺตเตโช อมิตยโส, ภูมิปาโล มหทฺธโน.
‘‘ตสฺส ¶ รฺโ อหํ ปุตฺโต, จนฺทโน นาม ขตฺติโย;
ชาติมเทนุปตฺถทฺโธ, ยสโภคมเทน จ.
‘‘นาคสตสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
ติธาปภินฺนา มาตงฺคา, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.
‘‘สพเลหิ ปเรโตหํ, อุยฺยานํ คนฺตุกามโก;
อารุยฺห สิริกํ นาคํ, นครา นิกฺขมึ ตทา.
‘‘จรเณน จ สมฺปนฺโน, คุตฺตทฺวาโร สุสํวุโต;
เทวโล นาม สมฺพุทฺโธ, อาคจฺฉิ ปุรโต มม.
‘‘เปเสตฺวา สิริกํ นาคํ, พุทฺธํ อาสาทยึ ตทา;
ตโต สฺชาตโกโป โส [ชาตโกโปว (สฺยา.)], นาโค นุทฺธรเต ปทํ.
‘‘นาคํ ¶ รุณฺณมนํ [รุฏฺมนํ (ปี. อฏฺ.), ทุฏฺมนํ (สี. อฏฺ.), รุทฺธปทํ (?)] ทิสฺวา, พุทฺเธ โกธํ อกาสหํ;
วิเหสยิตฺวา สมฺพุทฺธํ, อุยฺยานํ อคมาสหํ.
‘‘สาตํ ตตฺถ น วินฺทามิ, สิโร ปชฺชลิโต ยถา;
ปริฬาเหน ฑยฺหามิ, มจฺโฉว พฬิสาทโก.
‘‘สสาครนฺตา ¶ ปถวี, อาทิตฺตา วิย โหติ เม;
ปิตุ สนฺติกุปาคมฺม, อิทํ วจนมพฺรวึ.
‘‘อาสีวิสํว กุปิตํ, อคฺคิกฺขนฺธํว อาคตํ;
มตฺตํว กฺุชรํ ทนฺตึ, ยํ สยมฺภุมสาทยึ.
‘‘อาสาทิโต ¶ มยา พุทฺโธ, โฆโร อุคฺคตโป ชิโน;
ปุรา สพฺเพ วินสฺสาม, ขมาเปสฺสาม ตํ มุนึ.
‘‘โน ¶ เจ ตํ นิชฺฌาเปสฺสาม, อตฺตทนฺตํ สมาหิตํ;
โอเรน สตฺตทิวสา, รฏฺํ เม วิธมิสฺสติ.
‘‘สุเมขโล โกสิโย จ, สิคฺคโว จาปิ สตฺตโก [สตฺตุโก (สี.)];
อาสาทยิตฺวา อิสโย, ทุคฺคตา เต สรฏฺกา.
‘‘ยทา กุปฺปนฺติ อิสโย, สฺตา พฺรหฺมจาริโน;
สเทวกํ วินาเสนฺติ, สสาครํ สปพฺพตํ.
‘‘ติโยชนสหสฺสมฺหิ, ปุริเส สนฺนิปาตยึ;
อจฺจยํ เทสนตฺถาย, สยมฺภุํ อุปสงฺกมึ.
‘‘อลฺลวตฺถา อลฺลสิรา, สพฺเพว ปฺชลีกตา;
พุทฺธสฺส ปาเท นิปติตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวุํ [มพฺรวึ (ก.)].
‘‘ขมสฺสุ ตฺวํ มหาวีร, อภิยาจติ ตํ ชโน;
ปริฬาหํ วิโนเทหิ, มา โน รฏฺํ วินาสย.
‘‘สเทวมานุสา สพฺเพ, สทานวา สรกฺขสา;
อโยมเยน กุเฏน, สิรํ ภินฺเทยฺยุ เม สทา.
‘‘ทเก [อุทเก (สี. สฺยา.)] อคฺคิ น สณฺาติ, พีชํ เสเล น รูหติ;
อคเท กิมิ น สณฺาติ, โกโป พุทฺเธ น ชายติ.
‘‘ยถา จ ภูมิ อจลา, อปฺปเมยฺโย จ สาคโร;
อนนฺตโก จ อากาโส, เอวํ พุทฺธา อโขภิยา.
‘‘สทา ¶ ขนฺตา มหาวีรา, ขมิตา จ ตปสฺสิโน;
ขนฺตานํ ขมิตานฺจ, คมนํ ตํ [โว (สฺยา.)] น วิชฺชติ.
‘‘อิทํ ¶ วตฺวาน สมฺพุทฺโธ, ปริฬาหํ วิโนทยํ;
มหาชนสฺส ปุรโต, นภํ อพฺภุคฺคมิ ตทา.
‘‘เตน ¶ กมฺเมนหํ วีร, หีนตฺตํ อชฺฌุปาคโต;
สมติกฺกมฺม ตํ ชาตึ, ปาวิสึ อภยํ ปุรํ.
‘‘ตทาปิ ¶ มํ มหาวีร, ฑยฺหมานํ สุสณฺิตํ;
ปริฬาหํ วิโนเทสิ, สยมฺภฺุจ ขมาปยึ.
‘‘อชฺชาปิ มํ มหาวีร, ฑยฺหมานํ ติหคฺคิภิ;
นิพฺพาเปสิ ตโย อคฺคี, สีติภาวฺจ ปาปยึ [ปาปยี (สี.)].
เยสํ โสตาวธานตฺถิ, สุณาถ มม ภาสโต;
อตฺถํ ตุมฺหํ ปวกฺขามิ, ยถา ทิฏฺํ ปทํ มม.
‘‘สยมฺภุํ ตํ วิมาเนตฺวา, สนฺตจิตฺตํ สมาหิตํ;
เตน กมฺเมนหํ อชฺช, ชาโตมฺหิ นีจโยนิยํ.
‘‘มา โว ขณํ วิราเธถ, ขณาตีตา หิ โสจเร;
สทตฺเถ วายเมยฺยาถ, ขโณ โว ปฏิปาทิโต.
‘‘เอกจฺจานฺจ วมนํ, เอกจฺจานํ วิเรจนํ;
วิสํ หลาหลํ เอเก, เอกจฺจานฺจ โอสธํ.
‘‘วมนํ ปฏิปนฺนานํ, ผลฏฺานํ วิเรจนํ;
โอสธํ ผลลาภีนํ, ปฺุกฺเขตฺตํ คเวสินํ.
‘‘สาสเนน วิรุทฺธานํ, วิสํ หลาหลํ ยถา;
อาสีวิโส ทิฏฺวิโส [ทฏฺวิโส (สฺยา. อฏฺ.)], เอวํ ฌาเปติ ตํ นรํ.
‘‘สกึ ¶ ปีตํ หลาหลํ, อุปรุนฺธติ ชีวิตํ;
สาสเนน วิรุชฺฌิตฺวา, กปฺปโกฏิมฺหิ ฑยฺหติ.
‘‘ขนฺติยา อวิหึสาย, เมตฺตจิตฺตวตาย จ;
สเทวกํ โส ตารติ, ตสฺมา เต อวิราธิยา [อวิโรธิโย (สี.), เต อวิโรธิยา (สฺยา.)].
‘‘ลาภาลาเภ น สชฺชนฺติ, สมฺมานนวิมานเน;
ปถวีสทิสา พุทฺธา, ตสฺมา เต น วิราธิยา [เต น วิโรธิยา (สี. สฺยา.)].
‘‘เทวทตฺเต ¶ จ วธเก, โจเร องฺคุลิมาลเก;
ราหุเล ธนปาเล จ, สพฺเพสํ สมโก มุนิ.
‘‘เอเตสํ ¶ ปฏิโฆ นตฺถิ, ราโคเมสํ น วิชฺชติ;
สพฺเพสํ สมโก พุทฺโธ, วธกสฺโสรสสฺส จ.
‘‘ปนฺเถ ¶ ทิสฺวาน กาสาวํ, ฉฑฺฑิตํ มีฬฺหมกฺขิตํ;
สิรสฺมึ อฺชลึ กตฺวา, วนฺทิตพฺพํ อิสิทฺธชํ.
‘‘อพฺภตีตา จ เย พุทฺธา, วตฺตมานา อนาคตา;
ธเชนาเนน สุชฺฌนฺติ, ตสฺมา เอเต นมสฺสิยา.
‘‘สตฺถุกปฺปํ สุวินยํ, ธาเรมิ หทเยนหํ;
นมสฺสมาโน วินยํ, วิหริสฺสามิ สพฺพทา.
‘‘วินโย อาสโย มยฺหํ, วินโย านจงฺกมํ;
กปฺเปมิ วินเย วาสํ, วินโย มม โคจโร.
‘‘วินเย ปารมิปฺปตฺโต, สมเถ จาปิ โกวิโท;
อุปาลิ ตํ มหาวีร, ปาเท วนฺทติ สตฺถุโน.
‘‘โส ¶ อหํ วิจริสฺสามิ, คามา คามํ ปุรา ปุรํ;
นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมตํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺสฺส สนฺติเก;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปาลิ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุปาลิตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๓-๗. อฺาสิโกณฺฑฺตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรสมฺพุทฺธํ, โลกเชฏฺํ วินายกํ;
พุทฺธภูมิมนุปฺปตฺตํ, ปมํ อทฺทสํ อหํ.
‘‘ยาวตา ¶ โพธิยา มูเล, ยกฺขา สพฺเพ สมาคตา;
สมฺพุทฺธํ ปริวาเรตฺวา, วนฺทนฺติ ปฺชลีกตา.
‘‘สพฺเพ ¶ ¶ เทวา ตุฏฺมนา, อากาเส สฺจรนฺติ เต;
พุทฺโธ อยํ อนุปฺปตฺโต, อนฺธการตโมนุโท.
‘‘เตสํ ¶ หาสปเรตานํ, มหานาโท อวตฺตถ;
กิเลเส ฌาปยิสฺสาม, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘เทวานํ คิรมฺาย, วาจาสภิมุทีริหํ;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, อาทิภิกฺขมทาสหํ.
‘‘มม สงฺกปฺปมฺาย, สตฺถา โลเก อนุตฺตโร;
เทวสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘สตฺตาหํ อภินิกฺขมฺม, โพธึ อชฺฌคมํ อหํ;
อิทํ เม ปมํ ภตฺตํ, พฺรหฺมจาริสฺส ยาปนํ.
‘‘‘ตุสิตา หิ อิธาคนฺตฺวา, โย เม ภิกฺขํ อุปานยิ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุโณถ มม ภาสโต.
‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ [ตึสมตฺเต กปฺปสคสฺเส (สฺยา. ก.)], เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
สพฺเพ เทเว อภิโภตฺวา, ติทิวํ อาวสิสฺสติ.
‘‘‘เทวโลกา จวิตฺวาน, มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ;
สหสฺสธา จกฺกวตฺตี, ตตฺถ รชฺชํ กริสฺสติ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ติทสา โส จวิตฺวาน, มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ;
อคารา ปพฺพชิตฺวาน, ฉพฺพสฺสานิ วสิสฺสติ.
‘‘‘ตโต สตฺตมเก วสฺเส, พุทฺโธ สจฺจํ กเถสฺสติ;
โกณฺฑฺโ นาม นาเมน, ปมํ สจฺฉิกาหิติ’.
‘‘นิกฺขนฺเตนานุปพฺพชึ ¶ , ปธานํ สุกตํ มยา;
กิเลเส ฌาปนตฺถาย, ปพฺพชึ อนคาริยํ.
‘‘อภิคนฺตฺวาน สพฺพฺู, พุทฺโธ โลเก สเทวเก;
อิสินาเม มิคารฺเ [อิมินา เม มหารฺํ (สฺยา.), อิมินา เม มิคารฺํ (ก.)], อมตเภริมาหนิ.
‘‘โส ¶ ¶ ทานิ ปตฺโต อมตํ, สนฺติปทมนุตฺตรํ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อฺาสิโกณฺฑฺโ [อฺาตโกณฺฑฺโ (สี.), อฺา โกณฺฑฺโ (สฺยา.)] เถโร อิมา
คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อฺาสิโกณฺฑฺตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๓-๘. ปิณฺโฑลภารทฺวาชตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;
ปุรโต หิมวนฺตสฺส, จิตฺตกูเฏ วสี ตทา.
‘‘อภีตรูโป ตตฺถาสึ, มิคราชา จตุกฺกโม;
ตสฺส สทฺทํ สุณิตฺวาน, วิกฺขมฺภนฺติ พหุชฺชนา.
‘‘สุผุลฺลํ ปทุมํ คยฺห, อุปคจฺฉึ นราสภํ;
วุฏฺิตสฺส สมาธิมฺหา, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘จาตุทฺทิสํ ¶ นมสฺสิตฺวา, พุทฺธเสฏฺํ นรุตฺตมํ;
สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สีหนาทํ นทึ อหํ [ตทา (สฺยา.)].
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
สกาสเน นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘พุทฺธสฺส คิรมฺาย, สพฺเพ เทวา สมาคตา;
อาคโต วทตํ เสฏฺโ, ธมฺมํ โสสฺสาม ตํ มยํ.
‘‘‘เตสํ หาสปเรตานํ, ปุรโต โลกนายโก;
มม สทฺทํ [กมฺมํ (?)] ปกิตฺเตสิ, ทีฆทสฺสี มหามุนิ’.
‘‘เยนิทํ ปทุมํ ทินฺนํ, สีหนาโท จ นาทิโต;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘อิโต ¶ อฏฺมเก กปฺเป, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน จตุทีปมฺหิ อิสฺสโร.
‘‘‘การยิสฺสติ อิสฺสริยํ [อิสฺสรํ (สฺยา. ก.)], มหิยา จตุสฏฺิยา;
ปทุโม นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ ¶ ¶ , โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘ปกาสิเต ปาวจเน, พฺรหฺมพนฺธุ ภวิสฺสติ;
พฺรหฺมฺา อภินิกฺขมฺม, ปพฺพชิสฺสติ ตาวเท’.
‘‘ปธานปหิตตฺโต โส, อุปสนฺโต นิรูปธิ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.
‘‘วิชเน ¶ ปนฺตเสยฺยมฺหิ, วาฬมิคสมากุเล;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปิณฺโฑลภารทฺวาโช เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปิณฺโฑลภารทฺวาชตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๓-๙. ขทิรวนิยเรวตตฺเถรอปทานํ
‘‘คงฺคา ภาคีรถี นาม, หิมวนฺตา ปภาวิตา;
กุติตฺเถ นาวิโก อาสึ, โอริเม จ ตรึ [โอริมํ จ ตเร (สฺยา.)] อหํ.
‘‘ปทุมุตฺตโร นายโก, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;
วสี สตสหสฺเสหิ, คงฺคาตีรมุปาคโต [ปุพฺเพ มยฺหํ สุตํ อาสิ,§‘‘ปทุมุตฺตรนายโก; วสีสตสหสฺเสหิ, คงฺคาโสตํ ตริสฺสติ‘‘; (สี.)].
‘‘พหู นาวา สมาเนตฺวา, วฑฺฒกีหิ [จมฺมเกหิ (ก.)] สุสงฺขตํ;
นาวาย [นาวานํ (ก.)] ฉทนํ กตฺวา, ปฏิมานึ นราสภํ.
‘‘อาคนฺตฺวาน ¶ จ สมฺพุทฺโธ, อารูหิ ตฺจ นาวกํ;
วาริมชฺเฌ ิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย โส ตาเรสิ สมฺพุทฺธํ, สงฺฆฺจาปิ อนาสวํ;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, เทวโลเก รมิสฺสติ.
‘‘‘นิพฺพตฺติสฺสติ เต พฺยมฺหํ, สุกตํ นาวสณฺิตํ;
อากาเส ปุปฺผฉทนํ, ธารยิสฺสติ สพฺพทา.
‘‘‘อฏฺปฺาสกปฺปมฺหิ ¶ , ตารโก [ตารโณ (สฺยา.)] นาม ขตฺติโย;
จาตุรนฺโต วิชิตาวี, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘สตฺตปฺาสกปฺปมฺหิ ¶ ¶ , จมฺมโก [จมฺปโก (สี.), จมฺพโก (สฺยา.)] นาม ขตฺติโย;
อุคฺคจฺฉนฺโตว สูริโย, โชติสฺสติ มหพฺพโล.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ติทสา โส จวิตฺวาน, มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ;
เรวโต นาม นาเมน, พฺรหฺมพนฺธุ ภวิสฺสติ.
‘‘‘อคารา นิกฺขมิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
โคตมสฺส ภควโต, สาสเน ปพฺพชิสฺสติ.
‘‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, ยุตฺตโยโค วิปสฺสโก;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
‘‘วีริยํ [วิริยํ (สี. สฺยา.)] เม ธุรโธรยฺหํ, โยคกฺเขมาธิวาหนํ;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘สตสหสฺเส กตํ กมฺมํ, ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ;
สุมุตฺโต สรเวโคว, กิเลเส ฌาปยี มม.
‘‘ตโต มํ วนนิรตํ, ทิสฺวา โลกนฺตคู มุนิ;
วนวาสิภิกฺขูนคฺคํ, ปฺเปสิ มหามติ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ขทิรวนิโย เรวโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ขทิรวนิยเรวตตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๓-๑๐. อานนฺทตฺเถรอปทานํ
‘‘อารามทฺวารา ¶ นิกฺขมฺม, ปทุมุตฺตโร มหามุนิ;
วสฺเสนฺโต อมตํ วุฏฺึ, นิพฺพาเปสิ มหาชนํ.
‘‘สตสหสฺสํ เต ธีรา, ฉฬภิฺา มหิทฺธิกา;
ปริวาเรนฺติ สมฺพุทฺธํ, ฉายาว อนปายินี [อนุปายินี (สฺยา. ก.)].
‘‘หตฺถิกฺขนฺธคโต อาสึ, เสตจฺฉตฺตํ วรุตฺตมํ;
สุจารุรูปํ ทิสฺวาน, วิตฺติ เม อุทปชฺชถ.
‘‘โอรุยฺห ¶ หตฺถิขนฺธมฺหา, อุปคจฺฉึ นราสภํ;
รตนามยฉตฺตํ เม, พุทฺธเสฏฺสฺส ธารยึ.
‘‘มม ¶ สงฺกปฺปมฺาย, ปทุมุตฺตโร มหาอิสิ;
ตํ กถํ ปยิตฺวาน, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย โส ฉตฺตมธาเรสิ, โสณฺณาลงฺการภูสิตํ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุโณถ มม ภาสโต.
‘‘‘อิโต คนฺตฺวา อยํ โปโส, ตุสิตํ อาวสิสฺสติ;
อนุโภสฺสติ สมฺปตฺตึ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต.
‘‘‘จตุตฺตึสติกฺขตฺตฺุจ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
พลาธิโป อฏฺสตํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ.
‘‘‘อฏฺปฺาสกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, มหิยา การยิสฺสติ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ ¶ , โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘สกฺยานํ ¶ กุลเกตุสฺส, าติพนฺธุ ภวิสฺสติ;
อานนฺโท นาม นาเมน, อุปฏฺาโก มเหสิโน.
‘‘‘อาตาปี นิปโก จาปิ, พาหุสจฺเจ สุโกวิโท;
นิวาตวุตฺติ อตฺถทฺโธ, สพฺพปาี ภวิสฺสติ.
‘‘‘ปธานปหิตตฺโต โส, อุปสนฺโต นิรูปธิ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.
‘‘‘สนฺติ อารฺกา นาคา, กฺุชรา สฏฺิหายนา;
ติธาปภินฺนา มาตงฺคา, อีสาทนฺตา อุรูฬฺหวา.
‘‘‘อเนกสตสหสฺสา, ปณฺฑิตาปิ มหิทฺธิกา;
สพฺเพ เต พุทฺธนาคสฺส, น โหนฺตุ ปณิธิมฺหิ เต’ [น โหนฺติ ปริวิมฺภิตา (สฺยา.), น โหนฺติ ปณิธิมฺหิ เต (ก.)].
‘‘อาทิยาเม นมสฺสามิ, มชฺฌิเม อถ ปจฺฉิเม;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, พุทฺธเสฏฺํ อุปฏฺหึ.
‘‘อาตาปี นิปโก จาปิ, สมฺปชาโน ปติสฺสโต;
โสตาปตฺติผลํ ปตฺโต, เสขภูมีสุ โกวิโท.
‘‘สตสหสฺสิโต ¶ กปฺเป, ยํ กมฺมมภินีหรึ;
ตาหํ ภูมิมนุปฺปตฺโต, ิตา สทฺธมฺมมาจลา [ิโต สทฺธมฺมมาจโล (สี.), ิตา สทฺธา มหปฺผลา (สฺยา.)].
‘‘สฺวาคตํ ¶ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺสฺส สนฺติเก;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อานนฺโท เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อานนฺทตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ตสฺสุทฺทานํ –
พุทฺโธ ¶ ปจฺเจกพุทฺโธ จ, สาริปุตฺโต จ โกลิโต;
กสฺสโป อนุรุทฺโธ จ, ปุณฺณตฺเถโร อุปาลิ จ.
อฺาสิโกณฺฑฺโ ปิณฺโฑโล, เรวตานนฺทปณฺฑิโต;
ฉสตานิ จ ปฺาส, คาถาโย สพฺพปิณฺฑิตา.
อปทาเน พุทฺธวคฺโค ปโม.
๒. สีหาสนิยวคฺโค
๑. สีหาสนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต ¶ ¶ ¶ โลกนาถมฺหิ, สิทฺธตฺเถ ทฺวิปทุตฺตเม [ทิปทุตฺตเม (สี. สฺยา.)];
วิตฺถาริเก ปาวจเน, พาหุชฺมฺหิ สาสเน.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สีหาสนมกาสหํ;
สีหาสนํ กริตฺวาน, ปาทปีมกาสหํ.
‘‘สีหาสเน จ วสฺสนฺเต, ฆรํ ตตฺถ อกาสหํ;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ตุสิตํ อุปปชฺชหํ.
‘‘อายาเมน ¶ จตุพฺพีส, โยชนํ อาสิ [โยชนาสึสุ (สฺยา. ก.)] ตาวเท;
วิมานํ สุกตํ มยฺหํ, วิตฺถาเรน จตุทฺทส.
‘‘สตํ [สตฺต (สฺยา.)] กฺาสหสฺสานิ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา;
โสณฺณมยฺจ ปลฺลงฺกํ, พฺยมฺเห อาสิ สุนิมฺมิตํ.
‘‘หตฺถิยานํ อสฺสยานํ, ทิพฺพยานํ อุปฏฺิตํ;
ปาสาทา สิวิกา เจว, นิพฺพตฺตนฺติ ยทิจฺฉกํ.
‘‘มณิมยา จ ปลฺลงฺกา, อฺเ สารมยา พหู;
นิพฺพตฺตนฺติ มมํ สพฺเพ, สีหาสนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘โสณฺณมยา รูปิมยา, ผลิกาเวฬุริยามยา;
ปาทุกา อภิรูหามิ, ปาทปีสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต [จตุนวุเต อิโต (สี. สฺยา.)] กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เตสตฺตติมฺหิโต กปฺเป, อินฺทนามา ตโย ชนา;
ทฺเวสตฺตติมฺหิโต กปฺเป, ตโย สุมนนามกา.
‘‘สมสตฺตติโต กปฺเป, ตโย วรุณนามกา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จตุทีปมฺหิ อิสฺสรา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สีหาสนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สีหาสนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. เอกตฺถมฺภิกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ ¶ ภควโต, มหาปูคคโณ อหุ;
สรณํ คตา จ เต พุทฺธํ, สทฺทหนฺติ ตถาคตํ.
‘‘สพฺเพ สงฺคมฺม มนฺเตตฺวา, มาฬํ กุพฺพนฺติ สตฺถุโน;
เอกตฺถมฺภํ อลภนฺตา, วิจินนฺติ พฺรหาวเน.
‘‘เตหํ อรฺเ ทิสฺวาน, อุปคมฺม คณํ ตทา;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ปริปุจฺฉึ คณํ อหํ.
‘‘เต เม ปุฏฺา วิยากํสุ, สีลวนฺโต อุปาสกา;
มาฬํ มยํ กตฺตุกามา, เอกตฺถมฺโภ น ลพฺภติ.
‘‘เอกตฺถมฺภํ มมํ เทถ, อหํ ทสฺสามิ สตฺถุโน;
อาหริสฺสามหํ ถมฺภํ, อปฺโปสฺสุกฺกา ภวนฺตุ เต [ภวนฺตุ โว (สี.), ภวาถ โว (?)].
‘‘เต เม ถมฺภํ ปเวจฺฉึสุ, ปสนฺนา ตุฏฺมานสา;
ตโต ปฏินิวตฺติตฺวา, อคมํสุ สกํ ฆรํ.
‘‘อจิรํ คเต ปูคคเณ, ถมฺภํ อหาสหํ ตทา;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, ปมํ อุสฺสเปสหํ.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, วิมานํ อุปปชฺชหํ;
อุพฺพิทฺธํ ภวนํ มยฺหํ, สตฺตภูมํ [สตภูมํ (สี. ก.)] สมุคฺคตํ.
‘‘วชฺชมานาสุ เภรีสุ, ปริจาเรมหํ สทา;
ปฺจปฺาสกปฺปมฺหิ, ราชา อาสึ ยโสธโร.
‘‘ตตฺถาปิ ¶ ¶ ภวนํ มยฺหํ, สตฺตภูมํ สมุคฺคตํ;
กูฏาคารวรูเปตํ, เอกตฺถมฺภํ มโนรมํ.
‘‘เอกวีสติกปฺปมฺหิ, อุเทโน นาม ขตฺติโย;
ตตฺราปิ ภวนํ มยฺหํ, สตฺตภูมํ สมุคฺคตํ.
‘‘ยํ ¶ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
อนุโภมิ สุขํ สพฺพํ [สพฺพเมตํ (สฺยา.)], เอกตฺถมฺภสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ถมฺภมททํ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เอกตฺถมฺภสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกตฺถมฺภิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกตฺถมฺภิกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. นนฺทตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
วตฺถํ โขมํ มยา ทินฺนํ, สยมฺภุสฺส มเหสิโน.
‘‘ตํ เม พุทฺโธ วิยากาสิ, ชลชุตฺตรนามโก;
‘อิมินา วตฺถทาเนน, เหมวณฺโณ ภวิสฺสสิ.
‘‘‘ทฺเว ¶ สมฺปตฺตี อนุโภตฺวา, กุสลมูเลหิ โจทิโต;
โคตมสฺส ภควโต, กนิฏฺโ ตฺวํ ภวิสฺสสิ.
‘‘‘ราครตฺโต สุขสีโล, กาเมสุ เคธมายุโต;
พุทฺเธน โจทิโต สนฺโต, ตทา [ตโต (สฺยา.)] ตฺวํ ปพฺพชิสฺสสิ.
‘‘‘ปพฺพชิตฺวาน ตฺวํ ตตฺถ, กุสลมูเลน โจทิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสสินาสโว’.
‘‘สตฺต ¶ [สต (สฺยา.)] กปฺปสหสฺสมฺหิ, จตุโร เจฬนามกา;
สฏฺิ กปฺปสหสฺสมฺหิ, อุปเจลา จตุชฺชนา.
‘‘ปฺจ กปฺปสหสฺสมฺหิ, เจฬาว จตุโร ชนา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จตุทีปมฺหิ อิสฺสรา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นนฺโท เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นนฺทตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. จูฬปนฺถกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ ¶ นาม ชิโน, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
คณมฺหา วูปกฏฺโ โส, หิมวนฺเต วสี ตทา.
‘‘อหมฺปิ ¶ หิมวนฺตมฺหิ, วสามิ อสฺสเม ตทา;
อจิราคตํ มหาวีรํ, อุเปสึ โลกนายกํ.
‘‘ปุปฺผจฺฉตฺตํ คเหตฺวาน, อุปคจฺฉึ นราสภํ;
สมาธึ สมาปชฺชนฺตํ, อนฺตรายมกาสหํ.
‘‘อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, ปุปฺผจฺฉตฺตํ อทาสหํ;
ปฏิคฺคเหสิ ภควา, ปทุมุตฺตโร มหามุนิ.
‘‘สพฺเพ เทวา อตฺตมนา, หิมวนฺตํ อุเปนฺติ เต;
สาธุการํ ปวตฺเตสุํ, อนุโมทิสฺสติ จกฺขุมา.
‘‘อิทํ วตฺวาน เต เทวา, อุปคจฺฉุํ นรุตฺตมํ;
อากาเส ธารยนฺตสฺส [ธารยนฺตํ เม (ก), ธารยโต เม (?)], ปทุมจฺฉตฺตมุตฺตมํ.
‘‘สตปตฺตฉตฺตํ ปคฺคยฺห, อทาสิ ตาปโส มม;
‘ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘ปฺจวีสติกปฺปานิ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
จตุตฺตึสติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘ยํ ¶ ยํ โยนึ สํสรติ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
อพฺโภกาเส ปติฏฺนฺตํ, ปทุมํ ธารยิสฺสติ’.
‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน [นาเมน (สี. ก.)], สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ปกาสิเต ปาวจเน, มนุสฺสตฺตํ ลภิสฺสติ;
มโนมยมฺหิ กายมฺหิ, อุตฺตโม โส ภวิสฺสติ.
‘‘‘ทฺเว ¶ ภาตโร ภวิสฺสนฺติ, อุโภปิ ปนฺถกวฺหยา;
อนุโภตฺวา อุตฺตมตฺถํ, โชตยิสฺสนฺติ สาสนํ’.
‘‘โสหํ ¶ อฏฺารสวสฺโส [โส อฏฺารสวสฺโสหํ (สฺยา.)], ปพฺพชึ อนคาริยํ;
วิเสสาหํ น วินฺทามิ, สกฺยปุตฺตสฺส สาสเน.
‘‘ทนฺธา มยฺหํ คตี อาสิ, ปริภูโต ปุเร อหุํ [อหํ (สฺยา.)];
ภาตา จ มํ ปณาเมสิ, คจฺฉ ทานิ สกํ ฆรํ.
‘‘โสหํ ปณามิโต สนฺโต, สงฺฆารามสฺส โกฏฺเก;
ทุมฺมโน ตตฺถ อฏฺาสึ, สามฺสฺมึ อเปกฺขวา.
‘‘ภควา ¶ ตตฺถ [อเถตฺถ สตฺถา (สี. สฺยา.)] อาคจฺฉิ, สีสํ มยฺหํ ปรามสิ;
พาหาย มํ คเหตฺวาน, สงฺฆารามํ ปเวสยิ.
‘‘อนุกมฺปาย เม สตฺถา, อทาสิ ปาทปฺุฉนึ;
เอวํ สุทฺธํ อธิฏฺเหิ, เอกมนฺตมธิฏฺหํ.
‘‘หตฺเถหิ ตมหํ คยฺห, สรึ โกกนทํ อหํ;
ตตฺถ จิตฺตํ วิมุจฺจิ เม, อรหตฺตํ อปาปุณึ.
‘‘มโนมเยสุ กาเยสุ, สพฺพตฺถ ปารมึ คโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จูฬปนฺถโก [จุลฺลปนฺถโก (สี. สฺยา.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
จูฬปนฺถกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต ¶ ¶ โลกนาถมฺหิ, สุเมเธ อคฺคปุคฺคเล;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ถูปปูชํ อกาสหํ.
‘‘เย จ ขีณาสวา ตตฺถ, ฉฬภิฺา มหิทฺธิกา;
เตหํ ตตฺถ สมาเนตฺวา, สงฺฆภตฺตํ อกาสหํ.
‘‘สุเมธสฺส ภควโต, อุปฏฺาโก ตทา อหุ;
สุเมโธ นาม นาเมน, อนุโมทิตฺถ โส ตทา.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, วิมานํ อุปปชฺชหํ;
ฉฬาสีติสหสฺสานิ, อจฺฉราโย รมึสุ เม.
‘‘มเมว ¶ อนุวตฺตนฺติ, สพฺพกาเมหิ ตา สทา;
อฺเ เทเว อภิโภมิ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจวีสติกปฺปมฺหิ, วรุโณ นาม ขตฺติโย;
วิสุทฺธโภชโน [สุสุทฺธโภชโน (สี.)] อาสึ, จกฺกวตฺตี อหํ ตทา.
‘‘น เต พีชํ ปวปนฺติ, นปิ นียนฺติ นงฺคลา;
อกฏฺปากิมํ สาลึ, ปริภฺุชนฺติ มานุสา.
‘‘ตตฺถ ¶ รชฺชํ กริตฺวาน, เทวตฺตํ ปุน คจฺฉหํ;
ตทาปิ เอทิสา มยฺหํ, นิพฺพตฺตา โภคสมฺปทา.
‘‘น มํ มิตฺตา อมิตฺตา วา, หึสนฺติ สพฺพปาณิโน;
สพฺเพสมฺปิ ปิโย โหมิ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ ¶ , ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, คนฺธาเลปสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิมสฺมึ ภทฺทเก กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
มหานุภาโว ราชาหํ [ราชีสิ (สฺยา. ก.)], จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘โสหํ ปฺจสุ สีเลสุ, เปตฺวา ชนตํ พหุํ;
ปาเปตฺวา สุคตึเยว, เทวตานํ ปิโย อหุํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ [ปิลินฺทิวจฺโฉ (สี.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. ราหุลตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
สตฺตภูมมฺหิ ปาสาเท, อาทาสํ สนฺถรึ อหํ.
‘‘ขีณาสวสหสฺเสหิ, ปริกิณฺโณ มหามุนิ;
อุปาคมิ คนฺธกุฏึ, ทฺวิปทินฺโท [ทิปทินฺโท (สี. สฺยา.)] นราสโภ.
‘‘วิโรเจนฺโต [วิโรจยํ (สฺยา.)] คนฺธกุฏึ, เทวเทโว นราสโภ;
ภิกฺขุสงฺเฆ ิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘เยนายํ ¶ ¶ โชติตา เสยฺยา, อาทาโสว สุสนฺถโต;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘โสณฺณมยา รูปิมยา, อโถ เวฬุริยามยา;
นิพฺพตฺติสฺสนฺติ ปาสาทา, เย เกจิ มนโส ปิยา.
‘‘‘จตุสฏฺิกฺขตฺตุํ ¶ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี, ภวิสฺสติ อนนฺตรา.
‘‘‘เอกวีสติกปฺปมฺหิ, วิมโล นาม ขตฺติโย;
จาตุรนฺโต วิชิตาวี, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘นครํ เรณุวตี นาม, อิฏฺกาหิ สุมาปิตํ;
อายามโต ตีณิ สตํ, จตุรสฺสสมายุตํ.
‘‘‘สุทสฺสโน นาม ปาสาโท, วิสฺสกมฺเมน มาปิโต [วิสุกมฺเมน§มาปิโต (ก.), วิสฺสกมฺเมน นิมฺมิโต (สี.)];
กูฏาคารวรูเปโต, สตฺตรตนภูสิโต.
‘‘‘ทสสทฺทาวิวิตฺตํ ¶ ตํ [อวิวิตฺตํ (สี.)], วิชฺชาธรสมากุลํ;
สุทสฺสนํว นครํ, เทวตานํ ภวิสฺสติ.
‘‘‘ปภา นิคฺคจฺฉเต ตสฺส, อุคฺคจฺฉนฺเตว สูริเย;
วิโรเจสฺสติ ตํ นิจฺจํ, สมนฺตา อฏฺโยชนํ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตุสิตา โส จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
โคตมสฺส ภควโต, อตฺรโช โส ภวิสฺสติ.
‘‘‘สเจ ¶ วเสยฺย [สจา’วเสยฺย (?)] อคารํ, จกฺกวตฺตี ภเวยฺย โส;
อฏฺานเมตํ ยํ ตาที, อคาเร รติมชฺฌคา.
‘‘‘นิกฺขมิตฺวา อคารมฺหา, ปพฺพชิสฺสติ สุพฺพโต;
ราหุโล นาม นาเมน, อรหา โส ภวิสฺสติ’.
‘‘กิกีว อณฺฑํ รกฺเขยฺย, จามรี วิย วาลธึ;
นิปโก สีลสมฺปนฺโน, มมํ รกฺขิ มหามุนิ [เอวํ รกฺขึ มหามุนิ (สี. ก.), มมํ ทกฺขิ มหามุนิ (สฺยา.)].
‘‘ตสฺสาหํ ธมฺมมฺาย, วิหาสึ สาสเน รโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ราหุโล เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ราหุลตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. อุปเสนวงฺคนฺตปุตฺตตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรํ ¶ ภควนฺตํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ;
ปพฺภารมฺหิ นิสีทนฺตํ, อุปคจฺฉึ นรุตฺตมํ.
‘‘กณิการปุปฺผํ ¶ [กณิการํ ปุปฺผิตํ (สี. สฺยา.)] ทิสฺวา, วณฺเฏ เฉตฺวานหํ ตทา;
อลงฺกริตฺวา ฉตฺตมฺหิ, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘ปิณฺฑปาตฺจ ¶ ปาทาสึ, ปรมนฺนํ สุโภชนํ;
พุทฺเธน นวเม ตตฺถ, สมเณ อฏฺ โภชยึ.
‘‘อนุโมทิ มหาวีโร, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;
อิมินา ฉตฺตทาเนน, ปรมนฺนปเวจฺฉนา.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, สมฺปตฺติมนุโภสฺสสิ;
ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ.
‘‘เอกวีสติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ [ยํ วทนฺติ สุเมโธติ, ภูริปฺํ สุเมธสํ; กปฺเปโต สตสหสฺเส, เอส พุทฺโธ ภวิสฺสติ; (ก.)].
‘‘สาสเน ทิพฺพมานมฺหิ, มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ;
ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต.
‘‘อุปเสโนติ นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก;
[อิทํ ปาททฺวยํ เถรคาถาอฏฺกถายเมว ทิสฺสติ] สมนฺตปาสาทิกตฺตา, อคฺคฏฺาเน เปสฺสติ
[อิทํ ปาททฺวยํ เถรคาถาอฏฺกถายเมว ทิสฺสติ].
‘‘จริมํ วตฺตเต มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหนํ [สวาหินึ (?)].
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา อุปเสโน วงฺคนฺตปุตฺโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุปเสนวงฺคนฺตปุตฺตตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
ตติยภาณวารํ.
๘. รฏฺปาลตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรสฺส ¶ ¶ ¶ ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
วรนาโค มยา ทินฺโน, อีสาทนฺโต อุรูฬฺหวา.
‘‘เสตจฺฉตฺโต ปโสภิโต, สกปฺปโน สหตฺถิโป;
อคฺฆาเปตฺวาน ตํ สพฺพํ, สงฺฆารามํ อการยึ.
‘‘จตุปฺาสสหสฺสานิ, ปาสาเท การยึ อหํ;
มโหฆทานํ [มหาภตฺตํ (สี.), มโหฆฺจ (ก.), มหาทานํ (?)] กริตฺวาน, นิยฺยาเทสึ มเหสิโน.
‘‘อนุโมทิ มหาวีโร, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;
สพฺเพ ชเน หาสยนฺโต, เทเสสิ อมตํ ปทํ.
‘‘ตํ เม พุทฺโธ วิยากาสิ, ชลชุตฺตรนามโก;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘จตุปฺาสสหสฺสานิ, ปาสาเท การยี อยํ;
กถยิสฺสามิ วิปากํ, สุโณถ มม ภาสโต.
‘‘‘อฏฺารสสหสฺสานิ, กูฏาคารา ภวิสฺสเร;
พฺยมฺหุตฺตมมฺหิ นิพฺพตฺตา, สพฺพโสณฺณมยา จ เต.
‘‘‘ปฺาสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
อฏฺปฺาสกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘เทวโลกา ¶ จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
อฑฺเฒ กุเล มหาโภเค, นิพฺพตฺติสฺสติ ตาวเท.
‘‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
รฏฺปาโลติ นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก.
‘‘‘ปธานปหิตตฺโต ¶ โส, อุปสนฺโต นิรูปธิ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
‘‘อุฏฺาย อภินิกฺขมฺม, ชหิตา โภคสมฺปทา;
เขฬปิณฺเฑว โภคมฺหิ, เปมํ มยฺหํ น วิชฺชติ.
‘‘วีริยํ ¶ ¶ เม ธุรโธรยฺหํ, โยคกฺเขมาธิวาหนํ;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา รฏฺปาโล เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
รฏฺปาลตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. โสปากตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺภารํ โสธยนฺตสฺส [เสวยนฺตสฺส (สี. ก.)], วิปิเน ปพฺพตุตฺตเม;
สิทฺธตฺโถ นาม ภควา, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘พุทฺธํ ¶ อุปคตํ ทิสฺวา, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
สนฺถรํ สนฺถริตฺวาน [ปฺเปตฺวาน (สฺยา. อฏฺ)], ปุปฺผาสนมทาสหํ.
‘‘ปุปฺผาสเน นิสีทิตฺวา, สิทฺธตฺโถ โลกนายโก;
มมฺจ คติมฺาย, อนิจฺจตมุทาหริ.
‘‘‘อนิจฺจา วต สงฺขารา, อุปฺปาทวยธมฺมิโน;
อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, เตสํ วูปสโม สุโข’.
‘‘อิทํ วตฺวาน สพฺพฺู, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
นภํ อพฺภุคฺคมิ วีโร, หํสราชาว อมฺพเร.
‘‘สกํ ทิฏฺึ ชหิตฺวาน, ภาวยานิจฺจสฺหํ;
เอกาหํ ภาวยิตฺวาน, ตตฺถ กาลํ กโต อหํ.
‘‘ทฺเว สมฺปตฺตี อนุโภตฺวา, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
ปจฺฉิเม ภเว สมฺปตฺเต, สปากโยนุปาคมึ.
‘‘อคารา อภินิกฺขมฺม, ปพฺพชึ อนคาริยํ;
ชาติยา สตฺตวสฺโสหํ, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘อารทฺธวีริโย ¶ ¶ ปหิตตฺโต, สีเลสุ สุสมาหิโต;
โตเสตฺวาน มหานาคํ, อลตฺถํ อุปสมฺปทํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ สฺํ ภาวยึ ตทา;
ตํ สฺํ ภาวยนฺตสฺส, ปตฺโต เม อาสวกฺขโย.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โสปาโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โสปากตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. สุมงฺคลตฺเถรอปทานํ
‘‘อาหุตึ ยิฏฺุกาโมหํ, ปฏิยาเทตฺวาน โภชนํ;
พฺราหฺมเณ ปฏิมาเนนฺโต, วิสาเล มาฬเก ิโต.
‘‘อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, ปิยทสฺสึ มหายสํ;
สพฺพโลกวิเนตารํ, สยมฺภุํ อคฺคปุคฺคลํ.
‘‘ภควนฺตํ ชุติมนฺตํ, สาวเกหิ ปุรกฺขตํ;
อาทิจฺจมิว โรจนฺตํ, รถิยํ ปฏิปนฺนกํ.
‘‘อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, สกํ จิตฺตํ ปสาทยึ;
มนสาว นิมนฺเตสึ, ‘อาคจฺฉตุ มหามุนิ’.
‘‘มม สงฺกปฺปมฺาย, สตฺถา โลเก อนุตฺตโร;
ขีณาสวสหสฺเสหิ, มม ทฺวารํ อุปาคมิ.
‘‘นโม เต ปุริสาชฺ, นโม เต ปุริสุตฺตม;
ปาสาทํ อภิรูหิตฺวา, สีหาสเน นิสีทตํ [นิสีท ตฺวํ (สี.)].
‘‘ทนฺโต ¶ ¶ ทนฺตปริวาโร, ติณฺโณ ตารยตํ วโร;
ปาสาทํ อภิรูหิตฺวา, นิสีทิ ปวราสเน.
‘‘ยํ เม อตฺถิ สเก เคเห, อามิสํ ปจฺจุปฏฺิตํ;
ตาหํ พุทฺธสฺส ปาทาสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต ¶ สุมโน, เวทชาโต กตฺชลี;
พุทฺธเสฏฺํ นมสฺสามิ, อโห พุทฺธสฺสุฬารตา.
‘‘อฏฺนฺนํ ¶ ปยิรูปาสตํ, ภฺุชํ ขีณาสวา พหู;
ตุยฺเหเวโส อานุภาโว, สรณํ ตํ อุเปมหํ.
‘‘ปิยทสฺสี จ ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย โส สงฺฆํ อโภเชสิ, อุชุภูตํ สมาหิตํ;
ตถาคตฺจ สมฺพุทฺธํ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘สตฺตวีสติกฺขตฺตุํ โส, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
สกกมฺมาภิรทฺโธ โส, เทวโลเก รมิสฺสติ.
‘‘‘ทส อฏฺ จกฺขตฺตุํ [ทสฺจฏฺกฺขตฺถุํ (สี.), ทส จฏฺกฺขตฺตุํ (สฺยา.)] โส, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปถพฺยา รชฺชํ ปฺจสตํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ’.
‘‘อรฺวนโมคฺคยฺห, กานนํ พฺยคฺฆเสวิตํ;
ปธานํ ปทหิตฺวาน, กิเลสา ฌาปิตา มยา.
‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ภตฺตทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุมงฺคโล เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุมงฺคลตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ตสฺสุทฺทานํ –
สีหาสนี ¶ เอกถมฺภี, นนฺโท จ จูฬปนฺถโก;
ปิลินฺทราหุโล เจว, วงฺคนฺโต รฏฺปาลโก.
โสปาโก มงฺคโล เจว, ทเสว ทุติเย วคฺเค;
สตฺจ อฏฺตึส จ, คาถา เจตฺถ ปกาสิตา.
สีหาสนิยวคฺโค ทุติโย.
๓. สุภูติวคฺโค
๑. สุภูติตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ ¶ ¶ , นิสโภ นาม ปพฺพโต;
อสฺสโม สุกโต มยฺหํ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา.
‘‘โกสิโย นาม นาเมน, ชฏิโล อุคฺคตาปโน;
เอกากิโย [เอกากิโก (ก.)] อทุติโย, วสามิ นิสเภ ตทา.
‘‘ผลํ มูลฺจ ปณฺณฺจ, น ภฺุชามิ อหํ ตทา;
ปวตฺตํว สุปาตาหํ [ปวตฺตปณฺฑุปตฺตานิ (สี.)], อุปชีวามิ ตาวเท.
‘‘นาหํ ¶ โกเปมิ อาชีวํ, จชมาโนปิ ชีวิตํ;
อาราเธมิ สกํ จิตฺตํ, วิวชฺเชมิ อเนสนํ.
‘‘ราคูปสํหิตํ จิตฺตํ, ยทา อุปฺปชฺชเต มม;
สยํว ปจฺจเวกฺขามิ, เอกคฺโค ตํ ทเมมหํ.
‘‘‘รชฺชเส รชฺชนีเย จ, ทุสฺสนีเย จ ทุสฺสเส;
มุยฺหเส โมหนีเย จ, นิกฺขมสฺสุ วนา ตุวํ.
‘‘‘วิสุทฺธานํ อยํ วาโส, นิมฺมลานํ ตปสฺสินํ;
มา โข วิสุทฺธํ ทูเสสิ, นิกฺขมสฺสุ วนา ตุวํ.
‘‘‘อคาริโก ภวิตฺวาน, ยทา ปุตฺตํ [สทายุตฺตํ (สี.), ยทายุตฺตํ (สฺยา.)], ลภิสฺสสิ;
อุโภปิ มา วิราเธสิ, นิกฺขมสฺสุ วนา ตุวํ.
‘‘‘ฉวาลาตํ ยถา กฏฺํ, น กฺวจิ กิจฺจการกํ;
เนว คาเม อรฺเ วา, น หิ ตํ กฏฺสมฺมตํ.
‘‘‘ฉวาลาตูปโม ตฺวํสิ, น คิหี นาปิ สฺโต;
อุภโต มุตฺตโก อชฺช, นิกฺขมสฺสุ วนา ตุวํ.
‘‘‘สิยา นุ โข ตว เอตํ, โก ปชานาติ เต อิทํ;
สทฺธาธุรํ วหิสิ [สทฺธาธุรํ ชหสิ (สี.), สีฆํ ธุรํ วหิสิ (สฺยา.)] เม, โกสชฺชพหุลาย จ.
‘‘‘ชิคุจฺฉิสฺสนฺติ ¶ ¶ ตํ วิฺู, อสุจึ นาคริโก ยถา;
อากฑฺฒิตฺวาน อิสโย, โจทยิสฺสนฺติ ตํ สทา.
‘‘‘ตํ วิฺู ปวทิสฺสนฺติ, สมติกฺกนฺตสาสนํ;
สํวาสํ อลภนฺโต หิ, กถํ ชีวิหิสิ [ชีวิสฺสสิ (สี.)] ตุวํ.
‘‘‘ติธาปภินฺนํ ¶ ¶ มาตงฺคํ, กฺุชรํ สฏฺิหายนํ;
พลี นาโค อุปคนฺตฺวา, ยูถา นีหรเต คชํ.
‘‘‘ยูถา วินิสฺสโฏ สนฺโต, สุขํ สาตํ น วินฺทติ;
ทุกฺขิโต วิมโน โหติ, ปชฺฌายนฺโต ปเวธติ.
‘‘‘ตเถว ชฏิลา ตมฺปิ, นีหริสฺสนฺติ ทุมฺมตึ;
เตหิ ตฺวํ นิสฺสโฏ สนฺโต, สุขํ สาตํ น ลจฺฉสิ.
‘‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, โสกสลฺลสมปฺปิโต;
ฑยฺหสิ ปริฬาเหน, คโช ยูถาว นิสฺสโฏ.
‘‘‘ชาตรูปํ ยถา กูฏํ, เนว ฌายติ [ยายติ (สฺยา.)] กตฺถจิ;
ตถา สีลวิหีโน ตฺวํ, น ฌายิสฺสสิ [ยาริสฺสติ (สฺยา.)] กตฺถจิ.
‘‘‘อคารํ วสมาโนปิ, กถํ ชีวิหิสิ ตุวํ;
มตฺติกํ เปตฺติกฺจาปิ, นตฺถิ เต นิหิตํ ธนํ.
‘‘‘สยํ กมฺมํ กริตฺวาน, คตฺเต เสทํ ปโมจยํ;
เอวํ ชีวิหิสิ เคเห, สาธุ เต ตํ น รุจฺจติ.
‘‘‘เอวาหํ ตตฺถ วาเรมิ, สํกิเลสคตํ มนํ;
นานาธมฺมกถํ กตฺวา, ปาปา จิตฺตํ นิวารยึ’.
‘‘เอวํ เม วิหรนฺตสฺส, อปฺปมาทวิหาริโน;
ตึสวสฺสสหสฺสานิ, วิปิเน เม อติกฺกมุํ.
‘‘อปฺปมาทรตํ ทิสฺวา, อุตฺตมตฺถํ คเวสกํ;
ปทุมุตฺตรสมฺพุทฺโธ, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘ติมฺพรูสกวณฺณาโภ ¶ , อปฺปเมยฺโย อนูปโม;
รูเปนาสทิโส พุทฺโธ, อากาเส จงฺกมี ตทา.
‘‘สุผุลฺโล ¶ สาลราชาว, วิชฺชูวพฺภฆนนฺตเร;
าเณนาสทิโส พุทฺโธ, อากาเส จงฺกมี ตทา.
‘‘สีหราชา ¶ วสมฺภีโต [ฉมฺภิโต (ก.)],
คชราชาว ทปฺปิโต [ทมฺมิโต (ก.)].
ลาสิโต [อภีโต (สฺยา.)] พฺยคฺฆราชาว, อากาเส จงฺกมี ตทา.
‘‘สิงฺคีนิกฺขสวณฺณาโภ, ขทิรงฺคารสนฺนิโภ;
มณิ ยถา โชติรโส, อากาเส จงฺกมี ตทา.
‘‘วิสุทฺธเกลาสนิโภ ¶ , ปุณฺณมาเยว จนฺทิมา;
มชฺฌนฺหิเกว [มชฺฌนฺติเกว (สพฺพตฺถ)] สูริโย, อากาเส จงฺกมี ตทา.
‘‘ทิสฺวา นเภ จงฺกมนฺตํ, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;
‘เทโว นุ โข อยํ สตฺโต, อุทาหุ มนุโช อยํ.
‘‘‘น เม สุโต วา ทิฏฺโ วา, มหิยา เอทิโส นโร;
อปิ มนฺตปทํ อตฺถิ, อยํ สตฺถา ภวิสฺสติ’.
‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, สกํ จิตฺตํ ปสาทยึ;
นานาปุปฺผฺจ คนฺธฺจ, สนฺนิปาเตสหํ [สนฺนิปาเตตฺวาหํ (สี.)] ตทา.
‘‘ปุปฺผาสนํ ปฺเปตฺวา, สาธุจิตฺตํ มโนรมํ;
นรสารถินํ อคฺคํ, อิทํ วจนมพฺรวึ.
‘‘‘อิทํ เม อาสนํ วีร, ปฺตฺตํ ตวนุจฺฉวํ;
หาสยนฺโต มมํ จิตฺตํ, นิสีท กุสุมาสเน’.
‘‘นิสีทิ ¶ ตตฺถ ภควา, อสมฺภีโตว [อฉมฺภิโตว (ก.)] เกสรี;
สตฺตรตฺตินฺทิวํ พุทฺโธ, ปวเร กุสุมาสเน.
‘‘นมสฺสมาโน อฏฺาสึ, สตฺตรตฺตินฺทิวํ อหํ;
วุฏฺหิตฺวา สมาธิมฺหา, สตฺถา โลเก อนุตฺตโร;
มม กมฺมํ ปกิตฺเตนฺโต, อิทํ วจนมพฺรวิ.
‘‘‘ภาเวหิ พุทฺธานุสฺสตึ, ภาวนานมนุตฺตรํ;
อิมํ สตึ ภาวยิตฺวา, ปูรยิสฺสสิ มานสํ.
‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสสิ;
อสีติกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสสิ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี, ราชา รฏฺเ ภวิสฺสสิ.
‘‘‘ปเทสรชฺชํ ¶ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ;
อนุโภสฺสสิ ตํ สพฺพํ, พุทฺธานุสฺสติยา ผลํ.
‘‘‘ภวาภเว ¶ สํสรนฺโต, มหาโภคํ ลภิสฺสสิ;
โภเค เต อูนตา นตฺถิ, พุทฺธานุสฺสติยา ผลํ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘อสีติโกฏึ ฉฑฺเฑตฺวา, ทาเส กมฺมกเร พหู;
โคตมสฺส ภควโต, สาสเน ปพฺพชิสฺสสิ.
‘‘‘อาราธยิตฺวา สมฺพุทฺธํ, โคตมํ สกฺยปุงฺควํ;
สุภูติ นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก.
‘‘‘ภิกฺขุสงฺเฆ ¶ ¶ นิสีทิตฺวา, ทกฺขิเณยฺยคุณมฺหิ ตํ;
ตถารณวิหาเร จ, ทฺวีสุ อคฺเค เปสฺสติ’.
‘‘อิทํ วตฺวาน สมฺพุทฺโธ, ชลชุตฺตมนามโก;
นภํ อพฺภุคฺคมี วีโร, หํสราชาว อมฺพเร.
‘‘สาสิโต โลกนาเถน, นมสฺสิตฺวา ตถาคตํ;
สทา ภาเวมิ มุทิโต, พุทฺธานุสฺสติมุตฺตมํ.
‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;
ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสํ อคจฺฉหํ.
‘‘อสีติกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชมการยึ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ.
‘‘ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ;
อนุโภมิ สุสมฺปตฺตึ, พุทฺธานุสฺสติยา ผลํ.
‘‘ภวาภเว สํสรนฺโต, มหาโภคํ ลภามหํ;
โภเค เม อูนตา นตฺถิ, พุทฺธานุสฺสติยา ผลํ.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธานุสฺสติยา ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุภูติ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุภูติตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. อุปวานตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ ¶ นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;
ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, สมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต.
‘‘มหาชนา สมาคมฺม, ปูชยิตฺวา ตถาคตํ;
จิตํ กตฺวาน สุกตํ, สรีรํ อภิโรปยุํ.
‘‘สรีรกิจฺจํ กตฺวาน, ธาตุํ ตตฺถ สมานยุํ;
สเทวมานุสา สพฺเพ, พุทฺธถูปํ อกํสุ เต.
‘‘ปมา ¶ กฺจนมยา, ทุติยาสิ มณีมยา;
ตติยา รูปิยมยา, จตุตฺถี ผลิกามยา.
‘‘ตถา [ตตฺถ (สฺยา. ก.)] ปฺจมิยา ภูมิ [เนมิ (สี.)], โลหิตงฺคมยา อหุ;
ฉฏฺา มสารคลฺลสฺส, สพฺพรตนมยูปริ.
‘‘ชงฺฆา มณิมยา อาสิ, เวทิกา รตนมยา;
สพฺพโสณฺณมโย ถูโป, อุทฺธํ โยชนมุคฺคโต.
‘‘เทวา ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, เอกโต มนฺตยุํ ตทา;
มยมฺปิ ถูปํ กสฺสาม, โลกนาถสฺส ตาทิโน.
‘‘ธาตุ อาเวณิกา นตฺถิ, สรีรํ เอกปิณฺฑิตํ;
อิมมฺหิ พุทฺธถูปมฺหิ, กสฺสาม กฺจุกํ มยํ.
‘‘เทวา สตฺตหิ รตฺเนหิ [สตฺตรตเนหิ (สี.)], อฺํ วฑฺเฒสุ โยชนํ;
ถูโป ทฺวิโยชนุพฺเพโธ, ติมิรํ พฺยปหนฺติ โส.
‘‘นาคา ¶ ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, เอกโต มนฺตยุํ ตทา;
มนุสฺสา เจว เทวา จ, พุทฺธถูปํ อกํสุ เต.
‘‘มา ¶ โน ปมตฺตา อสฺสุมฺห [อสฺสุมฺหา (สี. สฺยา.), อาสิมฺหา (?)], อปฺปมตฺตา สเทวกา;
มยมฺปิ ถูปํ กสฺสาม, โลกนาถสฺส ตาทิโน.
‘‘อินฺทนีลํ มหานีลํ, อโถ โชติรสํ มณึ;
เอกโต สนฺนิปาเตตฺวา, พุทฺธถูปํ อฉาทยุํ.
‘‘สพฺพํ มณิมยํ อาสิ, ตาวตา พุทฺธเจติยํ;
ติโยชนสมุพฺพิทฺธํ [ตีณิ โยชนมุพฺพิทฺธํ (สี. ก.)], อาโลกกรณํ ตทา.
‘‘ครุฬา ¶ จ สมาคนฺตฺวา, เอกโต มนฺตยุํ ตทา;
มนุสฺสา เทวา นาคา จ, พุทฺธถูปํ อกํสุ เต.
‘‘‘มา โน ปมตฺตา อสฺสุมฺห, อปฺปมตฺตา สเทวกา;
มยมฺปิ ถูปํ กสฺสาม, โลกนาถสฺส ตาทิโน’.
‘‘สพฺพํ มณิมยํ ถูปํ, อกรุํ เต จ กฺจุกํ [สพฺพมณิมยํ ถูเป, อกรุตฺตรกฺจุกํ (สี.)];
โยชนํ เตปิ วฑฺเฒสุํ, อายตํ พุทฺธเจติยํ.
‘‘จตุโยชนมุพฺพิทฺโธ, พุทฺธถูโป วิโรจติ;
โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, สตรํสีว อุคฺคโต.
‘‘กุมฺภณฺฑา จ สมาคนฺตฺวา, เอกโต มนฺตยุํ ตทา;
มนุสฺสา เจว เทวา จ, นาคา จ ครุฬา ตถา.
ปจฺเจกํ พุทฺธเสฏฺสฺส, อกํสุ ถูปมุตฺตมํ.
‘‘‘มา โน ปมตฺตา อสฺสุมฺห, อปฺปมตฺตา สเทวกา;
มยมฺปิ ถูปํ กสฺสาม, โลกนาถสฺส ตาทิโน;
รตเนหิ ฉาเทสฺสาม, อายตํ พุทฺธเจติยํ’.
‘‘โยชนํ เตปิ วฑฺเฒสุํ, อายตํ พุทฺธเจติยํ;
ปฺจโยชนมุพฺพิทฺโธ, ถูโป โอภาสเต ตทา.
‘‘ยกฺขา ¶ ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, เอกโต มนฺตยุํ ตทา;
มนุสฺสา เทวา นาคา จ, ครุฬา กุมฺภอณฺฑกา.
‘‘ปจฺเจกํ พุทฺธเสฏฺสฺส, อกํสุ ถูปมุตฺตมํ;
‘มา โน ปมตฺตา อสฺสุมฺห, อปฺปมตฺตา สเทวกา.
‘‘‘มยมฺปิ ¶ ¶ ถูปํ กสฺสาม, โลกนาถสฺส ตาทิโน;
ผลิกาหิ ฉาเทสฺสาม, อายตํ พุทฺธเจติยํ’.
‘‘โยชนํ เตปิ วฑฺเฒสุํ, อายตํ พุทฺธเจติยํ;
ฉ โยชนานิ อุพฺพิทฺโธ, ถูโป โอภาสเต ตทา.
‘‘คนฺธพฺพา จ สมาคนฺตฺวา, เอกโต มนฺตยุํ ตทา;
‘มนุชา เทวตา นาคา, ครุฬา กุมฺภยกฺขกา.
‘‘‘สพฺเพกํสุ พุทฺธถูปํ, มยเมตฺถ อการกา;
มยมฺปิ ถูปํ กสฺสาม, โลกนาถสฺส ตาทิโน’.
‘‘เวทิโย ¶ สตฺต กตฺวาน, ฉตฺตมาโรปยึสุ เต;
สพฺพโสณฺณมยํ ถูปํ, คนฺธพฺพา การยุํ ตทา.
‘‘สตฺตโยชนมุพฺพิทฺโธ, ถูโป โอภาสเต ตทา;
รตฺตินฺทิวา น ายนฺติ, อาโลโก โหติ [อาโลกา โหนฺติ (สฺยา. ก.)] สพฺพทา.
‘‘อภิโภนฺติ ¶ น ตสฺสาภา, จนฺทสูรา สตารกา;
สมนฺตา โยชนสเต, ปทีโปปิ น ปชฺชลิ.
‘‘เตน กาเลน เย เกจิ, ถูปํ ปูเชนฺติ มานุสา;
น เต ถูปมารุหนฺติ, อมฺพเร อุกฺขิปนฺติ เต.
‘‘เทเวหิ ปิโต ยกฺโข, อภิสมฺมตนามโก;
ธชํ วา ปุปฺผทามํ วา, อภิโรเปติ อุตฺตริ.
‘‘น เต ปสฺสนฺติ ตํ ยกฺขํ, ทามํ ปสฺสนฺติ คจฺฉโต;
เอวํ ปสฺสิตฺวา คจฺฉนฺตา, สพฺเพ คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ.
‘‘วิรุทฺธา [วิสทฺธา (สี.)] เย ปาวจเน, ปสนฺนา เย จ สาสเน;
ปาฏิเหรํ ทฏฺุกามา, ถูปํ ปูเชนฺติ มานุสา.
‘‘นคเร หํสวติยา, อโหสึ ภตโก [วรโก (สฺยา. ก.)] ตทา;
อาโมทิตํ ชนํ ทิสฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา.
‘‘‘อุฬาโร ภควา เหโส, ยสฺส ธาตุธเรทิสํ;
อิมา จ ชนตา ตุฏฺา, การํ กุพฺพํ น ตปฺปเร [กุพฺพนฺตนปฺปกํ (สี.)].
‘‘‘อหมฺปิ ¶ การํ กสฺสามิ, โลกนาถสฺส ตาทิโน;
ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, ภวิสฺสามิ อนาคเต’.
‘‘สุโธตํ ¶ รชเกนาหํ, อุตฺตเรยฺยปฏํ มม;
เวฬคฺเค อาลเคตฺวาน, ธชํ อุกฺขิปิมมฺพเร.
‘‘อภิสมฺมตโก คยฺห, อมฺพเรหาสิ เม ธชํ;
วาเตริตํ ธชํ ทิสฺวา, ภิยฺโย หาสํ ชเนสหํ.
‘‘ตตฺถ ¶ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สมณํ อุปสงฺกมึ;
ตํ ภิกฺขุํ อภิวาเทตฺวา, วิปากํ ปุจฺฉหํ ธเช.
‘‘โส เม กเถสิ อานนฺท, ปีติสฺชนนํ มม;
‘ตสฺส ธชสฺส วิปากํ, อนุโภสฺสสิ สพฺพทา.
‘‘‘หตฺถี ¶ อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา จ จตุรงฺคินี;
ปริวาเรสฺสนฺติ ตํ นิจฺจํ, ธชทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘สฏฺิตูริยสหสฺสานิ, เภริโย สมลงฺกตา;
ปริวาเรสฺสนฺติ ตํ นิจฺจํ, ธชทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘ฉฬาสีติสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;
วิจิตฺตวตฺถาภรณา, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา.
‘‘‘อฬารปมฺหา หสุลา, สุสฺา ตนุมชฺฌิมา;
ปริวาเรสฺสนฺติ ตํ นิจฺจํ, ธชทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสสิ;
อสีติกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสสิ.
‘‘‘สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสสิ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘เทวโลกา จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
ปฺุกมฺเมน สํยุตฺโต, พฺรหฺมพนฺธุ ภวิสฺสสิ.
‘‘‘อสีติโกฏึ ¶ ฉฑฺเฑตฺวา, ทาเส กมฺมกเร พหู;
โคตมสฺส ภควโต, สาสเน ปพฺพชิสฺสสิ.
‘‘‘อาราธยิตฺวา ¶ สมฺพุทฺธํ, โคตมํ สกฺยปุงฺควํ;
อุปวาโนติ นาเมน, เหสฺสสิ สตฺถุ สาวโก’.
‘‘สตสหสฺเส กตํ กมฺมํ, ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ;
สุมุตฺโต สรเวโคว กิเลเส ฌาปยี มม.
‘‘จกฺกวตฺติสฺส สนฺตสฺส, จตุทีปิสฺสรสฺส เม;
ติโยชนานิ สมนฺตา, อุสฺสีสนฺติ ธชา สทา.
‘‘สตสหสฺสิโต ¶ กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ธชทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา อุปวาโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุปวานตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ติสรณคมนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร จนฺทวติยา [พนฺธุมติยา (อฏฺ.)], มาตุอุปฏฺาโก [มาตุปฏฺายโก (สี.), มาตุปฏฺานโก (สฺยา.)] อหุํ;
อนฺธา มาตา ปิตา มยฺหํ, เต โปเสมิ อหํ ตทา.
‘‘รโหคโต ¶ นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;
โปเสนฺโต มาตาปิตโร, ปพฺพชฺชํ น ลภามหํ.
‘‘มหนฺธการปิหิตา [ตมนฺธการปิหิตา (สฺยา.)], ติวิธคฺคีหิ ฑยฺหเร;
เอตาทิเส ภเว [ภเย (สี.)] ชาเต, นตฺถิ โกจิ วินายโก.
‘‘พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน, ทิปฺปติ [ทิพฺพติ (ก.)] [ชินสาสนํ (สี.)] ทานิ สาสนํ;
สกฺกา อุทฺธริตุํ อตฺตา, ปฺุกาเมน ชนฺตุนา.
‘‘อุคฺคยฺห ตีณิ สรเณ, ปริปุณฺณานิ โคปยึ;
เตน กมฺเมน สุกเตน, ปฏิโมกฺขามิ ทุคฺคตึ.
‘‘นิสโภ ¶ นาม สมโณ, พุทฺธสฺส อคฺคสาวโก;
ตมหํ อุปคนฺตฺวาน, สรณคมนํ คหึ.
‘‘วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;
ตาวตา สรณคมนํ, ปริปุณฺณํ อโคปยึ.
‘‘จริเม วตฺตมานมฺหิ, สรณํ ตํ อนุสฺสรึ;
เตน กมฺเมน สุกเตน, ตาวตึสํ อคจฺฉหํ.
‘‘เทวโลกคโต สนฺโต, ปฺุกมฺมสมาหิโต;
ยํ เทสํ [ยํ ยํ เทสํ (สฺยา.)] อุปปชฺชามิ [อุปคจฺฉามิ (สี.)], อฏฺ เหตู ลภามหํ.
‘‘ทิสาสุ ¶ ปูชิโต โหมิ, ติกฺขปฺโ ภวามหํ;
สพฺเพ เทวานุวตฺตนฺติ, อมิตโภคํ ลภามหํ.
‘‘สุวณฺณวณฺโณ สพฺพตฺถ, ปฏิกนฺโต ภวามหํ;
มิตฺตานํ อจโล โหมิ, ยโส อพฺภุคฺคโต มมํ.
‘‘อสีติกฺขตฺตุ ¶ เทวินฺโท, เทวรชฺชมการยึ;
ทิพฺพสุขํ อนุภวึ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต.
‘‘ปฺจสตฺตติกฺขตฺตฺุจ ¶ , จกฺกวตฺตี อโหสหํ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘ปจฺฉิเม ภเว สมฺปตฺเต, ปฺุกมฺมสมาหิโต;
ปุเร สาวตฺถิยํ ชาโต, มหาสาเล สุอฑฺฒเก.
‘‘นครา นิกฺขมิตฺวาน, ทารเกหิ ปุรกฺขโต;
หสขิฑฺฑสมงฺคีหํ [สาหํ ขิฑฺฑสมงฺคี (สฺยา.)], สงฺฆารามํ อุปาคมึ.
‘‘ตตฺถทฺทสาสึ [ตตฺถทฺทสาหํ (ก.)] สมณํ, วิปฺปมุตฺตํ นิรูปธึ;
โส เม ธมฺมมเทเสสิ, สรณฺจ อทาสิ เม.
‘‘โสหํ สุตฺวาน สรณํ, สรณํ เม อนุสฺสรึ;
เอกาสเน นิสีทิตฺวา, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘ชาติยา สตฺตเม วสฺเส, อรหตฺตมปาปุณึ;
อุปสมฺปาทยิ พุทฺโธ, คุณมฺาย จกฺขุมา.
‘‘อปริเมยฺเย ¶ อิโต กปฺเป, สรณานิ อคจฺฉหํ;
ตโต เม สุกตํ กมฺมํ, ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ.
‘‘สุโคปิตํ เม สรณํ, มานสํ สุปฺปณีหิตํ;
อนุโภตฺวา ยสํ สพฺพํ, ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ.
‘‘เยสํ โสตาวธานตฺถิ, สุโณถ มม ภาสโต;
อหํ [อตฺถํ (สฺยา.)] โว กถยิสฺสามิ, สามํ ทิฏฺํ ปทํ มม.
‘‘‘พุทฺโธ ¶ โลเก สมุปฺปนฺโน, วตฺตเต ชินสาสนํ;
อมตา วาทิตา เภรี, โสกสลฺลวิโนทนา.
‘‘‘ยถาสเกน ถาเมน, ปฺุกฺเขตฺเต อนุตฺตเร;
อธิการํ กเรยฺยาถ, ปสฺสยิสฺสถ นิพฺพุตึ.
‘‘‘ปคฺคยฺห ตีณิ สรเณ, ปฺจสีลานิ โคปิย;
พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสถ.
‘‘‘สมฺมา ธมฺมํ ภาเวตฺวาน [มโมปมํ กริตฺวาน (สี. สฺยา.)], สีลานิ ¶ ปริโคปิย;
อจิรํ อรหตฺตํ โว, สพฺเพปิ ปาปุณิสฺสถ.
‘‘‘เตวิชฺโช อิทฺธิปตฺโตมฺหิ, เจโตปริยโกวิโท;
สาวโก เต มหาวีร, สรโณ [จรเณ (สี. สฺยา.)] วนฺทติ สตฺถุโน’.
‘‘อปริเมยฺเย ¶ อิโต กปฺเป, สรณํ พุทฺธสฺส คจฺฉหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สรณํ คมเน ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติสรณคมนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติสรณคมนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ปฺจสีลสมาทานิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร จนฺทวติยา, ภตโก อาสหํ ตทา;
ปรกมฺมายเน ยุตฺโต, ปพฺพชฺชํ น ลภามหํ.
‘‘มหนฺธการปิหิตา ¶ ¶ , ติวิธคฺคีหิ ฑยฺหเร;
เกน นุ โข อุปาเยน, วิสํยุตฺโต ภเว อหํ.
‘‘เทยฺยธมฺโม จ เม นตฺถิ, วราโก ภตโก อหํ;
ยํนูนาหํ ปฺจสีลํ, รกฺเขยฺยํ ปริปูรยํ.
‘‘อโนมทสฺสิสฺส มุนิโน, นิสโภ นาม สาวโก;
ตมหํ อุปสงฺกมฺม, ปฺจสิกฺขาปทคฺคหึ.
‘‘วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;
ตาวตา ปฺจสีลานิ, ปริปุณฺณานิ โคปยึ.
‘‘มจฺจุกาเล จ สมฺปตฺเต, เทวา อสฺสาสยนฺติ มํ;
‘รโถ สหสฺสยุตฺโต เต, มาริสายํ [มาริสสฺส (ก.)] อุปฏฺิโต’.
‘‘วตฺตนฺเต จริเม จิตฺเต, มม สีลํ อนุสฺสรึ;
เตน กมฺเมน สุกเตน, ตาวตึสํ อคจฺฉหํ.
‘‘ตึสกฺขตฺตฺุจ ¶ เทวินฺโท, เทวรชฺชมการยึ;
ทิพฺพสุขํ [ทิพฺพํ สุขํ (สี.)] อนุภวึ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต.
‘‘ปฺจสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘เทวโลกา จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
ปุเร เวสาลิยํ ชาโต, มหาสาเล สุอฑฺฒเก.
‘‘วสฺสูปนายิเก ¶ กาเล, ทิปฺปนฺเต [ทิพฺพนฺติ (ก.)] ชินสาสเน;
มาตา จ เม ปิตา เจว, ปฺจสิกฺขาปทคฺคหุํ.
‘‘สห ¶ สุตฺวานหํ สีลํ, มม สีลํ อนุสฺสรึ;
เอกาสเน นิสีทิตฺวา, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘ชาติยา ปฺจวสฺเสน, อรหตฺตมปาปุณึ;
อุปสมฺปาทยิ พุทฺโธ, คุณมฺาย จกฺขุมา.
‘‘ปริปุณฺณานิ โคเปตฺวา, ปฺจสิกฺขาปทานหํ;
อปริเมยฺเย อิโต กปฺเป, วินิปาตํ น คจฺฉหํ.
‘‘สฺวาหํ ¶ ยสมนุภวึ, เตสํ สีลาน วาหสา;
กปฺปโกฏิมฺปิ กิตฺเตนฺโต, กิตฺตเย เอกเทสกํ.
‘‘ปฺจสีลานิ โคเปตฺวา, ตโย เหตู ลภามหํ;
ทีฆายุโก มหาโภโค, ติกฺขปฺโ ภวามหํ.
‘‘สํกิตฺเตนฺโต จ [ปกิตฺเตนฺโตว (สี.), ปกิตฺเตนฺเต จ (สฺยา.)] สพฺเพสํ, อภิมตฺตฺจ โปริสํ;
ภวาภเว สํสริตฺวา, เอเต าเน ลภามหํ.
‘‘อปริเมยฺยสีเลสุ, วตฺตนฺตา ชินสาวกา;
ภเวสุ ยทิ รชฺเชยฺยุํ, วิปาโก กีทิโส ภเว.
‘‘สุจิณฺณํ เม ปฺจสีลํ, ภตเกน ตปสฺสินา [วิปสฺสินา (สี.)];
เตน สีเลนหํ อชฺช, โมจยึ สพฺพพนฺธนา.
‘‘อปริเมยฺเย อิโต กปฺเป, ปฺจสีลานิ โคปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปฺจสีลานิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ปฺจสีลสมาทานิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปฺจสีลสมาทานิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. อนฺนสํสาวกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ สมฺพุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ อนฺตราปเณ;
กฺจนคฺฆิยสํกาสํ, พาตฺตึสวรลกฺขณํ.
‘‘สิทฺธตฺถํ ¶ โลกปชฺโชตํ, อปฺปเมยฺยํ อโนปมํ;
อลตฺถํ ปรมํ ปีตึ, ทิสฺวา ทนฺตํ ชุตินฺธรํ.
‘‘สมฺพุทฺธํ อภินาเมตฺวา, โภชยึ ตํ มหามุนึ;
มหาการุณิโก โลเก [นาโถ (สี.)], อนุโมทิ มมํ ตทา.
‘‘ตสฺมึ ¶ มหาการุณิเก, ปรมสฺสาสการเก;
พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ภิกฺขาทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อนฺนสํสาวโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อนฺนสํสาวกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. ธูปทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
กุฏิธูปํ มยา ทินฺนํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
สพฺเพสมฺปิ ปิโย โหมิ, ธูปทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ธูปมททึ ตทา [ยํ ธูปนมทาสหํ (ก.)];
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ธูปทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ธูปทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ธูปทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ปุลินปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิสฺส ¶ ¶ ภควโต, โพธิยา ปาทปุตฺตเม;
ปุราณปุลินํ หิตฺวา [ฉฑฺเฑตฺวา (สี. สฺยา.)], สุทฺธปุลินมากิรึ.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปุลินมทาสหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุลินทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ตึสติเม ¶ [ติปฺาเส (สี. สฺยา.)] อิโต กปฺเป, ราชา อาสึ ชนาธิภู;
มหาปุลินนาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุลินปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุลินปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. อุตฺติยตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร, สุสุมาโร อหํ ตทา;
สโคจรปฺปสุโตหํ [สโภชนปสุตาหํ (สฺยา. ก.)], นทีติตฺถํ อคจฺฉหํ.
‘‘สิทฺธตฺโถ ตมฺหิ สมเย, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;
นทึ ตริตุกาโม โส, นทีติตฺถํ อุปาคมิ.
‘‘อุปาคเต จ [อุปาคตมฺหิ (สฺยา. ก.)] สมฺพุทฺเธ, อหมฺปิ ตตฺถุปาคมึ;
อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, อิมํ วาจํ อุทีรยึ.
‘‘‘อภิรูห มหาวีร, ตาเรสฺสามิ อหํ ตุวํ;
เปตฺติกํ วิสยํ มยฺหํ, อนุกมฺป มหามุนิ’.
‘‘มม อุคฺคชฺชนํ สุตฺวา, อภิรูหิ มหามุนิ;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, ตาเรสึ โลกนายกํ.
‘‘นทิยา ¶ ปาริเม ตีเร, สิทฺธตฺโถ โลกนายโก;
อสฺสาเสสิ มมํ ตตฺถ, อมตํ ปาปุณิสฺสสิ.
‘‘ตมฺหา ¶ กายา จวิตฺวาน, เทวโลกํ อาคจฺฉหํ;
ทิพฺพสุขํ อนุภวึ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต.
‘‘สตฺตกฺขตฺตฺุจ ¶ เทวินฺโท, เทวรชฺชมกาสหํ;
ตีณิกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี, มหิยา อิสฺสโร อหุํ.
‘‘วิเวกมนุยุตฺโตหํ ¶ , นิปโก จ สุสํวุโต;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ตาเรสึ ยํ นราสภํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ตรณาย อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุตฺติโย [อุตฺติริโย (สี.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุตฺติยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. เอกฺชลิกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ สมฺพุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ อนฺตราปเณ;
วิปสฺสึ สตฺถวาหคฺคํ, นรวรํ วินายกํ.
‘‘อทนฺตทมนํ ¶ ตาทึ, มหาวาทึ มหามตึ;
ทิสฺวา ปสนฺโน สุมโน, เอกฺชลิมกาสหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยมฺชลึ กรึ [ยํ อฺชลิมกรึ (สฺยา.), อฺชลิมกรึ (ก.)] ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อฺชลิสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกฺชลิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกฺชลิกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. โขมทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ ¶ พนฺธุมติยา, อโหสึ วาณิโช ตทา;
เตเนว ทารํ โปเสมิ, โรเปมิ พีชสมฺปทํ.
‘‘รถิยํ ปฏิปนฺนสฺส, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;
เอกํ โขมํ มยา ทินฺนํ, กุสลตฺถาย สตฺถุโน.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ โขมมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โขมทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตรเส [สตฺตวีเส (สี. สฺยา.)] อิโต กปฺเป, เอโก สินฺธวสนฺธโน;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จตุทีปมฺหิ อิสฺสโร.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โขมทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โขมทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ตสฺสุทฺทานํ –
สุสูติ อุปวาโน จ, สรโณ สีลคาหโก;
อนฺนสํสาวโก โขมทายี จ, ทเสว ตติเย คเณ;
อฺชลี โขมทายี จ, ทเสว ตติเย คเณ;
ปฺจาลีสีติสตํ วุตฺตา, คาถาโย สพฺพปิณฺฑิตา.
สุภูติวคฺโค ตติโย.
จตุตฺถภาณวารํ.
๔. กุณฺฑธานวคฺโค
๑. กุณฺฑธานตฺเถรอปทานํ
‘‘สตฺตาหํ ¶ ¶ ปฏิสลฺลีนํ, สยมฺภุํ อคฺคปุคฺคลํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, พุทฺธเสฏฺํ อุปฏฺหึ.
‘‘วุฏฺิตํ กาลมฺาย, ปทุมุตฺตรํ มหามุนึ;
มหนฺตึ กทลีกณฺณึ, คเหตฺวา อุปคจฺฉหํ.
‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา ¶ [ปฏิคฺคเหสิ (สฺยา. ก.)] ภควา, สพฺพฺู [ตํ ผลํ (สี.)] โลกนายโก;
มม จิตฺตํ ปสาเทนฺโต, ปริภฺุชิ มหามุนิ.
‘‘ปริภฺุชิตฺวา สมฺพุทฺโธ, สตฺถวาโห อนุตฺตโร;
สกาสเน นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘เย ¶ จ สนฺติ สมิตาโร [เย วสนฺติ สเมตาโร (สี.)], ยกฺขา อิมมฺหิ ปพฺพเต;
อรฺเ ภูตภพฺยานิ [ภูตคณา สพฺเพ (สฺยา.)], สุณนฺตุ วจนํ มม’.
‘‘โย โส พุทฺธํ อุปฏฺาสิ, มิคราชํว เกสรึ [มิคราชาว เกสรี (สี.)];
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘เอกาทสฺจกฺขตฺตุํ, โส [โสยเมกาทสกฺขตฺตุํ (สี.)] เทวราชา ภวิสฺสติ;
จตุตึสติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘อกฺโกสิตฺวาน สมเณ, สีลวนฺเต อนาสเว;
ปาปกมฺมวิปาเกน, นามเธยฺยํ ลภิสฺสติ [ภวิสฺสติ (ก.)].
‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
กุณฺฑธาโนติ นาเมน, สาวโก โส ภวิสฺสติ’.
‘‘ปวิเวกมนุยุตฺโต, ฌายี ฌานรโต อหํ;
โตสยิตฺวาน สตฺถารํ, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สาวเกหิ ¶ ¶ [สาวกคฺเคหิ (สี.)] ปริวุโต, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, สลากํ คาหยี ชิโน.
‘‘เอกํสํ ¶ จีวรํ กตฺวา, วนฺทิตฺวา โลกนายกํ;
วทตํ วรสฺส ปุรโต, ปมํ อคฺคเหสหํ.
‘‘เตน กมฺเมน ภควา, ทสสหสฺสีกมฺปโก;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อคฺคฏฺาเน เปสิ มํ.
‘‘วีริยํ เม ธุรโธรยฺหํ, โยคกฺเขมาธิวาหนํ;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กุณฺฑธาโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กุณฺฑธานตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. สาคตตฺเถรอปทานํ
‘‘โสภิโต ¶ นาม นาเมน, อโหสึ พฺราหฺมโณ ตทา;
ปุรกฺขโต สสิสฺเสหิ, อารามํ อคมาสหํ.
‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;
อารามทฺวารา นิกฺขมฺม, อฏฺาสิ ปุริสุตฺตโม.
‘‘ตมทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, ทนฺตํ ทนฺตปุรกฺขตํ;
สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สนฺถวึ โลกนายกํ.
‘‘เย เกจิ ปาทปา สพฺเพ, มหิยา เต วิรูหเร;
พุทฺธิมนฺโต ¶ ตถา สตฺตา, รุหนฺติ ชินสาสเน.
‘‘สตฺถวาโหสิ สปฺปฺโ, มเหสิ พหุเก ชเน;
วิปถา อุทฺธริตฺวาน, ปถํ อาจิกฺขเส ตุวํ.
‘‘ทนฺโต ¶ ทนฺตปริกิณฺโณ [ปุรกฺขโต (สฺยา.)], ฌายี ฌานรเตหิ จ;
อาตาปี ปหิตตฺเตหิ, อุปสนฺเตหิ ตาทิภิ.
‘‘อลงฺกโต ปริสาหิ, ปฺุาเณหิ โสภติ;
ปภา นิทฺธาวเต ตุยฺหํ, สูริโยทยเน ยถา.
‘‘ปสนฺนจิตฺตํ ¶ ทิสฺวาน, มเหสี ปทุมุตฺตโร;
ภิกฺขุสงฺเฆ ิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย โส หาสํ ชเนตฺวาน, มมํ กิตฺเตสิ พฺราหฺมโณ;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, เทวโลเก รมิสฺสติ.
‘‘‘ตุสิตา หิ จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
โคตมสฺส ภควโต, สาสเน ปพฺพชิสฺสติ.
‘‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, อรหตฺตํ [ตุฏฺหฏฺํ (สฺยา. ก.)] ลภิสฺสติ;
สาคโต นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก’.
‘‘ปพฺพชิตฺวาน กาเยน, ปาปกมฺมํ วิวชฺชยึ;
วจีทุจฺจริตํ หิตฺวา, อาชีวํ ปริโสธยึ.
‘‘เอวํ ¶ วิหรมาโนหํ, เตโชธาตูสุ โกวิโท;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สาคโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สาคตตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. มหากจฺจานตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรนาถสฺส, ปทุมํ นาม เจติยํ;
สิลาสนํ [สีหาสนํ (ก.)] การยิตฺวา, สุวณฺเณนาภิเลปยึ.
‘‘รตนามยฉตฺตฺจ, ปคฺคยฺห วาฬพีชนึ [วาฬพีชนี (สี. สฺยา.)];
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, โลกพนฺธุสฺส ตาทิโน.
‘‘ยาวตา ¶ เทวตา ภุมฺมา [ภูมา (ก.)], สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา;
รตนามยฉตฺตานํ, วิปากํ กถยิสฺสติ.
‘‘ตฺจ สพฺพํ สุณิสฺสาม, กถยนฺตสฺส สตฺถุโน;
ภิยฺโย หาสํ ชเนยฺยาม, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘เหมาสเน นิสีทิตฺวา, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;
ภิกฺขุสงฺฆปริพฺยูฬฺโห [ปริพฺพูฬฺโห (สี.)], อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘เยนิทํ ¶ อาสนํ ทินฺนํ, โสวณฺณํ รตนามยํ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘ตึสกปฺปานิ ¶ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
สมนฺตา โยชนสตํ, อาภายาภิภวิสฺสติ.
‘‘‘มนุสฺสโลกมาคนฺตฺวา, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปภสฺสโรติ นาเมน, อุคฺคเตโช ภวิสฺสติ.
‘‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, สตรํสีว อุคฺคโต;
สมนฺตา อฏฺรตนํ, อุชฺโชติสฺสติ ขตฺติโย.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตุสิตา ¶ หิ จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
กจฺจาโน นาม นาเมน, พฺรหฺมพนฺธุ ภวิสฺสติ.
‘‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, อรหา เหสฺสตินาสโว;
โคตโม โลกปชฺโชโต, อคฺคฏฺาเน เปสฺสติ.
‘‘‘สํขิตฺตปุจฺฉิตํ [สํขิตฺตํ ปุจฺฉิตํ (สฺยา. ก.)] ปฺหํ, วิตฺถาเรน กเถสฺสติ;
กถยนฺโต จ ตํ ปฺหํ, อชฺฌาสยํ [อชฺฌาสํ (สี.), อพฺภาสํ (ก.)] ปูรยิสฺสติ’.
‘‘อฑฺเฒ กุเล อภิชาโต, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู;
โอหาย ธนธฺานิ, ปพฺพชึ อนคาริยํ.
‘‘สํขิตฺเตนปิ ปุจฺฉนฺเต, วิตฺถาเรน กเถมหํ;
อชฺฌาสยํ เตสํ ปูเรมิ, โตเสมิ ทฺวิปทุตฺตมํ.
‘‘โตสิโต ¶ เม มหาวีโร, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค เปสิ มํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหากจฺจาโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มหากจฺจานตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. กาฬุทายิตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ¶ , โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
อทฺธานํ ปฏิปนฺนสฺส, จรโต จาริกํ ตทา.
‘‘สุผุลฺลํ ปทุมํ คยฺห, อุปฺปลํ มลฺลิกฺจหํ;
ปรมนฺนํ คเหตฺวาน, อทาสึ สตฺถุโน อหํ.
‘‘ปริภฺุชิ มหาวีโร, ปรมนฺนํ สุโภชนํ;
ตฺจ ปุปฺผํ คเหตฺวาน, ชนสฺส สมฺปทสฺสยิ.
‘‘อิฏฺํ กนฺตํ [กนฺตยิทํ (สฺยา.)], ปิยํ โลเก, ชลชํ ปุปฺผมุตฺตมํ;
สุทุกฺกรํ กตํ เตน, โย เม ปุปฺผํ อทาสิทํ.
‘‘โย ¶ ปุปฺผมภิโรเปสิ, ปรมนฺนฺจทาสิ เม;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘ทส อฏฺ จกฺขตฺตุํ [ทส จฏฺกฺขตฺตุํ (สี.), ทสมฏฺกฺขตฺตุํ (สฺยา.)] โส, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
อุปฺปลํ ปทุมฺจาปิ, มลฺลิกฺจ ตทุตฺตริ.
‘‘‘อสฺส ¶ ปฺุวิปาเกน, ทิพฺพคนฺธสมายุตํ;
อากาเส ฉทนํ กตฺวา, ธารยิสฺสติ ตาวเท.
‘‘‘ปฺจวีสติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปถพฺยา รชฺชํ ปฺจสตํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน [นาเมน (สี. สฺยา. ก.)], สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘สกกมฺมาภิรทฺโธ ¶ โส, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
สกฺยานํ นนฺทิชนโน, าติพนฺธุ ภวิสฺสติ.
‘‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.
‘‘‘ปฏิสมฺภิทมนุปฺปตฺตํ, กตกิจฺจมนาสวํ;
โคตโม โลกพนฺธุ ตํ [โส (สี.)], เอตทคฺเค เปสฺสติ.
‘‘‘ปธานปหิตตฺโต โส, อุปสนฺโต นิรูปธิ;
อุทายี นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก’.
‘‘ราโค ¶ โทโส จ โมโห จ, มาโน มกฺโข จ ธํสิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘โตสยิฺจาปิ สมฺพุทฺธํ, อาตาปี นิปโก อหํ;
ปสาทิโต [ปโมทิโต (สี.)] จ สมฺพุทฺโธ, เอตทคฺเค เปสิ มํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา กาฬุทายี เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
กาฬุทายีเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. โมฆราชตฺเถรอปทานํ
‘‘อตฺถทสฺสี ¶ ตุ ภควา, สยมฺภู อปราชิโต;
ภิกฺขุสงฺฆปริพฺยูฬฺโห, รถิยํ ปฏิปชฺชถ.
‘‘สิสฺเสหิ สมฺปริวุโต, ฆรมฺหา อภินิกฺขมึ;
นิกฺขมิตฺวานหํ ตตฺถ, อทฺทสํ โลกนายกํ.
‘‘อภิวาทิย สมฺพุทฺธํ, สิเร กตฺวาน อฺชลึ;
สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สนฺถวึ โลกนายกํ.
‘‘ยาวตา รูปิโน สตฺตา, อรูปี วา อสฺิโน;
สพฺเพ เต ตว าณมฺหิ, อนฺโต โหนฺติ สโมคธา.
‘‘สุขุมจฺฉิกชาเลน ¶ , อุทกํ โย ปริกฺขิเป;
เย เกจิ อุทเก ปาณา, อนฺโตชาเล ภวนฺติ เต.
‘‘เยสฺจ เจตนา อตฺถิ, รูปิโน จ อรูปิโน;
สพฺเพ เต ตว าณมฺหิ, อนฺโต โหนฺติ สโมคธา.
‘‘สมุทฺธรสิมํ โลกํ, อนฺธการสมากุลํ;
ตว ธมฺมํ สุณิตฺวาน, กงฺขาโสตํ ตรนฺติ เต.
‘‘อวิชฺชานิวุเต โลเก, อนฺธกาเรน โอตฺถเฏ;
ตว ¶ าณมฺหิ โชตนฺเต, อนฺธการา ปธํสิตา.
‘‘ตุวํ จกฺขูสิ สพฺเพสํ, มหาตมปนูทโน;
ตว ธมฺมํ สุณิตฺวาน, นิพฺพายติ พหุชฺชโน.
‘‘ปุฏกํ ¶ ปูรยิตฺวาน [ปีรํ (สี.), ปุตรํ (สฺยา.)], มธุขุทฺทมเนฬกํ;
อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, อุปเนสึ มเหสิโน.
‘‘ปฏิคฺคณฺหิ มหาวีโร, สหตฺเถน มหา อิสี;
ภฺุชิตฺวา ตฺจ สพฺพฺู, เวหาสํ นภมุคฺคมิ.
‘‘อนฺตลิกฺเข ิโต สตฺถา, อตฺถทสฺสี นราสโภ;
มม จิตฺตํ ปสาเทนฺโต, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘เยนิทํ ถวิตํ าณํ, พุทฺธเสฏฺโ จ โถมิโต;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ทุคฺคตึ โส น คจฺฉติ.
‘‘‘จตุทฺทสฺจกฺขตฺตุํ [จตุสฏฺิฺจ (สฺยา.)] โส, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
ปถพฺยา รชฺชํ อฏฺสตํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ.
‘‘‘ปฺเจว ¶ สตกฺขตฺตฺุจ [อถ ปฺจสตกฺขตฺตุํ (สี.)], จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ อสงฺเขยฺยํ, มหิยา การยิสฺสติ.
‘‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;
โคตมสฺส ภควโต, สาสเน ปพฺพชิสฺสติ.
‘‘‘คมฺภีรํ นิปุณํ อตฺถํ, าเณน วิจินิสฺสติ;
โมฆราชาติ นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก.
‘‘‘ตีหิ ¶ วิชฺชาหิ สมฺปนฺนํ, กตกิจฺจมนาสวํ;
โคตโม ¶ สตฺถวาหคฺโค, เอตทคฺเค เปสฺสติ’.
‘‘หิตฺวา มานุสกํ โยคํ, เฉตฺวาน ภวพนฺธนํ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา โมฆราโช เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
โมฆราชตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. อธิมุตฺตตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต โลกนาถมฺหิ, อตฺถทสฺสีนรุตฺตเม;
อุปฏฺหึ ภิกฺขุสงฺฆํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘นิมนฺเตตฺวา ¶ ภิกฺขุสงฺฆํ [สํฆรตนํ (สี. สฺยา.)], อุชุภูตํ สมาหิตํ;
อุจฺฉุนา มณฺฑปํ กตฺวา, โภเชสึ สงฺฆมุตฺตมํ.
‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
สพฺเพ สตฺเต อภิโภมิ [อติโภมิ (สี. ก.)], ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อุจฺฉุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อธิมุตฺโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
อธิมุตฺตตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ลสุณทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ , ตาปโส อาสหํ ตทา;
ลสุณํ อุปชีวามิ, ลสุณํ มยฺหโภชนํ.
‘‘ขาริโย ¶ ปูรยิตฺวาน, สงฺฆารามมคจฺฉหํ;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, สงฺฆสฺส ลสุณํ อทํ.
‘‘วิปสฺสิสฺส นรคฺคสฺส, สาสเน นิรตสฺสหํ;
สงฺฆสฺส ลสุณํ ทตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ลสุณํ ยมทํ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ลสุณสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ลสุณทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
ลสุณทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. อายาคทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต ¶ โลกนาถมฺหิ, สิขิมฺหิ วทตํ วเร;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, อวนฺทึ ถูปมุตฺตมํ.
‘‘วฑฺฒกีหิ ¶ กถาเปตฺวา, มูลํ ทตฺวานหํ ตทา;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, อายาคํ การเปสหํ.
‘‘อฏฺ กปฺปานิ เทเวสุ, อพฺโพกิณฺณํ [อพฺโพจฺฉินฺนํ (สี.)] วสึ อหํ;
อวเสเสสุ กปฺเปสุ, โวกิณฺณํ สํสรึ อหํ.
‘‘กาเย วิสํ น กมติ, สตฺถานิ น จ หนฺติ เม;
อุทเกหํ น มิยฺยามิ, อายาคสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ยทิจฺฉามิ อหํ วสฺสํ, มหาเมโฆ ปวสฺสติ;
เทวาปิ เม วสํ เอนฺติ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตรตนสมฺปนฺโน, ติสกฺขตฺตุํ อโหสหํ;
น มํ เกจาวชานนฺติ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, อายาคํ ยมการยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อายาคสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อายาคทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อายาคทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ธมฺมจกฺกิกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ ภควโต, สีหาสนสฺส สมฺมุขา;
ธมฺมจกฺกํ เม ปิตํ, สุกตํ วิฺุวณฺณิตํ.
‘‘จารุวณฺโณว โสภามิ, สโยคฺคพลวาหโน;
ปริวาเรนฺติ มํ นิจฺจํ, อนุยนฺตา พหุชฺชนา.
‘‘สฏฺิตูริยสหสฺเสหิ, ปริจาเรมหํ สทา;
ปริวาเรน โสภามิ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ จกฺกํ ปยึ อหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ธมฺมจกฺกสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต เอกาทเส กปฺเป, อฏฺาสึสุ ชนาธิปา;
สหสฺสราชนาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ธมฺมจกฺกิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ธมฺมจกฺกิกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. กปฺปรุกฺขิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ภควโต, ถูปเสฏฺสฺส สมฺมุขา;
วิจิตฺตทุสฺเส ลเคตฺวา [ลคฺเคตฺวา (สี. สฺยา.)], กปฺปรุกฺขํ เปสหํ.
‘‘ยํ ¶ ¶ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
โสภยนฺโต มม ทฺวารํ, กปฺปรุกฺโข ปติฏฺติ.
‘‘อหฺจ ¶ ปริสา เจว, เย เกจิ มม วสฺสิตา [นิสฺสิตา (สี.)];
ตมฺหา ทุสฺสํ คเหตฺวาน, นิวาเสม มยํ สทา [ตทา (สฺยา.)].
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ รุกฺขํ ปยึ อหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, กปฺปรุกฺขสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จ สตฺตเม กปฺเป, สุเจฬา อฏฺ ขตฺติยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กปฺปรุกฺขิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กปฺปรุกฺขิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
กุณฺฑธานวคฺโค จตุตฺโถ.
ตสฺสุทฺทานํ –
กุณฺฑสาคตกจฺจานา, อุทายี โมฆราชโก;
อธิมุตฺโต ลสุณโท, อายาคี ธมฺมจกฺกิโก;
กปฺปรุกฺขี จ ทสโม, คาถา ทฺวยทสสตํ [คาถาโย ทฺวาทสสตํ (สี.)].
๕. อุปาลิวคฺโค
๑. ภาคิเนยฺยุปาลิตฺเถรอปทานํ
‘‘ขีณาสวสหสฺเสหิ ¶ ¶ , ปริวุโต [ปเรโต (ก. อฏฺ)] โลกนายโก;
วิเวกมนุยุตฺโต โส, คจฺฉเต ปฏิสลฺลิตุํ.
‘‘อชิเนน นิวตฺโถหํ, ติทณฺฑปริธารโก;
ภิกฺขุสงฺฆปริพฺยูฬฺหํ, อทฺทสํ โลกนายกํ.
‘‘เอกํสํ ¶ อชินํ กตฺวา, สิเร กตฺวาน อฺชลึ;
สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, สนฺถวึ โลกนายกํ.
‘‘ยถาณฺฑชา จ สํเสทา, โอปปาตี ชลาพุชา;
กากาทิปกฺขิโน สพฺเพ, อนฺตลิกฺขจรา สทา.
‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ, สฺิโน วา อสฺิโน;
สพฺเพ เต ตว าณมฺหิ, อนฺโต โหนฺติ สโมคธา.
‘‘คนฺธา จ ปพฺพเตยฺยา เย, หิมวนฺตนคุตฺตเม;
สพฺเพ เต ตว สีลมฺหิ, กลายปิ น ยุชฺชเร.
‘‘โมหนฺธการปกฺขนฺโท, อยํ โลโก สเทวโก;
ตว าณมฺหิ โชตนฺเต, อนฺธการา วิธํสิตา.
‘‘ยถา อตฺถงฺคเต สูริเย, โหนฺติ สตฺตา ตโมคตา;
เอวํ พุทฺเธ อนุปฺปนฺเน, โหติ โลโก ตโมคโต.
‘‘ยโถทยนฺโต อาทิจฺโจ, วิโนเทติ ตมํ สทา;
ตเถว ตฺวํ พุทฺธเสฏฺ, วิทฺธํเสสิ ตมํ สทา.
‘‘ปธานปหิตตฺโตสิ ¶ , พุทฺโธ โลเก สเทวเก;
ตว กมฺมาภิรทฺเธน, โตเสสิ ชนตํ พหุํ.
‘‘ตํ สพฺพํ อนุโมทิตฺวา, ปทุมุตฺตโร มหามุนิ;
นภํ อพฺภุคฺคมี ธีโร, หํสราชาว อมฺพเร.
‘‘อพฺภุคฺคนฺตฺวาน ¶ สมฺพุทฺโธ, มเหสิ ปทุมุตฺตโร;
อนฺตลิกฺเข ิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘เยนิทํ ¶ ถวิตํ าณํ, โอปมฺเมหิ สมายุตํ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘อฏฺารสฺจ ขตฺตุํ โส, เทวราชา ภวิสฺสติ;
ปถพฺยา รชฺชํ ติสตํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ.
‘‘‘ปฺจวีสติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตุสิตา หิ จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
หีโนว ชาติยา สนฺโต, อุปาลิ นาม เหสฺสติ.
‘‘‘โส ¶ ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, วิราเชตฺวาน ปาปกํ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.
‘‘‘ตุฏฺโ จ โคตโม พุทฺโธ, สกฺยปุตฺโต มหายโส;
วินยาธิคตํ ตสฺส, เอตทคฺเค เปสฺสติ’.
‘‘สทฺธายาหํ ¶ ปพฺพชิโต, กตกิจฺโจ อนาสโว;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ภควา จานุกมฺปี มํ, วินเยหํ วิสารโท;
สกกมฺมาภิรทฺโธ จ, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สํวุโต ปาติโมกฺขมฺหิ, อินฺทฺริเยสุ จ ปฺจสุ;
ธาเรมิ วินยํ สพฺพํ, เกวลํ รตนากรํ [รตนคฺฆรํ (ก.)].
‘‘มมฺจ คุณมฺาย, สตฺถา โลเก อนุตฺตโร;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค เปสิ มํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปาลิเถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ภาคิเนยฺยุปาลิตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. โสณโกฬิวิสตฺเถรอปทานํ
‘‘อโนมทสฺสิสฺส ¶ ¶ มุนิโน, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
สุธาย เลปนํ กตฺวา, จงฺกมํ การยึ อหํ.
‘‘นานาวเณหิ ปุปฺเผหิ, จงฺกมํ สนฺถรึ อหํ;
อากาเส วิตานํ กตฺวา, โภชยึ พุทฺธมุตฺตมํ.
‘‘อฺชลึ ¶ ปคฺคเหตฺวาน, อภิวาเทตฺวาน สุพฺพตํ [ปุปฺผกํ (ก.)];
ทีฆสาลํ ภควโต, นิยฺยาเทสิมหํ ตทา.
‘‘มม สงฺกปฺปมฺาย, สตฺถา โลเก อนุตฺตโร;
ปฏิคฺคเหสิ ภควา, อนุกมฺปาย จกฺขุมา.
‘‘ปฏิคฺคเหตฺวาน สมฺพุทฺโธ, ทกฺขิเณยฺโย สเทวเก;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย โส หฏฺเน จิตฺเตน, ทีฆสาลํ อทาสิ [อกาสิ (สี.)] เม;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘อิมสฺส ¶ มจฺจุกาลมฺหิ, ปฺุกมฺมสมงฺคิโน;
สหสฺสยุตฺตสฺสรโถ, อุปฏฺิสฺสติ ตาวเท.
‘‘‘เตน ยาเนนยํ โปโส, เทวโลกํ คมิสฺสติ;
อนุโมทิสฺสเร เทวา, สมฺปตฺเต กุสลพฺภเว [กุสเล ภเว (สี. สฺยา.)].
‘‘‘มหารหํ พฺยมฺหํ เสฏฺํ, รตนมตฺติกเลปนํ;
กูฏาคารวรูเปตํ, พฺยมฺหํ อชฺฌาวสิสฺสติ.
‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
ปฺจวีสติ กปฺปานิ, เทวราชา ภวิสฺสติ.
‘‘‘สตฺตสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ยโสธรสนามา [ยเสธรา สมานา (สี.)] เต, สพฺเพปิ เอกนามกา.
‘‘‘ทฺเว สมฺปตฺตี อนุโภตฺวา, วฑฺเฒตฺวา [จินิตฺวา (สฺยา.)] ปฺุสฺจยํ;
อฏฺวีสติกปฺปมฺหิ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตตฺราปิ ¶ ¶ พฺยมฺหํ ปวรํ, วิสฺสกมฺเมน มาปิตํ;
ทสสทฺทาวิวิตฺตํ ตํ, ปุรมชฺฌาวสิสฺสติ.
‘‘‘อปริเมยฺเย ¶ อิโต กปฺเป, ภูมิปาโล มหิทฺธิโก;
โอกฺกาโก นาม นาเมน, ราชา รฏฺเ ภวิสฺสติ.
‘‘‘โสฬสิตฺถิสหสฺสานํ, สพฺพาสํ ปวรา จ สา [ปวราว ยา (สฺยา.), ปวรา ปิยา (?)];
อภิชาตา ขตฺติยานี, นว ปุตฺเต ชเนสฺสติ.
‘‘‘นว ปุตฺเต ชเนตฺวาน, ขตฺติยานี มริสฺสติ;
ตรุณี จ ปิยา กฺา, มเหสิตฺตํ กริสฺสติ.
‘‘‘โอกฺกากํ โตสยิตฺวาน, วรํ กฺา ลภิสฺสติ;
วรํ ลทฺธาน สา กฺา, ปุตฺเต ปพฺพาชยิสฺสติ.
‘‘‘ปพฺพาชิตา จ เต สพฺเพ, คมิสฺสนฺติ นคุตฺตมํ;
ชาติเภทภยา สพฺเพ, ภคินีหิ วสิสฺสเร [สํวสิสฺสเร (สี.)].
‘‘‘เอกา จ กฺา พฺยาธีหิ, ภวิสฺสติ ปริกฺขตา [ปุรกฺขตา (สฺยา. ก.)];
มา โน ชาติ ปภิชฺชีติ, นิขณิสฺสนฺติ ขตฺติยา.
‘‘‘ขตฺติโย นีหริตฺวาน, ตาย สทฺธึ วสิสฺสติ;
ภวิสฺสติ ตทา เภโท, โอกฺกากกุลสมฺภโว.
‘‘‘เตสํ ¶ ปชา ภวิสฺสนฺติ, โกฬิยา นาม ชาติยา;
ตตฺถ มานุสกํ โภคํ, อนุโภสฺสตินปฺปกํ.
‘‘‘ตมฺหา กายา จวิตฺวาน, เทวโลกํ คมิสฺสติ;
ตตฺราปิ ปวรํ พฺยมฺหํ, ลภิสฺสติ มโนรมํ.
‘‘‘เทวโลกา ¶ จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
อาคนฺตฺวาน มนุสฺสตฺตํ, โสโณ นาม ภวิสฺสติ.
‘‘‘อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, ปทหํ สตฺถุ สาสเน;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.
‘‘‘อนนฺตทสฺสี ภควา, โคตโม สกฺยปุงฺคโว;
วิเสสฺู มหาวีโร, อคฺคฏฺาเน เปสฺสติ’.
‘‘วุฏฺมฺหิ ¶ เทเว จตุรงฺคุลมฺหิ, ติเณ อนิเลริตองฺคณมฺหิ;
ตฺวาน โยคสฺส ปยุตฺตตาทิโน, ตโตตฺตรึ ปารมตา น วิชฺชติ.
‘‘อุตฺตเม ทมเถ ทนฺโต, จิตฺตํ เม สุปณีหิตํ;
ภาโร เม โอหิโต สพฺโพ, นิพฺพุโตมฺหิ อนาสโว.
‘‘องฺคีรโส ¶ มหานาโค, อภิชาโตว เกสรี;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค เปสิ มํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โสโณ โกฬิวิโส [โกฬิยเวสฺโส (สี. สฺยา.), โกฏิกณฺโณ (ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โสณโกฬิวิสตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. กาฬิโคธาปุตฺตภทฺทิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรสมฺพุทฺธํ ¶ , เมตฺตจิตฺตํ มหามุนึ;
อุเปติ ชนตา สพฺพา, สพฺพโลกคฺคนายกํ.
‘‘สตฺตุกฺจ พทฺธกฺจ [วตฺถํ เสนาสนฺเจว (สี.), สตฺตุกฺจ ปทกฺจ (สี. อฏฺ.), สตฺตุกฺจ ปวากฺจ (สฺยา.)], อามิสํ ปานโภชนํ;
ททนฺติ สตฺถุโน สพฺเพ, ปฺุกฺเขตฺเต อนุตฺตเร.
‘‘อหมฺปิ ¶ ทานํ ทสฺสามิ, เทวเทวสฺส ตาทิโน;
พุทฺธเสฏฺํ นิมนฺเตตฺวา, สงฺฆมฺปิ จ อนุตฺตรํ.
‘‘อุยฺโยชิตา มยา เจเต, นิมนฺเตสุํ ตถาคตํ;
เกวลํ ภิกฺขุสงฺฆฺจ, ปฺุกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ.
‘‘สตสหสฺสปลฺลงฺกํ, โสวณฺณํ โคนกตฺถตํ;
ตูลิกาปฏลิกาย, โขมกปฺปาสิเกหิ จ;
มหารหํ ปฺาปยึ, อาสนํ พุทฺธยุตฺตกํ.
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ โลกวิทู, เทวเทโว นราสโภ;
ภิกฺขุสงฺฆปริพฺยูฬฺโห, มม ทฺวารมุปาคมิ.
‘‘ปจฺจุคฺคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, โลกนาถํ ยสสฺสินํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, อภินามยึ สงฺฆรํ [สกํ ฆรํ (สี.)].
‘‘ภิกฺขูนํ สตสหสฺสํ, พุทฺธฺจ โลกนายกํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ปรมนฺเนน ตปฺปยึ.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
ภิกฺขุสงฺเฆ ¶ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘เยนิทํ อาสนํ ทินฺนํ, โสวณฺณํ โคนกตฺถตํ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘จตุสตฺตติกฺขตฺตุํ ¶ โส, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
อนุโภสฺสติ สมฺปตฺตึ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต.
‘‘‘ปเทสรชฺชํ สหสฺสํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ;
เอกปฺาสกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘สพฺพาสุ ภวโยนีสุ, อุจฺจากุลี [อุจฺจากุเล (ก.)] ภวิสฺสติ;
โส จ ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวา, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
ภทฺทิโย นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก.
‘‘‘วิเวกมนุยุตฺโตมฺหิ, ปนฺตเสนนิวาสหํ;
ผลฺจาธิคตํ สพฺพํ, จตฺตกฺเลโสมฺหิ อชฺชหํ.
‘‘‘มม สพฺพํ [กมฺมํ (?)] อภิฺาย, สพฺพฺู โลกนายโก;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค เปสิ มํ’.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ภทฺทิโย กาฬิโคธาย ปุตฺโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ภทฺทิยสฺส กาฬิโคธาย ปุตฺตตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. สนฺนิฏฺาปกตฺเถรอปทานํ
‘‘อรฺเ ¶ ¶ กุฏิกํ กตฺวา, วสามิ ปพฺพตนฺตเร;
ลาภาลาเภน สนฺตุฏฺโ, ยเสน อยเสน จ.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
วสีสตสหสฺเสหิ [ภิกฺขุสตสหสฺเสหิ (สฺยา.)], อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘อุปาคตํ มหานาคํ [มหาวีรํ (สี.)], ชลชุตฺตมนามกํ;
ติณสนฺถรํ [ติณตฺถรํ (ก.)] ปฺาเปตฺวา, อทาสึ สตฺถุโน อหํ.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, อามณฺฑํ ปานียฺจหํ;
อทาสึ อุชุภูตสฺส, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป [สตสหสฺเส อิโต กปฺเป (สี.)], ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อามณฺฑสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘เอกตาลีสกปฺปมฺหิ, เอโก อาสึ อรินฺทโม;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สนฺนิฏฺาปโก [สนฺนิธาปโก (สี.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สนฺนิฏฺาปกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. ปฺจหตฺถิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุเมโธ ¶ นาม สมฺพุทฺโธ, คจฺฉเต อนฺตราปเณ;
โอกฺขิตฺตจกฺขุ [ขิตฺตจกฺขุ (ก. สี. ก.)] มิตภาณี, สติมา สํวุตินฺทฺริโย.
‘‘ปฺจ อุปฺปลหตฺถานิ, อาเวฬตฺถํ อหํสุ เม;
เตน พุทฺธํ อปูเชสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘อาโรปิตา ¶ จ เต ปุปฺผา, ฉทนํ อสฺสุ สตฺถุโน;
สมาธึสุ [สํสาวึสุ (สี.)] มหานาคํ, สิสฺสา อาจริยํ ยถา.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ ¶ , ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต วีสกปฺปสเต, อเหสุํ ปฺจ ขตฺติยา;
หตฺถิยา นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปฺจหตฺถิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปฺจหตฺถิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. ปทุมจฺฉทนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต โลกนาถมฺหิ, วิปสฺสิมฺหคฺคปุคฺคเล;
สุผุลฺลปทุมํ คยฺห, จิตมาโรปยึ อหํ.
‘‘อาโรปิเต ¶ จ จิตเก, เวหาสํ นภมุคฺคมิ;
อากาเส ฉทนํ [อากาสจฺฉทนํ (สี.)] กตฺวา, จิตกมฺหิ อธารยิ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตตาลีสิโต ¶ กปฺเป, ปทุมิสฺสรนามโก;
จาตุรนฺโต วิชิตาวี, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปทุมจฺฉทนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
ปทุมจฺฉทนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. สยนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ภควโต, เมตฺตจิตฺตสฺส ตาทิโน;
สยนคฺคํ มยา ทินฺนํ, ทุสฺสภณฺเฑหิ [ทุสฺสภณฺเฑน (สฺยา.)] อตฺถตํ.
‘‘ปฏิคฺคเหสิ ¶ ภควา, กปฺปิยํ สยนาสนํ;
อุฏฺาย สยนา [อาสนา (สี.)] ตมฺหา, เวหาสํ อุคฺคมี ชิโน.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ สยนมทาสหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สยนสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘เอกปฺาสิโต ¶ กปฺเป, วรโก [วรุโณ (สี. สฺยา.)] เทวสวฺหโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สยนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สยนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. จงฺกมนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อตฺถทสฺสิสฺส มุนิโน, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
อิฏฺกาหิ จินิตฺวาน, จงฺกมํ การยึ อหํ.
‘‘อุจฺจโต ปฺจรตนํ, จงฺกมํ สาธุมาปิตํ;
อายามโต หตฺถสตํ, ภาวนียฺยํ มโนรมํ.
‘‘ปฏิคฺคเหสิ ภควา, อตฺถทสฺสี นรุตฺตโม;
หตฺเถน ปุลินํ คยฺห, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘อิมินา ¶ ปุลินทาเนน, จงฺกมํ สุกเตน จ;
สตฺตรตนสมฺปนฺนํ, ปุลินํ อนุโภสฺสติ.
‘‘‘ตีณิ กปฺปานิ เทเวสุ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
อนุโภสฺสติ สมฺปตฺตึ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต.
‘‘‘มนุสฺสโลกมาคนฺตฺวา ¶ , ราชา รฏฺเ ภวิสฺสติ;
ติกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี จ, มหิยา โส ภวิสฺสติ’.
‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, จงฺกมสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จงฺกมนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
จงฺกมนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. สุภทฺทตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
ชนตํ อุทฺธริตฺวาน, นิพฺพายติ มหายโส.
‘‘นิพฺพายนฺเต จ สมฺพุทฺเธ, ทสสหสฺสิ กมฺปถ;
ชนกาโย มหา อาสิ, เทวา สนฺนิปตุํ ตทา.
‘‘จนฺทนํ ปูรยิตฺวาน, ตครามลฺลิกาหิ จ;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, อาโรปยึ [อาเลเปสึ (สี.), อาโรเปสึ (สฺยา.)] นรุตฺตมํ.
‘‘มม สงฺกปฺปมฺาย, สตฺถา โลเก อนุตฺตโร;
นิปนฺนโกว สมฺพุทฺโธ, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย ¶ เม ปจฺฉิมเก กาเล, คนฺธมาเลน [คนฺธมลฺเลน (สฺยา. ก.) นปุํสเกกตฺตํ มนสิกาตพฺพํ] ฉาทยิ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘อิโต จุโต อยํ โปโส, ตุสิตกายํ คมิสฺสติ;
ตตฺถ รชฺชํ กริตฺวาน, นิมฺมานํ โส คมิสฺสติ.
‘‘‘เอเตเนว อุปาเยน, ทตฺวา มาลํ [มลฺยํ (สี.), มลฺลํ (สฺยา. ก.)] วรุตฺตมํ;
สกกมฺมาภิรทฺโธ โส, สมฺปตฺตึ อนุโภสฺสติ.
‘‘‘ปุนาปิ ¶ ตุสิเต กาเย, นิพฺพตฺติสฺสติยํ นโร;
ตมฺหา กายา จวิตฺวาน, มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ.
‘‘‘สกฺยปุตฺโต มหานาโค, อคฺโค โลเก สเทวเก;
โพธยิตฺวา พหู สตฺเต, นิพฺพายิสฺสติ จกฺขุมา.
‘‘‘ตทา ¶ โสปคโต สนฺโต, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
อุปสงฺกมฺม สมฺพุทฺธํ, ปฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ ตทา.
‘‘‘หาสยิตฺวาน สมฺพุทฺโธ, สพฺพฺู โลกนายโก;
ปฺุกมฺมํ ปริฺาย, สจฺจานิ วิวริสฺสติ.
‘‘‘อารทฺโธ จ อยํ ปฺโห, ตุฏฺโ เอกคฺคมานโส;
สตฺถารํ อภิวาเทตฺวา, ปพฺพชฺชํ ยาจยิสฺสติ.
‘‘‘ปสนฺนมานสํ ทิสฺวา, สกกมฺเมน โตสิตํ;
ปพฺพาเชสฺสติ โส พุทฺโธ, อคฺคมคฺคสฺส โกวิโท.
‘‘‘วายมิตฺวานยํ โปโส, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
ปฺจมภาณวารํ.
‘‘ปุพฺพกมฺเมน ¶ ¶ สํยุตฺโต, เอกคฺโค สุสมาหิโต;
พุทฺธสฺส โอรโส ปุตฺโต, ธมฺมโชมฺหิ สุนิมฺมิโต.
‘‘ธมฺมราชํ อุปคมฺม, อปุจฺฉึ ปฺหมุตฺตมํ;
กถยนฺโต จ เม ปฺหํ, ธมฺมโสตํ อุปานยิ.
‘‘ตสฺสาหํ ธมฺมมฺาย, วิหาสึ สาสเน รโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ชลชุตฺตมนายโก;
นิพฺพายิ อนุปาทาโน, ทีโปว เตลสงฺขยา.
‘‘สตฺตโยชนิกํ อาสิ, ถูปฺจ รตนามยํ;
ธชํ ตตฺถ อปูเชสึ, สพฺพภทฺทํ มโนรมํ.
‘‘กสฺสปสฺส จ พุทฺธสฺส, ติสฺโส นามคฺคสาวโก;
ปุตฺโต เม โอรโส อาสิ, ทายาโท ชินสาสเน.
‘‘ตสฺส หีเนน มนสา, วาจํ ภาสึ อภทฺทกํ;
เตน กมฺมวิปาเกน, ปจฺฉา เม อาสิ ภทฺทกํ [ปจฺฉิเม อทฺทสํ ชินํ (สี.)].
‘‘อุปวตฺตเน ¶ สาลวเน, ปจฺฉิเม สยเน มุนิ;
ปพฺพาเชสิ มหาวีโร, หิโต การุณิโก ชิโน.
‘‘อชฺเชว ¶ ทานิ ปพฺพชฺชา, อชฺเชว อุปสมฺปทา;
อชฺเชว ปรินิพฺพานํ, สมฺมุขา ทฺวิปทุตฺตเม.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา สุภทฺโท เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุภทฺทตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. จุนฺทตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
อคฺฆิยํ การยิตฺวาน, ชาติปุปฺเผหิ ฉาทยึ.
‘‘นิฏฺาเปตฺวาน ตํ ปุปฺผํ, พุทฺธสฺส อุปนามยึ;
ปุปฺผาวเสสํ ปคฺคยฺห, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘กฺจนคฺฆิยสงฺกาสํ ¶ , พุทฺธํ โลกคฺคนายกํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ปุปฺผคฺฆิยมุปานยึ.
‘‘วิติณฺณกงฺโข สมฺพุทฺโธ, ติณฺโณเฆหิ ปุรกฺขโต;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘ทิพฺพคนฺธํ ปวายนฺตํ, โย เม ปุปฺผคฺฆิยํ อทา;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘อิโต จุโต อยํ โปโส, เทวสงฺฆปุรกฺขโต;
ชาติปุปฺเผหิ ปริกิณฺโณ, เทวโลกํ คมิสฺสติ.
‘‘‘อุพฺพิทฺธํ ภวนํ ตสฺส, โสวณฺณฺจ มณีมยํ;
พฺยมฺหํ ปาตุภวิสฺสติ, ปฺุกมฺมปฺปภาวิตํ.
‘‘‘จตุสตฺตติกฺขตฺตุํ ¶ โส, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
อนุโภสฺสติ สมฺปตฺตึ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต.
‘‘‘ปถพฺยา รชฺชํ ติสตํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ;
ปฺจสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘ทุชฺชโย ¶ นาม นาเมน, เหสฺสติ มนุชาธิโป;
อนุโภตฺวาน ตํ ปฺุํ, สกกมฺมํ อปสฺสิโต [สกกมฺมูปสํหิโต (สฺยา.)].
‘‘‘วินิปาตํ ¶ อคนฺตฺวาน, มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ;
หิรฺํ ตสฺส [หิรฺสฺส จ (สี. ก.)] นิจิตํ, โกฏิสตมนปฺปกํ.
‘‘‘นิพฺพตฺติสฺสติ โยนิมฺหิ, พฺราหฺมเณ โส ภวิสฺสติ;
วงฺคนฺตสฺส สุโต ธีมา, สาริยา โอรโส ปิโย.
‘‘‘โส จ ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวา, องฺคีรสสฺส สาสเน;
จูฬจุนฺโทติ [จูลจุนฺโทติ (สี.)] นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก.
‘‘‘สามเณโรว โส สนฺโต, ขีณาสโว ภวิสฺสติ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
‘‘อุปฏฺหึ มหาวีรํ, อฺเ จ เปสเล พหู;
ภาตรํ เม จุปฏฺาสึ, อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยา.
‘‘ภาตรํ เม อุปฏฺิตฺวา, ธาตุํ ปตฺตมฺหิ โอหิย [โอปิย (สี.), โอจิย (สฺยา.)];
สมฺพุทฺธํ อุปนาเมสึ, โลกเชฏฺํ นราสภํ.
‘‘อุโภ ¶ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, พุทฺโธ โลเก สเทวเก;
สนฺทสฺสยนฺโต ตํ ธาตุํ, กิตฺตยิ อคฺคสาวกํ.
‘‘จิตฺตฺจ ¶ สุวิมุตฺตํ เม, สทฺธา มยฺหํ ปติฏฺิตา;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทานุปฺปตฺตา, วิโมกฺขาปิ จ ผสฺสิตา [ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม (สฺยา.)];
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จุนฺโท เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
จุนฺทตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
อุปาลิวคฺโค ปฺจโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
อุปาลิ โสโณ ภทฺทิโย, สนฺนิฏฺาปกหตฺถิโย;
ฉทนํ เสยฺยจงฺกมํ, สุภทฺโท จุนฺทสวฺหโย;
คาถาสตํ สตาลีสํ [จ ตาลีสํ (สี. สฺยา.)], จตสฺโส จ ตทุตฺตริ.
๖. พีชนิวคฺโค
๑. วิธูปนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ¶ ¶ , โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
พีชนิกา [วีชนิกา (สี. สฺยา.)] มยา ทินฺนา, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ปคฺคเหตฺวาน อฺชลึ;
สมฺพุทฺธมภิวาเทตฺวา, ปกฺกมึ อุตฺตรามุโข.
‘‘พีชนึ ¶ ปคฺคเหตฺวาน, สตฺถา โลกคฺคนายโก [โลเก อนุตฺตโร (สี.)];
ภิกฺขุสงฺเฆ ิโต สนฺโต, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘อิมินา พีชนิทาเนน, จิตฺตสฺส ปณิธีหิ [เจตนาปณิธีหิ (อฺตฺถ)] จ;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, วินิปาตํ น คจฺฉติ’.
‘‘อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, เจโตคุณสมาหิโต;
ชาติยา สตฺตวสฺโสหํ, อรหตฺตํ อปาปุณึ.
‘‘สฏฺิกปฺปสหสฺสมฺหิ, พีชมานสนามกา;
โสฬสาสึสุ ราชาโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา วิธูปนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
วิธูปนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. สตรํสิตฺเถรอปทานํ
‘‘อุพฺพิทฺธํ เสลมารุยฺห, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม;
ปพฺพตสฺสาวิทูรมฺหิ, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู.
‘‘อุปวิฏฺํ ¶ มหาวีรํ, เทวเทวํ นราสภํ;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, สนฺถวึ โลกนายกํ.
‘‘‘เอส ¶ ¶ พุทฺโธ มหาวีโร, วรธมฺมปฺปกาสโก;
ชลติ อคฺคิขนฺโธว, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต.
‘‘‘มหาสมุทฺโทว‘กฺขุพฺโภ [’กฺโขโภ (สี. สฺยา.)], อณฺณโวว ทุรุตฺตโร;
มิคราชาวสมฺภีโต [ฉมฺภิโต (ก.)], ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา’.
‘‘มม สงฺกปฺปมฺาย, ปทุมุตฺตรนายโก;
ภิกฺขุสงฺเฆ ิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘เยนายํ [เยนาหํ (ก.)] อฺชลี ทินฺโน, พุทฺธเสฏฺโ จ โถมิโต;
ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, องฺคีรสสนามโก;
วิวฏฺฏจฺฉโท [วิวตฺถจฺฉทฺโท (สี.)] สมฺพุทฺโธ, อุปฺปชฺชิสฺสติ ตาวเท.
‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
สตรํสีติ นาเมน, อรหา โส ภวิสฺสติ’.
‘‘ชาติยา สตฺตวสฺโสหํ, ปพฺพชึ อนคาริยํ;
สตรํสิมฺหิ นาเมน, ปภา นิทฺธาวเต มม.
‘‘มณฺฑเป รุกฺขมูเล วา, ฌายี ฌานรโต อหํ;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘สฏฺิกปฺปสหสฺสมฺหิ, จตุโร รามนามกา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา สตรํสิ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สตรํสิตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. สยนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, สพฺพโลกานุกมฺปิโน;
สยนํ ตสฺส ปาทาสึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘เตน ¶ ¶ สยนทาเนน, สุเขตฺเต พีชสมฺปทา;
โภคา นิพฺพตฺตเร ตสฺส, สยนสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘อากาเส เสยฺยํ กปฺเปมิ, ธาเรมิ ปถวึ อิมํ;
ปาเณสุ เม อิสฺสริยํ, สยนสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจกปฺปสหสฺสมฺหิ, อฏฺ อาสุํ มหาเตชา [มหาวรา (สี.), มหาวีรา (สฺยา.)];
จตุตฺตึเส กปฺปสเต, จตุโร จ มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สยนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สยนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. คนฺโธทกิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ¶ , มหาโพธิมโห อหุ;
วิจิตฺตํ ฆฏมาทาย, คนฺโธทกมทาสหํ.
‘‘นฺหานกาเล จ โพธิยา, มหาเมโฆ ปวสฺสถ;
นินฺนาโท จ มหา อาสิ, อสนิยา ผลนฺติยา.
‘‘เตเนวาสนิเวเคน, ตตฺถ กาลงฺกโต [กาลกโต (สี. สฺยา.)] อหํ [อหุํ (สี.)];
เทวโลเก ิโต สนฺโต, อิมา คาถา อภาสหํ.
‘‘‘อโห ¶ พุทฺโธ อโห ธมฺโม, อโห โน สตฺถุสมฺปทา;
กเฬวรํ [กเลพรํ (สี.)] เม ปติตํ, เทวโลเก รมามหํ.
‘‘‘อุพฺพิทฺธํ ภวนํ มยฺหํ, สตภูมํ สมุคฺคตํ;
กฺาสตสหสฺสานิ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.
‘‘‘อาพาธา เม น วิชฺชนฺติ, โสโก มยฺหํ น วิชฺชติ;
ปริฬาหํ น ปสฺสามิ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘อฏฺวีเส กปฺปสเต, ราชา สํวสิโต อหุํ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล’.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา คนฺโธทกิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
คนฺโธทกิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. โอปวยฺหตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ¶ ¶ , อาชานียมทาสหํ;
นิยฺยาเทตฺวาน สมฺพุทฺเธ [สมฺพุทฺธํ (สี. ก.)], อคมาสึ สกํ ฆรํ.
‘‘เทวโล นาม นาเมน, สตฺถุโน อคฺคสาวโก;
วรธมฺมสฺส ทายาโท, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘สปตฺตภาโร ภควา, อาชาเนยฺโย น กปฺปติ;
ตว สงฺกปฺปมฺาย, อธิวาเสสิ จกฺขุมา.
‘‘อคฺฆาเปตฺวา วาตชวํ, สินฺธวํ สีฆวาหนํ;
ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, ขมนียมทาสหํ.
‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ [เทเว จ มานุเส ภเว (สี. ก.)];
ขมนียํ วาตชวํ, จิตฺตํ นิพฺพตฺตเต [อาชานียา วาตชวา, วิตฺติ นิพฺพตฺตเร (สฺยา.), ขมนียา วาตชวา, จิตฺตา นิพฺพตฺตเร (สี.)] มม.
‘‘ลาภํ ¶ เตสํ สุลทฺธํว, เย ลภนฺตุปสมฺปทํ;
ปุนปิ ปยิรุปาเสยฺยํ, พุทฺโธ โลเก สเจ ภเว.
‘‘อฏฺวีสติกฺขตฺตุํหํ, ราชา อาสึ มหพฺพโล;
จาตุรนฺโต วิชิตาวี, ชมฺพุสณฺฑสฺส [ชมฺพุทีปสฺส (สฺยา.), ชมฺพุมณฺฑสฺส (ก.)] ชมฺพุอิสฺสโร.
‘‘อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;
ปตฺโตสฺมิ อจลํ านํ, หิตฺวา ชยปราชยํ.
‘‘จตุตึสสหสฺสมฺหิ, มหาเตโชสิ ขตฺติโย;
สตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โอปวยฺโห เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โอปวยฺหตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. สปริวาราสนตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, ปิณฺฑปาตํ อทาสหํ;
คนฺตฺวา กิลิฏฺกํ านํ [ตํ โภชนฏฺานํ (สี.)], มลฺลิกาหิ ปริกฺขิตํ [ปริกฺขิปึ (สี.)].
‘‘ตมฺหาสนมฺหิ ¶ อาสีโน, พุทฺโธ โลกคฺคนายโก;
อกิตฺตยิ ปิณฺฑปาตํ, อุชุภูโต สมาหิโต.
‘‘ยถาปิ ภทฺทเก เขตฺเต, พีชํ อปฺปมฺปิ โรปิตํ;
สมฺมา ธารํ ปเวจฺฉนฺเต, ผลํ โตเสติ กสฺสกํ.
‘‘ตเถวายํ ปิณฺฑปาโต, สุเขตฺเต โรปิโต ตยา;
ภเว นิพฺพตฺตมานมฺหิ, ผลํ เต [นิพฺพตฺตมานํ หิ, ผลโต (สี.)] โตสยิสฺสติ [ตปฺปยิสฺสติ (ก.)].
‘‘อิทํ วตฺวาน สมฺพุทฺโธ, ชลชุตฺตมนามโก;
ปิณฺฑปาตํ คเหตฺวาน, ปกฺกามิ อุตฺตรามุโข.
‘‘สํวุโต ปาติโมกฺขสฺมึ, อินฺทฺริเยสุ จ ปฺจสุ;
ปวิเวกมนุยุตฺโต, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สปริวาราสโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สปริวาราสนตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ปฺจทีปกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, สพฺพภูตานุกมฺปิโน;
สทฺทหิตฺวาน [สุสณฺหิตฺวา (สี.)] สทฺธมฺเม, อุชุทิฏฺิ อโหสหํ.
‘‘ปทีปทานํ ¶ ปาทาสึ, ปริวาเรตฺวาน โพธิยํ;
สทฺทหนฺโต ปทีปานิ, อกรึ ตาวเท อหํ.
‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
อากาเส อุกฺกํ ธาเรนฺติ, ทีปทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ติโรกุฏฺฏํ ติโรเสลํ, สมติคฺคยฺห ปพฺพตํ;
สมนฺตา โยชนสตํ, ทสฺสนํ อนุโภมหํ.
‘‘เตน กมฺมาวเสเสน, ปตฺโตมฺหิ อาสวกฺขยํ;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, ทฺวิปทินฺทสฺส สาสเน.
‘‘จตุตฺตึเส กปฺปสเต, สตจกฺขุสนามกา;
ราชาเหสุํ มหาเตชา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปฺจทีปโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปฺจทีปกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. ธชทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, โพธิยา ปาทปุตฺตเม;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, ธชมาโรปยึ อหํ.
‘‘ปติตปตฺตานิ คณฺหิตฺวา, พหิทฺธา ฉฑฺฑยึ อหํ;
อนฺโตสุทฺธํ พหิสุทฺธํ, อธิมุตฺตมนาสวํ.
‘‘สมฺมุขา วิย สมฺพุทฺธํ, อวนฺทึ โพธิมุตฺตมํ;
ปทุมุตฺตโร ¶ โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห.
‘‘ภิกฺขุสงฺเฆ ิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถ;
‘‘‘อิมินา ธชทาเนน, อุปฏฺาเนน จูภยํ.
‘‘‘กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ โส น คจฺฉติ;
เทเวสุ เทวโสภคฺยํ, อนุโภสฺสตินปฺปกํ.
‘‘‘อเนกสตกฺขตฺตฺุจ ¶ , ราชา รฏฺเ ภวิสฺสติ;
อุคฺคโต นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘สมฺปตฺตึ ¶ อนุโภตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
โคตมสฺส ภควโต, สาสเนภิรมิสฺสติ’.
‘‘ปธานปหิตตฺโตมฺหิ, อุปสนฺโต นิรูปธิ;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘เอกปฺาสสหสฺเส, กปฺเป อุคฺคตสวฺหโย [สวฺหยา (สฺยา.)];
ปฺาสสตสหสฺเส, ขตฺติโย เมฆสวฺหโย [ขตฺติยา เขมสวฺหยา (สฺยา.)].
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ธชทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ธชทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ปทุมตฺเถรอปทานํ
‘‘จตุสจฺจํ ¶ ปกาเสนฺโต, วรธมฺมปฺปวตฺตโก;
วสฺสเต [วสฺเสติ (?)] อมตํ วุฏฺึ, นิพฺพาเปนฺโต มหาชนํ.
‘‘สธชํ [สทณฺฑํ (สี.)] ปทุมํ คยฺห, อฑฺฒโกเส ิโต อหํ;
ปทุมุตฺตรมุนิสฺส, ปหฏฺโ อุกฺขิปิมมฺพเร.
‘‘อาคจฺฉนฺเต จ ปทุเม, อพฺภุโต อาสิ ตาวเท;
มม สงฺกปฺปมฺาย, ปคฺคณฺหิ วทตํ วโร.
‘‘กรเสฏฺเน ¶ ปคฺคยฺห, ชลชํ ปุปฺผมุตฺตมํ;
ภิกฺขุสงฺเฆ ิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘เยนิทํ ปทุมํ ขิตฺตํ, สพฺพฺุมฺหิ วินายเก [สพฺพฺุตมนายเก (สฺยา. ก.)];
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘ตึสกปฺปานิ ¶ ¶ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
ปถพฺยา รชฺชํ สตฺตสตํ, วสุธํ อาวสิสฺสติ.
‘‘‘ตตฺถ ปตฺตํ คเณตฺวาน, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
อากาสโต ปุปฺผวุฏฺิ, อภิวสฺสิสฺสตี ตทา.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม นาเมน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
‘‘นิกฺขมิตฺวาน กุจฺฉิมฺหา, สมฺปชาโน ปติสฺสโต;
ชาติยา ปฺจวสฺโสหํ, อรหตฺตํ อปาปุณึ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปทุโม เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปทุมตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. อสนโพธิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ชาติยา ¶ ¶ สตฺตวสฺโสหํ, อทฺทสํ โลกนายกํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, อุปคจฺฉึ นรุตฺตมํ.
‘‘ติสฺสสฺสาหํ ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, โรปยึ โพธิมุตฺตมํ.
‘‘อสโน นามเธยฺเยน, ธรณีรุหปาทโป;
ปฺจวสฺเส ปริจรึ, อสนํ โพธิมุตฺตมํ.
‘‘ปุปฺผิตํ ปาทปํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;
สกํ กมฺมํ ปกิตฺเตนฺโต, พุทฺธเสฏฺํ อุปาคมึ.
‘‘ติสฺโส ตทา โส สมฺพุทฺโธ, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘เยนายํ ¶ โรปิตา โพธิ, พุทฺธปูชา จ สกฺกตา;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘ตึสกปฺปานิ เทเวสุ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
จตุสฏฺิ จกฺขตฺตุํ โส, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตุสิตา ¶ หิ จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
ทฺเว สมฺปตฺตี อนุโภตฺวา, มนุสฺสตฺเต รมิสฺสติ.
‘‘‘ปธานปหิตตฺโต โส, อุปสนฺโต นิรูปธิ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
‘‘วิเวกมนุยุตฺโตหํ ¶ , อุปสนฺโต นิรูปธิ;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, โพธึ โรเปสหํ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โพธิโรปสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุสตฺตติโต กปฺเป, ทณฺฑเสโนติ วิสฺสุโต;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี ตทา อหุํ.
‘‘เตสตฺตติมฺหิโต กปฺเป, สตฺตาเหสุํ มหีปตี;
สมนฺตเนมินาเมน, ราชาโน จกฺกวตฺติโน.
‘‘ปณฺณวีสติโต ¶ กปฺเป, ปุณฺณโก นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อสนโพธิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อสนโพธิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
พีชนิวคฺโค ฉฏฺโ.
ตสฺสุทฺทานํ –
พีชนี สตรํสี จ, สยโนทกิวาหิโย;
ปริวาโร ปทีปฺจ, ธโช ปทุมปูชโก;
โพธิ จ ทสโม วุตฺโต, คาถา ทฺเวนวุติ ตถา.
๗. สกจินฺตนิยวคฺโค
๑. สกจินฺตนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปวนํ ¶ ¶ ¶ กานนํ ทิสฺวา, อปฺปสทฺทมนฺนาวิลํ;
อิสีนํ อนุจิณฺณํว, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ.
‘‘ถูปํ กตฺวาน ปุลินํ [เวฬุนา (อฏฺ.), เวฬินํ (สฺยา.)], นานาปุปฺผํ สโมกิรึ;
สมฺมุขา วิย สมฺพุทฺธํ, นิมฺมิตํ อภิวนฺทหํ.
‘‘สตฺตรตนสมฺปนฺโน ¶ , ราชา รฏฺมฺหิ อิสฺสโร;
สกกมฺมาภิรทฺโธหํ, ปุปฺผปูชายิทํ [ถูปปูชายิทํ (สี.)] ผลํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผปูชายิทํ [ถูปปูชายิทํ (สี.)] ผลํ.
‘‘อสีติกปฺเปนนฺตยโส, จกฺกวตฺตี อโหสหํ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จตุทีปมฺหิ อิสฺสโร.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สกจินฺตนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สกจินฺตนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. อโวปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘วิหารา อภินิกฺขมฺม, อพฺภุฏฺหิย [อพฺภุฏฺาสิ จ (สฺยา. ก.)] จงฺกเม;
จตุสจฺจํ ปกาสนฺโต, เทเสติ [เทเสนฺโต (สฺยา. ก.)] อมตํ ปทํ.
‘‘สิขิสฺส ¶ คิรมฺาย, พุทฺธเสฏฺสฺส ตาทิโน;
นานาปุปฺผํ คเหตฺวาน, อากาสมฺหิ สโมกิรึ.
‘‘เตน ¶ กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺ นราสภ;
ปตฺโตมฺหิ อจลํ านํ, หิตฺวา ชยปราชยํ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต วีสติกปฺปมฺหิ, สุเมโธ นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อโวปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อโวปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ปจฺจาคมนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สินฺธุยา ¶ นทิยา ตีเร, จกฺกวาโก อหํ ตทา;
สุทฺธเสวาลภกฺโขหํ, ปาเปสุ จ สุสฺโต.
‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ อนิลฺชเส;
ตุณฺเฑน สาลํ ปคฺคยฺห, วิปสฺสิสฺสาภิโรปยึ.
‘‘ยสฺส ¶ สทฺธา ตถาคเต, อจลา สุปติฏฺิตา;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ทุคฺคตึ โส น คจฺฉติ.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺสฺส สนฺติเก;
วิหงฺคเมน สนฺเตน, สุพีชํ โรปิตํ มยา.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ [ปุปฺผปูชายิทํ (สี.)] ผลํ.
‘‘สุจารุทสฺสนา นาม, อฏฺเเต เอกนามกา;
กปฺเป สตฺตรเส อาสุํ, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปจฺจาคมนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปจฺจาคมนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ปรปฺปสาทกตฺเถรอปทานํ
‘‘อุสภํ ¶ ¶ ปวรํ วีรํ, มเหสึ วิชิตาวินํ;
สุวณฺณวณฺณํ สมฺพุทฺธํ, โก ทิสฺวา นปฺปสีทติ.
‘‘หิมวาวาปริเมยฺโย, สาคโรว ทุรุตฺตโร;
ตเถว ฌานํ พุทฺธสฺส, โก ทิสฺวา นปฺปสีทติ.
‘‘วสุธา ยถาปฺปเมยฺยา, จิตฺตา วนวฏํสกา;
ตเถว ¶ สีลํ พุทฺธสฺส, โก ทิสฺวา นปฺปสีทติ.
‘‘อนิลฺชสาสงฺขุพฺโภ [อนิลโชว อสงฺโขโภ (สี.)], ยถากาโส อสงฺขิโย;
ตเถว าณํ พุทฺธสฺส, โก ทิสฺวา นปฺปสีทติ.
‘‘อิมาหิ ¶ จตุคาถาหิ, พฺราหฺมโณ เสนสวฺหโย;
พุทฺธเสฏฺํ ถวิตฺวาน, สิทฺธตฺถํ อปราชิตํ.
‘‘จตุนฺนวุติกปฺปานิ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชถ;
สุคตึ สุขสมฺปตฺตึ [สุคตีสุ สุสุมฺปตฺตึ (สี. สฺยา.)], อนุโภสิมนปฺปกํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ถวิตฺวา โลกนายกํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โถมนาย [โถมนสฺส (สฺยา.)] อิทํ ผลํ.
‘‘จาตุทฺทสมฺหิ กปฺปมฺหิ, จตุโร อาสุมุคฺคตา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปรปฺปสาทโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปรปฺปสาทกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. ภิสทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘เวสฺสภู นาม นาเมน, อิสีนํ ตติโย อหุ;
กานนํ วนโมคยฺห, วิหาสิ ปุริสุตฺตโม.
‘‘ภิสมุฬาลํ ¶ ¶ ¶ คณฺหิตฺวา, อคมํ พุทฺธสนฺติกํ;
ตฺจ พุทฺธสฺส ปาทาสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘กเรน จ ปรามฏฺโ, เวสฺสภูวรพุทฺธินา;
สุขาหํ นาภิชานามิ, สมํ เตน กุโตตฺตรึ.
‘‘จริโม วตฺตเต มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
หตฺถินาเคน สนฺเตน, กุสลํ โรปิตํ มยา [นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว (สฺยา.)].
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ภิสทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สโมธานา จ ราชาโน, โสฬส มนุชาธิปา;
กปฺปมฺหิ จุทฺทเส [เตรเส (สี. สฺยา.)] อาสุํ, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ภิสทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ภิสทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. สุจินฺติตตฺเถรอปทานํ
‘‘คิริทุคฺคจโร ¶ อาสึ, อภิชาโตว เกสรี;
มิคสงฺฆํ วธิตฺวาน, ชีวามิ ปพฺพตนฺตเร.
‘‘อตฺถทสฺสี ¶ ตุ ภควา, สพฺพฺู วทตํ วโร;
มมุทฺธริตุกาโม โส, อาคจฺฉิ ปพฺพตุตฺตมํ.
‘‘ปสทฺจ มิคํ หนฺตฺวา, ภกฺขิตุํ สมุปาคมึ;
ภควา ตมฺหิ สมเย, ภิกฺขมาโน [สิกฺขาจาโร (สฺยา.)] อุปาคมิ.
‘‘วรมํสานิ ปคฺคยฺห, อทาสึ ตสฺส สตฺถุโน;
อนุโมทิ มหาวีโร, นิพฺพาเปนฺโต มมํ ตทา.
‘‘เตน ¶ จิตฺตปฺปสาเทน, คิริทุคฺคํ ปวิสึ อหํ;
ปีตึ อุปฺปาทยิตฺวาน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘เอเตน ¶ มํสทาเนน, จิตฺตสฺส ปณิธีหิ จ;
ปนฺนรเส กปฺปสเต, เทวโลเก รมึ อหํ.
‘‘อวเสเสสุ กปฺเปสุ, กุสลํ จินฺติตํ [นิจิตํ (สี.), กริตํ (สฺยา.)] มยา;
เตเนว มํสทาเนน, พุทฺธานุสฺสรเณน จ.
‘‘อฏฺตฺตึสมฺหิ กปฺปมฺหิ, อฏฺ ทีฆายุนามกา;
สฏฺิมฺหิโต กปฺปสเต, ทุเว วรุณนามกา [สรณนามกา (สฺยา.)].
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุจินฺติโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุจินฺติตตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. วตฺถทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปกฺขิชาโต ¶ ¶ ตทา อาสึ, สุปณฺโณ ครุฬาธิโป;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ คนฺธมาทนํ.
‘‘ชหิตฺวา ครุฬวณฺณํ, มาณวกํ อธารยึ;
เอกํ วตฺถํ มยา ทินฺนํ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘ตฺจ ทุสฺสํ ปฏิคฺคยฺห, พุทฺโธ โลกคฺคนายโก;
อนฺตลิกฺเข ิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘อิมินา วตฺถทาเนน, จิตฺตสฺส ปณิธีหิ จ;
ปหาย ครุฬํ โยนึ, เทวโลเก รมิสฺสติ’.
‘‘อตฺถทสฺสี ตุ ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
วตฺถทานํ ปสํสิตฺวา, ปกฺกามิ อุตฺตรามุโข.
‘‘ภเว นิพฺพตฺตมานมฺหิ, โหนฺติ เม วตฺถสมฺปทา;
อากาเส ฉทนํ โหติ, วตฺถทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อรุณวา ¶ [อรุณกา (สี.), อรุณสา (สฺยา.)] สตฺต ชนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา;
ฉตฺตึสติมฺหิ อาสึสุ, กปฺปมฺหิ มนุชาธิปา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา วตฺถทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
วตฺถทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. อมฺพทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อโนมทสฺสี ¶ ภควา, นิสินฺโน ปพฺพตนฺตเร;
เมตฺตาย อผริ โลเก, อปฺปมาเณ นิรูปธิ.
‘‘กปิ อหํ ตทา อาสึ, หิมวนฺเต นคุตฺตเม;
ทิสฺวา อโนมทสฺสึ ตํ [อโนมํ อมิตํ (สี.), อโนมมธิตํ (สฺยา.)], พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาทยึ.
‘‘อวิทูเร หิมวนฺตสฺส, อมฺพาสุํ ผลิโน ตทา;
ตโต ปกฺกํ คเหตฺวาน, อมฺพํ สมธุกํ อทํ.
‘‘ตํ ¶ เม พุทฺโธ วิยากาสิ, อโนมทสฺสี มหามุนิ;
อิมินา มธุทาเนน, อมฺพทาเนน จูภยํ.
‘‘สตฺตปฺาสกปฺปมฺหิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
อวเสเสสุ กปฺเปสุ, โวกิณฺณํ สํสริสฺสติ.
‘‘เขเปตฺวา ปาปกํ กมฺมํ, ปริปกฺกาย พุทฺธิยา;
วินิปาตมคนฺตฺวาน, กิเลเส ฌาปยิสฺสติ.
‘‘ทเมน อุตฺตเมนาหํ, ทมิโตมฺหิ มเหสินา;
ปตฺโตมฺหิ อจลํ านํ, หิตฺวา ชยปราชยํ.
‘‘สตฺตสตฺตติกปฺปสเต, อมฺพฏฺชสนามกา;
จตุทฺทส เต ราชาโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา อมฺพทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อมฺพทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. สุมนตฺเถรอปทานํ
‘‘สุมโน ¶ ¶ นาม นาเมน, มาลากาโร อหํ ตทา;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, โลกาหุติปฏิคฺคหํ.
‘‘อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, สุมนํ ปุปฺผมุตฺตมํ;
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, สิขิโน โลกพนฺธุโน.
‘‘อิมาย ปุปฺผปูชาย, เจตนาปณิธีหิ จ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ [ปุปฺผปูชายิทํ (สี.)] ผลํ.
‘‘ฉพฺพีสติมฺหิ กปฺปมฺหิ, จตฺตาโรสุํ มหายสา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, ราชาโน จกฺกวตฺติโน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุมโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุมนตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปุปฺผจงฺโกฏิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อภีตรูปํ ¶ ¶ สีหํว, ครุฬคฺคํว ปกฺขินํ;
พฺยคฺฆูสภํว ปวรํ, อภิชาตํว เกสรึ.
‘‘สิขึ ติโลกสรณํ, อเนชํ อปราชิตํ;
นิสินฺนํ สมณานคฺคํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ.
‘‘จงฺโกฏเก [จงฺโคฏเก (สี.)] เปตฺวาน, อโนชํ ปุปฺผมุตฺตมํ;
สห จงฺโกฏเกเนว, พุทฺธเสฏฺํ สโมกิรึ.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ทฺวิปทินฺท นราสภ;
ปตฺโตมฺหิ อจลํ านํ, หิตฺวา ชยปราชยํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สมฺปุณฺเณ ¶ ¶ ตึสกปฺปมฺหิ, เทวภูติสนามกา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, ปฺจาสุํ จกฺกวตฺติโน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุปฺผจงฺโกฏิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุปฺผจงฺโกฏิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
สกจินฺตนิยวคฺโค สตฺตโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
สกจินฺตี ¶ อโวปุปฺผี, สปจฺจาคมเนน จ;
ปรปฺปสาที ภิสโท, สุจินฺติ วตฺถทายโก.
อมฺพทายี จ สุมโน, ปุปฺผจงฺโกฏกีปิ จ;
คาเถกสตฺตติ วุตฺตา, คณิตา อตฺถทสฺสิภิ.
๘. นาคสมาลวคฺโค
๑. นาคสมาลตฺเถรอปทานํ
‘‘อปาฏลึ ¶ ¶ ¶ อหํ ปุปฺผํ, อุชฺฌิตํ สุมหาปเถ;
ถูปมฺหิ อภิโรเปสึ, สิขิโน โลกพนฺธุโน.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ถูปปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ปนฺนรเส กปฺเป, ภูมิโย [ปุปฺผิโย (สฺยา.)] นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นาคสมาโล เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นาคสมาลตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ปทสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘อกฺกนฺตฺจ ¶ ปทํ ทิสฺวา, ติสฺสสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, ปเท จิตฺตํ ปสาทยึ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปทสฺายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต สตฺตมเก กปฺเป, สุเมโธ นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปทสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปทสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. พุทฺธสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘ทุมคฺเค ¶ ¶ ¶ ปํสุกูลิกํ, ลคฺคํ ทิสฺวาน สตฺถุโน;
ตโต ตมฺชลึ กตฺวา, ปํสุกูลํ อวนฺทหํ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสฺายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ จตุตฺถเก กปฺเป, ทุมสาโรสิ ขตฺติโย;
จาตุรนฺโต วิชิตาวี, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พุทฺธสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
พุทฺธสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ภิสาลุวทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘กานนํ วนโมคยฺห, วสามิ วิปิเน อหํ;
วิปสฺสึ อทฺทสํ พุทฺธํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ.
‘‘ภิสาลุวฺจ ปาทาสึ, อุทกํ หตฺถโธวนํ;
วนฺทิตฺวา สิรสา ปาเท, ปกฺกามิ อุตฺตรามุโข.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ภิสาลุวมทํ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ตติยเก กปฺเป, ภิสสมฺมตขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ภิสาลุวทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ภิสาลุวทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
ฉฏฺภาณวารํ.
๕. เอกสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘ขณฺโฑ ¶ ¶ ¶ นามาสิ นาเมน, วิปสฺสิสฺสคฺคสาวโก;
เอกา ภิกฺขา มยา ทินฺนา, โลกาหุติปฏิคฺคเห.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ทฺวิปทินฺท นราสภ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เอกภิกฺขายิทํ ผลํ.
‘‘จตฺตาลีสมฺหิโต กปฺเป, วรุโณ นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. ติณสนฺถรทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, มหาชาตสฺสโร อหุ;
สตปตฺเตหิ สฺฉนฺโน, นานาสกุณมาลโย.
‘‘ตมฺหิ ¶ นฺหตฺวา จ ปิตฺวา [ปีตฺวา (สี. สฺยา.)] จ, อวิทูเร วสามหํ;
อทฺทสํ สมณานคฺคํ, คจฺฉนฺตํ อนิลฺชเส.
‘‘มม สงฺกปฺปมฺาย, สตฺถา โลเก อนุตฺตโร;
อพฺภโต โอรุหิตฺวาน, ภูมิยําสิ ตาวเท.
‘‘วิสาเณน [ลายเนน (สฺยา.)] ติณํ คยฺห, นิสีทนมทาสหํ;
นิสีทิ ภควา ตตฺถ, ติสฺโส โลกคฺคนายโก.
‘‘สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, อวนฺทิ โลกนายกํ;
ปฏิกุฏิโก [อุกฺกุฏิโก (สฺยา. ก.)] อปสกฺกึ, นิชฺฌายนฺโต มหามุนึ.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, นิมฺมานํ อุปปชฺชหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สนฺถรสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ ¶ ทุติยเก กปฺเป, มิค [มิตฺต (สฺยา.)] สมฺมตขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติณสนฺถรทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติณสนฺถรทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. สูจิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, สมฺพุทฺโธ โลกนายโก;
สุเมโธ นาม นาเมน, พาตฺตึสวรลกฺขโณ.
‘‘ตสฺส ¶ กฺจนวณฺณสฺส, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน;
ปฺจ สูจี มยา ทินฺนา, สิพฺพนตฺถาย จีวรํ.
‘‘เตเนว สูจิทาเนน, นิปุณตฺถวิปสฺสกํ;
ติกฺขํ ลหฺุจ ผาสฺุจ, าณํ เม อุทปชฺชถ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘ทฺวิปทาธิปตี นาม, ราชาโน จตุโร อหุํ;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สูจิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สูจิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. ปาฏลิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ สมฺพุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ อนฺตราปเณ;
กฺจนคฺฆิยสงฺกาสํ, พาตฺตึสวรลกฺขณํ.
‘‘เสฏฺิปุตฺโต ¶ ตทา อาสึ, สุขุมาโล สุเขธิโต;
อุจฺฉงฺเค ปาฏลิปุปฺผํ, กตฺวาน [กตฺวา ตํ (สี. สฺยา.)] อภิสํหรึ.
‘‘หฏฺโ ¶ ¶ หฏฺเน จิตฺเตน, ปุปฺเผหิ อภิปูชยึ;
ติสฺสํ โลกวิทุํ นาถํ, นรเทวํ นมสฺสหํ.
‘‘ทฺเวนวุเต ¶ อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต เตสฏฺิกปฺปมฺหิ, อภิสมฺมตนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปาฏลิปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปาฏลิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ิตฺชลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘มิคลุทฺโท ปุเร อาสึ, อรฺเ กานเน อหํ;
ตตฺถ อทฺทสํ [ตตฺถทฺทสาสึ (สี. สฺยา.)] สมฺพุทฺธํ, พาตฺตึสวรลกฺขณํ.
‘‘ตตฺถาหํ อฺชลึ กตฺวา, ปกฺกามึ ปาจินามุโข;
อวิทูเร นิสินฺนสฺส, นิยเก ปณฺณสนฺถเร.
‘‘ตโต เม อสนีปาโต, มตฺถเก นิปตี ตทา;
โสหํ มรณกาลมฺหิ, อกาสึ ปุนรฺชลึ.
‘‘ทฺเวนวุเต ¶ อิโต กปฺเป, อฺชลึ อกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อฺชลิสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘จตุปณฺณาสกปฺปมฺหิ, มิคเกตุสนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ิตฺชลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ิตฺชลิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ติปทุมิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ ¶ นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;
ทนฺโต ทนฺตปริวุโต, นครา นิกฺขมี ตทา.
‘‘นคเร ¶ หํสวติยํ, อโหสึ มาลิโก ตทา;
ยํ ตตฺถ อุตฺตมํ โตณิ, ปทฺมปุปฺผานิ [อุตฺตมํ ปุปฺผํ, ตีณิ ปุปฺผานิ (สี.)] อคฺคหึ.
‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, ปฏิมคฺคนฺตราปเณ;
สห [โสหํ (สี.)] ทิสฺวาน สมฺพุทฺธํ, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา.
‘‘กึ เม อิเมหิ ปุปฺเผหิ, รฺโ อุปนิเตหิ เม;
คามํ วา คามเขตฺตํ วา, สหสฺสํ วา ลเภยฺยหํ.
‘‘อทนฺตทมนํ ¶ วีรํ, สพฺพสตฺตสุขาวหํ;
โลกนาถํ ปูชยิตฺวา, ลจฺฉามิ อมตํ ธนํ.
‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, สกํ จิตฺตํ ปสาทยึ;
ตีณิ โลหิตเก คยฺห, อากาเส อุกฺขิปึ ตทา.
‘‘มยา อุกฺขิตฺตมตฺตมฺหิ, อากาเส ปตฺถรึสุ เต;
ธารึสุ มตฺถเก ตตฺถ, อุทฺธํวณฺฏา อโธมุขา.
‘‘เย เกจิ มนุชา ทิสฺวา, อุกฺกุฏฺึ สมฺปวตฺตยุํ;
เทวตา อนฺตลิกฺขมฺหิ, สาธุการํ ปวตฺตยุํ.
‘‘อจฺเฉรํ โลเก อุปฺปนฺนํ, พุทฺธเสฏฺสฺส วาหสา;
สพฺเพ ธมฺมํ สุณิสฺสาม, ปุปฺผานํ วาหสา มยํ.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
วีถิยฺหิ ิโต สนฺโต, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย โส พุทฺธํ อปูเชสิ, รตฺตปทฺเมหิ [รตฺตปทุเมหิ (สี. สฺยา.)] มาณโว;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
ตึสกปฺปานิ [ตึสกฺขตฺตฺุจ (สฺยา.)] เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ.
‘‘‘มหาวิตฺถาริกํ ¶ นาม, พฺยมฺหํ เหสฺสติ ตาวเท;
ติโยชนสตุพฺพิทฺธํ, ทิยฑฺฒสตวิตฺถตํ.
‘‘‘จตฺตาริสตสหสฺสานิ ¶ , นิยฺยูหา จ สุมาปิตา;
กูฏาคารวรูเปตา, มหาสยนมณฺฑิตา.
‘‘‘โกฏิสตสหสฺสิโย ¶ ¶ , ปริวาเรสฺสนฺติ อจฺฉรา;
กุสลา นจฺจคีตสฺส, วาทิเตปิ ปทกฺขิณา.
‘‘‘เอตาทิเส พฺยมฺหวเร, นารีคณสมากุเล;
วสฺสิสฺสติ ปุปฺผวสฺโส, ทิพฺโพ [ปท (ก.)] โลหิตโก สทา.
‘‘‘ภิตฺติขีเล นาคทนฺเต, ทฺวารพาหาย โตรเณ;
จกฺกมตฺตา โลหิตกา, โอลมฺพิสฺสนฺติ ตาวเท.
‘‘‘ปตฺเตน ปตฺตสฺฉนฺเน, อนฺโตพฺยมฺหวเร อิมํ;
อตฺถริตฺวา ปารุปิตฺวา, ตุวฏฺฏิสฺสนฺติ ตาวเท.
‘‘‘ภวนํ ปริวาเรตฺวา, สมนฺตา สตโยชเน;
เตปิ ปทฺมา [เต วิสุทฺธา (สี. สฺยา.)] โลหิตกา, ทิพฺพคนฺธํ ปวายเร.
‘‘‘ปฺจสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘สมฺปตฺติโย ทุเว ภุตฺวา, อนีติ อนุปทฺทโว;
สมฺปตฺเต ปริโยสาเน, นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสติ’ [ผสฺสยิสฺสติ (สี.), ปสฺสยิสฺสติ (ก.)].
‘‘สุทิฏฺโ วต เม พุทฺโธ, วาณิชฺชํ สุปโยชิตํ;
ปทฺมานิ ตีณิ ปูเชตฺวา, อนุโภสึ ติสมฺปทา [อนุภูยนฺติ สมฺปทา (ก.)].
‘‘อชฺช เม ธมฺมปฺปตฺตสฺส, วิปฺปมุตฺตสฺส สพฺพโส;
สุปุปฺผิตํ โลหิตกํ, ธารยิสฺสติ มตฺถเก.
‘‘มม กมฺมํ กเถนฺตสฺส, ปทุมุตฺตรสตฺถุโน;
สตปาณสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ.
‘‘สตสหสฺสิโต ¶ กปฺเป, ยํ พุทฺธมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ติปทุมานิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติปทุมิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติปทุมิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
นาคสมาลวคฺโค อฏฺโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
นาคสมาโล ปทสฺี, สฺกาลุวทายโก;
เอกสฺี ติณสนฺถาโร, สูจิปาฏลิปุปฺผิโย;
ิตฺชลี ติปทุมี, คาถาโย ปฺจสตฺตติ.
๙. ติมิรวคฺโค
๑. ติมิรปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร ¶ ¶ ¶ , อนุโสตํ วชามหํ;
นิสินฺนํ สมณํ ทิสฺวา, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ.
‘‘ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา [ปสาเทสึ (สฺยา.)], เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;
ตารยิสฺสติ ติณฺโณยํ, ทนฺโตยํ ทมยิสฺสติ.
‘‘อสฺสาสิสฺสติ อสฺสตฺโถ, สนฺโต จ สมยิสฺสติ;
โมจยิสฺสติ มุตฺโต จ, นิพฺพาเปสฺสติ นิพฺพุโต.
‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน;
คเหตฺวา ติมิรปุปฺผํ, มตฺถเก โอกิรึ อหํ [ตทา (สฺยา.)].
‘‘อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ;
วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, ปกฺกามึ อปรํ ทิสํ.
‘‘อจิรํ คตมตฺตํ มํ, มิคราชา วิเหยิ;
ปปาตมนุคจฺฉนฺโต, ตตฺเถว ปปตึ อหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผปูชายิทํ [พุทฺธปูชายิทํ (สี. สฺยา.)] ผลํ.
‘‘ฉปฺปฺาสมฺหิ ¶ กปฺปมฺหิ, สตฺเตวาสุํ มหายสา [มหารหา (สฺยา. ก.)];
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา ¶ สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติมิรปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติมิรปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. คตสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘ชาติยา ¶ ¶ สตฺตวสฺโสหํ, ปพฺพชึ อนคาริยํ;
อวนฺทึ สตฺถุโน ปาเท, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘สตฺตนงฺคลกีปุปฺเผ, อากาเส อุกฺขิปึ อหํ;
ติสฺสํ พุทฺธํ สมุทฺทิสฺส, อนนฺตคุณสาครํ.
‘‘สุคตานุคตํ มคฺคํ, ปูเชตฺวา หฏฺมานโส;
อฺชลิฺจ [อฺชลิสฺส (ก.)] ตทากาสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต อฏฺมเก กปฺเป, ตโย อคฺคิสิขา อหุ;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา คตสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
คตสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. นิปนฺนฺชลิกตฺเถรอปทานํ
‘‘รุกฺขมูเล ¶ ¶ นิสินฺโนหํ, พฺยาธิโต ปรเมน จ;
ปรมการฺุปตฺโตมฺหิ, อรฺเ กานเน อหํ.
‘‘อนุกมฺปํ อุปาทาย, ติสฺโส สตฺถา อุเปสิ มํ;
โสหํ นิปนฺนโก สนฺโต, สิเร กตฺวาน อฺชลึ.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สพฺพสตฺตานมุตฺตมํ;
สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ วนฺทึ ปุริสุตฺตมํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, วนฺทนาย อิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ ปฺจมเก กปฺเป, ปฺเจวาสุํ มหาสิขา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นิปนฺนฺชลิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นิปนฺนฺชลิกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. อโธปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อภิภู นาม โส ภิกฺขุ, สิขิโน อคฺคสาวโก;
มหานุภาโว เตวิชฺโช, หิมวนฺตํ อุปาคมิ.
‘‘อหมฺปิ ¶ หิมวนฺตมฺหิ, รมณียสฺสเม อิสิ;
วสามิ อปฺปมฺาสุ, อิทฺธีสุ จ ตทา วสี.
‘‘ปกฺขิชาโต วิยากาเส, ปพฺพตํ อธิวตฺตยึ [อภิปตฺถยึ (สฺยา.), อภิมตฺถยึ (ก.), อธิวตฺถยินฺติ ปพฺพตสฺส อุปริ คจฺฉินฺติอตฺโถ];
อโธปุปฺผํ คเหตฺวาน, อาคจฺฉึ [อคจฺฉึ (ก.)] ปพฺพตํ อหํ.
‘‘สตฺต ปุปฺผานิ คณฺหิตฺวา, มตฺถเก โอกิรึ อหํ;
อาโลกิเต [อาโลกิโต (สฺยา.)] จ วีเรน, ปกฺกามึ ปาจินามุโข.
‘‘อาวาสํ ¶ อภิสมฺโภสึ, ปตฺวาน อสฺสมํ อหํ;
ขาริภารํ คเหตฺวาน, ปายาสึ [ปาวิสึ (สี.)] ปพฺพตนฺตรํ.
‘‘อชคโร มํ ปีเฬสิ, โฆรรูโป มหพฺพโล;
ปุพฺพกมฺมํ สริตฺวาน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อโธปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อโธปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. รํสิสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺพเต ¶ ¶ หิมวนฺตมฺหิ, วาสํ กปฺเปสหํ ปุเร;
อชินุตฺตรวาโสหํ, วสามิ ปพฺพตนฺตเร.
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ ¶ สมฺพุทฺธํ, สตรํสึว ภาณุมํ;
วนนฺตรคตํ ทิสฺวา, สาลราชํว ปุปฺผิตํ.
‘‘รํสฺยา [รํเส (สฺยา. ก.)] จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;
ปคฺคยฺห อฺชลึ วนฺทึ, สิรสา อุกฺกุฏี [สิรสา อุกฺกุฏิโก (สฺยา.), สิรสุกฺกุฏิโก (ก.)] อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, รํสิสฺายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา รํสิสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
รํสิสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. ทุติยรํสิสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺพเต หิมวนฺตมฺหิ, วากจีรธโร อหํ;
จงฺกมฺจ สมารูฬฺโห, นิสีทึ ปาจินามุโข.
‘‘ปพฺพเต สุคตํ ทิสฺวา, ผุสฺสํ ฌานรตํ ตทา;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, รํสฺยา จิตฺตํ ปสาทยึ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, รํสิสฺายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา รํสิสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ทุติยรํสิสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺพเต ¶ หิมวนฺตมฺหิ, ขราชินธโร อหํ;
ผุสฺสํ ชินวรํ ทิสฺวา, ผลหตฺโถ ผลํ อทํ.
‘‘ยมหํ ผลมทาสึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
ภเว นิพฺพตฺตมานมฺหิ, ผลํ นิพฺพตฺตเต มม.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ผลํ อททึ อหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. สทฺทสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺพเต ¶ ¶ หิมวนฺตมฺหิ, วสามิ ปณฺณสนฺถเร;
ผุสฺสสฺส ธมฺมํ ภณโต, สทฺเท จิตฺตํ ปสาทยึ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สทฺทสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สทฺทสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. โพธิสิฺจกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิสฺส ภควโต, มหาโพธิมโห อหุ;
ปพฺพชฺชุปคโต สนฺโต, อุปคจฺฉึ อหํ ตทา.
‘‘กุสุโมทกมาทาย ¶ , โพธิยา โอกิรึ อหํ;
โมจยิสฺสติ โน มุตฺโต, นิพฺพาเปสฺสติ นิพฺพุโต.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ โพธิมภิสิฺจยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โพธิสิฺจายิทํ ผลํ.
‘‘เตตฺตึเส ¶ วตฺตมานมฺหิ, กปฺเป อาสุํ ชนาธิปา;
อุทกเสจนา นาม, อฏฺเเต จกฺกวตฺติโน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โพธิสิฺจโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โพธิสิฺจกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปทุมปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘โปกฺขรวนํ ¶ ¶ ปวิฏฺโ, ภฺชนฺโต ปทุมานิหํ;
ตตฺถทฺทสํ ผุสฺสํ พุทฺธํ [อทฺทสํ ผุสฺสสมฺพุทฺธํ (สี. สฺยา.)], พาตฺตึสวรลกฺขณํ.
‘‘ปทุมปุปฺผํ คเหตฺวาน, อากาเส อุกฺขิปึ อหํ;
ปาปกมฺมํ สริตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.
‘‘ปพฺพชิตฺวาน กาเยน, มนสา สํวุเตน จ;
วจีทุจฺจริตํ หิตฺวา, อาชีวํ ปริโสธยึ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปทุมาภาสนามา จ, อฏฺารส มหีปตี;
อฏฺารเสสุ กปฺเปสุ, อฏฺตาลีสมาสิสุํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปทุมปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
ปทุมปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ติมิรวคฺโค นวโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
ติมิรนงฺคลีปุปฺผ, นิปฺปนฺนฺชลิโก อโธ;
ทฺเว รํสิสฺี ผลโท, สทฺทสฺี จ เสจโก;
ปทฺมปุปฺผี จ คาถาโย, ฉปฺปฺาส ปกิตฺติตา.
๑๐. สุธาวคฺโค
๑. สุธาปิณฺฑิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปูชารเห ¶ ¶ ¶ ปูชยโต, พุทฺเธ ยทิ ว สาวเก;
ปปฺจสมติกฺกนฺเต, ติณฺณโสกปริทฺทเว.
‘‘เต ตาทิเส ปูชยโต, นิพฺพุเต อกุโตภเย;
น สกฺกา ปฺุํ สงฺขาตุํ, อิเมตฺตมปิ [อิทมฺมตฺตนฺติ (สี.), อิเมตฺถมปิ (ก.)] เกนจิ.
‘‘จตุนฺนมปิ ทีปานํ, อิสฺสรํ โยธ การเย;
เอกิสฺสา ปูชนาเยตํ, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ.
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ นรคฺคสฺส, เจติเย ผลิตนฺตเร;
สุธาปิณฺโฑ มยา ทินฺโน, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปฏิสงฺขารสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ตึสติกปฺปมฺหิ, ปฏิสงฺขารสวฺหยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, เตรส จกฺกวตฺติโน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุธาปิณฺฑิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุธาปิณฺฑิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. สุจินฺติกตฺเถรอปทานํ
‘‘ติสฺสสฺส โลกนาถสฺส, สุทฺธปีมทาสหํ;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน.
‘‘อฏฺารเส ¶ [อฏฺตึเส (สี. สฺยา.)] อิโต กปฺเป, ราชา อาสึ มหารุจิ;
โภโค จ วิปุโล อาสิ, สยนฺจ อนปฺปกํ.
‘‘ปีํ ¶ พุทฺธสฺส ทตฺวาน, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
อนุโภมิ สกํ กมฺมํ, ปุพฺเพ สุกตมตฺตโน.
‘‘ทฺเวนวุเต ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปีมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปีทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อฏฺตึเส อิโต กปฺเป, ตโย เต จกฺกวตฺติโน;
รุจิ อุปรุจิ เจว, มหารุจิ ตติยโก.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุจินฺติโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุจินฺติกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. อฑฺฒเจฬกตฺเถรอปทานํ
‘‘ติสฺสสฺสาหํ ภควโต, อุปฑฺฒทุสฺสมทาสหํ;
ปรมกาปฺปตฺโตมฺหิ [ปรมการฺุปตฺโตมฺหิ (สฺยา. ก.)], ทุคฺคเตน [ทุคฺคนฺเธน (สี.)] สมปฺปิโต.
‘‘อุปฑฺฒทุสฺสํ ทตฺวาน, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ;
อวเสเสสุ กปฺเปสุ, กุสลํ การิตํ มยา.
‘‘ทฺเวนวุเต ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ทุสฺสมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ทุสฺสทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เอกูนปฺาสกปฺปมฺหิ [เอกปฺาสกปฺปมฺหิ (สฺยา.)], ราชาโน จกฺกวตฺติโน;
สมนฺตจฺฉทนา นาม, พาตฺตึสาสุํ [ขตฺติยาสุํ (สฺยา. ก.)] ชนาธิปา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อฑฺฒเจฬโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อฑฺฒเจฬกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. สูจิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘กมฺมาโรหํ ¶ ¶ ปุเร อาสึ, พนฺธุมายํ ปุรุตฺตเม;
สูจิทานํ มยา ทินฺนํ, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.
‘‘วชิรคฺคสมํ าณํ, โหติ กมฺเมน ตาทิสํ;
วิราโคมฺหิ วิมุตฺโตมฺหิ [วิภโวมฺหิ วิภตฺโตมฺหิ (ก.)], ปตฺโตมฺหิ อาสวกฺขยํ.
‘‘อตีเต ¶ จ ภเว สพฺเพ, วตฺตมาเน จนาคเต [อตีตา จ ภวา สพฺเพ, วตฺตมานา จ’นาคตา (สฺยา. ก.)];
าเณน วิจินึ สพฺพํ, สูจิทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, สตฺตาสุํ วชิรวฺหยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สูจิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สูจิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. คนฺธมาลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ ภควโต, คนฺธถูปํ อกาสหํ;
สุมเนหิ ปฏิจฺฉนฺนํ, พุทฺธานุจฺฉวิกํ กตํ.
‘‘กฺจนคฺฆิยสงฺกาสํ, พุทฺธํ โลกคฺคนายกํ;
อินฺทีวรํว ชลิตํ, อาทิตฺตํว หุตาสนํ.
‘‘พฺยคฺฆูสภํว ปวรํ, อภิชาตํว เกสรึ;
นิสินฺนํ สมณานคฺคํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ.
‘‘วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข;
จตุนฺนวุติโต กปฺเป, คนฺธมาลํ ยโต อทํ.
‘‘พุทฺเธ กตสฺส การสฺส, ผเลนาหํ วิเสสโต;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘จตฺตารีสมฺหิ เอกูเน, กปฺเป อาสึสุ โสฬส;
เทวคนฺธสนามา เต, ราชาโน จกฺกวตฺติโน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา คนฺธมาลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
คนฺธมาลิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. ติปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘มิคลุทฺโท ¶ ¶ ปุเร อาสึ, อรฺเ กานเน อหํ [พฺรหา (สฺยา.)];
ปาฏลึ หริตํ ทิสฺวา, ตีณิ ปุปฺผานิ โอกิรึ.
‘‘ปติตปตฺตานิ [สตฺตปตฺตานิ (สี.), สตปตฺตานิ (ก.), สุกฺขปณฺณานิ (สฺยา.)] คณฺหิตฺวา, พหิ ฉฑฺเฑสหํ ตทา;
อนฺโตสุทฺธํ พหิสุทฺธํ, สุวิมุตฺตํ อนาสวํ.
‘‘สมฺมุขา วิย สมฺพุทฺธํ, วิปสฺสึ โลกนายกํ;
ปาฏลึ อภิวาเทตฺวา, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ โพธิมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โพธิปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สมนฺตปาสาทิกา นาม, เตรสาสึสุ ราชิโน;
อิโต เตตฺตึสกปฺปมฺหิ [ตึสติกปฺปมฺหิ (สฺยา.)], จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. มธุปิณฺฑิกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปิเน ¶ [วิวเน (สฺยา. อฏฺ.)] กานเน ทิสฺวา, อปฺปสทฺเท นิรากุเล;
สิทฺธตฺถํ อิสินํ เสฏฺํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ.
‘‘นิพฺพุตตฺตํ ¶ [นิพฺพุตคฺคํ (ก.), นิพฺพูติกํ (สฺยา.)] มหานาคํ, นิสภาชานิยํ ยถา;
โอสธึว วิโรจนฺตํ, เทวสงฺฆนมสฺสิตํ.
‘‘วิตฺติ มมาหุ ตาวเท [วิตฺติ เม ปาหุนา ตาว (สี. สฺยา.)], าณํ อุปฺปชฺชิ ตาวเท;
วุฏฺิตสฺส สมาธิมฺหา, มธุํ ทตฺวาน สตฺถุโน.
‘‘วนฺทิตฺวา ¶ สตฺถุโน ปาเท, ปกฺกามึ ปาจินามุโข;
จตุตฺตึสมฺหิ กปฺปมฺหิ, ราชา อาสึ สุทสฺสโน.
‘‘มธุ ภิเสหิ สวติ, โภชนมฺหิ จ ตาวเท;
มธุวสฺสํ ปวสฺสิตฺถ, ปุพฺพกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ มธุํ อททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, มธุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุตฺตึเส อิโต กปฺเป, จตฺตาโร เต สุทสฺสนา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา มธุปิณฺฑิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มธุปิณฺฑิกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. เสนาสนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ภควโต, อทาสึ ปณฺณสนฺถรํ;
สมนฺตา อุปหารฺจ, กุสุมํ โอกิรึ อหํ.
‘‘ปาสาเทวํ คุณํ รมฺมํ [ปาสาเท จ คุหํ รมฺมํ (สฺยา.)], อนุโภมิ มหารหํ;
มหคฺฆานิ จ ปุปฺผานิ, สยเนภิสวนฺติ เม.
‘‘สยเนหํ ตุวฏฺฏามิ, วิจิตฺเต ปุปฺผสนฺถเต;
ปุปฺผวุฏฺิ จ สยเน, อภิวสฺสติ ตาวเท.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, อทาสึ ปณฺณสนฺถรํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สนฺถรสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ติณสนฺถรกา นาม, สตฺเตเต จกฺกวตฺติโน;
อิโต เต ปฺจเม กปฺเป, อุปฺปชฺชึสุ ชนาธิปา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เสนาสนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เสนาสนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. เวยฺยาวจฺจกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิสฺส ¶ ¶ ภควโต, มหาปูคคโณ อหุ;
เวยฺยาวจฺจกโร อาสึ, สพฺพกิจฺเจสุ วาวโฏ [พฺยาวโฏ (สี. สฺยา.)].
‘‘เทยฺยธมฺโม จ เม นตฺถิ, สุคตสฺส มเหสิโน;
อวนฺทึ สตฺถุโน ปาเท, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, เวยฺยาวจฺจํ อกาสหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เวยฺยาวจฺจสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จ อฏฺเม กปฺเป, ราชา อาสึ สุจินฺติโต;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เวยฺยาวจฺจโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เวยฺยาวจฺจกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. พุทฺธุปฏฺากตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิสฺส ภควโต, อโหสึ สงฺขธมฺมโก;
นิจฺจุปฏฺานยุตฺโตมฺหิ, สุคตสฺส มเหสิโน.
‘‘อุปฏฺานผลํ ¶ ¶ ปสฺส, โลกนาถสฺส ตาทิโน;
สฏฺิตูริยสหสฺสานิ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, อุปฏฺหึ มหาอิสึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อุปฏฺานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุวีเส [จตุนวุเต (สฺยา.)] อิโต กปฺเป, มหานิคฺโฆสนามกา;
โสฬสาสึสุ ราชาโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พุทฺธุปฏฺาโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
พุทฺธุปฏฺากตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
สุธาวคฺโค ทสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
สุธา ¶ สุจินฺติ เจฬฺจ, สูจี จ คนฺธมาลิโย;
ติปุปฺผิโย มธุเสนา, เวยฺยาวจฺโจ จุปฏฺโก;
สมสฏฺิ จ คาถาโย, อสฺมึ วคฺเค ปกิตฺติตา.
อถ วคฺคุทฺทานํ –
พุทฺธวคฺโค หิ ปโม, สีหาสนิ สุภูติ จ;
กุณฺฑธาโน อุปาลิ จ, พีชนิสกจินฺติ จ.
นาคสมาโล ¶ ติมิโร, สุธาวคฺเคน เต ทส;
จตุทฺทสสตา คาถา, ปฺจปฺาสเมว จ.
พุทฺธวคฺคทสกํ.
ปมสตกํ สมตฺตํ.
๑๑. ภิกฺขทายิวคฺโค
๑. ภิกฺขทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ ¶ ¶ สมฺพุทฺธํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ;
ปวรา [ปวนา (สฺยา.)] อภินิกฺขนฺตํ, วนา นิพฺพนมาคตํ [วานา นิพฺพานมาคตํ (สฺยา.)].
‘‘กฏจฺฉุภิกฺขํ ปาทาสึ, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน;
ปฺาย อุปสนฺตสฺส, มหาวีรสฺส ตาทิโน.
‘‘ปเทนานุปทายนฺตํ [ปเทนานุปทายนฺโต (สี. สฺยา.)], นิพฺพาเปนฺเต มหาชนํ;
อุฬารา วิตฺติ เม ชาตา, พุทฺเธ อาทิจฺจพนฺธุเน [วิตฺติ เม ปาหุนา ตาว, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน (สฺยา.)].
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ภิกฺขาทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตาสีติมฺหิโต กปฺเป, มหาเรณุ สนามกา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, สตฺเตเต จกฺกวตฺติโน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ภิกฺขทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ภิกฺขทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. าณสฺิกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ สมฺพุทฺธํ, นิสภาชานิยํ ยถา;
ติธาปภินฺนํ มาตงฺคํ, กฺุชรํว มเหสินํ.
‘‘โอภาเสนฺตํ ทิสา สพฺพา, อุฬุราชํว ปูริตํ;
รถิยํ ปฏิปชฺชนฺตํ, โลกเชฏฺํ อปสฺสหํ.
‘‘าเณ ¶ ¶ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ปคฺคเหตฺวาน อฺชลึ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สิทฺธตฺถมภิวาทยึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, าณสฺายิทํ ผลํ.
‘‘เตสตฺตติมฺหิโต กปฺเป, โสฬสาสุํ นรุตฺตมา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา าณสฺิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
าณสฺิกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. อุปฺปลหตฺถิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ติวรายํ ¶ นิวาสีหํ, อโหสึ มาลิโก ตทา;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, สิทฺธตฺถํ โลกปูชิตํ [โลกนายกํ (สี.)].
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ปุปฺผหตฺถมทาสหํ;
ยตฺถ ยตฺถุปปชฺชามิ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา.
‘‘อนุโภมิ ผลํ อิฏฺํ, ปุพฺเพ สุกตมตฺตโน;
ปริกฺขิตฺโต สุมลฺเลหิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผปูชายิทํ [พุทฺธปูชายิทํ (สี.)] ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุตุปาทาย, เปตฺวา วตฺตมานกํ;
ปฺจราชสตา ตตฺถ, นชฺชสมสนามกา [นชฺชุปมสนามกา (สี. สฺยา.)].
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปฺปลหตฺถิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุปฺปลหตฺถิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ปทปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ ¶ ภควโต, ชาติปุปฺผมทาสหํ;
ปาเทสุ สตฺต ปุปฺผานิ, หาเสโนกิริตานิ เม.
‘‘เตน ¶ กมฺเมนหํ อชฺช, อภิโภมิ นรามเร;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สมนฺตคนฺธนามาสุํ, เตรส จกฺกวตฺติโน;
อิโต ปฺจมเก กปฺเป, จาตุรนฺตา ชนาธิปา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปทปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปทปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. มุฏฺิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุทสฺสโนติ นาเมน, มาลากาโร อหํ ตทา;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ.
‘‘ชาติปุปฺผํ คเหตฺวาน, ปูชยึ ปทุมุตฺตรํ;
วิสุทฺธจกฺขุ สุมโน, ทิพฺพจกฺขุํ สมชฺฌคํ.
‘‘เอติสฺสา ปุปฺผปูชาย, จิตฺตสฺส ปณิธีหิ จ;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘โสฬสาสึสุ ¶ ราชาโน, เทวุตฺตรสนามกา;
ฉตฺตึสมฺหิ อิโต กปฺเป, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มุฏฺิปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มุฏฺิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. อุทกปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ ¶ สมฺพุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ อนิลฺชเส;
ฆตาสนํว ชลิตํ, อาทิตฺตํว หุตาสนํ.
‘‘ปาณินา อุทกํ คยฺห, อากาเส อุกฺขิปึ อหํ;
สมฺปฏิจฺฉิ มหาวีโร, พุทฺโธ การุณิโก อิสิ [มยิ (สฺยา.)].
‘‘อนฺตลิกฺเข ¶ ิโต สตฺถา, ปทุมุตฺตรนามโก;
มม สงฺกปฺปมฺาย, อิมํ คาถํ อภาสถ.
‘‘‘อิมินา ทกทาเนน, ปีติอุปฺปาทเนน จ;
กปฺปสตสหสฺสมฺปิ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชติ’ [นุปปชฺชสิ (ก.)].
‘‘เตน กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺ นราสภ;
ปตฺโตมฺหิ อจลํ านํ, หิตฺวา ชยปราชยํ.
‘‘สหสฺสราชนาเมน ¶ , ตโย เต จกฺกวตฺติโน;
ปฺจสฏฺิกปฺปสเต, จาตุรนฺตา ชนาธิปา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุทกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุทกปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. นฬมาลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
ติณตฺถเร นิสินฺนสฺส, อุปสนฺตสฺส ตาทิโน.
‘‘นฬมาลํ คเหตฺวาน, พนฺธิตฺวา [พีชิตฺวา (ก.)] พีชนึ อหํ;
พุทฺธสฺส อุปนาเมสึ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา สพฺพฺู, พีชนึ โลกนายโก;
มม สงฺกปฺปมฺาย, อิมํ คาถํ อภาสถ.
‘‘‘ยถา ¶ เม กาโย นิพฺพาติ, ปริฬาโห น วิชฺชติ;
ตเถว ติวิธคฺคีหิ, จิตฺตํ ตว วิมุจฺจตุ’.
‘‘สพฺเพ ¶ เทวา สมาคจฺฉุํ, เย เกจิ วนนิสฺสิตา;
โสสฺสาม พุทฺธวจนํ, หาสยนฺตฺจ ทายกํ.
‘‘นิสินฺโน ¶ ภควา ตตฺถ, เทวสงฺฆปุรกฺขโต;
ทายกํ สมฺปหํเสนฺโต, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘อิมินา พีชนิทาเนน, จิตฺตสฺส ปณิธีหิ จ;
สุพฺพโต นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘เตน ¶ กมฺมาวเสเสน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
มาลุโต นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ’.
‘‘‘อิมินา พีชนิทาเนน, สมฺมานวิปุเลน จ;
กปฺปสตสหสฺสมฺปิ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชติ.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, สุพฺพตา อฏฺตึส เต;
เอกูนตึสสหสฺเส, อฏฺ มาลุตนามกา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นฬมาลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นฬมาลิยตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
สตฺตมภาณวารํ.
๘. อาสนุปฏฺาหกตฺเถรอปทานํ
‘‘กานนํ วนโมคยฺห, อปฺปสทฺทํ นิรากุลํ;
สีหาสนํ มยา ทินฺนํ, อตฺถทสฺสิสฺส ตาทิโน.
‘‘มาลาหตฺถํ ¶ คเหตฺวาน, กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ;
สตฺถารํ ปยิรุปาสิตฺวา, ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข.
‘‘เตน ¶ กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺ นราสภ;
สนฺนิพฺพาเปมิ [สนฺทิฏฺาเปมิ (ก.)] อตฺตานํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา.
‘‘อฏฺารสกปฺปสเต, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สีหาสนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ สตฺตกปฺปสเต, สนฺนิพฺพาปก [สนฺนิฏฺโ นาม (ก.)] ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อาสนุปฏฺาหโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อาสนุปฏฺาหกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. พิฬาลิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ , วสามิ ปณฺณสนฺถเร;
ฆาเสสุ เคธมาปนฺโน, เสยฺยสีโล จหํ [เสยสีโลวหํ (สฺยา. ก.)] ตทา.
‘‘ขณนฺตาลุ [ขณมาลุ (สฺยา.)] กลมฺพานิ, พิฬาลิตกฺกลานิ จ;
โกลํ ภลฺลาตกํ พิลฺลํ, อาหตฺวา ปฏิยาทิตํ.
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
มม สงฺกปฺปมฺาย, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘อุปาคตํ มหานาคํ, เทวเทวํ นราสภํ;
พิฬาลึ ปคฺคเหตฺวาน, ปตฺตมฺหิ โอกิรึ อหํ.
‘‘ปริภฺุชิ มหาวีโร, โตสยนฺโต มมํ ตทา;
ปริภฺุชิตฺวาน สพฺพฺู, อิมํ คาถํ อภาสถ.
‘‘‘สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, พิฬาลึ เม อทา ตุวํ;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชสิ’.
‘‘จริมํ ¶ วตฺตเต มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘จตุปฺาสิโต กปฺเป, สุเมขลิยสวฺหโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พิฬาลิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
พิฬาลิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. เรณุปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ ¶ ¶ สมฺพุทฺธํ, สตรํสึว ภาณุมํ;
โอภาเสนฺตํ ทิสา สพฺพา, อุฬุราชํว ปูริตํ.
‘‘ปุรกฺขตํ สาวเกหิ, สาคเรเหว เมทนึ;
นาคํ ปคฺคยฺห เรณูหิ, วิปสฺสิสฺสาภิโรปยึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ เรณุมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปณฺณตาลีสิโต กปฺเป, เรณุ นามาสิ ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เรณุปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เรณุปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ภิกฺขทายิวคฺโค เอกาทสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
ภิกฺขทายี าณสฺี, หตฺถิโย ปทปูชโก;
มุฏฺิปุปฺผี อุทกโท, นฬมาลิ อุปฏฺโก;
พิฬาลิทายี เรณุ จ, คาถาโย ฉ จ สฏฺิ จ.
๑๒. มหาปริวารวคฺโค
๑. มหาปริวารกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสี ¶ ¶ ¶ นาม ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
อฏฺสฏฺิสหสฺเสหิ, ปาวิสิ พนฺธุมํ ตทา.
‘‘นครา อภินิกฺขมฺม, อคมํ ทีปเจติยํ;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ.
‘‘จุลฺลาสีติสหสฺสานิ, ยกฺขา มยฺหํ อุปนฺติเก;
อุปฏฺหนฺติ สกฺกจฺจํ [มํ นิจฺจํ (ก.)], อินฺทํว ติทสา คณา.
‘‘ภวนา ¶ อภินิกฺขมฺม, ทุสฺสํ ปคฺคยฺหหํ ตทา;
สิรสา อภิวาเทสึ, ตฺจาทาสึ มเหสิโน.
‘‘อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม, อโห โน สตฺถุ สมฺปทา;
พุทฺธสฺส อานุภาเวน, วสุธายํ ปกมฺปถ.
‘‘ตฺจ อจฺฉริยํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;
พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาเทมิ, ทฺวิปทินฺทมฺหิ ตาทิเน.
‘‘โสหํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ทุสฺสํ ทตฺวาน สตฺถุโน;
สรณฺจ อุปาคจฺฉึ, สามจฺโจ สปริชฺชโน.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ปนฺนรเส กปฺเป, โสฬสาสุํ สุวาหนา [โสฬสาสึสุ วาหโน (สฺยา.)];
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหาปริวารโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มหาปริวารกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. สุมงฺคลตฺเถรอปทานํ
‘‘อตฺถทสฺสี ¶ ¶ ชินวโร, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
วิหารา อภินิกฺขมฺม, ตฬากํ อุปสงฺกมิ.
‘‘นฺหตฺวา ปิตฺวา จ สมฺพุทฺโธ, อุตฺตริตฺเวกจีวโร;
อฏฺาสิ ภควา ตตฺถ, วิโลเกนฺโต ทิโสทิสํ.
‘‘ภวเน อุปวิฏฺโหํ, อทฺทสํ โลกนายกํ;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, อปฺโผเฏสึ อหํ ตทา.
‘‘สตรํสึว โชตนฺตํ, ปภาสนฺตํว กฺจนํ [อิมินา ปาททฺวเยน ปุริมปาททฺวยสฺส ปุรโต ภวิตพฺพํ];
นจฺจคีเต ปยุตฺโตหํ, ปฺจงฺคตูริยมฺหิ จ.
‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
สพฺเพ สตฺเต อภิโภมิ, วิปุโล โหติ เม ยโส [อยฺจ คาถา ปริคฺคเหติคาถาย อนนฺตรเมว าตุํ ยุตฺตา].
‘‘นโม ¶ เต ปุริสาชฺ, นโม เต ปุริสุตฺตม;
อตฺตานํ โตสยิตฺวาน, ปเร โตเสสิ ตฺวํ มุนิ.
‘‘ปริคฺคเห ¶ [ปริคฺคยฺห (สี.), ปริคฺคหิตฺวา (สฺยา.), ปริคฺคเหน (ก.)] นิสีทิตฺวา, หาสํ กตฺวาน สุพฺพเต;
อุปฏฺหิตฺวา สมฺพุทฺธํ, ตุสิตํ อุปปชฺชหํ.
‘‘โสฬเสโต กปฺปสเต, ทฺวินวเอกจินฺติตา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุมงฺคโล เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุมงฺคลตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. สรณคมนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อุภินฺนํ เทวราชูนํ, สงฺคาโม สมุปฏฺิโต;
อโหสิ สมุปพฺยูฬฺโห [สมุปพฺพูฬฺโห (สี.)], มหาโฆโส อวตฺตถ [ปวตฺตถ (สี.)].
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
อนฺตลิกฺเข ิโต สตฺถา, สํเวเชสิ มหาชนํ.
‘‘สพฺเพ ¶ เทวา อตฺตมนา, นิกฺขิตฺตกวจาวุธา;
สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, เอกคฺคาสึสุ ตาวเท.
‘‘มยฺหํ [อมฺหํ (สี.)] สงฺกปฺปมฺาย, วาจาสภิมุทีรยิ;
อนุกมฺปโก โลกวิทู, นิพฺพาเปสิ มหาชนํ.
‘‘ปทุฏฺจิตฺโต ¶ มนุโช, เอกปาณํ วิเหยํ;
เตน จิตฺตปฺปโทเสน, อปายํ อุปปชฺชติ.
‘‘สงฺคามสีเส นาโคว, พหู ปาเณ วิเหยํ;
นิพฺพาเปถ สกํ จิตฺตํ, มา หฺิตฺโถ ปุนปฺปุนํ.
‘‘ทฺวินฺนมฺปิ ยกฺขราชูนํ, เสนา สา วิมฺหิตา อหุ [เสนาโย วิมฺหิตา อหู (สี.), เสนาปิ สมิตา อหุ (สฺยา.)];
สรณฺจ อุปาคจฺฉุํ, โลกเชฏฺํ สุตาทินํ.
‘‘สฺาเปตฺวาน ¶ ชนตํ, ปทมุทฺธริ [อุทฺธริ ปน (สี. สฺยา.)] จกฺขุมา;
เปกฺขมาโนว เทเวหิ, ปกฺกามิ อุตฺตรามุโข.
‘‘ปมํ สรณํ คจฺฉึ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘มหาทุนฺทุภินามา จ, โสฬสาสุํ รเถสภา;
ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ราชาโน จกฺกวตฺติโน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สรณคมนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สรณคมนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. เอกาสนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘วรุโณ นาม นาเมน, เทวราชา อหํ ตทา;
อุปฏฺเหสึ สมฺพุทฺธํ, สโยคฺคพลวาหโน.
‘‘นิพฺพุเต ¶ ¶ โลกนาถมฺหิ, อตฺถทสฺสีนรุตฺตเม;
ตูริยํ สพฺพมาทาย, อคมํ โพธิมุตฺตมํ.
‘‘วาทิเตน จ นจฺเจน, สมฺมตาฬสมาหิโต;
สมฺมุขา วิย สมฺพุทฺธํ, อุปฏฺึ โพธิมุตฺตมํ.
‘‘อุปฏฺหิตฺวา ¶ ตํ โพธึ, ธรณีรุหปาทปํ;
ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘สกกมฺมาภิรทฺโธหํ, ปสนฺโน โพธิมุตฺตเม;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, นิมฺมานํ อุปปชฺชหํ.
‘‘สฏฺิตูริยสหสฺสานิ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา;
มนุสฺเสสุ จ เทเวสุ, วตฺตมานํ ภวาภเว.
‘‘ติวิธคฺคี นิพฺพุตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน [อยฺจ คาถา ปฏิสมฺภิทา จตสฺเสติคาถาย เอกสมฺพนฺธา ภวิตํ ยุตฺตา].
‘‘สุพาหู ¶ นาม นาเมน, จตุตฺตึสาสุ ขตฺติยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, ปฺจกปฺปสเต อิโต.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกาสนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกาสนิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. สุวณฺณปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสี ¶ นาม ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
นิสินฺโน ชนกายสฺส, เทเสสิ อมตํ ปทํ.
‘‘ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน;
โสณฺณปุปฺผานิ จตฺตาริ, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ อาสิ, ยาวตา ปริสา ตทา;
พุทฺธาภา จ สุวณฺณาภา, อาโลโก วิปุโล อหุ.
‘‘อุทคฺคจิตฺโต ¶ สุมโน, เวทชาโต กตฺชลี;
วิตฺติสฺชนโน เตสํ, ทิฏฺธมฺมสุขาวโห.
‘‘อายาจิตฺวาน สมฺพุทฺธํ, วนฺทิตฺวาน จ สุพฺพตํ;
ปาโมชฺชํ ชนยิตฺวาน, สกํ ภวนุปาคมึ.
‘‘ภวเน อุปวิฏฺโหํ, พุทฺธเสฏฺํ อนุสฺสรึ;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ตุสิตํ อุปปชฺชหํ.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘โสฬสาสึสุ ราชาโน, เนมิสมฺมตนามกา;
เตตาลีเส อิโต กปฺเป, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา สุวณฺณปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุวณฺณปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. จิตกปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘วสามิ ¶ ราชายตเน, สามจฺโจ สปริชฺชโน;
ปรินิพฺพุเต ภควติ, สิขิโน โลกพนฺธุโน.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, จิตกํ อคมาสหํ;
ตูริยํ ตตฺถ วาเทตฺวา, คนฺธมาลํ สโมกิรึ.
‘‘จิตมฺหิ ปูชํ กตฺวาน, วนฺทิตฺวา จิตกํ อหํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สกํ ภวนุปาคมึ.
‘‘ภวเน อุปวิฏฺโหํ, จิตปูชํ อนุสฺสรึ;
เตน กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺ นราสภ.
‘‘อนุโภตฺวาน สมฺปตฺตึ, เทเวสุ มานุเสสุ จ;
ปตฺโตมฺหิ อจลํ านํ, หิตฺวา ชยปราชยํ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, จิตปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกูนตึสกปฺปมฺหิ, อิโต โสฬส ราชาโน;
อุคฺคตา นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จิตกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
จิตกปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. พุทฺธสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘ยทา ¶ วิปสฺสี โลกคฺโค, อายุสงฺขารโมสฺสชิ;
ปถวี สมฺปกมฺปิตฺถ, เมทนี ชลเมขลา.
‘‘โอตตํ วิตฺถตํ [โอตตํ วิตตํ (สฺยา.)] มยฺหํ, สุวิจิตฺตวฏํสกํ [สุจิจิตฺตํ ปปฺจกํ (สฺยา.)];
ภวนมฺปิ ปกมฺปิตฺถ, พุทฺธสฺส อายุสงฺขเย.
‘‘ตาโส ¶ มยฺหํ สมุปฺปนฺโน, ภวเน สมฺปกมฺปิเต;
อุปฺปาโท [อุปฺปาโต (?)] นุ กิมตฺถาย, อาโลโก วิปุโล อหุ.
‘‘เวสฺสวโณ อิธาคมฺม, นิพฺพาเปสิ มหาชนํ;
ปาณภูเต [ปาณภุตํ (สฺยา.), ปาณภูนํ (สี. ก.)] ภยํ นตฺถิ, เอกคฺคา โหถ สํวุตา [สคารวา (สฺยา.)].
‘‘อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม, อโห โน สตฺถุ สมฺปทา;
ยสฺมึ อุปฺปชฺชมานมฺหิ, ปถวี [ปวี (สี. สฺยา.)] สมฺปกมฺปติ.
‘‘พุทฺธานุภาวํ กิตฺเตตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ;
อวเสเสสุ กปฺเปสุ, กุสลํ จริตํ [กริตํ (สี. สฺยา.), การิตํ (ก.)] มยา.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสฺายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ จุทฺทสกปฺปมฺหิ, ราชา อาสึ ปตาปวา;
สมิโต นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พุทฺธสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
พุทฺธสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. มคฺคสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, สาวกา วนจาริโน;
วิปฺปนฏฺา พฺรหารฺเ, อนฺธาว อนุสุยฺยเร [อนุสุยเร (สี.)].
‘‘อนุสฺสริตฺวา ¶ สมฺพุทฺธํ, ปทุมุตฺตรนายกํ;
ตสฺส เต มุนิโน ปุตฺตา, วิปฺปนฏฺา มหาวเน.
‘‘ภวนา โอรุหิตฺวาน, อคมึ ภิกฺขุสนฺติกํ;
เตสํ มคฺคฺจ อาจิกฺขึ, โภชนฺจ อทาสหํ.
‘‘เตน กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺ นราสภ;
ชาติยา สตฺตวสฺโสหํ, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘สจกฺขู ¶ นาม นาเมน, ทฺวาทส จกฺกวตฺติโน;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, ปฺจกปฺปสเต อิโต.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มคฺคสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มคฺคสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ปจฺจุปฏฺานสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘อตฺถทสฺสิมฺหิ สุคเต, นิพฺพุเต สมนนฺตรา;
ยกฺขโยนึ อุปปชฺชึ, ยสํ ปตฺโต จหํ ตทา.
‘‘ทุลฺลทฺธํ ¶ วต เม อาสิ, ทุปฺปภาตํ ทุรุฏฺิตํ;
ยํ เม โภเค วิชฺชมาเน, ปรินิพฺพายิ จกฺขุมา.
‘‘มม สงฺกปฺปมฺาย, สาคโร นาม สาวโก;
มมุทฺธริตุกาโม โส, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘กึ นุ โสจสิ มา ภายิ, จร ธมฺมํ สุเมธส;
อนุปฺปทินฺนา พุทฺเธน, สพฺเพสํ พีชสมฺปทา.
‘‘โส เจ ปูเชยฺย สมฺพุทฺธํ, ติฏฺนฺตํ โลกนายกํ;
ธาตุํ สาสปมตฺตมฺปิ, นิพฺพุตสฺสาปิ ปูชเย.
‘‘สเม ¶ จิตฺตปฺปสาทมฺหิ, สมํ ปฺุํ มหคฺคตํ;
ตสฺมา ถูปํ กริตฺวาน, ปูเชหิ ชินธาตุโย.
‘‘สาครสฺส วโจ สุตฺวา, พุทฺธถูปํ อกาสหํ;
ปฺจวสฺเส ปริจรึ, มุนิโน ถูปมุตฺตมํ.
‘‘เตน ¶ กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺ นราสภ;
สมฺปตฺตึ อนุโภตฺวาน, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘ภูริปฺา จ จตฺตาโร, สตฺตกปฺปสเต อิโต;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปจฺจุปฏฺานสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปจฺจุปฏฺานสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ชาติปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘ชายนฺตสฺส ¶ วิปสฺสิสฺส, อาโลโก วิปุโล อหุ;
ปถวี จ ปกมฺปิตฺถ, สสาครา สปพฺพตา.
‘‘เนมิตฺตา จ วิยากํสุ, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ;
อคฺโค จ สพฺพสตฺตานํ, ชนตํ อุทฺธริสฺสติ.
‘‘เนมิตฺตานํ ¶ ¶ สุณิตฺวาน, ชาติปูชมกาสหํ;
เอทิสา ปูชนา นตฺถิ, ยาทิสา ชาติปูชนา.
‘‘สงฺขริตฺวาน [สํหริตฺวาน (สี. สฺยา.), สงฺกริตฺวาน (ก.)]
กุสลํ, สกํ จิตฺตํ ปสาทยึ.
ชาติปูชํ กริตฺวาน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
สพฺเพ สตฺเต อภิโภมิ, ชาติปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ธาติโย มํ อุปฏฺนฺติ, มม จิตฺตวสานุคา;
น ตา สกฺโกนฺติ โกเปตุํ, ชาติปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปูชมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ชาติปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สุปาริจริยา นาม, จตุตฺตึส ชนาธิปา;
อิโต ตติยกปฺปมฺหิ, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ชาติปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ชาติปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
มหาปริวารวคฺโค ทฺวาทสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
ปริวารสุมงฺคลา, สรณาสนปุปฺผิยา;
จิตปูชี พุทฺธสฺี, มคฺคุปฏฺานชาตินา;
คาถาโย ¶ นวุติ วุตฺตา, คณิตาโย วิภาวิหิ.
๑๓. เสเรยฺยวคฺโค
๑. เสเรยฺยกตฺเถรอปทานํ
‘‘อชฺฌายโก ¶ ¶ ¶ มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;
อพฺโภกาเส ิโต สนฺโต, อทฺทสํ โลกนายกํ.
‘‘สีหํ ยถา วนจรํ, พฺยคฺฆราชํว นิตฺตสํ;
ติธาปภินฺนมาตงฺคํ, กฺุชรํว มเหสินํ.
‘‘เสเรยฺยกํ คเหตฺวาน, อากาเส อุกฺขิปึ [นิกฺขิปึ (ก.)] อหํ;
พุทฺธสฺส อานุภาเวน, ปริวาเรนฺติ สพฺพโส [สพฺพโต (สี.)].
‘‘อธิฏฺหิ มหาวีโร, สพฺพฺู โลกนายโก;
สมนฺตา ปุปฺผจฺฉทนา, โอกิรึสุ นราสภํ.
‘‘ตโต สา ปุปฺผกฺจุกา, อนฺโตวณฺฏา พหิมุขา;
สตฺตาหํ ฉทนํ กตฺวา, ตโต อนฺตรธายถ.
‘‘ตฺจ อจฺฉริยํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;
พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาเทสึ, สุคเต โลกนายเก.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘ปนฺนรสสหสฺสมฺหิ ¶ , กปฺปานํ ปฺจวีสติ;
วีตมลา [จิตฺตมาลา (สี.), วิลามาลา (สฺยา.)] สมานา จ, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เสเรยฺยโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เสเรยฺยกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ปุปฺผถูปิยตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ ¶ , กุกฺกุโร นาม [กุกฺกุโฏ นาม (สี.)] ปพฺพโต;
เวมชฺเฌ ตสฺส วสติ, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู.
‘‘ปฺจ สิสฺสสหสฺสานิ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา;
ปุพฺพุฏฺายี จ เต อาสุํ, มนฺเตสุ จ วิสารทา.
‘‘พุทฺโธ ¶ โลเก สมุปฺปนฺโน, ตํ วิชานาถ โน ภวํ;
อสีติพฺยฺชนานสฺส, พาตฺตึสวรลกฺขณา.
‘‘พฺยามปฺปโภ ชินวโร, อาทิจฺโจว วิโรจติ;
สิสฺสานํ วจนํ สุตฺวา, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู.
‘‘อสฺสมา อภินิกฺขมฺม, ทิสํ ปุจฺฉติ สิสฺสเก [พฺราหฺมโณ (สฺยา.)];
ยมฺหิ เทเส มหาวีโร, วสติ โลกนายโก.
‘‘ตาหํ ทิสํ นมสฺสิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคลํ;
อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, ปูเชสึ ตํ ตถาคตํ.
‘‘เอถ ¶ สิสฺสา คมิสฺสาม, ทกฺขิสฺสาม ตถาคตํ;
วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, โสสฺสาม ชินสาสนํ.
‘‘เอกาหํ อภินิกฺขมฺม, พฺยาธึ ปฏิลภึ อหํ;
พฺยาธินา ปีฬิโต สนฺโต, สาลํ วาสยิตุํ คมึ.
‘‘สพฺเพ สิสฺเส สมาเนตฺวา, อปุจฺฉึ เต ตถาคตํ;
กีทิสํ โลกนาถสฺส, คุณํ ปรมพุทฺธิโน.
‘‘เต เม ปุฏฺา วิยากํสุ, ยถา ทสฺสาวิโน ตถา;
สกฺกจฺจํ พุทฺธเสฏฺํ ตํ, เทเสสุํ [ทสฺเสสุํ (สี. สฺยา.)] มม สมฺมุขา.
‘‘เตสาหํ วจนํ สุตฺวา, สกํ จิตฺตํ ปสาทยึ;
ปุปฺเผหิ ถูปํ กตฺวาน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘เต เม สรีรํ ฌาเปตฺวา, อคมุํ พุทฺธสนฺติกํ;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, สตฺถารมภิวาทยุํ.
‘‘ปุปฺเผหิ ถูปํ กตฺวาน, สุคตสฺส มเหสิโน;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘จตฺตาลีสสหสฺสมฺหิ ¶ ¶ , กปฺเป โสฬส ขตฺติยา;
นาเมนคฺคิสมา นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘วีสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ราชาโน จกฺกวตฺติโน;
ฆตาสนสนามาว, อฏฺตฺตึส มหีปตี.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ปุปฺผถูปิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุปฺผถูปิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ปายสทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺโณ ¶ สมฺพุทฺโธ, พาตฺตึสวรลกฺขโณ;
ปวนา [ปธาโน (ก.)] อภินิกฺขนฺโต, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต [สุวณฺณวณฺณํ …เป… ปุรกฺขตํ-เอวํ ทุติยนฺตวเสน สี. สฺยา. โปตฺถเกสุ ทิสฺสติ].
‘‘มหจฺจา [สหตฺถา (สฺยา. ก.)] กํสปาติยา, วฑฺเฒตฺวา ปายสํ [ปายาสํ (สฺยา. ก.)] อหํ;
อาหุตึ ยิฏฺุกาโม โส, อุปเนสึ พลึ อหํ.
‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
จงฺกมํ สุสมารูฬฺโห, อมฺพเร อนิลายเน.
‘‘ตฺจ อจฺฉริยํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;
ปยิตฺวา กํสปาตึ, วิปสฺสึ อภิวาทยึ.
‘‘ตุวํ เทโวสิ [พุทฺโธสิ (สฺยา.)] สพฺพฺู, สเทเว สหมานุเส;
อนุกมฺปํ อุปาทาย, ปฏิคณฺห มหามุนิ.
‘‘ปฏิคฺคเหสิ ภควา, สพฺพฺู โลกนายโก;
มม สงฺกปฺปมฺาย, สตฺถา โลเก มหามุนิ [อนุตฺตโร (สฺยา.)].
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปายสสฺส [ปายาสสฺส (สฺยา. ก.)] อิทํ ผลํ.
‘‘เอกตาลีสิโต ¶ กปฺเป, พุทฺโธ นามาสิ ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปายสทายโก [ปายาสทายโก (สฺยา. ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปายสทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. คนฺโธทกิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นิสชฺช ¶ ปาสาทวเร, วิปสฺสึ อทฺทสํ ชินํ;
กกุธํ วิลสนฺตํว, สพฺพฺุํ ตมนาสกํ [สพฺพฺุตฺตมนายกํ (สฺยา.), สพฺพฺุตมนาสวํ (ก.)].
‘‘ปาสาทสฺสาวิทูเร จ, คจฺฉติ โลกนายโก;
ปภา นิทฺธาวเต ตสฺส, ยถา จ สตรํสิโน.
‘‘คนฺโธทกฺจ ¶ ปคฺคยฺห, พุทฺธเสฏฺํ สโมกิรึ;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ คนฺโธทกมากิรึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, สุคนฺโธ นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา คนฺโธทกิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
คนฺโธทกิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. สมฺมุขาถวิกตฺเถรอปทานํ
‘‘ชายมาเน วิปสฺสิมฺหิ, นิมิตฺตํ พฺยากรึ อหํ;
‘นิพฺพาปยิฺจ [นิพฺพาปยํ จ (สี. สฺยา.), นิพฺพาปยนฺโต (?)] ชนตํ, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ยสฺมิฺจ ¶ ชายมานสฺมึ, ทสสหสฺสิ กมฺปติ;
โส ทานิ ภควา สตฺถา, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.
‘‘‘ยสฺมิฺจ ชายมานสฺมึ, อาโลโก วิปุโล อหุ;
โส ทานิ ภควา สตฺถา, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.
‘‘‘ยสฺมิฺจ ชายมานสฺมึ, สริตาโย น สนฺทยุํ [สนฺทิสุํ (สี. สฺยา.)];
โส ทานิ ภควา สตฺถา, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.
‘‘‘ยสฺมิฺจ ชายมานสฺมึ, อวีจคฺคิ น ปชฺชลิ;
โส ทานิ ภควา สตฺถา, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.
‘‘‘ยสฺมิฺจ ¶ ชายมานสฺมึ, ปกฺขิสงฺโฆ น สํจริ;
โส ทานิ ภควา สตฺถา, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.
‘‘‘ยสฺมิฺจ ชายมานสฺมึ, วาตกฺขนฺโธ น วายติ;
โส ทานิ ภควา สตฺถา, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.
‘‘‘ยสฺมิฺจ ¶ ชายมานสฺมึ, สพฺพรตนานิ โชตยุํ [โชติสุํ (สี. สฺยา.)];
โส ทานิ ภควา สตฺถา, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.
‘‘‘ยสฺมิฺจ ชายมานสฺมึ, สตฺตาสุํ ปทวิกฺกมา;
โส ทานิ ภควา สตฺถา, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.
‘‘‘ชาตมตฺโต ¶ จ สมฺพุทฺโธ, ทิสา สพฺพา วิโลกยิ;
วาจาสภิมุทีเรสิ, เอสา พุทฺธาน ธมฺมตา’.
‘‘สํเวชยิตฺวา ชนตํ, ถวิตฺวา โลกนายกํ;
สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, ปกฺกามึ ปาจินามุโข.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ พุทฺธมภิโถมยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โถมนาย อิทํ ผลํ.
‘‘อิโต นวุติกปฺปมฺหิ, สมฺมุขาถวิกวฺหโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปถวีทุนฺทุภิ นาม [ทุทฺทสิ นาม (ก.)], เอกูนนวุติมฺหิโต;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘อฏฺาสีติมฺหิโต ¶ กปฺเป, โอภาโส นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘สตฺตาสีติมฺหิโต กปฺเป, สริตจฺเฉทนวฺหโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘อคฺคินิพฺพาปโน นาม, กปฺปานํ ฉฬสีติยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘คติปจฺเฉทโน นาม, กปฺปานํ ปฺจสีติยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ราชา ¶ วาตสโม นาม, กปฺปานํ จุลฺลสีติยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘รตนปชฺชโล ¶ นาม, กปฺปานํ เตอสีติยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปทวิกฺกมโน นาม, กปฺปานํ ทฺเวอสีติยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ราชา วิโลกโน นาม, กปฺปานํ เอกสีติยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘คิรสาโรติ นาเมน, กปฺเปสีติมฺหิ ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สมฺมุขาถวิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สมฺมุขาถวิกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. กุสุมาสนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ ¶ ธฺวติยา, อโหสึ พฺราหฺมโณ ตทา;
ลกฺขเณ อิติหาเส จ, สนิฆณฺฑุสเกฏุเภ.
‘‘ปทโก ¶ เวยฺยากรโณ, นิมิตฺตโกวิโท อหํ;
มนฺเต จ สิสฺเส วาเจสึ, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.
‘‘ปฺจ อุปฺปลหตฺถานิ, ปิฏฺิยํ ปิตานิ เม;
อาหุตึ ยิฏฺุกาโมหํ, ปิตุมาตุสมาคเม.
‘‘ตทา วิปสฺสี ภควา, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;
โอภาเสนฺโต ทิสา สพฺพา, อาคจฺฉติ นราสโภ.
‘‘อาสนํ ปฺเปตฺวาน, นิมนฺเตตฺวา มหามุนึ;
สนฺถริตฺวาน ตํ ปุปฺผํ, อภิเนสึ สกํ ฆรํ.
‘‘ยํ เม อตฺถิ สเก เคเห, อามิสํ ปจฺจุปฏฺิตํ;
ตาหํ พุทฺธสฺส ปาทาสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘ภุตฺตาวึ กาลมฺาย, ปุปฺผหตฺถมทาสหํ;
อนุโมทิตฺวาน สพฺพฺู, ปกฺกามิ อุตฺตรามุโข.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อนนฺตรํ อิโต กปฺเป, ราชาหุํ วรทสฺสโน;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กุสุมาสนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กุสุมาสนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;
หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, วสามิ อสฺสเม อหํ.
‘‘อคฺคิหุตฺตฺจ เม อตฺถิ, ปุณฺฑรีกผลานิ จ;
ปุฏเก นิกฺขิปิตฺวาน, ทุมคฺเค ลคฺคิตํ มยา.
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ ¶ โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
มมุทฺธริตุกาโม โส, ภิกฺขนฺโต มมุปาคมิ.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ผลํ พุทฺธสฺสทาสหํ;
วิตฺติสฺชนโน มยฺหํ, ทิฏฺธมฺมสุขาวโห.
‘‘สุวณฺณวณฺโณ สมฺพุทฺโธ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
อนฺตลิกฺเข ิโต สตฺถา, อิมํ คาถํ อภาสถ.
‘‘‘อิมินา ผลทาเนน, เจตนาปณิธีหิ จ;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชสิ’.
‘‘เตเนว ¶ สุกฺกมูเลน, อนุโภตฺวาน สมฺปทา;
ปตฺโตมฺหิ อจลํ านํ, หิตฺวา ชยปราชยํ.
‘‘อิโต สตฺตสเต กปฺเป, ราชา อาสึ สุมงฺคโล;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. าณสฺิกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺพเต หิมวนฺตมฺหิ, วสามิ ปพฺพตนฺตเร;
ปุลินํ โสภนํ ทิสฺวา, พุทฺธเสฏฺํ อนุสฺสรึ.
‘‘าเณ อุปนิธา นตฺถิ, สงฺขารํ [สงฺคามํ (สี. สฺยา.), สงฺขาตํ (เถรคาถา อฏฺ.)] นตฺถิ สตฺถุโน;
สพฺพธมฺมํ อภิฺาย, าเณน อธิมุจฺจติ.
‘‘นโม เต ปุริสาชฺ, นโม เต ปุริสุตฺตม;
าเณน เต สโม นตฺถิ, ยาวตา าณมุตฺตมํ.
‘‘าเณ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ;
อวเสเสสุ กปฺเปสุ, กุสลํ จริตํ [กริตํ (สี. สฺยา.), กิริยํ (ก.)] มยา.
‘‘เอกนวุติโต ¶ ¶ กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, าณสฺายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต สตฺตติกปฺปมฺหิ [เตสตฺตติกปฺเป (สี. สฺยา.)], เอโก ปุลินปุปฺผิโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา าณสฺิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
าณสฺิกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. คณฺิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺโณ สมฺพุทฺโธ, วิปสฺสี ทกฺขิณารโห;
ปุรกฺขโต สาวเกหิ, อารามา อภินิกฺขมิ.
‘‘ทิสฺวานหํ พุทฺธเสฏฺํ, สพฺพฺุํ ตมนาสกํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, คณฺิปุปฺผํ [คตมคฺคํ (สฺยา. ก.)] อปูชยึ.
‘‘เตน ¶ จิตฺตปฺปสาเทน, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, ปุน วนฺทึ ตถาคตํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกตาลีสิโต ¶ กปฺเป, จรโณ นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา คณฺิปุปฺผิโย [คนฺธปุปฺผิโย (สฺยา. ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
คณฺิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปทุมปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ , โคตโม นาม ปพฺพโต;
นานารุกฺเขหิ สฺฉนฺโน, มหาภูตคณาลโย.
‘‘เวมชฺฌมฺหิ จ ตสฺสาสิ, อสฺสโม อภินิมฺมิโต;
ปุรกฺขโต สสิสฺเสหิ, วสามิ อสฺสเม อหํ.
‘‘อายนฺตุ ¶ เม สิสฺสคณา, ปทุมํ อาหรนฺตุ เม;
พุทฺธปูชํ กริสฺสามิ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘เอวนฺติ เต ปฏิสฺสุตฺวา, ปทุมํ อาหรึสุ เม;
ตถา นิมิตฺตํ กตฺวาหํ, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘สิสฺเส ตทา สมาเนตฺวา, สาธุกํ อนุสาสหํ;
มา โข ตุมฺเห ปมชฺชิตฺถ, อปฺปมาโท สุขาวโห.
‘‘เอวํ ¶ สมนุสาสิตฺวา, เต สิสฺเส วจนกฺขเม;
อปฺปมาทคุเณ ยุตฺโต, ตทา กาลงฺกโต อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกปฺาสกปฺปมฺหิ, ราชา อาสึ ชลุตฺตโม;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปทุมปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
ปทุมปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
เสเรยฺยวคฺโค เตรสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
เสเรยฺยโก ปุปฺผถูปิ, ปายโส คนฺธโถมโก;
อาสนิ ผลสฺี จ, คณฺิปทุมปุปฺผิโย;
ปฺจุตฺตรสตา คาถา, คณิตา อตฺถทสฺสิภิ.
๑๔. โสภิตวคฺโค
๑. โสภิตตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ ¶ ¶ นาม ชิโน, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
มหโต ชนกายสฺส, เทเสติ อมตํ ปทํ.
‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, วาจาสภิมุทีริตํ [วาจาสภิมุทีรยึ (?)];
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, เอกคฺโค อาสหํ ตทา.
‘‘ยถา ¶ สมุทฺโท อุทธีนมคฺโค, เนรู นคานํ ปวโร สิลุจฺจโย;
ตเถว เย จิตฺตวเสน วตฺตเร, น พุทฺธาณสฺส กลํ อุเปนฺติ เต.
‘‘ธมฺมวิธึ [ธมฺเม วิธึ (สี.)] เปตฺวาน, พุทฺโธ การุณิโก อิสิ;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย โส าณํ ปกิตฺเตสิ, พุทฺธมฺหิ โลกนายเก;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ น คมิสฺสติ.
‘‘‘กิเลเส ฌาปยิตฺวาน, เอกคฺโค สุสมาหิโต;
โสภิโต นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก’.
‘‘ปฺาเส ¶ กปฺปสหสฺเส, สตฺเตวาสุํ ยสุคฺคตา [สมุคฺคตา (สฺยา.)];
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โสภิโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โสภิตตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. สุทสฺสนตฺเถรอปทานํ
‘‘วินตา ¶ ¶ นทิยา [วิตฺถตาย นทิยา (สฺยา.)] ตีเร, ปิลกฺขุ [ปิลกฺโข (สี. เถรคาถา อฏฺ.)] ผลิโต อหุ;
ตาหํ รุกฺขํ คเวสนฺโต, อทฺทสํ โลกนายกํ.
‘‘เกตกํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, วณฺเฏ เฉตฺวานหํ ตทา;
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, สิขิโน โลกพนฺธุโน.
‘‘เยน าเณน ปตฺโตสิ, อจฺจุตํ อมตํ ปทํ;
ตํ าณํ อภิปูเชมิ, พุทฺธเสฏฺ มหามุนิ.
‘‘าณมฺหิ ปูชํ กตฺวาน, ปิลกฺขุมทฺทสํ อหํ;
ปฏิลทฺโธมฺหิ ตํ ปฺํ [ตํ สฺํ (สฺยา.), ตํ ปฺุํ (ก.)], าณปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, าณปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ เตรสกปฺปมฺหิ, ทฺวาทสาสุํ ผลุคฺคตา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหปฺผลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุทสฺสโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุทสฺสนตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. จนฺทนปูชนกตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร, อโหสึ กินฺนโร ตทา;
ปุปฺผภกฺโข จหํ อาสึ, ปุปฺผานิวสโน ตถา [ปุปฺผานํ วสโน อหํ (สฺยา.)].
‘‘อตฺถทสฺสี ตุ ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
วิปินคฺเคน นิยฺยาสิ, หํสราชาว อมฺพเร.
‘‘นโม เต ปุริสาชฺ, จิตฺตํ เต สุวิโสธิตํ;
ปสนฺนมุขวณฺโณสิ, วิปฺปสนฺนมุขินฺทฺริโย.
‘‘โอโรหิตฺวาน ¶ อากาสา, ภูริปฺโ สุเมธโส;
สงฺฆาฏึ ปตฺถริตฺวาน, ปลฺลงฺเกน อุปาวิสิ.
‘‘วิลีนํ ¶ จนฺทนาทาย, อคมาสึ ชินนฺติกํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘อภิวาเทตฺวาน ¶ สมฺพุทฺธํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ;
ปาโมชฺชํ ชนยิตฺวาน, ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข.
‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, จนฺทนํ ยํ อปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘จตุทฺทเส กปฺปสเต, อิโต อาสึสุ เต ตโย;
โรหณี นาม [โรหิตา นาม (สี.), โรหิณี นาม (สฺยา.)] นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จนฺทนปูชนโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
จนฺทนปูชนกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
อฏฺมภาณวารํ.
๔. ปุปฺผจฺฉทนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุนนฺโท ¶ นาม นาเมน, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู;
อชฺฌายโก ยาจโยโค, วาชเปยฺยํ อยาชยิ.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อคฺโค การุณิโก อิสิ;
ชนตํ อนุกมฺปนฺโต, อมฺพเร จงฺกมี ตทา.
‘‘จงฺกมิตฺวาน สมฺพุทฺโธ, สพฺพฺู โลกนายโก;
เมตฺตาย อผริ สตฺเต, อปฺปมาเณ [อปฺปมาณํ (สี. สฺยา.)] นิรูปธิ.
‘‘วณฺเฏ ¶ เฉตฺวาน ปุปฺผานิ, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู;
สพฺเพ สิสฺเส สมาเนตฺวา, อากาเส อุกฺขิปาปยิ.
‘‘ยาวตา ¶ นครํ อาสิ, ปุปฺผานํ ฉทนํ ตทา;
พุทฺธสฺส อานุภาเวน, สตฺตาหํ น วิคจฺฉถ.
‘‘เตเนว สุกฺกมูเลน, อนุโภตฺวาน สมฺปทา;
สพฺพาสเว ปริฺาย, ติณฺโณ โลเก วิสตฺติกํ.
‘‘เอการเส ¶ กปฺปสเต, ปฺจตึสาสุ ขตฺติยา;
อมฺพรํสสนามา เต, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุปฺผจฺฉทนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุปฺผจฺฉทนิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. รโหสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, วสโภ นาม ปพฺพโต;
ตสฺมึ ปพฺพตปาทมฺหิ, อสฺสโม อาสิ มาปิโต.
‘‘ตีณิ สิสฺสสหสฺสานิ, วาเจสึ พฺราหฺมโณ [พฺราหฺมเณ (สี.)] ตทา;
สํหริตฺวาน [สํสาวิตฺวาน (สฺยา.)] เต สิสฺเส, เอกมนฺตํ อุปาวิสึ.
‘‘เอกมนฺตํ ¶ ¶ นิสีทิตฺวา, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู;
พุทฺธเวทํ คเวสนฺโต [ปเวสนฺโต (ก.)], าเณ จิตฺตํ ปสาทยึ.
‘‘ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, นิสีทึ ปณฺณสนฺถเร;
ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, าณสฺายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตวีสติกปฺปมฺหิ, ราชา สิริธโร อหุ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา รโหสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
รโหสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. จมฺปกปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘กณิการํว โชตนฺตํ, นิสินฺนํ ปพฺพตนฺตเร;
โอภาเสนฺตํ ทิสา สพฺพา, โอสธึ วิย ตารกํ [โอสธี วิย ตารกา (ก.)].
‘‘ตโย ¶ มาณวกา อาสุํ, สเก สิปฺเป สุสิกฺขิตา;
ขาริภารํ คเหตฺวาน, อนฺเวนฺติ มม ปจฺฉโต.
‘‘ปุฏเก ¶ สตฺต ปุปฺผานิ, นิกฺขิตฺตานิ ตปสฺสินา;
คเหตฺวา ตานิ าณมฺหิ, เวสฺสภุสฺสาภิโรปยึ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, าณปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกูนตึสกปฺปมฺหิ, วิปุลาภ [วิหตาภา (สฺยา.)] สนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี [ราชา โหสิ (ก.)] มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จมฺปกปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
จมฺปกปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. อตฺถสนฺทสฺสกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิสาลมาเฬ ¶ อาสีโน, อทฺทสํ โลกนายกํ;
ขีณาสวํ พลปฺปตฺตํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ.
‘‘สตสหสฺสา ¶ เตวิชฺชา, ฉฬภิฺา มหิทฺธิกา;
ปริวาเรนฺติ สมฺพุทฺธํ, โก ทิสฺวา นปฺปสีทติ.
‘‘าเณ อุปนิธา ยสฺส, น วิชฺชติ สเทวเก;
อนนฺตาณํ สมฺพุทฺธํ, โก ทิสฺวา นปฺปสีทติ.
‘‘ธมฺมกายฺจ ¶ ทีเปนฺตํ, เกวลํ รตนากรํ;
วิกปฺเปตุํ [วิโกเปตุํ (สี. สฺยา.)] น สกฺโกนฺติ, โก ทิสฺวา นปฺปสีทติ.
‘‘อิมาหิ ตีหิ คาถาหิ, นารโทวฺหยวจฺฉโล [สรคจฺฉิโย (สี.), ปุรคจฺฉิโย (สฺยา.)];
ปทุมุตฺตรํ ถวิตฺวาน, สมฺพุทฺธํ อปราชิตํ.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, พุทฺธสนฺถวเนน จ;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ, นุปปชฺชหํ.
‘‘อิโต ตึสกปฺปสเต, สุมิตฺโต นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อตฺถสนฺทสฺสโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อตฺถสนฺทสฺสกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. เอกปสาทนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นารโท อิติ เม นามํ [นารโท อิติ นาเมน (สฺยา. ก.) อุปริ เตวีสติมวคฺเค ปน ฉฏฺาปทาเน ‘‘เม นามํ‘‘อิจฺเจว ทิสฺสติ], เกสโว อิติ มํ วิทู;
กุสลากุสลํ เอสํ, อคมํ พุทฺธสนฺติกํ.
‘‘เมตฺตจิตฺโต การุณิโก, อตฺถทสฺสี มหามุนิ;
อสฺสาสยนฺโต สตฺเต โส, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.
‘‘สกํ ¶ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สิเร กตฺวาน อฺชลึ;
สตฺถารํ อภิวาเทตฺวา, ปกฺกามึ ปาจินามุโข.
‘‘สตฺตรเส ¶ ¶ กปฺปสเต, ราชา อาสิ มหีปติ;
อมิตฺตตาปโน นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกปสาทนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกปสาทนิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. สาลปุปฺผทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘มิคราชา ตทา อาสึ, อภิชาโต สุเกสรี;
คิริทุคฺคํ คเวสนฺโต, อทฺทสํ โลกนายกํ.
‘‘อยํ นุ โข มหาวีโร, นิพฺพาเปติ มหาชนํ;
ยํนูนาหํ อุปาเสยฺยํ, เทวเทวํ นราสภํ.
‘‘สาขํ สาลสฺส ภฺชิตฺวา, สโกสํ ปุปฺผมาหรึ;
อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, อทาสึ ปุปฺผมุตฺตมํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ ¶ จ นวเม กปฺเป, วิโรจนสนามกา;
ตโย อาสึสุ ราชาโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สาลปุปฺผทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สาลปุปฺผทายกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปิยาลผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปาราวโต ¶ [ปโรธโก (สฺยา.)] ตทา อาสึ, ปรํ อนุปโรธโก;
ปพฺภาเร เสยฺยํ กปฺเปมิ, อวิทูเร สิขิสตฺถุโน.
‘‘สายํ ปาตฺจ ปสฺสามิ, พุทฺธํ โลกคฺคนายกํ;
เทยฺยธมฺโม จ เม นตฺถิ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘ปิยาลผลมาทาย ¶ , อคมํ พุทฺธสนฺติกํ;
ปฏิคฺคเหสิ ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ.
‘‘ตโต ปรํ อุปาทาย, ปริจารึ วินายกํ;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ผลํ อททึ อหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ ปนฺนรเส กปฺเป, ตโย อาสุํ ปิยาลิโน;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปิยาลผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปิยาลผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
โสภิตวคฺโค จุทฺทสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
โสภิตสุทสฺสโน จ, จนฺทโน ปุปฺผฉทโน;
รโห จมฺปกปุปฺผี จ, อตฺถสนฺทสฺสเกน จ.
เอกปสาที [เอกรํสิ (สฺยา.)] สาลทโท, ทสโม ผลทายโก;
คาถาโย สตฺตติ ทฺเว จ, คณิตาโย วิภาวิภิ.
๑๕. ฉตฺตวคฺโค
๑. อติฉตฺติยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปรินิพฺพุเต ¶ ¶ ¶ ภควติ, อตฺถทสฺสีนรุตฺตเม;
ฉตฺตาติฉตฺตํ [ฉตฺตาธิฉตฺตํ (สี.)] กาเรตฺวา, ถูปมฺหิ อภิโรปยึ.
‘‘กาเลน กาลมาคนฺตฺวา, นมสฺสึ โลกนายกํ [สตฺถุ เจติยํ (สี.)];
ปุปฺผจฺฉทนํ กตฺวาน, ฉตฺตมฺหิ อภิโรปยึ.
‘‘สตฺตรเส กปฺปสเต, เทวรชฺชมการยึ;
มนุสฺสตฺตํ น คจฺฉามิ, ถูปปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อติฉตฺติโย [อธิฉตฺติโย (สี. สฺยา.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อติฉตฺติยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ถมฺภาโรปกตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต ¶ โลกนาถมฺหิ, ธมฺมทสฺสีนราสเภ;
อาโรเปสึ ธชตฺถมฺภํ, พุทฺธเสฏฺสฺส เจติเย.
‘‘นิสฺเสณึ มาปยิตฺวาน, ถูปเสฏฺํ สมารุหึ;
ชาติปุปฺผํ คเหตฺวาน, ถูปมฺหิ อภิโรปยึ.
‘‘อโห ¶ พุทฺโธ อโห ธมฺโม, อโห โน สตฺถุ สมฺปทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ถูปปูชายิทํ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ถูปสีขสนามกา;
โสฬสาสึสุ ราชาโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ถมฺภาโรปโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ถมฺภาโรปกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. เวทิการกตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต โลกนาถมฺหิ, ปิยทสฺสีนรุตฺตเม;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, มุตฺตาเวทิมกาสหํ.
‘‘มณีหิ ปริวาเรตฺวา, อกาสึ เวทิมุตฺตมํ;
เวทิกาย มหํ กตฺวา, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
มณี ธาเรนฺติ อากาเส, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘โสฬสิโต กปฺปสเต, มณิปฺปภาสนามกา;
ฉตฺตึสาสึสุ [พาตฺตึสาสึสุ (สี. สฺยา.)] ราชาโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เวทิการโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เวทิการกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. สปริวาริยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ นาม ชิโน, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, สมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต.
‘‘นิพฺพุเต จ มหาวีเร, ถูโป วิตฺถาริโก อหุ;
ทูรโตว [อโหรตฺตํ (สี.), ถูปทตฺตํ (สฺยา.)] อุปฏฺเนฺติ, ธาตุเคหวรุตฺตเม.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, อกํ จนฺทนเวทิกํ;
ทิสฺสติ ถูปขนฺโธ จ [ทียติ ธูมกฺขนฺโธ จ (สี.), ทียติ ธูปคนฺโธ จ (สฺยา.)], ถูปานุจฺฉวิโก ตทา.
‘‘ภเว ¶ นิพฺพตฺตมานมฺหิ, เทวตฺเต อถ มานุเส;
โอมตฺตํ เม น ปสฺสามิ, ปุพฺพกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจทสกปฺปสเต ¶ , อิโต อฏฺ ชนา อหุํ;
สพฺเพ สมตฺตนามา เต, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา สปริวาริโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สปริวาริยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. อุมาปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต โลกมหิเต [โลกนาถมฺหิ (สี.)], อาหุตีนํ ปฏิคฺคเห;
สิทฺธตฺถมฺหิ ภควติ, มหาถูปมโห อหุ.
‘‘มเห ปวตฺตมานมฺหิ, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน;
อุมาปุปฺผํ [อุมฺมาปุปฺผํ (สพฺพตฺถ)] คเหตฺวาน, ถูปมฺหิ อภิโรปยึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ถูปปูชายิทํ [ปุปฺผปูชายิทํ (สฺยา.), พุทฺธปูชายิทํ (ก.)] ผลํ.
‘‘อิโต จ นวเม กปฺเป, โสมเทวสนามกา;
ปฺจาสีติสุ ราชาโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุมาปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุมาปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. อนุเลปทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อโนมทสฺสีมุนิโน ¶ ¶ , โพธิเวทิมกาสหํ;
สุธาย ปิณฺฑํ ทตฺวาน, ปาณิกมฺมํ อกาสหํ.
‘‘ทิสฺวา ¶ ตํ สุกตํ กมฺมํ, อโนมทสฺสี นรุตฺตโม;
ภิกฺขุสงฺเฆ ิโต สตฺถา, อิมํ คาถํ อภาสถ.
‘‘‘อิมินา สุธกมฺเมน, เจตนาปณิธีหิ จ;
สมฺปตฺตึ อนุโภตฺวาน, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสติ’.
‘‘ปสนฺนมุขวณฺโณมฺหิ ¶ , เอกคฺโค สุสมาหิโต;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘อิโต กปฺปสเต อาสึ, ปริปุณฺเณ อนูนเก [ปริปุณฺโณ อนูนโก (สฺยา.)];
ราชา สพฺพฆโน นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อนุเลปทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อนุเลปทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. มคฺคทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อุตฺตริตฺวาน ¶ นทิกํ, วนํ คจฺฉติ จกฺขุมา;
ตมทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, สิทฺธตฺถํ วรลกฺขณํ.
‘‘กุทาล [กุทฺทาล (สี. สฺยา.)] ปิฏกมาทาย, สมํ กตฺวาน ตํ ปถํ;
สตฺถารํ อภิวาเทตฺวา, สกํ จิตฺตํ ปสาทยึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, มคฺคทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตปฺาสกปฺปมฺหิ, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
นาเมน สุปฺปพุทฺโธติ, นายโก โส นริสฺสโร.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มคฺคทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มคฺคทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. ผลกทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ยานกาโร ¶ ¶ ปุเร อาสึ, ทารุกมฺเม สุสิกฺขิโต;
จนฺทนํ ผลกํ กตฺวา, อทาสึ โลกพนฺธุโน.
‘‘ปภาสติ ¶ อิทํ พฺยมฺหํ, สุวณฺณสฺส สุนิมฺมิตํ;
หตฺถิยานํ อสฺสยานํ, ทิพฺพยานํ อุปฏฺิตํ.
‘‘ปาสาทา ¶ สิวิกา เจว, นิพฺพตฺตนฺติ ยทิจฺฉกํ;
อกฺขุพฺภํ [อกฺโขภํ (สี.)] รตนํ มยฺหํ, ผลกสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ผลกํ ยมหํ ททึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลกสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตปฺาสกปฺปมฺหิ, จตุโร นิมฺมิตาวฺหยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ผลกทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ผลกทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. วฏํสกิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุเมโธ นาม นาเมน, สยมฺภู อปราชิโต;
วิเวกมนุพฺรูหนฺโต, อชฺโฌคหิ มหาวนํ.
‘‘สฬลํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, คนฺถิตฺวาน [พนฺธิตฺวาน (สี.)] วฏํสกํ;
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, สมฺมุขา โลกนายกํ.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ ¶ , ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อูนวีเส กปฺปสเต, โสฬสาสุํ สุนิมฺมิตา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา วฏํสกิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
วฏํสกิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปลฺลงฺกทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุเมธสฺส ¶ ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
ปลฺลงฺโก หิ มยา ทินฺโน, สอุตฺตรสปจฺฉโท.
‘‘สตฺตรตนสมฺปนฺโน ¶ , ปลฺลงฺโก อาสิ โส ตทา;
มม สงฺกปฺปมฺาย, นิพฺพตฺตติ สทา มม.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ปลฺลงฺกมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปลฺลงฺกสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘วีสกปฺปสหสฺสมฺหิ, สุวณฺณาภา ตโย ชนา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปลฺลงฺกทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปลฺลงฺกทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ฉตฺตวคฺโค ปนฺนรสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
ฉตฺตํ ถมฺโภ จ เวทิ จ, ปริวารุมปุปฺผิโย;
อนุเลโป จ มคฺโค จ, ผลโก จ วฏํสโก;
ปลฺลงฺกทายี จ คาถาโย, ฉปฺปฺาส ปกิตฺติตาติ.
๑๖. พนฺธุชีวกวคฺโค
๑. พนฺธุชีวกตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทํว ¶ ¶ ¶ วิมลํ สุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;
นนฺทีภวปริกฺขีณํ, ติณฺณํ โลเก วิสตฺติกํ.
‘‘นิพฺพาปยนฺตํ ชนตํ, ติณฺณํ [ทิสฺวา (?)] ตารยตํ วรํ [ตารยตํ มุนึ (สฺยา.)];
มุนึ วนมฺหิ ฌายนฺตํ [วนสฺมึ ฌายมานํ ตํ (สี. สฺยา.)], เอกคฺคํ สุสมาหิตํ.
‘‘พนฺธุชีวกปุปฺผานิ, ลเคตฺวา สุตฺตเกนหํ;
พุทฺธสฺส อภิโรปยึ, สิขิโน โลกพนฺธุโน.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต สตฺตมเก กปฺเป, มนุชินฺโท มหายโส;
สมนฺตจกฺขุ นามาสิ, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พนฺธุชีวโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
พนฺธุชีวกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ตมฺพปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปรกมฺมายเน ¶ ยุตฺโต, อปราธํ อกาสหํ;
วนนฺตํ อภิธาวิสฺสํ, ภยเวรสมปฺปิโต.
‘‘ปุปฺผิตํ ปาทปํ ทิสฺวา, ปิณฺฑิพนฺธํ สุนิมฺมิตํ;
ตมฺพปุปฺผํ คเหตฺวาน, โพธิยํ โอกิรึ อหํ.
‘‘สมฺมชฺชิตฺวาน ¶ ตํ โพธึ, ปาฏลึ ปาทปุตฺตมํ;
ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน, โพธิมูเล อุปาวิสึ.
‘‘คตมคฺคํ ¶ คเวสนฺตา, อาคจฺฉุํ มม สนฺติกํ;
เต จ ทิสฺวานหํ ตตฺถ, อาวชฺชึ โพธิมุตฺตมํ.
‘‘วนฺทิตฺวาน อหํ โพธึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
อเนกตาเล ปปตึ, คิริทุคฺเค ภยานเก.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โพธิปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จ ตติเย กปฺเป, ราชา สุสฺโต อหํ [สํถุสิโต อหุํ (สี.)];
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ตมฺพปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ตมฺพปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. วีถิสมฺมชฺชกตฺเถรอปทานํ
‘‘อุเทนฺตํ ¶ ¶ สตรํสึว, ปีตรํสึว [สิตรํสึว (สี. สฺยา.)] ภาณุมํ;
ปนฺนรเส ยถา จนฺทํ, นิยฺยนฺตํ โลกนายกํ.
‘‘อฏฺสฏฺิสหสฺสานิ, สพฺเพ ขีณาสวา อหุํ;
ปริวารึสุ สมฺพุทฺธํ, ทฺวิปทินฺทํ นราสภํ.
‘‘สมฺมชฺชิตฺวาน ตํ วีถึ, นิยฺยนฺเต โลกนายเก;
อุสฺสาเปสึ ธชํ ตตฺถ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ธชํ อภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ธชทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จตุตฺถเก กปฺเป, ราชาโหสึ มหพฺพโล;
สพฺพากาเรน สมฺปนฺโน, สุธโช อิติ วิสฺสุโต.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา วีถิสมฺมชฺชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
วีถิสมฺมชฺชกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. กกฺการุปุปฺผปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘เทวปุตฺโต ¶ อหํ สนฺโต, ปูชยึ สิขินายกํ;
กกฺการุปุปฺผํ ปคฺคยฺห, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จ นวเม กปฺเป, ราชา สตฺตุตฺตโม อหุํ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กกฺการุปุปฺผปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กกฺการุปุปฺผปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. มนฺทารวปุปฺผปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘เทวปุตฺโต ¶ อหํ สนฺโต, ปูชยึ สิขินายกํ;
มนฺทารเวน ปุปฺเผน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘สตฺตาหํ ฉทนํ อาสิ, ทิพฺพํ มาลํ ตถาคเต;
สพฺเพ ชนา สมาคนฺตฺวา, นมสฺสึสุ ตถาคตํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จ ทสเม กปฺเป, ราชาโหสึ ชุตินฺธโร;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มนฺทารวปุปฺผปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มนฺทารวปุปฺผปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. กทมฺพปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ , กุกฺกุโฏ นาม ปพฺพโต;
ตมฺหิ ปพฺพตปาทมฺหิ, สตฺต พุทฺธา วสนฺติ เต.
‘‘กทมฺพํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, ทีปราชํว อุคฺคตํ;
อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, สตฺต พุทฺเธ สโมกิรึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, สตฺตาสุํ ปุปฺผนามกา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กทมฺพปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
กทมฺพปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ติณสูลกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ ¶ , ภูตคโณ นาม ปพฺพโต;
วสเตโก ชิโน ตตฺถ, สยมฺภู โลกนิสฺสโฏ.
‘‘ติณสูลํ คเหตฺวาน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ;
เอกูนสตสหสฺสํ, กปฺปํ น วินิปาติโก.
‘‘อิโต เอกาทเส กปฺเป, เอโกสึ ธรณีรุโห;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติณสูลโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติณสูลกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. นาคปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวจฺโฉ ¶ นาม นาเมน, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู;
ปุรกฺขโต สสิสฺเสหิ, วสเต ปพฺพตนฺตเร.
‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
มมุทฺธริตุกาโม โส, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘เวหาสมฺหิ ¶ จงฺกมติ, ธูปายติ ชลเต ตถา;
หาสํ มมํ วิทิตฺวาน, ปกฺกามิ ปาจินามุโข.
‘‘ตฺจ อจฺฉริยํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;
นาคปุปฺผํ คเหตฺวาน, คตมคฺคมฺหิ โอกิรึ.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผํ โอกิรึ อหํ;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘เอกตฺตึเส กปฺปสเต [เอกตึเส อิโต กมฺเม (สฺยา.)], ราชา อาสิ มหารโห;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นาคปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นาคปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ปุนฺนาคปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘กานนํ ¶ วนโมคยฺห, วสามิ ลุทฺทโก อหํ;
ปุนฺนาคํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, พุทฺธเสฏฺํ อนุสฺสรึ.
‘‘ตํ ¶ ปุปฺผํ โอจินิตฺวาน, สุคนฺธํ คนฺธิตํ สุภํ;
ถูปํ กริตฺวา ปุลิเน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘ทฺเวนวุเต ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกมฺหิ นวุเต กปฺเป, เอโก อาสึ ตโมนุโท;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุนฺนาคปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุนฺนาคปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. กุมุททายกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, มหาชาตสฺสโร อหุ;
ปทุมุปฺปลสฺฉนฺโน, ปุณฺฑรีกสโมตฺถโฏ.
‘‘กุกุตฺโถ นาม นาเมน, ตตฺถาสึ สกุโณ ตทา;
สีลวา พุทฺธิสมฺปนฺโน, ปฺุาปฺุเสุ โกวิโท.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
ชาตสฺสรสฺสาวิทูเร, สฺจริตฺถ มหามุนิ.
‘‘ชลชํ กุมุทํ เฉตฺวา, อุปเนสึ มเหสิโน;
มม สงฺกปฺปมฺาย, ปฏิคฺคหิ มหามุนิ.
‘‘ตฺจ ¶ ทานํ ททิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘โสฬเสโต กปฺปสเต, อาสุํ วรุณนามกา;
อฏฺ เอเต ชนาธิปา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กุมุททายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กุมุททายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
พนฺธุชีวกวคฺโค โสฬสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
พนฺธุชีโว ตมฺพปุปฺผี, วีถิกกฺการุปุปฺผิโย;
มนฺทารโว กทมฺพี จ, สูลโก นาคปุปฺผิโย;
ปุนฺนาโค โกมุที คาถา, ฉปฺปฺาส ปกิตฺติตาติ.
๑๗. สุปาริจริยวคฺโค
๑. สุปาริจริยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุโม ¶ ¶ ¶ นาม นาเมน, ทฺวิปทินฺโท นราสโภ;
ปวนา อภินิกฺขมฺม, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.
‘‘ยกฺขานํ สมโย อาสิ, อวิทูเร มเหสิโน;
เยน กิจฺเจน สมฺปตฺตา, อชฺฌาเปกฺขึสุ ตาวเท.
‘‘พุทฺธสฺส คิรมฺาย, อมตสฺส จ เทสนํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, อปฺโผเฏตฺวา อุปฏฺหึ.
‘‘สุจิณฺณสฺส ผลํ ปสฺส, อุปฏฺานสฺส สตฺถุโน;
ตึสกปฺปสหสฺเสสุ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘อูนตึเส กปฺปสเต, สมลงฺกตนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุปาริจริโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุปาริจริยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. กณเวรปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺโถ ¶ ¶ นาม ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ปุรกฺขโต สาวเกหิ, นครํ ปฏิปชฺชถ.
‘‘รฺโ อนฺเตปุเร อาสึ, โคปโก อภิสมฺมโต;
ปาสาเท อุปวิฏฺโหํ, อทฺทสํ โลกนายกํ.
‘‘กณเวรํ ¶ [กรวีรํ (สกฺกตานุโลมํ), กณวีรํ (ปากต)] คเหตฺวาน, ภิกฺขุสงฺเฆ สโมกิรึ;
พุทฺธสฺส วิสุํ กตฺวาน, ตโต ภิยฺโย สโมกิรึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ [โรปยึ (สฺยา.)];
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตาสีติมฺหิโต กปฺเป, จตุราสุํ มหิทฺธิกา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กณเวรปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กณเวรปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ขชฺชกทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ติสฺสสฺส โข ภควโต, ปุพฺเพ ผลมทาสหํ;
นาฬิเกรฺจ ปาทาสึ, ขชฺชกํ อภิสมฺมตํ.
‘‘พุทฺธสฺส ¶ ตมหํ ทตฺวา, ติสฺสสฺส ตุ มเหสิโน;
โมทามหํ กามกามี, อุปปชฺชึ [กามการี, อุปปชฺชํ (สี.)] ยมิจฺฉกํ [สพฺพตฺถปิ เอวเมว ทิสฺสติ].
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต เตรสกปฺปมฺหิ, ราชา อินฺทสโม อหุ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ขชฺชกทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ขชฺชกทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. เทสปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘อตฺถทสฺสี ¶ ตุ ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
อพฺภุคฺคนฺตฺวาน เวหาสํ, คจฺฉเต อนิลฺชเส.
‘‘ยมฺหิ ¶ ¶ เทเส ิโต สตฺถา, อพฺภุคฺคจฺฉิ มหามุนิ;
ตาหํ เทสํ อปูเชสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, อทฺทสํ ยํ มหามุนึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เทสปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกาทเส ¶ กปฺปสเต, โคสุชาตสนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เทสปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เทสปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. กณิการฉตฺติยตฺเถรอปทานํ
‘‘เวสฺสภู นาม สมฺพุทฺโธ, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ทิวาวิหาราย มุนิ, โอคาหยิ มหาวนํ.
‘‘กณิการํ โอจินิตฺวา, ฉตฺตํ กตฺวานหํ ตทา;
ปุปฺผจฺฉทนํ กตฺวาน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต วีสติกปฺปมฺหิ, โสณฺณาภา อฏฺ ขตฺติยา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา กณิการฉตฺติโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กณิการฉตฺติยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. สปฺปิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ผุสฺโส ¶ ¶ นามาสิ [นามาถ (สี.)] ภควา, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
คจฺฉเต วีถิยํ วีโร, นิพฺพาเปนฺโต มหาชนํ.
‘‘อนุปุพฺเพน ¶ ภควา, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ;
ตโต ตํ [ตโตหํ (สี. สฺยา.)] ปตฺตํ ปคฺคยฺห, สปฺปิเตลมทาสหํ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ สปฺปิมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สปฺปิทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ฉปฺปฺาเส อิโต กปฺเป, เอโก อาสิ สโมทโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สปฺปิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สปฺปิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ยูถิกปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร ¶ , อนุโสตํ วชามหํ;
สยมฺภุํ อทฺทสํ ตตฺถ, สาลราชํว ผุลฺลิตํ.
‘‘ปุปฺผํ ยูถิกมาทาย, อุปคจฺฉึ มหามุนึ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตสฏฺิมฺหิโต กปฺเป, เอโก สามุทฺธโร อหุ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ยูถิกปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ยูถิกปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. ทุสฺสทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ติวรายํ ¶ ¶ ปุเร รมฺเม, ราชปุตฺโตสหํ [ราชปุตฺโต อหํ (สี. สฺยา.)] ตทา;
ปณฺณาการํ ลภิตฺวาน, อุปสนฺตสฺสทาสหํ.
‘‘อธิวาเสสิ ¶ ¶ ภควา, วตฺถํ [นวํ (ก.)] หตฺเถน อามสิ;
สิทฺธตฺโถ อธิวาเสตฺวา, เวหาสํ นภมุคฺคมิ.
‘‘พุทฺธสฺส คจฺฉมานสฺส, ทุสฺสา ธาวนฺติ ปจฺฉโต;
ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทสึ, พุทฺโธ โน อคฺคปุคฺคโล.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทุสฺสมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ทุสฺสทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตสฏฺิมฺหิโต กปฺเป, จกฺกวตฺตี ตทา อหุ;
ปริสุทฺโธติ นาเมน, มนุชินฺโท มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ทุสฺสทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ทุสฺสทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. สมาทปกตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร พนฺธุมติยา, มหาปูคคโณ อหุ;
เตสาหํ ปวโร อาสึ, มม พทฺธจรา [ปฏฺจรา (สฺยา.)] จ เต.
‘‘สพฺเพ เต สนฺนิปาเตตฺวา, ปฺุกมฺเม สมาทยึ;
มาฬํ กสฺสาม สงฺฆสฺส, ปฺุกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ.
‘‘สาธูติ ¶ เต ปฏิสฺสุตฺวา, มม ฉนฺทวสานุคา;
นิฏฺาเปตฺวา จ ตํ มาฬํ, วิปสฺสิสฺส อทมฺหเส.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ มาฬมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, มาฬทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เอกูนสตฺตติกปฺเป ¶ [เอกูนสฏฺิกปฺปมฺหิ (สี. สฺยา.)],
เอโก อาสิ ชนาธิโป.
อาเทยฺโย นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สมาทปโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สมาทปกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปฺจงฺคุลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ติสฺโส ¶ ¶ นามาสิ ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ปวิสติ คนฺธกุฏึ, วิหารกุสโล มุนิ.
‘‘สุคนฺธมาลมาทาย, อคมาสึ ชินนฺติกํ;
อปสทฺโท จ สมฺพุทฺเธ, ปฺจงฺคุลิมทาสหํ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ คนฺธมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปฺจงฺคุลิสฺสิทํ [ปฺจงฺคุลิยิทํ (สี.)] ผลํ.
‘‘ทฺเวสตฺตติมฺหิโต ¶ กปฺเป, ราชา อาสึ สยมฺปโภ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปฺจงฺคุลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
ปฺจงฺคุลิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
สุปาริจริยวคฺโค สตฺตรสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
สุปาริจริ กณเวรี, ขชฺชโก เทสปูชโก;
กณิกาโร สปฺปิทโท, ยูถิโก ทุสฺสทายโก;
มาโฬ จ ปฺจงฺคุลิโก, จตุปฺาส คาถกาติ.
๑๘. กุมุทวคฺโค
๑. กุมุทมาลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺพเต ¶ ¶ ¶ หิมวนฺตมฺหิ, มหาชาตสฺสโร อหุ;
ตตฺถโช รกฺขโส อาสึ, โฆรรูโป มหพฺพโล.
‘‘กุมุทํ ปุปฺผเต ตตฺถ, จกฺกมตฺตานิ ชายเร;
โอจินามิ จ ตํ ปุปฺผํ, พลิโน สมิตึ ตทา.
‘‘อตฺถทสฺสี ¶ ตุ ภควา, ทฺวิปทินฺโท นราสโภ;
ปุปฺผสงฺโกจิตํ [ปุปฺผํ สงฺโกจิตํ (สี. สฺยา.), ปุปฺผํ สโมจิตํ (?)] ทิสฺวา, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘อุปาคตฺจ สมฺพุทฺธํ, เทวเทวํ นราสภํ;
สพฺพฺจ ปุปฺผํ ปคฺคยฺห, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘ยาวตา หิมวนฺตนฺตา, ปริสา สา [หิมวนฺตสฺมึ, ยาว มาลา (สฺยา.)] ตทา อหุ;
ตาวจฺฉทนสมฺปนฺโน, อคมาสิ ตถาคโต.
‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ปนฺนรเส กปฺเป, สตฺตาเหสุํ ชนาธิปา;
สหสฺสรถนามา เต, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา กุมุทมาลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กุมุทมาลิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. นิสฺเสณิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘โกณฺฑฺสฺส ¶ ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
อาโรหตฺถาย ปาสาทํ, นิสฺเสณี การิตา มยา.
‘‘เตน ¶ จิตฺตปฺปสาเทน, อนุโภตฺวาน สมฺปทา;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘เอกตฺตึสมฺหิ กปฺปานํ, สหสฺสมฺหิ ตโย อหุํ [มหา (สี. สฺยา.)];
สมฺพหุลา นาม ราชาโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นิสฺเสณิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นิสฺเสณิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. รตฺติปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘มิคลุทฺโท ¶ ปุเร อาสึ, อรฺเ กานเน อหํ;
วิปสฺสึ อทฺทสํ พุทฺธํ, เทวเทวํ นราสภํ.
‘‘รตฺติกํ ¶ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, กุฏชํ ธรณีรุหํ;
สมูลํ ปคฺคเหตฺวาน, อุปเนสึ มเหสิโน.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จ อฏฺเม กปฺเป, สุปฺปสนฺนสนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, ราชาโหสึ มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา รตฺติปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
รตฺติปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. อุทปานทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิโน ¶ ภควโต, อุทปาโน กโต มยา;
ปิณฺฑปาตฺจ ทตฺวาน [คเหตฺวาน (สฺยา.)], นิยฺยาเทสิมหํ ตทา.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อุทปานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา อุทปานทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุทปานทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. สีหาสนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต โลกนาถมฺหิ, ปทุมุตฺตรนายเก;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สีหาสนมทาสหํ.
‘‘พหูหิ คนฺธมาเลหิ, ทิฏฺธมฺมสุขาวเห;
ตตฺถ ปูชฺจ กตฺวาน, นิพฺพายติ พหุชฺชโน.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต ¶ สุมโน, วนฺทิตฺวา โพธิมุตฺตมํ;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘ปนฺนรสสหสฺสมฺหิ, กปฺปานํ อฏฺ อาสุ เต [อฏฺ อาสยุํ (ก.)];
สิลุจฺจยสนามา จ, ราชาโน จกฺกวตฺติโน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สีหาสนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
สีหาสนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. มคฺคทตฺติกตฺเถรอปทานํ
‘‘อโนมทสฺสี ¶ ภควา, ทฺวิปทินฺโท นราสโภ;
ทิฏฺธมฺมสุขตฺถาย, อพฺโภกาสมฺหิ จงฺกมิ.
‘‘อุทฺธเต ¶ ¶ ปาเท ปุปฺผานิ, โสภํ มุทฺธนิ ติฏฺเร;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, วนฺทิตฺวา ปุปฺผโมกิรึ.
‘‘วีสกปฺปสหสฺสมฺหิ, อิโต ปฺจ ชนา อหุํ;
ปุปฺผจฺฉทนิยา นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มคฺคทตฺติโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มคฺคทตฺติกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. เอกทีปิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรสฺส มุนิโน, สฬเล โพธิมุตฺตเม;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, เอกทีปํ อทาสหํ.
‘‘ภเว นิพฺพตฺตมานมฺหิ, นิพฺพตฺเต ปฺุสฺจเย;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ทีปทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘โสฬเส ¶ กปฺปสหสฺเส, อิโต เต จตุโร ชนา;
จนฺทาภา นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกทีปิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกทีปิยตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
นวมํ ภาณวารํ.
๘. มณิปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘โอเรน ¶ หิมวนฺตสฺส, นทิกา สมฺปวตฺตถ;
ตสฺสา จานุปเขตฺตมฺหิ, สยมฺภู วสเต ตทา.
‘‘มณึ ¶ ปคฺคยฺห ปลฺลงฺกํ, สาธุจิตฺตํ มโนรมํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ มณึ อภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จ ทฺวาทเส กปฺเป, สตรํสีสนามกา;
อฏฺ เต อาสุํ ราชาโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา มณิปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มณิปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ติกิจฺฉกตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร พนฺธุมติยา, เวชฺโช อาสึ สุสิกฺขิโต;
อาตุรานํ สทุกฺขานํ, มหาชนสุขาวโห.
‘‘พฺยาธิตํ สมณํ ทิสฺวา, สีลวนฺตํ มหาชุตึ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, เภสชฺชมททึ ตทา.
‘‘อโรโค อาสิ เตเนว, สมโณ สํวุตินฺทฺริโย;
อโสโก นาม นาเมน, อุปฏฺาโก วิปสฺสิโน.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ โอสธมทาสหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เภสชฺชสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จ อฏฺเม กปฺเป, สพฺโพสธสนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติกิจฺฉโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติกิจฺฉกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. สงฺฆุปฏฺากตฺเถรอปทานํ
‘‘เวสฺสภุมฺหิ ¶ ¶ ¶ ภควติ, อโหสารามิโก อหํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, อุปฏฺึ สงฺฆมุตฺตมํ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อุปฏฺานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต เต สตฺตเม กปฺเป, สตฺเตวาสุํ สโมทกา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สงฺฆุปฏฺาโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สงฺฆุปฏฺากตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
กุมุทวคฺโค อฏฺารสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
กุมุโท อถ นิสฺเสณี, รตฺติโก อุทปานโท;
สีหาสนี มคฺคทโท, เอกทีปี มณิปฺปโท;
ติกิจฺฉโก อุปฏฺาโก, เอกปฺาส คาถกาติ.
๑๙. กุฏชปุปฺผิยวคฺโค
๑. กุฏชปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ ¶ ¶ สมฺพุทฺธํ, สตรํสึว อุคฺคตํ;
ทิสํ อนุวิโลเกนฺตํ, คจฺฉนฺตํ อนิลฺชเส.
‘‘กุฏชํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, สํวิตฺถตสโมตฺถตํ;
รุกฺขโต โอจินิตฺวาน, ผุสฺสสฺส อภิโรปยึ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต สตฺตรเส กปฺเป, ตโย อาสุํ สุปุปฺผิตา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กุฏชปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กุฏชปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. พนฺธุชีวกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺโถ ¶ นาม สมฺพุทฺโธ, สยมฺภู สพฺภิ วณฺณิโต;
สมาธึ โส สมาปนฺโน, นิสีทิ ปพฺพตนฺตเร.
‘‘ชาตสฺสเร ¶ คเวสนฺโต, ทกชํ ปุปฺผมุตฺตมํ;
พนฺธุชีวกปุปฺผานิ, อทฺทสํ สมนนฺตรํ.
‘‘อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, อุปาคจฺฉึ มหามุนึ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สิทฺธตฺถสฺสาภิโรปยึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ จาตุทฺทเส กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
สมุทฺทกปฺโป นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พนฺธุชีวโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
พนฺธุชีวกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. โกฏุมฺพริยตฺเถรอปทานํ
‘‘กณิการํว โชตนฺตํ, นิสินฺนํ ปพฺพตนฺตเร;
อปฺปเมยฺยํว อุทธึ, วิตฺถตํ ธรณึ ยถา.
‘‘ปูชิตํ [ปเรตํ (สี.)] เทวสงฺเฆน, นิสภาชานิยํ ยถา;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, อุปาคจฺฉึ นรุตฺตมํ.
‘‘สตฺตปุปฺผานิ ¶ ปคฺคยฺห, โกฏุมฺพรสมากุลํ;
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, สิขิโน โลกพนฺธุโน.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต วีสติกปฺปมฺหิ, มหาเนลสนามโก;
เอโก อาสิ มหาเตโช, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โกฏุมฺพริโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โกฏุมฺพริยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ปฺจหตฺถิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ติสฺโส ¶ นามาสิ ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ปุรกฺขโต สาวเกหิ, รถิยํ ปฏิปชฺชถ.
‘‘ปฺจ ¶ ¶ อุปฺปลหตฺถา จ, จาตุรา ปิตา มยา;
อาหุตึ ทาตุกาโมหํ, ปคฺคณฺหึ วตสิทฺธิยา [ปุตฺโตมฺหิ หิตสิทฺธิยา (สฺยา.)].
‘‘สุวณฺณวณฺณํ สมฺพุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ อนฺตราปเณ;
พุทฺธรํสีหิ ผุฏฺโสฺมิ [พุทฺธรํสฺยาภิผุฏฺโมฺหิ (สี.), พุทฺธรํสาภิฆุฏฺโสฺมิ (ก.)], ปูเชสึ ทฺวิปทุตฺตมํ.
‘‘ทฺเวนวุเต ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต เตรสกปฺปมฺหิ, ปฺจ สุสภสมฺมตา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปฺจหตฺถิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปฺจหตฺถิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. อิสิมุคฺคทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อุเทนฺตํ สตรํสึว, ปีตรํสึว [สิตรํสึว (สี.)] ภาณุมํ;
กกุธํ วิลสนฺตํว, ปทุมุตฺตรนายกํ.
‘‘อิสิมุคฺคานิ ปิสิตฺวา [อิสิสุคฺคานิ ปึเสตฺวา (สี.), อิสิมุคฺคํ นิมนฺเตตฺวา (สฺยา.)], มธุขุทฺเท อนีฬเก;
ปาสาเทว ิโต สนฺโต, อทาสึ โลกพนฺธุโน.
‘‘อฏฺสตสหสฺสานิ, อเหสุํ พุทฺธสาวกา;
สพฺเพสํ ปตฺตปูเรนฺตํ [ปตฺตปูรํ ตํ (สี.)], ตโต จาปิ พหุตฺตรํ.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘จตฺตาลีสมฺหิ ¶ ¶ สหสฺเส, กปฺปานํ อฏฺตึส เต;
อิสิมุคฺคสนามา [มหิสมนฺตนามา (สฺยา.)] เต, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อิสิมุคฺคทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อิสิมุคฺคทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. โพธิอุปฏฺากตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ รมฺมวติยา, อาสึ มุรชวาทโก;
นิจฺจุปฏฺานยุตฺโตมฺหิ, คโตหํ โพธิมุตฺตมํ.
‘‘สายํ ปาตํ อุปฏฺิตฺวา, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
อฏฺารสกปฺปสเต, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘ปนฺนรเส กปฺปสเต, อิโต อาสึ ชนาธิโป;
มุรโช [ทมโถ (สฺยา.)] นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โพธิอุปฏฺาโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โพธิอุปฏฺากตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. เอกจินฺติกตฺเถรอปทานํ
‘‘ยทา ¶ เทโว [เทวา (ก.)] เทวกายา, จวเต [จวนฺติ (ก.)] อายุสงฺขยา;
ตโย สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, เทวานํ อนุโมทตํ.
‘อิโต โภ สุคตึ คจฺฉ, มนุสฺสานํ สหพฺยตํ;
มนุสฺสภูโต สทฺธมฺเม, ลภ สทฺธํ อนุตฺตรํ.
‘‘‘สา เต สทฺธา นิวิฏฺาสฺส, มูลชาตา ปติฏฺิตา;
ยาวชีวํ อสํหีรา, สทฺธมฺเม สุปฺปเวทิเต.
‘‘‘กาเยน ¶ ¶ กุสลํ กตฺวา, วาจาย กุสลํ พหุํ;
มนสา กุสลํ กตฺวา, อพฺยาปชฺชํ [อพฺยาปชฺฌํ (สฺยา.), อปฺปมาณํ (อิติวุตฺตเก ๘๓)] นิรูปธึ.
‘‘‘ตโต โอปธิกํ ปฺุํ, กตฺวา ทาเนน ตํ พหุํ;
อฺเปิ มจฺเจ สทฺธมฺเม, พฺรหฺมจริเย นิเวสย’.
‘‘อิมาย อนุกมฺปาย, เทวา เทวํ ยทา วิทู;
จวนฺตํ อนุโมทนฺติ, เอหิ เทว ปุนปฺปุนํ [เทวปุรํ ปุน (สฺยา.)].
‘‘สํเวโค เม [สํวิคฺโคหํ (สฺยา.)] ตทา อาสิ, เทวสงฺเฆ สมาคเต;
กํสุ นาม อหํ โยนึ, คมิสฺสามิ อิโต จุโต.
‘‘มม ¶ สํเวคมฺาย, สมโณ ภาวิตินฺทฺริโย;
มมุทฺธริตุกาโม โส, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘สุมโน นาม นาเมน, ปทุมุตฺตรสาวโก;
อตฺถธมฺมานุสาสิตฺวา, สํเวเชสิ มมํ ตทา.
‘‘ตสฺสาหํ ¶ วจนํ สุตฺวา, พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาทยึ;
ตํ ธีรํ อภิวาเทตฺวา, ตตฺถ กาลํกโต อหํ.
‘‘อุปปชฺชึ ส [อุปปชฺชิสฺสํ (สี.)] ตตฺเถว, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกจินฺติโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกจินฺติกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. ติกณฺณิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘เทวภูโต อหํ สนฺโต, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต;
ปุพฺพกมฺมํ สริตฺวาน, พุทฺธเสฏฺํ อนุสฺสรึ.
‘‘ติกณฺณิปุปฺผํ [กึกณิปุปฺผํ (ก.)] ปคฺคยฺห, สกํ จิตฺตํ ปสาทยึ;
พุทฺธมฺหิ อภิโรเปสึ, วิปสฺสิมฺหิ นราสเภ.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เตสตฺตติมฺหิโต กปฺเป, จตุราสุํ รมุตฺตมา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติกณฺณิปุปฺผิโย [กึกณิกปุปฺผิโย (ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติกณฺณิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. เอกจาริยตฺเถรอปทานํ
‘‘ตาวตึเสสุ ¶ ¶ เทเวสุ, มหาโฆโส ตทา อหุ;
พุทฺโธ จ โลเก นิพฺพาติ, มยฺจมฺห สราคิโน.
‘‘เตสํ สํเวคชาตานํ, โสกสลฺลสมงฺคินํ;
สพเลน อุปตฺถทฺโธ, อคมํ พุทฺธสนฺติกํ.
‘‘มนฺทารวํ คเหตฺวาน, สงฺคีติ [สณฺหิตํ (สี.), สงฺคิตํ (สฺยา.)] อภินิมฺมิตํ;
ปรินิพฺพุตกาลมฺหิ, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘สพฺเพ เทวานุโมทึสุ, อจฺฉราโย จ เม ตทา;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘สฏฺิกปฺปสหสฺสมฺหิ, อิโต โสฬส เต ชนา;
มหามลฺลชนา นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา เอกจาริโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกจาริยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ติวณฺฏิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อภิภูตํ ¶ ปนิชฺฌนฺติ [อภิภูโตปนิชฺฌนฺติ (สี.)], สพฺเพ สงฺคมฺม เต มมํ [อภิภุํ เถรํ ปนิชฺฌาม, สพฺเพ สงฺคมฺม เต มยํ (สฺยา.)];
เตสํ นิชฺฌายมานานํ, ปริฬาโห อชายถ.
‘‘สุนนฺโท นาม นาเมน, พุทฺธสฺส สาวโก ตทา;
ธมฺมทสฺสิสฺส มุนิโน, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘เย เม พทฺธจรา อาสุํ, เต เม ปุปฺผํ อทุํ ตทา;
ตาหํ ปุปฺผํ คเหตฺวาน, สาวเก อภิโรปยึ.
‘‘โสหํ กาลํกโต ตตฺถ, ปุนาปิ อุปปชฺชหํ;
อฏฺารเส กปฺปสเต, วินิปาตํ น คจฺฉหํ.
‘‘เตรเสโต ¶ กปฺปสเต, อฏฺาสุํ ธูมเกตุโน;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติวณฺฏิปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
ติวณฺฏิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
กุฏชปุปฺผิยวคฺโค เอกูนวีสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
กุฏโช ¶ พนฺธุชีวี จ, โกฏุมฺพริกหตฺถิโย;
อิสิมุคฺโค จ โพธิ จ, เอกจินฺตี ติกณฺณิโก;
เอกจารี ติวณฺฏิ จ, คาถา ทฺวาสฏฺิ กิตฺติตาติ.
๒๐. ตมาลปุปฺผิยวคฺโค
๑. ตมาลปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘จุลฺลาสีติสหสฺสานิ ¶ ¶ , ถมฺภา โสวณฺณยา อหู;
เทวลฏฺิปฏิภาคํ, วิมานํ เม สุนิมฺมิตํ.
‘‘ตมาลปุปฺผํ ปคฺคยฺห, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
พุทฺธสฺส อภิโรปยึ, สิขิโน โลกพนฺธุโน.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต วีสติเม กปฺเป, จนฺทติตฺโตติ เอกโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ตมาลปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ตมาลปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ติณสนฺถารกตฺเถรอปทานํ
‘‘ยทา ¶ วนวาสี [ยํ ทายวาสิโก (สี.)] อิสิ, ติณํ ลายติ สตฺถุโน;
สพฺเพ ปทกฺขิณาวฏฺฏา [ปทกฺขิณาวตฺตา (สี. สฺยา.)], ปถพฺยา [ปุถวฺยา (สี.)] นิปตึสุ เต.
‘‘ตมหํ ติณมาทาย, สนฺถรึ ธรณุตฺตเม;
ตีเณว ตาลปตฺตานิ, อาหริตฺวานหํ ตทา.
‘‘ติเณน ¶ ฉทนํ กตฺวา, สิทฺธตฺถสฺส อทาสหํ;
สตฺตาหํ ธารยุํ ตสฺส [ตตฺถ (สฺยา.)], เทวมานุสสตฺถุโน.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ติณํ อททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ติณทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจสฏฺิมฺหิโต ¶ กปฺเป, จตฺตาโรสุํ มหทฺธนา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติณสนฺถารโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติณสนฺถารกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ขณฺฑปุลฺลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ผุสฺสสฺส ¶ โข ภควโต, ถูโป อาสิ มหาวเน;
กฺุชเรหิ ตทา ภินฺโน, ปรูฬฺโห ปาทโป [ปรูฬฺหปาทโป (สี.), สํรูฬฺโห ปาทโป (สฺยา.)] ตหึ.
‘‘วิสมฺจ สมํ กตฺวา, สุธาปิณฺฑํ อทาสหํ;
ติโลกครุโน ตสฺส, คุเณหิ ปริโตสิโต [ปริโต สุโต (ก.)].
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สุธาปิณฺฑสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตสตฺตติกปฺปมฺหิ, ชิตเสนาสุํ โสฬส;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ขณฺฑผุลฺลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ขณฺฑปุลฺลิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. อโสกปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘ติวรายํ ¶ [ติปุรายํ (สฺยา.)] ปุเร รมฺเม, ราชุยฺยานํ อหุ ตทา;
อุยฺยานปาโล ตตฺถาสึ, รฺโ พทฺธจโร อหํ.
‘‘ปทุโม ¶ ¶ ¶ นาม นาเมน, สยมฺภู สปฺปโภ อหุ;
นิสินฺนํ [นิสินฺโน (ก.)] ปุณฺฑรีกมฺหิ, ฉายา น ชหิ ตํ มุนึ.
‘‘อโสกํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, ปิณฺฑิภารํ สุทสฺสนํ;
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, ชลชุตฺตมนามิโน.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตตึสมฺหิโต กปฺเป, โสฬส อรณฺชหา [อรุณฺชหา (สี.)];
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อโสกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อโสกปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. องฺโกลกตฺเถรอปทานํ
‘‘องฺโกลํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, มาลาวรํ สโกสกํ [สโมคธํ (สฺยา.)];
โอจินิตฺวาน ตํ ปุปฺผํ, อคมํ พุทฺธสนฺติกํ.
‘‘สิทฺธตฺโถ ตมฺหิ สมเย, ปติลีโน มหามุนิ;
มุหุตฺตํ ปฏิมาเนตฺวา, คุหายํ ปุปฺผโมกิรึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ [พุทฺธปูชายิทํ (สี. สฺยา.)] ผลํ.
‘‘ฉตฺตึสมฺหิ อิโต กปฺเป, อาเสโก เทวคชฺชิโต;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา องฺโกลโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
องฺโกลกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. กิสลยปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ ¶ ¶ ทฺวารวติยา, มาลาวจฺโฉ มมํ อหุ;
อุทปาโน จ ตตฺเถว, ปาทปานํ วิโรหโน.
‘‘สพเลน อุปตฺถทฺโธ, สิทฺธตฺโถ อปราชิโต;
มมานุกมฺปมาโน โส, คจฺฉเต อนิลฺชเส.
‘‘อฺํ กิฺจิ น ปสฺสามิ, ปูชาโยคฺคํ มเหสิโน;
อโสกํ ปลฺลวํ ทิสฺวา, อากาเส อุกฺขิปึ อหํ.
‘‘พุทฺธสฺส เต กิสลยา, คจฺฉโต ยนฺติ ปจฺฉโต;
ตาหํ ทิสฺวาน สํวิชึ [โสหํ ทิสฺวาน ตํ อิทฺธึ (สี. สฺยา.)], อโห พุทฺธสฺสุฬารตา.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ปลฺลวํ อภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตตึเส [สตฺตวีเส (สี. สฺยา.)] อิโต กปฺเป, เอโก เอกิสฺสโร อหุ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กิสลยปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กิสลยปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ตินฺทุกทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘คิริทุคฺคจโร อาสึ, มกฺกโฏ ถามเวคิโก;
ผลินํ ตินฺทุกํ ทิสฺวา, พุทฺธเสฏฺํ อนุสฺสรึ.
‘‘นิกฺขมิตฺวา กติปาหํ, วิจินึ โลกนายกํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สิทฺธตฺถํ ติภวนฺตคุํ.
‘‘มม สงฺกปฺปมฺาย, สตฺถา โลเก อนุตฺตโร;
ขีณาสวสหสฺเสหิ, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘ปาโมชฺชํ ¶ ชนยิตฺวาน, ผลหตฺโถ อุปาคมึ;
ปฏิคฺคเหสิ ภควา, สพฺพฺู วทตํ วโร.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ ¶ ¶ กปฺเป, ยํ ผลํ อททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตปฺาสกปฺปมฺหิ, อุปนนฺทสนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ตินฺทุกทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ตินฺทุกทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. มุฏฺิปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุเมโธ นาม ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ปจฺฉิเม อนุกมฺปาย, ปธานํ ปทหี ชิโน.
‘‘ตสฺส จงฺกมมานสฺส, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน;
คิริเนลสฺส ปุปฺผานํ, มุฏฺึ พุทฺธสฺส โรปยึ.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
ตึสกปฺปสหสฺสานิ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘เตวีสติกปฺปสเต, สุเนโล นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, เอโก อาสึ มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มุฏฺิปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มุฏฺิปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. กึกณิกปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุมงฺคโลติ นาเมน, สยมฺภู อปราชิโต;
ปวนา นิกฺขมิตฺวาน, นครํ ปาวิสี ชิโน.
‘‘ปิณฺฑจารํ ¶ จริตฺวาน, นิกฺขมฺม นครา มุนิ;
กตกิจฺโจว สมฺพุทฺโธ, โส วสี วนมนฺตเร.
‘‘กึกณิปุปฺผํ ¶ ¶ ปคฺคยฺห, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สยมฺภุสฺส มเหสิโน.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ฉฬาสีติมฺหิโต กปฺเป, อปิลาสิสนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา กึกณิกปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กึกณิกปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ยูถิกปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
ปวนา นิกฺขมิตฺวาน, วิหารํ ยาติ จกฺขุมา.
‘‘อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, ยูถิกํ ปุปฺผมุตฺตมํ;
พุทฺธสฺส อภิโรปยึ, เมตฺตจิตฺตสฺส ตาทิโน.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, อนุโภตฺวาน สมฺปทา;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘อิโต ปฺาสกปฺเปสุ, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
สมิตฺตนนฺทโน นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ยูถิกปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
ยูถิกปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ตมาลปุปฺผิยวคฺโค วีสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ ¶ –
ตมาลติณสนฺถาโร ¶ , ขณฺฑผุลฺลิ อโสกิโย;
องฺโกลกี กิสลโย, ตินฺทุโก เนลปุปฺผิโย;
กึกณิโก ยูถิโก จ, คาถา ปฺาส อฏฺ จาติ.
อถ ¶ วคฺคุทฺทานํ –
ภิกฺขาทายี ¶ ปริวาโร, เสเรยฺโย โสภิโต ตถา;
ฉตฺตฺจ พนฺธุชีวี จ, สุปาริจริโยปิ จ.
กุมุโท กุฏโช เจว, ตมาลิ ทสโม กโต;
ฉสตานิ จ คาถานิ, ฉสฏฺิ จ ตตุตฺตริ.
ภิกฺขาวคฺคทสกํ.
ทุติยสตกํ สมตฺตํ.
๒๑. กณิการปุปฺผิยวคฺโค
๑. กณิการปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘กณิการํ ¶ ¶ ¶ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, โอจินิตฺวานหํ ตทา;
ติสฺสสฺส อภิโรเปสึ, โอฆติณฺณสฺส ตาทิโน.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจตฺตึเส อิโต กปฺเป, อรุณปาณีติ วิสฺสุโต;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กณิการปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กณิการปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. มิเนลปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺโณ ภควา, สตรํสี ปตาปวา;
จงฺกมนํ สมารูฬฺโห, เมตฺตจิตฺโต สิขีสโภ.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, วนฺทิตฺวา [โถเมตฺวา (สฺยา.)] าณมุตฺตมํ;
มิเนลปุปฺผํ ปคฺคยฺห, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกูนตึสกปฺปมฺหิ, สุเมฆฆนนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มิเนลปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มิเนลปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. กิงฺกณิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘กฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, สพฺพฺู โลกนายโก;
โอทกํ ทหโมคฺคยฺห, สินายิ โลกนายโก.
‘‘ปคฺคยฺห กิงฺกณึ [กิงฺกิณึ (สี.)] ปุปฺผํ, วิปสฺสิสฺสาภิโรปยึ;
อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตวีสติกปฺปมฺหิ, ราชา ภีมรโถ อหุ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กิงฺกณิปุปฺผิโย [กิงฺกิณิกปุปฺผิโย (สี.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กิงฺกณิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ตรณิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อตฺถทสฺสี ตุ ภควา, ทฺวิปทินฺโท นราสโภ;
ปุรกฺขโต สาวเกหิ, คงฺคาตีรมุปาคมิ.
‘‘สมติตฺติ กากเปยฺยา, คงฺคา อาสิ ทุรุตฺตรา;
อุตฺตารยึ ภิกฺขุสงฺฆํ, พุทฺธฺจ ทฺวิปทุตฺตมํ.
‘‘อฏฺารเส ¶ กปฺปสเต, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ตรณาย อิทํ ผลํ.
‘‘เตรเสโต ¶ กปฺปสเต, ปฺจ สพฺโพภวา [สพฺโภควา (สี.)] อหุํ;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปจฺฉิเม ¶ จ ภเว อสฺมึ, ชาโตหํ พฺราหฺมเณ กุเล;
สทฺธึ ตีหิ สหาเยหิ, ปพฺพชึ สตฺถุ สาสเน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ตรณิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
ตรณิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. นิคฺคุณฺฑิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิสฺส ¶ ภควโต, อาสิมารามิโก อหํ;
นิคฺคุณฺฑิปุปฺผํ ปคฺคยฺห, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจวีเส [ปฺจตึเส (สี. สฺยา.)] อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
มหาปตาปนาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นิคฺคุณฺฑิปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นิคฺคุณฺฑิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. อุทกทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ภฺุชนฺตํ สมณํ ทิสฺวา, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;
ฆเฏโนทกมาทาย, สิทฺธตฺถสฺส อทาสหํ.
‘‘นิมฺมโล ¶ โหมหํ อชฺช, วิมโล ขีณสํสโย;
ภเว นิพฺพตฺตมานมฺหิ, ผลํ นิพฺพตฺตเต มม [สุภํ (สี.)].
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, อุทกํ ยมทาสหํ [ยํ ตทา อทํ (สี.), อททึ ตทา (สฺยา.)];
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ทกทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เอกสฏฺิมฺหิโต กปฺเป, เอโกว วิมโล อหุ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุทกทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุทกทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. สลลมาลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘กณิการํว ¶ ¶ โชตนฺตํ, นิสินฺนํ ปพฺพตนฺตเร;
โอภาเสนฺตํ ทิสา สพฺพา, สิทฺธตฺถํ นรสารถึ.
‘‘ธนุํ อทฺเวชฺฌํ กตฺวาน, อุสุํ สนฺนยฺหหํ ตทา;
ปุปฺผํ สวณฺฏํ เฉตฺวาน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกปฺาสิโต กปฺเป, เอโก อาสึ ชุตินฺธโร;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สลลมาลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สลลมาลิยตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. โกรณฺฑปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อกฺกนฺตฺจ ¶ ปทํ ทิสฺวา, จกฺกาลงฺการภูสิตํ;
ปเทนานุปทํ ยนฺโต, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.
‘‘โกรณฺฑํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, สมูลํ ปูชิตํ มยา;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, อวนฺทึ ปทมุตฺตมํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตปฺาสกปฺปมฺหิ, เอโก วีตมโล อหุํ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา โกรณฺฑปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โกรณฺฑปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. อาธารทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อาธารกํ ¶ ¶ มยา ทินฺนํ, สิขิโน โลกพนฺธุโน;
ธาเรมิ ปถวึ สพฺพํ, เกวลํ วสุธํ อิมํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘สตฺตวีเส อิโต กปฺเป, อเหสุํ จตุโร ชนา;
สมนฺตวรณา นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อาธารทายโก [ปริยาทานิโย (ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อาธารทายกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปาปนิวาริยตฺเถรอปทานํ
‘‘ติสฺสสฺส ¶ ตุ ภควโต, เทวเทวสฺส ตาทิโน;
เอกจฺฉตฺตํ มยา ทินฺนํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘นิวุตํ โหติ เม ปาปํ, กุสลสฺสุปสมฺปทา;
อากาเส ฉตฺตํ ธาเรนฺติ, ปุพฺพกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จริมํ ¶ วตฺตเต มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ฉตฺตมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ฉตฺตทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ทฺเวสตฺตติมฺหิโต กปฺเป, อฏฺาสึสุ ชนาธิปา;
มหานิทานนาเมน, ราชาโน จกฺกวตฺติโน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปาปนิวาริโย [วาตาตปนิวาริโย (สี.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
ปาปนิวาริยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
กณิการปุปฺผิยวคฺโค เอกวีสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ ¶ –
กณิกาโร มิเนลฺจ, กิงฺกณิ ตรเณน จ;
นิคฺคุณฺฑิปุปฺผี ทกโท, สลโล จ กุรณฺฑโก;
อาธารโก ปาปวารี, อฏฺตาลีส คาถกาติ.
๒๒. หตฺถิวคฺโค
๑. หตฺถิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ ¶ ¶ ภควโต, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน;
นาคเสฏฺโ มยา ทินฺโน, อีสาทนฺโต อุรูฬฺหวา.
‘‘อุตฺตมตฺถํ อนุโภมิ, สนฺติปทมนุตฺตรํ;
นาคทานํ [อคฺคทานํ (สี. ก.)] มยา ทินฺนํ, สพฺพโลกหิเตสิโน.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ นาค [ทาน (สี. ก.)] มททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, นาคทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อฏฺสตฺตติกปฺปมฺหิ, โสฬสาสึสุ ขตฺติยา;
สมนฺตปาสาทิกา นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา หตฺถิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
หตฺถิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ปานธิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อารฺิกสฺส อิสิโน, จิรรตฺตตปสฺสิโน [ฌายิโน, เมตฺตจิตฺตตปสฺสิโน (สฺยา.)];
พุทฺธสฺส [ธมฺมสฺส (สฺยา. ก.)] ภาวิตตฺตสฺส, อทาสึ ปานธึ อหํ.
‘‘เตน ¶ กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺ นราสภ;
ทิพฺพยานํ [สพฺพํ ยานํ (สี.)] อนุโภมิ, ปุพฺพกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุเต ¶ อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปานธิสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตสตฺตติโต ¶ ¶ กปฺเป, อฏฺ อาสึสุ ขตฺติยา;
สุยานา นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปานธิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปานธิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. สจฺจสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘เวสฺสภู ตมฺหิ สมเย, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;
เทเสติ อริยสจฺจานิ, นิพฺพาเปนฺโต มหาชนํ.
‘‘ปรมการฺุปตฺโตมฺหิ, สมิตึ อคมาสหํ;
โสหํ นิสินฺนโก สนฺโต, ธมฺมมสฺโสสิ สตฺถุโน.
‘‘ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, เทวโลกํ อคจฺฉหํ;
ตึสกปฺปานิ เทเวสุ, อวสึ ตตฺถหํ ปุเร.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สจฺจสฺายิทํ ผลํ.
‘‘ฉพฺพีสมฺหิ อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
เอกผุสิตนาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สจฺจสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สจฺจสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. เอกสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘ทุมคฺเค ปํสุกูลิกํ [ปํสุกูลกํ (?)], ลคฺคํ ทิสฺวาน สตฺถุโน;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ปํสุกูลํ อวนฺทหํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจวีเส ¶ ¶ ¶ อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
อมิตาโภติ นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา เอกสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. รํสิสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘อุเทนฺตํ สตรํสึว, ปีตรํสึว [สิตรํสึ ว (สี. สฺยา.)] ภาณุมํ;
พฺยคฺฆูสภํว ปวรํ, สุชาตํ ปพฺพตนฺตเร.
‘‘พุทฺธสฺส อานุภาโว โส, ชลเต ปพฺพตนฺตเร;
รํเส [รํสฺยา (?)] จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.
‘‘อวเสเสสุ กปฺเปสุ, กุสลํ จริตํ มยา;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, พุทฺธานุสฺสติยาปิ จ.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺเสโต, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสฺายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตปฺาสกปฺปมฺหิ, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
สุชาโต นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา รํสิสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
รํสิสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. สนฺธิตตฺเถรอปทานํ
‘‘อสฺสตฺเถ ¶ หริโตภาเส, สํวิรูฬฺหมฺหิ ปาทเป;
เอกํ พุทฺธคตํ สฺํ, อลภึหํ [อลภิสฺสํ (สี.)] ปติสฺสโต.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ตสฺสา สฺาย วาหสา, ปตฺโต เม อาสวกฺขโย.
‘‘อิโต ¶ เตรสกปฺปมฺหิ, ธนิฏฺโ นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สนฺธิโต [สณฺิโต (สี.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สนฺธิตตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ตาลวณฺฏทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ตาลวณฺฏํ มยา ทินฺนํ, ติสฺสสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;
คิมฺหนิพฺพาปนตฺถาย, ปริฬาโหปสนฺติยา.
‘‘สนฺนิพฺพาเปมิ ราคคฺคึ, โทสคฺคิฺจ ตทุตฺตรึ;
นิพฺพาเปมิ จ โมหคฺคึ, ตาลวณฺฏสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ตาลวณฺฏสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เตสฏฺิมฺหิ อิโต กปฺเป, มหานามสนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ตาลวณฺฏทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ตาลวณฺฏทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. อกฺกนฺตสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘กุสาฏกํ ¶ คเหตฺวาน, อุปชฺฌายสฺสหํ ปุเร;
มนฺตฺจ อนุสิกฺขามิ, คนฺถาโทสสฺส [กณฺฑเภทสฺส (สี.), คณฺฑเภทสฺส (สฺยา.)] ปตฺติยา.
‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ;
อุสภํ ปวรํ อคฺคํ, ติสฺสํ พุทฺธํ คณุตฺตมํ [คชุตฺตมํ (สฺยา.)].
‘‘กุสาฏกํ ¶ ปตฺถริตํ, อกฺกมนฺตํ นรุตฺตมํ;
สมุคฺคตํ มหาวีรํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ.
‘‘ทิสฺวา ¶ ¶ ตํ โลกปชฺโชตํ, วิมลํ จนฺทสนฺนิภํ;
อวนฺทึ สตฺถุโน ปาเท, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ อทาสึ กุสาฏกํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, กุสาฏกสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตตึเส อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
สุนนฺโท นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อกฺกนฺตสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
อกฺกนฺตสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. สปฺปิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘นิสินฺโน ปาสาทวเร, นารีคณปุรกฺขโต;
พฺยาธิตํ สมณํ ทิสฺวา, อภินาเมสหํ ฆรํ.
‘‘อุปวิฏฺํ มหาวีรํ, เทวเทวํ นราสภํ;
สปฺปิเตลํ มยา ทินฺนํ, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน.
‘‘ปสฺสทฺธทรถํ ทิสฺวา, วิปฺปสนฺนมุขินฺทฺริยํ;
วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, อนุสํสาวยึ ปุเร.
‘‘ทิสฺวา ¶ ¶ มํ สุปฺปสนฺนตฺตํ [สุปฺปสนฺนนฺตํ (สฺยา. ก.) สุปฺปสนฺนจิตฺตนฺติ อตฺโถ], อิทฺธิยา ปารมิงฺคโต;
นภํ อพฺภุคฺคมี ธีโร, หํสราชาว อมฺพเร.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สปฺปิเตลสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต สตฺตรเส กปฺเป, ชุติเทว [ทุติเทว (สฺยา.), ตุติเทว (ก.)] สนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สปฺปิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สปฺปิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปาปนิวาริยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปิยทสฺสิสฺส ¶ ภควโต, จงฺกมํ โสธิตํ มยา;
นฬเกหิ ปฏิจฺฉนฺนํ, วาตาตปนิวารณํ.
‘‘ปาปํ วิวชฺชนตฺถาย, กุสลสฺสุปสมฺปทา;
กิเลสานํ ปหานาย, ปทหึ สตฺถุ สาสเน.
‘‘อิโต ¶ เอกาทเส กปฺเป, อคฺคิเทโวติ วิสฺสุโต;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปาปนิวาริโย [วาตาตปนิวาริโย (?)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปาปนิวาริยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
หตฺถิวคฺโค พาวีสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
หตฺถิ ปานธิ สจฺจฺจ, เอกสฺิ จ รํสิโก;
สนฺธิโต ตาลวณฺฏฺจ, ตถา อกฺกนฺตสฺโก;
สปฺปิ ปาปนิวารี จ, จตุปฺปฺาส คาถกาติ.
๒๓. อาลมฺพณทายกวคฺโค
๑. อาลมฺพณทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อตฺถทสฺสิสฺส ¶ ¶ ¶ ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
อาลมฺพณํ มยา ทินฺนํ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘ธรณึ ปฏิปชฺชามิ, วิปุลํ สาครปฺปรํ;
ปาเณสุ จ อิสฺสริยํ, วตฺเตมิ วสุธาย จ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘อิโต ทฺเวสฏฺิกปฺปมฺหิ, ตโย อาสึสุ ขตฺติยา;
เอกาปสฺสิตนามา เต, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อาลมฺพณทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อาลมฺพณทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. อชินทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, คณสตฺถารโก อหํ;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ.
‘‘จมฺมขณฺฑํ ¶ มยา ทินฺนํ, สิขิโน โลกพนฺธุโน;
เตน กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺ นราสภ.
‘‘สมฺปตฺตึ ¶ อนุโภตฺวาน, กิเลเส ฌาปยึ อหํ;
ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, อชินํ ยํ อทาสหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อชินสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ปฺจมเก กปฺเป, ราชา อาสึ สุทายโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อชินทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อชินทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ทฺเวรตนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘มิคลุทฺโท ปุเร อาสึ, อรฺเ กานเน อหํ;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ.
‘‘มํสเปสิ มยา ทินฺนา, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;
สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, อิสฺสรํ การยามหํ.
‘‘อิมินา ¶ มํสทาเนน, รตนํ นิพฺพตฺตเต มม;
ทุเวเม รตนา โลเก, ทิฏฺธมฺมสฺส ปตฺติยา.
‘‘เตหํ สพฺเพ อนุโภมิ, มํสทานสฺส สตฺติยา;
คตฺตฺจ มุทุกํ มยฺหํ, ปฺา นิปุณเวทนี.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ มํสมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, มํสทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จตุตฺถเก กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
มหาโรหิตนาโม โส, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ทฺเวรตนิโย [ทฺวิรตนิโย (สี.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ทฺเวรตนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
ทสมํ ภาณวารํ.
๔. อารกฺขทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ ภควโต, เวทิ การาปิตา [เวทิกา การิตา (สฺยา.)] มยา;
อารกฺโข จ มยา ทินฺโน, สุคตสฺส มเหสิโน.
‘‘เตน ¶ กมฺมวิเสเสน, น ปสฺสึ ภยเภรวํ;
กุหิฺจิ อุปปนฺนสฺส, ตาโส มยฺหํ น วิชฺชติ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ ¶ กปฺเป, ยํ เวทึ การยึ ปุเร;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เวทิกาย อิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ฉฏฺมฺหิ กปฺปมฺหิ, อปสฺเสนสนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อารกฺขทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อารกฺขทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. อพฺยาธิกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิสฺส ภควโต, อคฺคิสาลํ อทาสหํ;
พฺยาธิกานฺจ อาวาสํ, อุณฺโหทกปฏิคฺคหํ.
‘‘เตน กมฺเมนยํ มยฺหํ, อตฺตภาโว สุนิมฺมิโต;
พฺยาธาหํ นาภิชานามิ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ สาลมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อคฺคิสาลายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จ สตฺตเม กปฺเป, เอโกสึ อปราชิโต [เอโก อาสึ นราธิโป (สฺยา.)];
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อพฺยาธิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อพฺยาธิกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. องฺโกลปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นารโท ¶ ¶ [วรโท (ก.)] อิติ เม นามํ, กสฺสโป อิติ มํ วิทู;
อทฺทสํ สมณานคฺคํ, วิปสฺสึ เทวสกฺกตํ.
‘‘อนุพฺยฺชนธรํ พุทฺธํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ;
องฺโกลปุปฺผํ [วกุลปุปฺผํ (สฺยา.), พโกลปุปฺผํ (ก.)] ปคฺคยฺห, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘จตุสตฺตติโต กปฺเป, โรมโส นาม ขตฺติโย;
อามุกฺกมาลาภรโณ, สโยคฺคพลวาหโน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา องฺโกลปุปฺผิโย [วกุลปุปฺผิโย (สฺยา.), พโกลปุปฺผิโย (ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
องฺโกลปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. โสวณฺณวฏํสกิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อุยฺยานภูมึ ¶ นิยฺยนฺโต, อทฺทสํ โลกนายกํ;
วฏํสกํ คเหตฺวาน, โสวณฺณํ สาธุนิมฺมิตํ.
‘‘สีฆํ ตโต สมารุยฺห, หตฺถิกฺขนฺธคโต อหํ;
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, สิขิโน โลกพนฺธุโน.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตวีเส อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
มหาปตาปนาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โสวณฺณวฏํสกิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โสวณฺณวฏํสกิยตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. มิฺชวฏํสกิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต ¶ โลกนาถมฺหิ, สิขิมฺหิ วทตํ วเร;
วฏํสเกหิ อากิณฺณํ, โพธิปูชํ อกาสหํ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปูชมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โพธิปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ฉพฺพีสติกปฺเป, อหุํ เมฆพฺภนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มิฺชวฏํสกิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มิฺชวฏํสกิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. สุกตาเวฬิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อสิโต ¶ นาม นาเมน, มาลากาโร อหํ [อหุํ (?)] ตทา;
อาเวฬํ ปคฺคเหตฺวาน, รฺโ ทาตุํ วชามหํ.
‘‘อสมฺปตฺโตมฺหิ [อสมฺปตฺตมฺหิ (สี.), อสมฺปตฺโตว (?)] ราชานํ, อทฺทสํ สิขินายกํ;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจวีเส ¶ อิโต กปฺเป, ราชาโหสึ มหพฺพโล;
เวภาโร นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุกตาเวฬิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุกตาเวฬิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. เอกวนฺทนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อุสภํ ¶ ปวรํ วีรํ, เวสฺสภุํ วิชิตาวินํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, พุทฺธเสฏฺมวนฺทหํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, วนฺทนาย อิทํ ผลํ.
‘‘จตุวีสติกปฺปมฺหิ, วิกตานนฺทนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกวนฺทนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกวนฺทนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
อาลมฺพณทายกวคฺโค เตวีสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
อาลมฺพณฺจ ¶ อชินํ, มํสทารกฺขทายโก;
อพฺยาธิ องฺโกลํ [วกุลํ (สฺยา.), พกุฬํ (ก.)] โสณฺณํ, มิฺชอาเวฬวนฺทนํ;
ปฺจปฺาส คาถาโย, คณิตา อตฺถทสฺสิภิ.
๒๔. อุทกาสนวคฺโค
๑. อุทกาสนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อารามทฺวารา ¶ ¶ ¶ นิกฺขมฺม, ผลกํ สนฺถรึ อหํ;
อุทกฺจ อุปฏฺาสึ, อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยา.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อาสเน โจทเก ผลํ.
‘‘อิโต ปนฺนรเส กปฺเป, อภิสามสมวฺหโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุทกาสนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุทกาสนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ภาชนปาลกตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ พนฺธุมติยา, กุมฺภกาโร อหํ ตทา;
ภาชนํ อนุปาเลสึ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ตาวเท.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ภาชนํ อนุปาลยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ภาชนสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘เตปฺาเส อิโต กปฺเป, อนนฺตชาลินามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ภาชนปาลโก [ภาชนทายโก (สี. สฺยา.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ภาชนปาลกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. สาลปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อรุณวติยา ¶ ¶ นคเร, อโหสึ ปูปิโก ตทา;
มม ทฺวาเรน คจฺฉนฺตํ, สิขินํ อทฺทสํ ชินํ.
‘‘พุทฺธสฺส ปตฺตํ ปคฺคยฺห, สาลปุปฺผํ อทาสหํ;
สมฺมคฺคตสฺส พุทฺธสฺส, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิทาสหํ [ยํ ขชฺชกมทาสหํ (สี.), ยํ ขชฺชมภิทาสหํ (ก.) สาลปุปฺผนามกํ ขชฺชกํ วา ภเวยฺย];
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สาลปุปฺผสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จุทฺทสกปฺปมฺหิ, อโหสึ อมิตฺชโล;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สาลปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สาลปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. กิลฺชทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ติวรายํ ปุเร รมฺเม, นฬกาโร อหํ ตทา;
สิทฺธตฺเถ โลกปชฺโชเต, ปสนฺนา ชนตา ตหึ.
‘‘ปูชตฺถํ โลกนาถสฺส, กิลฺชํ ปริเยสติ;
พุทฺธปูชํ กโรนฺตานํ, กิลฺชํ อททึ อหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, กิลฺชสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตสตฺตติกปฺปมฺหิ, ราชา อาสึ ชลทฺธโร [ชุตินฺธโร (สี.)];
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กิลฺชทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กิลฺชทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. เวทิการกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิโน ¶ ¶ ภควโต, โพธิยา ปาทปุตฺตเม;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, กาเรสึ เวทิกํ อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, กาเรสึ เวทิกํ อหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เวทิกาย อิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ เอกาทเส กปฺเป, อโหสึ สูริยสฺสโม;
สตฺตรตฺตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เวทิการโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เวทิการกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. วณฺณการตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ อรุณวติยา, วณฺณกาโร อหํ ตทา;
เจติเย ทุสฺสภณฺฑานิ, นานาวณฺณํ รเชสหํ [รชึ อหํ (ก.), รเชมหํ (สฺยา.)].
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ วณฺณํ รชยึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, วณฺณทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต เตวีสติกปฺเป, วณฺณสม [จนฺทุปม (สี.), จนฺทสม (สฺยา.)] สนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา วณฺณกาโร เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
วณฺณการตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ปิยาลปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘มิคลุทฺโท ¶ ปุเร อาสึ, อรฺเ กานเน อหํ;
ปิยาลํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, คตมคฺเค ขิปึ อหํ.
‘‘เอกนวุติโต ¶ ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปิยาลปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปิยาลปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. อมฺพยาคทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สเก ¶ สิปฺเป อปตฺถทฺโธ, อคมํ กานนํ อหํ;
สมฺพุทฺธํ ยนฺตํ ทิสฺวาน, อมฺพยาคํ อทาสหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อมฺพยาคสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อมฺพยาคทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อมฺพยาคทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ชคติการกตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต ¶ โลกนาถมฺหิ, อตฺถทสฺสิ นรุตฺตเม;
ชคตี การิตา มยฺหํ, พุทฺธสฺส ถูปมุตฺตเม.
‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ชคติยา อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ชคติการโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ชคติการกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. วาสิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘กมฺมาโรหํ ¶ ปุเร อาสึ, ติวรายํ ปุรุตฺตเม;
เอกา วาสิ มยา ทินฺนา, สยมฺภุํ อปราชิตํ [สยมฺภุมฺหิปราชิเต (?)].
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ วาสิมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, วาสิทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา วาสิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
วาสิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
อุทกาสนวคฺโค จตุวีสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ ¶ –
อุทกาสนภาชนํ, สาลปุปฺผี กิลฺชโก;
เวทิกา วณฺณกาโร จ, ปิยาลอมฺพยาคโท;
ชคตี วาสิทาตา จ, คาถา ตึส จ อฏฺ จ.
๒๕. ตุวรทายกวคฺโค
๑. ตุวรทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘มิคลุทฺโท ¶ ¶ ¶ ปุเร อาสึ, อรฺเ กานเน อหํ;
ภริตฺวา ตุวรมาทาย [ภริตฺวา ตุรวมาทาย (ก.), ภชฺชิตํ ตุวรมาทาย (?) เอตฺถ ตุวรนฺติ มุคฺคกลายสทิสํ ตุวรฏฺินฺติ ตทฏฺกถา; ตุวโร ธฺเภเทติ สกฺกตาภิธาเน], สงฺฆสฺส อททึ อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ตุวรสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ตุวรทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ตุวรทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. นาคเกสริยตฺเถรอปทานํ
‘‘ธนุํ อทฺเวชฺฌํ กตฺวาน, วนมชฺโฌคหึ อหํ;
เกสรํ โอคตํ [โอสรํ (สฺยา.), โอสฏํ (สี.)] ทิสฺวา, ปตปตฺตํ สมุฏฺิตํ.
‘‘อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, สิเร กตฺวาน อฺชลึ;
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, ติสฺสสฺส โลกพนฺธุโน.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เตสตฺตติมฺหิ ¶ กปฺปมฺหิ [สตฺตสตฺตติเม กปฺเป (สฺยา.)], สตฺต เกสรนามกา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นาคเกสริโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นาคเกสริยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. นฬินเกสริยตฺเถรอปทานํ
‘‘ชาตสฺสรสฺส ¶ ¶ ¶ เวมชฺเฌ, วสามิ ชลกุกฺกุโฏ;
อทฺทสาหํ [อถทฺทสํ (สี. สฺยา.)] เทวเทวํ, คจฺฉนฺตํ อนิลฺชเส.
‘‘ตุณฺเฑน เกสรึ [เกสรํ (สฺยา.)] คยฺห, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, ติสฺสสฺส โลกพนฺธุโน.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เตสตฺตติมฺหิ กปฺปมฺหิ, สตฺต เกสรนามกา [สตปตฺตสนามโก (สี. สฺยา.)];
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา นฬินเกสริโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นฬินเกสริยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. วิรวปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ขีณาสวสหสฺเสหิ, นิยฺยาติ โลกนายโก;
วิรวปุปฺผมาทาย [วิรวิปุปฺผํ ปคฺคยฺห (สี.)], พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา วิรวปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
วิรวปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. กุฏิธูปกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ ภควโต, อโหสึ กุฏิโคปโก;
กาเลน กาลํ ธูเปสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ธูปทานสฺสิทํ [พุทฺธปูชายิทํ (สี.)] ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กุฏิธูปโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กุฏิธูปกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. ปตฺตทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปรเมน ทมเถน, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน;
ปตฺตทานํ มยา ทินฺนํ, อุชุภูตสฺส ตาทิโน.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปตฺตทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปตฺตทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปตฺตทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ธาตุปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต โลกนาถมฺหิ, สิทฺธตฺถมฺหิ นรุตฺตเม;
เอกา ธาตุ มยา ลทฺธา, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘ตาหํ ¶ ธาตุํ คเหตฺวาน, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;
ปฺจวสฺเส ปริจรึ, ติฏฺนฺตํว นรุตฺตมํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ธาตุํ ปูชยึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ธาตุปฏฺหเน ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ธาตุปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ธาตุปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. สตฺตลิปุปฺผปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘สตฺต ¶ สตฺตลิปุปฺผานิ, สีเส กตฺวานหํ ตทา;
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, เวสฺสภุมฺหิ นรุตฺตเม [วิภตฺติวิปลฺลาโส จินฺเตตพฺโพ].
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สตฺตลิปุปฺผปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สตฺตลิปุปฺผปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. พิมฺพิชาลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ นาม ชิโน, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;
จตุสจฺจํ ปกาเสติ, ทีเปติ อมตํ ปทํ.
‘‘พิมฺพิชาลกปุปฺผานิ [พิมฺพชาลกปุปฺผานิ (ก.)], ปุถุ กตฺวานหํ ตทา;
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘อฏฺสฏฺิมฺหิโต กปฺเป, จตุโร กิฺชเกสรา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พิมฺพิชาลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
พิมฺพิชาลิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. อุทฺทาลกทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘กกุโธ นาม นาเมน, สยมฺภู อปราชิโต;
ปวนา นิกฺขมิตฺวาน, อนุปฺปตฺโต มหานทึ.
‘‘อุทฺทาลกํ ¶ คเหตฺวาน, สยมฺภุสฺส อทาสหํ;
สํยตสฺสุชุภูตสฺส, ปสนฺนมานโส อหํ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุทฺทาลกทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุทฺทาลกทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ตุวรทายกวคฺโค ปฺจวีสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ ¶ –
ตุวรนาคนฬินา, วิรวี กุฏิธูปโก;
ปตฺโต ธาตุสตฺตลิโย, พิมฺพิ อุทฺทาลเกน จ;
สตฺตตึสติ คาถาโย, คณิตาโย วิภาวิภิ.
๒๖. โถมกวคฺโค
๑. โถมกตฺเถรอปทานํ
‘‘เทวโลเก ¶ ¶ ¶ ิโต สนฺโต, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;
ธมฺมํ สุณิตฺวา มุทิโต, อิมํ วาจํ อภาสหํ.
‘‘‘นโม เต ปุริสาชฺ, นโม เต ปุริสุตฺตม;
พหุชฺชนํ [พหุํ ชนํ (สี.)] ตารยสิ, เทเสนฺโต อมตํ ปทํ’.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ วาจมภณึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โถมนาย อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โถมโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โถมกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. เอกาสนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิชหิตฺวา เทววณฺณํ, สภริโย อิธาคมึ;
อธิการํ กตฺตุกาโม, พุทฺธเสฏฺสฺส สาสเน.
‘‘เทวโล นาม นาเมน, ปทุมุตฺตรสาวโก;
ตสฺส ภิกฺขา มยา ทินฺนา, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘สตสหสฺสิโต ¶ กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปิณฺฑปาตสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกาสนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกาสนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. จิตกปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘อานนฺโท ¶ ¶ ¶ นาม สมฺพุทฺโธ, สยมฺภู อปราชิโต;
อรฺเ ปรินิพฺพายิ, อมนุสฺสมฺหิ กานเน.
‘‘เทวโลกา อิธาคนฺตฺวา, จิตํ กตฺวานหํ ตทา;
สรีรํ ตตฺถ ฌาเปสึ, สกฺการฺจ อกาสหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จิตกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
จิตกปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ติจมฺปกปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ , วิกโต [วิกโน (สี. สฺยา.)] นาม ปพฺพโต;
ตสฺส เวมชฺเฌ วสติ, สมโณ ภาวิตินฺทฺริโย.
‘‘ทิสฺวาน ตสฺโสปสมํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
ตีณิ จมฺปกปุปฺผานิ, คเหตฺวาน สโมกิรึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติจมฺปกปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติจมฺปกปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. สตฺตปาฏลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘กณิการํว โชตนฺตํ, นิสินฺนํ ปพฺพตนฺตเร;
สตฺต ปาฏลิปุปฺผานิ, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สตฺตปาฏลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สตฺตปาฏลิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. อุปาหนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อโหสึ ¶ จนฺทโน นาม, สมฺพุทฺธสฺสตฺรโช ตทา;
เอโกปาหโน มยา ทินฺโน, โพธึ สมฺปชฺช เม ตุวํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปานธึ [ยมุปาหนํ (สี.), ยํ ปาทุํ (สฺยา.)] ททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อุปาหนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปาหนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุปาหนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. มฺชริปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘มฺชริกํ กริตฺวาน, รถิยํ ปฏิปชฺชหํ;
อทฺทสํ สมณานคฺคํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต ¶ สุมโน, ปรมาย จ ปีติยา;
อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ เตสตฺตติกปฺเป, เอโก อาสึ มหีปติ;
โชติโย นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มฺชริปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มฺชริปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. ปณฺณทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺพเต ¶ หิมวนฺตมฺหิ, วากจีรธโร อหํ;
อโลณปณฺณภกฺโขมฺหิ, นิยเมสุ จ สํวุโต.
‘‘ปาตราเส อนุปฺปตฺเต, สิทฺธตฺโถ อุปคจฺฉิ มํ;
ตาหํ พุทฺธสฺส ปาทาสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปณฺณมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปณฺณทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตวีสติกปฺปมฺหิ ¶ , ราชา อาสึ สทตฺถิโย [ยทตฺถิโย (สี. สฺยา.)];
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปณฺณทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปณฺณทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. กุฏิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปินจารี สมฺพุทฺโธ, รุกฺขมูเล วสี ตทา;
ปณฺณสาลํ กริตฺวาน, อทาสึ อปราชิเต.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปณฺณกุฏิกํ อทํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, กุฏิทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อฏฺวีเส ¶ [อฏฺตึเส (สฺยา.)] อิโต กปฺเป, โสฬสาสึสุ ราชาโน;
สพฺพตฺถ อภิวสฺสีติ, วุจฺจเร จกฺกวตฺติโน.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กุฏิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กุฏิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. อคฺคปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ ¶ สมฺพุทฺธํ, นิสินฺนํ ปพฺพตนฺตเร;
โอภาสยนฺตํ รํเสน [รํสิยา (สฺยา.)], สิขินํ สิขินํ ยถา.
‘‘อคฺคชํ ปุปฺผมาทาย, อุปาคจฺฉึ นรุตฺตมํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจวีสติกปฺปมฺหิ, อโหสิ อมิโตคโต [อมิตวฺหโย (สี.)];
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อคฺคปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อคฺคปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
โถมกวคฺโค ฉพฺพีสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
โถมเกกาสนจิตกํ, จมฺปโก สตฺตปาฏลิ;
ปานธิ ¶ [ปาหโน (สี.), ปาทุ (สฺยา.)] มฺชรี ปณฺณํ, กุฏิโท อคฺคปุปฺผิโย;
คาถาโย คณิตา เจตฺถ, เอกตาลีสเมว จาติ.
๒๗. ปทุมุกฺขิปวคฺโค
๑. อากาสุกฺขิปิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ ¶ สิทฺธตฺถํ, คจฺฉนฺตํ อนฺตราปเณ;
ชลชคฺเค ทุเว คยฺห, อุปาคจฺฉึ นราสภํ.
‘‘เอกฺจ ปุปฺผํ ปาเทสุ, พุทฺธเสฏฺสฺส นิกฺขิปึ;
เอกฺจ ปุปฺผํ ปคฺคยฺห, อากาเส อุกฺขิปึ อหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ฉตฺตึสกปฺปมฺหิ, เอโก อาสึ มหีปติ;
อนฺตลิกฺขกโร นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อากาสุกฺขิปิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อากาสุกฺขิปิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. เตลมกฺขิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถมฺหิ ¶ ภควติ, นิพฺพุตมฺหิ นราสเภ;
โพธิยา เวทิกายาหํ, เตลํ มกฺเขสิ ตาวเท.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ เตลํ มกฺขยึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, มกฺขนาย อิทํ ผลํ.
‘‘จตุวีเส อิโต กปฺเป, สุจฺฉวิ นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เตลมกฺขิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เตลมกฺขิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. อฑฺฒจนฺทิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ติสฺสสฺส ¶ โข ภควโต, โพธิยา ปาทปุตฺตเม;
อฑฺฒจนฺทํ มยา ทินฺนํ, ธรณีรุหปาทเป.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ จนฺท [ยํ ปุปฺผ (ก.)] มภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โพธิปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจวีเส ¶ อิโต กปฺเป, เทวโล นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อฑฺฒจนฺทิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อฑฺฒจนฺทิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ปทีปทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘เทวภูโต อหํ สนฺโต, โอรุยฺห ปถวึ ตทา;
ปทีเป ปฺจ ปาทาสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปทีปมทํ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ทีปทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจปฺาสเก กปฺเป, เอโก อาสึ มหีปติ;
สมนฺตจกฺขุนาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปทีปทายโก [อปณฺณทีปิโย (สี. ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปทีปทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. พิฬาลิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ ¶ ¶ , โรมโส นาม ปพฺพโต;
ตมฺหิ ปพฺพตปาทมฺหิ, สมโณ ภาวิตินฺทฺริโย.
‘‘พิฬาลิโย ¶ คเหตฺวาน, สมณสฺส อทาสหํ;
อนุโมทิ มหาวีโร, สยมฺภู อปราชิโต.
‘‘พิฬาลี เต มม ทินฺนา, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
ภเว นิพฺพตฺตมานมฺหิ, ผลํ นิพฺพตฺตตํ ตว.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ พิฬาลิมทาสหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พิฬาลิยา อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พิฬาลิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
พิฬาลิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. มจฺฉทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร, อุกฺกุโส อาสหํ ตทา;
มหนฺตํ มจฺฉํ ปคฺคยฺห, สิทฺธตฺถมุนิโน อทํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ มจฺฉมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, มจฺฉทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มจฺฉทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มจฺฉทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ชวหํสกตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร, อาสึ วนจโร ตทา;
สิทฺธตฺถํ อทฺทสํ พุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ อนิลฺชเส.
‘‘อฺชลึ ¶ ปคฺคเหตฺวาน, อุลฺโลเกนฺโต มหามุนึ;
สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, อวนฺทึ นายกํ อหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ ¶ กปฺเป, ยมวนฺทึ นราสภํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, วนฺทนาย อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ชวหํสโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ชวหํสกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. สฬลปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร ¶ , อโหสึ กินฺนโร ตทา;
วิปสฺสึ อทฺทสํ พุทฺธํ, รํสิชาลสมากุลํ.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ปรมาย จ ปีติยา;
ปคฺคยฺห สฬลํ ปุปฺผํ, วิปสฺสึ โอกิรึ อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สฬลปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สฬลปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. อุปาคตาสยตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺส เวมชฺเฌ, สโร อาสิ สุนิมฺมิโต;
ตตฺถาหํ รกฺขโส อาสึ, เหสีโล ภยานโก.
‘‘อนุกมฺปโก การุณิโก, วิปสฺสี โลกนายโก;
มมุทฺธริตุกาโม โส, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘อุปาคตํ ¶ มหาวีรํ, เทวเทวํ นราสภํ;
อาสยา อภินิกฺขมฺม, อวนฺทึ สตฺถุโน อหํ.
‘‘เอกนวุติโต ¶ ¶ กปฺเป, ยํ วนฺทึ ปุริสุตฺตมํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, วนฺทนาย อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปาคตาสโย [อุปาคตหาสนิโย (สฺยา.), อุปาคตาหาสนิโย (ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุปาคตาสยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ตรณิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺโณ ¶ สมฺพุทฺโธ, วิปสฺสี ทกฺขิณารโห;
นทีตีเร ิโต สตฺถา, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต.
‘‘นาวา น วิชฺชเต ตตฺถ, สนฺตารณี มหณฺณเว;
นทิยา อภินิกฺขมฺม, ตาเรสึ โลกนายกํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ตาเรสึ นรุตฺตมํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ตรณาย อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ตรณิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ตรณิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ปทุมุกฺขิปวคฺโค สตฺตวีสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
อุกฺขิปี เตลจนฺที จ, ทีปโท จ พิฬาลิโท;
มจฺโฉ ชโว สฬลโท, รกฺขโส ตรโณ ทส;
คาถาโย เจตฺถ สงฺขาตา, ตาลีสํ เจกเมว จาติ.
๒๘. สุวณฺณพิพฺโพหนวคฺโค
๑. สุวณฺณพิพฺโพหนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘เอกาสนํ ¶ ¶ ¶ อหมทํ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;
พิพฺโพหนฺจ [พิมฺโพหนฺจ (สี. ปี.)] ปาทาสึ, อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยา.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, พิพฺโพหนมทาสหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พิพฺโพหนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต เตสฏฺิเม กปฺเป, อสโม นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุวณฺณพิพฺโพหนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุวณฺณพิพฺโพหนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ติลมุฏฺิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘มม ¶ สงฺกปฺปมฺาย, สตฺถา โลกคฺคนายโก;
มโนมเยน กาเยน, อิทฺธิยา อุปสงฺกมิ.
‘‘สตฺถารํ อุปสงฺกนฺตํ, วนฺทิตฺวา ปุริสุตฺตมํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ติลมุฏฺิมทาสหํ.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ติลมุฏฺิยิทํ ผลํ.
‘‘อิโต โสฬสกปฺปมฺหิ, ตนฺติโส [ขนฺติโย (สฺยา.)] นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติลมุฏฺิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติลมุฏฺิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. จงฺโกฏกิยตฺเถรอปทานํ
‘‘มหาสมุทฺทํ ¶ นิสฺสาย, วสตี ปพฺพตนฺตเร;
ปจฺจุคฺคนฺตฺวาน กตฺวาน [ปจฺจุคฺคนฺตฺวาน’กาสหํ (อฏฺ.), ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวาน (?)], จงฺโกฏก [จงฺโคฏก (สี.)] มทาสหํ.
‘‘สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน, สพฺพสตฺตานุกมฺปิโน [สยมฺภุสฺสานุกมฺปิโน (สฺยา.)];
ปุปฺผจงฺโกฏกํ ทตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, จงฺโกฏกมทํ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, จงฺโกฏกสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา จงฺโกฏกิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
จงฺโกฏกิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. อพฺภฺชนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘โกณฺฑฺสฺส ¶ ภควโต, วีตราคสฺส ตาทิโน;
อากาสสมจิตฺตสฺส [อกกฺกสจิตฺตสฺสาถ (อฏฺ.)], นิปฺปปฺจสฺส ฌายิโน.
‘‘สพฺพโมหาติวตฺตสฺส, สพฺพโลกหิเตสิโน;
อพฺภฺชนํ มยา ทินฺนํ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘อปริเมยฺเย อิโต กปฺเป, อพฺภฺชนมทํ ตทา [อมฺภฺชนมทาสหํ (สฺยา.)];
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อพฺภฺชนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ปนฺนรเส กปฺเป, จิรปฺโป นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อพฺภฺชนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อพฺภฺชนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. เอกฺชลิกตฺเถรอปทานํ
‘‘อุทุมฺพเร ¶ ¶ ¶ วสนฺตสฺส, นิยเต ปณฺณสนฺถเร;
วุตฺโถกาโส มยา ทินฺโน, สมณสฺส มเหสิโน.
‘‘ติสฺสสฺส ทฺวิปทินฺทสฺส, โลกนาถสฺส ตาทิโน;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, สนฺถรึ ปุปฺผสนฺถรํ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ กรึ ปุปฺผสนฺถรํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สนฺถรสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘อิโต จุทฺทสกปฺปมฺหิ, อโหสึ มนุชาธิโป;
เอกอฺชลิโก นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกฺชลิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกฺชลิกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. โปตฺถกทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สตฺถารํ ¶ ธมฺมมารพฺภ, สงฺฆฺจาปิ มเหสินํ;
โปตฺถทานํ มยา ทินฺนํ, ทกฺขิเณยฺเย อนุตฺตเร.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โปตฺถทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โปตฺถกทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โปตฺถกทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. จิตกปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร, อนุโสตํ วชามหํ;
สตฺต มาลุวปุปฺผานิ, จิตมาโรปยึ อหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ ¶ กปฺเป, จิตกํ ยมปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, จิตปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตสฏฺิมฺหิโต กปฺเป, ปฏิชคฺคสนามกา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, สตฺตาสุํ จกฺกวตฺติโน [ปฏิชคฺคสนามโก; สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล (สฺยา.)].
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จิตกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
จิตกปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. อาลุวทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺพเต ¶ หิมวนฺตมฺหิ, มหาสินฺธุ สุทสฺสนา;
ตตฺถทฺทสํ วีตราคํ, สุปฺปภาสํ สุทสฺสนํ.
‘‘ปรโมปสเม ยุตฺตํ, ทิสฺวา วิมฺหิตมานโส;
อาลุวํ ตสฺส ปาทาสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ผลมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อาลุวสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา อาลุวทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อาลุวทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. เอกปุณฺฑรีกตฺเถรอปทานํ
‘‘โรมโส ¶ นาม นาเมน, สยมฺภู สุพฺพโต [สปฺปโภ (สฺยา.)] ตทา;
ปุณฺฑรีกํ มยา ทินฺนํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ปุณฺฑรีกมทํ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุณฺฑรีกสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกปุณฺฑรีโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกปุณฺฑรีกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ตรณียตฺเถรอปทานํ
‘‘มหาปถมฺหิ วิสเม, เสตุ การาปิโต มยา;
ตรณตฺถาย โลกสฺส, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, โย เสตุ การิโต มยา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เสตุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจปฺาสิโต กปฺเป, เอโก อาสึ สโมคโธ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ตรณีโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ตรณียตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
สุวณฺณพิพฺโพหนวคฺโค อฏฺวีสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
สุวณฺณํ ¶ ติลมุฏฺิ จ, จงฺโกฏพฺภฺชนฺชลี;
โปตฺถโก จิตมาลุวา, เอกปุณฺฑรี เสตุนา;
ทฺเวจตฺตาลีส คาถาโย, คณิตาโย วิภาวิภีติ.
เอกาทสมํ ภาณวารํ.
๒๙. ปณฺณทายกวคฺโค
๑. ปณฺณทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปณฺณสาเล ¶ ¶ ¶ นิสินฺโนมฺหิ, ปณฺณโภชนโภชโน;
อุปวิฏฺฺจ มํ สนฺตํ, อุปาคจฺฉิ มหาอิสิ [มหามุนิ (สี.)].
‘‘สิทฺธตฺโถ โลกปชฺโชโต, สพฺพโลกติกิจฺฉโก;
ตสฺส ปณฺณํ มยา ทินฺนํ, นิสินฺนํ [นิสินฺนสฺส (สฺยา. อฏฺ.)] ปณฺณสนฺถเร.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปณฺณมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปณฺณทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปณฺณทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปณฺณทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิเนรุสมสนฺโตโส ¶ , ธรณีสม [ธรณีธร (สี. สฺยา.)] สาทิโส;
วุฏฺหิตฺวา สมาธิมฺหา, ภิกฺขาย มมุปฏฺิโต.
‘‘หรีตกํ [หรีตกึ (สฺยา.)] อามลกํ, อมฺพชมฺพุวิภีตกํ;
โกลํ ภลฺลาตกํ พิลฺลํ, ผารุสกผลานิ จ.
‘‘สิทฺธตฺถสฺส มเหสิสฺส, สพฺพโลกานุกมฺปิโน;
ตฺจ สพฺพํ มยา ทินฺนํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ผลํ อททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตปฺาสิโต ¶ กปฺเป, เอกชฺโฌ นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ปจฺจุคฺคมนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สีหํ ¶ ยถา วนจรํ, นิสภาชานิยํ ยถา;
กกุธํ วิลสนฺตํว, อาคจฺฉนฺตํ นราสภํ.
‘‘สิทฺธตฺถํ ¶ โลกปชฺโชตํ, สพฺพโลกติกิจฺฉกํ;
อกาสึ ปจฺจุคฺคมนํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ปจฺจุคฺคจฺฉึ นราสภํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปจฺจุคฺคมเน อิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตตึเส [สตฺตวีเส (สี. สฺยา.)] อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ ชนาธิโป;
สปริวาโรติ นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปจฺจุคฺคมนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปจฺจุคฺคมนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. เอกปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ทกฺขิณมฺหิ ทุวารมฺหิ, ปิสาโจ อาสหํ ตทา;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, ปีตรํสึว ภาณุมํ.
‘‘วิปสฺสิสฺส นรคฺคสฺส, สพฺพโลกหิเตสิโน;
เอกปุปฺผํ มยา ทินฺนํ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. มฆวปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นมฺมทานทิยา ตีเร, สยมฺภู อปราชิโต;
สมาธึ โส สมาปนฺโน, วิปฺปสนฺโน อนาวิโล.
‘‘ทิสฺวา ปสนฺนสุมโน, สมฺพุทฺธํ อปราชิตํ;
ตาหํ มฆวปุปฺเผน, สยมฺภุํ ปูชยึ ตทา.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มฆวปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มฆวปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. อุปฏฺากทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘รถิยํ ¶ ปฏิปชฺชนฺตํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ;
ทฺวิปทินฺทํ มหานาคํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ.
‘‘ปกฺโกสาปิย ตสฺสาหํ, สพฺพโลกหิเตสิโน;
อุปฏฺาโก มยา ทินฺโน, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน.
‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา [ปฏิคฺคเหสิ (ก.)] สมฺพุทฺโธ, นิยฺยาเทสิ มหามุนิ [มหาอิสิ (ก.)];
อุฏฺาย อาสนา ตมฺหา, ปกฺกามิ ปาจินามุโข.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, อุปฏฺากมทํ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อุปฏฺานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตปฺาสิโต กปฺเป, พลเสนสนามโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปฏฺากทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุปฏฺากทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. อปทานิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อปทานํ สุคตานํ, กิตฺตยึหํ มเหสินํ;
ปาเท จ สิรสา วนฺทึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘ทฺเวนวุเต ¶ อิโต กปฺเป, อปทานํ ปกิตฺตยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, กิตฺตนาย อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อปทานิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อปทานิยตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. สตฺตาหปพฺพชิตตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิสฺส ¶ ภควโต, สงฺโฆ สกฺกตมานิโต;
พฺยสนํ เม อนุปฺปตฺตํ, าติเภโท ปุเร อหุ.
‘‘ปพฺพชฺชํ อุปคนฺตฺวาน, พฺยสนุปสมายหํ;
สตฺตาหาภิรโต ตตฺถ, สตฺถุสาสนกมฺยตา.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยมหํ ปพฺพชึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปพฺพชฺชาย อิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตสฏฺิมฺหิโต ¶ กปฺเป, สตฺต อาสุํ มหีปตี;
สุนิกฺขมาติ ายนฺติ, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา สตฺตาหปพฺพชิโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สตฺตาหปพฺพชิตตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. พุทฺธุปฏฺายิกตฺเถรอปทานํ
‘‘เวฏมฺภินีติ ¶ [เวฏมฺพรีติ (สี.), เวธมฺภินีติ (สฺยา.)] เม นามํ, ปิตุสนฺตํ [ปิตา’สนฺตํ (?)] มมํ ตทา;
มม หตฺถํ คเหตฺวาน, อุปานยิ มหามุนึ.
‘‘อิเมมํ อุทฺทิสิสฺสนฺติ, พุทฺธา โลกคฺคนายกา;
เตหํ อุปฏฺึ สกฺกจฺจํ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, พุทฺเธ อุปฏฺหึ [ปริจรึ (สี. สฺยา.)] ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อุปฏฺานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เตวีสมฺหิ อิโต กปฺเป, จตุโร อาสุ ขตฺติยา;
สมณุปฏฺากา นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พุทฺธุปฏฺายิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
พุทฺธุปฏฺายิกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปุพฺพงฺคมิยตฺเถรอปทานํ
‘‘จุลฺลาสีติสหสฺสานิ ¶ ¶ , ปพฺพชิมฺห อกิฺจนา;
เตสํ ปุพฺพงฺคโม อาสึ, อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยา.
‘‘สราคา ¶ สภวา [สโมหา (สฺยา.)] เจเต, วิปฺปสนฺนมนาวิลา;
อุปฏฺหึสุ สกฺกจฺจํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.
‘‘ขีณาสวา วนฺตโทสา, กตกิจฺจา อนาสวา;
ผรึสุ เมตฺตจิตฺเตน, สยมฺภู อปราชิตา.
‘‘เตสํ อุปฏฺหิตฺวาน, สมฺพุทฺธานํ ปติสฺสโต;
มรณฺจ อนุปฺปตฺโต, เทวตฺตฺจ อคมฺหเส.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ สีลมนุปาลยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สฺมสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุพฺพงฺคมิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุพฺพงฺคมิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ปณฺณทายกวคฺโค เอกูนตึสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
ปณฺณํ ผลํ ปจฺจุคฺคมํ, เอกปุปฺผิ จ มฆวา;
อุปฏฺากาปทานฺจ ¶ , ปพฺพชฺชา พุทฺธุปฏฺาโก;
ปุพฺพงฺคโม จ คาถาโย, อฏฺตาลีส กิตฺติตา.
๓๐. จิตกปูชกวคฺโค
๑. จิตกปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘อชิโต ¶ ¶ นาม นาเมน, อโหสึ พฺราหฺมโณ ตทา;
อาหุตึ ยิฏฺุกาโมหํ, นานาปุปฺผํ สมานยึ.
‘‘ชลนฺตํ จิตกํ ทิสฺวา, สิขิโน โลกพนฺธุโน;
ตฺจ ปุปฺผํ สมาเนตฺวา, จิตเก โอกิรึ อหํ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตวีเส [สตฺตตึเส (ก.)] อิโต กปฺเป, สตฺตาสุํ มนุชาธิปา;
สุปชฺชลิตนามา เต, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จิตกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
จิตกปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ปุปฺผธารกตฺเถรอปทานํ
‘‘วากจีรธโร ¶ อาสึ, อชินุตฺตรวาสโน;
อภิฺา ปฺจ นิพฺพตฺตา, จนฺทสฺส ปริมชฺชโก.
‘‘วิปสฺสึ โลกปชฺโชตํ, ทิสฺวา อภิคตํ มมํ;
ปาริจฺฉตฺตกปุปฺผานิ, ธาเรสึ สตฺถุโน อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ธารณาย อิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตาสีติมฺหิโต ¶ กปฺเป, เอโก อาสึ มหีปติ;
สมนฺตธารโณ นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุปฺผธารโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุปฺผธารกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ฉตฺตทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปุตฺโต มม ปพฺพชิโต, กาสายวสโน ตทา;
โส จ พุทฺธตฺตํ สมฺปตฺโต, นิพฺพุโต โลกปูชิโต.
‘‘วิจินนฺโต ¶ สกํ ปุตฺตํ, อคมํ ปจฺฉโต อหํ;
นิพฺพุตสฺส มหนฺตสฺส, จิตกํ อคมาสหํ.
‘‘ปคฺคยฺห อฺชลึ ตตฺถ, วนฺทิตฺวา จิตกํ อหํ;
เสตจฺฉตฺตฺจ ปคฺคยฺห, อาโรเปสึ อหํ ตทา.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ฉตฺตมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ฉตฺตทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจวีเส ¶ อิโต กปฺเป, สตฺต อาสุํ ชนาธิปา;
มหารหสนามา เต, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ฉตฺตทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ฉตฺตทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. สทฺทสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘อนุคฺคตมฺหิ อาทิจฺเจ, ปนาโท [ปสาโท (สฺยา. อฏฺ.)] วิปุโล อหุ;
พุทฺธเสฏฺสฺส โลกมฺหิ, ปาตุภาโว มเหสิโน.
‘‘โฆส [สทฺท (สี. สฺยา.)] มสฺโสสหํ ¶ ตตฺถ, น จ ปสฺสามิ ตํ ชินํ;
มรณฺจ อนุปฺปตฺโต, พุทฺธสฺมนุสฺสรึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ ¶ กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สทฺทสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สทฺทสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. โคสีสนิกฺเขปกตฺเถรอปทานํ
‘‘อารามทฺวารา นิกฺขมฺม, โคสีสํ สนฺถตํ มยา;
อนุโภมิ สกํ กมฺมํ, ปุพฺพกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อาชานิยา วาตชวา, สินฺธวา สีฆวาหนา;
อนุโภมิ สพฺพเมตํ, โคสีสสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘อโห การํ ปรมการํ, สุขตฺเต สุกตํ มยา;
สงฺเฆ กตสฺส การสฺส, น อฺํ กลมคฺฆติ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ สีสํ สนฺถรึ อหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สนฺถรสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจสตฺตติกปฺปมฺหิ, สุปฺปติฏฺิตนามโก;
เอโก อาสึ มหาเตโช, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โคสีสนิกฺเขปโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โคสีสนิกฺเขปกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. ปาทปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺพเต ¶ ¶ หิมวนฺตมฺหิ, อโหสึ กินฺนโร ตทา;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, ปีตรํสึว ภาณุมํ.
‘‘อุเปตํ ตมหํ [อุเปโตปิ ตทา (สฺยา.), อุเปสึ ตมหํ (?)] พุทฺธํ, วิปสฺสึ โลกนายกํ;
จนฺทนํ ตครฺจาปิ, ปาเท โอสิฺจหํ ตทา.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปาทํ อภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปาทปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปาทปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปาทปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. เทสกิตฺตกตฺเถรอปทานํ
‘‘อุปสาลกนาโมหํ ¶ , อโหสึ พฺราหฺมโณ ตทา;
กานนํ วนโมคาฬฺหํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ.
‘‘ทิสฺวาน วนฺทึ ปาเทสุ, โลกาหุติปฏิคฺคหํ;
ปสนฺนจิตฺตํ มํ ตฺวา, พุทฺโธ อนฺตรธายถ.
‘‘กานนา อภินิกฺขมฺม, พุทฺธเสฏฺมนุสฺสรึ;
ตํ เทสํ กิตฺตยิตฺวาน, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ เทสมภิกิตฺตยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, กิตฺตนาย อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เทสกิตฺตโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เทสกิตฺตกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. สรณคมนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺพเต ¶ หิมวนฺตมฺหิ, อโหสึ ลุทฺทโก ตทา;
วิปสฺสึ อทฺทสํ พุทฺธํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ.
‘‘อุปาสิตฺวาน ¶ สมฺพุทฺธํ, เวยฺยาวจฺจมกาสหํ;
สรณฺจ อุปาคจฺฉึ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, สรณํ อุปคจฺฉหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สรณาคมนปฺผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สรณคมนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สรณคมนิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. อมฺพปิณฺฑิยตฺเถรอปทานํ
‘‘โรมโส นาม นาเมน, ทานโว อิติ วิสฺสุโต;
อมฺพปิณฺฑี มยา ทินฺนา [อมฺพปิณฺโฑ มยา ทินฺโน (สฺยา.)], วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยมมฺพมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อมฺพทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อมฺพปิณฺฑิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อมฺพปิณฺฑิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. อนุสํสาวกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปิณฺฑาย ¶ จรมานาหํ, วิปสฺสิมทฺทสํ ชินํ;
อุฬุงฺคภิกฺขํ ปาทาสึ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต ¶ สุมโน, อภิวาเทสหํ ตทา;
อนุสํสาวยึ พุทฺธํ, อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยา.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, อนุสํสาวยึ อหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อนุสํสาวนา ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อนุสํสาวโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อนุสํสาวกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
จิตกปูชกวคฺโค ตึสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
จิตกํ ¶ ปาริฉตฺโต จ, สทฺทโคสีสสนฺถรํ;
ปาโท ปเทสํ สรณํ, อมฺโพ สํสาวโกปิ จ;
อฏฺตาลีส คาถาโย, คณิตาโย วิภาวิภิ.
อถ ¶ วคฺคุทฺทานํ –
กณิกาโร ¶ หตฺถิทโท, อาลมฺพณุทกาสนํ;
ตุวรํ โถมโก เจว, อุกฺเขปํ สีสุปธานํ.
ปณฺณโท จิตปูชี จ, คาถาโย เจว สพฺพโส;
จตฺตาริ จ สตานีห, เอกปฺาสเมว จ.
ปฺจวีสสตา สพฺพา, ทฺวาสตฺตติ ตทุตฺตริ;
ติสตํ อปทานานํ, คณิตา อตฺถทสฺสิภิ.
กณิการวคฺคทสกํ.
ตติยสตกํ สมตฺตํ.
๓๑. ปทุมเกสรวคฺโค
๑. ปทุมเกสริยตฺเถรอปทานํ
‘‘อิสิสงฺเฆ ¶ ¶ อหํ ปุพฺเพ, อาสึ มาตงฺควารโณ;
มเหสีนํ ปสาเทน, ปทฺมเกสรโมกิรึ.
‘‘ปจฺเจกชินเสฏฺเสุ, ธุตราเคสุ ตาทิสุ;
เตสุ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, เกสรํ โอกิรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ปทุมเกสริโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปทุมเกสริยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. สพฺพคนฺธิยตฺเถรอปทานํ
‘‘คนฺธมาลํ มยา ทินฺนํ, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;
อทาสึ อุชุภูตสฺส, โกเสยฺยวตฺถมุตฺตมํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ วตฺถมททึ [คนฺธมททึ (สฺยา.)] ปุเร;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, คนฺธทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต ¶ ปนฺนรเส กปฺเป, สุเจโฬ นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สพฺพคนฺธิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สพฺพคนฺธิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ปรมนฺนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘กณิการํว ¶ ¶ โชตนฺตํ, อุทยนฺตํว ภาณุมํ;
วิปสฺสึ อทฺทสํ พุทฺธํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ.
‘‘อฺชลึ ¶ ปคฺคเหตฺวาน, อภิเนสึ สกํ ฆรํ;
อภิเนตฺวาน สมฺพุทฺธํ, ปรมนฺนมทาสหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ปรมนฺนมทึ [ปรมนฺนํ ททึ (สี.), ปรมนฺนมทํ (สฺยา.)] ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปรมนฺนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปรมนฺนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปรมนฺนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ธมฺมสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิโน ภควโต, มหาโพธิมโห อหุ;
รุกฺขฏฺสฺเสว สมฺพุทฺโธ, [รุกฺขฏฺเเยว สมฺพุทฺเธ (สี.), รุกฺขฏฺโ อิว สมฺพุทฺโธ (อฏฺ.) เอตฺถ รุกฺขฏฺสฺเสว โพธิมหการชนสฺส สมฺพุทฺโธ จตุสจฺจํ ปกาเสตีติ อตฺโถปิ สกฺกา าตุํ] โลกเชฏฺโ นราสโภ [โลกเชฏฺเ นราสเภ (สี.)].
‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;
จตุสจฺจํ ปกาเสติ, วาจาสภิมุทีรยํ.
‘‘สงฺขิตฺเตน จ เทเสนฺโต, วิตฺถาเรน จ เทสยํ [เทสยิ (สฺยา.), ภาสติ (ก.)];
วิวฏฺฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ, นิพฺพาเปสิ มหาชนํ.
‘‘ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ธมฺมมสุณึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ธมฺมสวสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เตตฺตึสมฺหิ ¶ อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ มหีปติ;
สุตวา นาม นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ธมฺมสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ธมฺมสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. ผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ภาคีรถีนทีตีเร ¶ ¶ , อโหสิ อสฺสโม ตทา;
ตมหํ อสฺสมํ คจฺฉึ, ผลหตฺโถ อเปกฺขวา.
‘‘วิปสฺสึ ตตฺถ อทฺทกฺขึ, ปีตรํสึว ภาณุมํ;
ยํ เม อตฺถิ ผลํ สพฺพํ, อทาสึ สตฺถุโน อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ผลํ อททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. สมฺปสาทกตฺเถรอปทานํ
‘‘‘นโม เต พุทฺธ วีรตฺถุ, วิปฺปมุตฺโตสิ สพฺพธิ;
พฺยสนมฺหิ [พฺยสนํ หิ (สี.)] อนุปฺปตฺโต, ตสฺส เม สรณํ ภว’.
‘‘สิทฺธตฺโถ ตสฺส พฺยากาสิ, โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล;
‘มโหทธิสโม สงฺโฆ, อปฺปเมยฺโย อนุตฺตโร.
‘‘‘ตตฺถ ตฺวํ วิรเช เขตฺเต, อนนฺตผลทายเก;
สงฺเฆ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สุพีชํ วาป [จาปิ (สี.), วาปิ (สฺยา.)] โรปย.
‘‘อิทํ ¶ วตฺวาน สพฺพฺู, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
มเมว อนุสาสิตฺวา, เวหาสํ นภมุคฺคมิ.
‘‘อจิรํ คตมตฺตมฺหิ, สพฺพฺุมฺหิ นราสเภ;
มรณํ สมนุปฺปตฺโต, ตุสิตํ อุปปชฺชหํ.
‘‘ตทาหํ วิรเช เขตฺเต, อนนฺตผลทายเก;
สงฺเฆ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ปสาทมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปสาทสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สมฺปสาทโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สมฺปสาทกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. อารามทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ ภควโต, อาราโม โรปิโต มยา;
สนฺทจฺฉาเยสุ [สีตฉาเยสุ (สฺยา.), สนฺตจฺฉาเยสุ (ก.)] รุกฺเขสุ, อุปาสนฺเตสุ ปกฺขิสุ.
‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ;
อารามํ อภินาเมสึ, โลกเชฏฺํ นราสภํ.
‘‘หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, ผลํ ปุปฺผมทาสหํ;
ตโต ชาตปฺปสาโทว, ตํ วนํ ปริณามยึ.
‘‘พุทฺธสฺส ยมิทํ ทาสึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
ภเว นิพฺพตฺตมานมฺหิ, นิพฺพตฺตติ ผลํ มม.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ อารามมทํ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อารามสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตตึเส อิโต กปฺเป, สตฺตาสุํ มุทุสีตลา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อารามทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อารามทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. อนุเลปทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อตฺถทสฺสิสฺส มุนิโน, อทฺทสํ สาวกํ อหํ;
นวกมฺมํ กโรนฺตสฺส, สีมาย อุปคจฺฉหํ.
‘‘นิฏฺิเต นวกมฺเม จ, อนุเลปมทาสหํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ปฺุกฺเขตฺเต อนุตฺตเร.
‘‘อฏฺารเส ¶ กปฺปสเต, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อนุเลปสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อนุเลปทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อนุเลปทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. พุทฺธสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘อุเทนฺตํ ¶ ¶ สตรํสึว, ปีตรํสึว ภาณุมํ;
วนนฺตรคตํ สนฺตํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ.
‘‘อทฺทสํ สุปินนฺเตน, สิทฺธตฺถํ โลกนายกํ;
ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สุคตึ อุปปชฺชหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสฺายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พุทฺธสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
พุทฺธสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปพฺภารทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปิยทสฺสิโน ภควโต, ปพฺภาโร โสธิโต มยา;
ฆฏกฺจ อุปฏฺาสึ, ปริโภคาย ตาทิโน.
‘‘ตํ เม พุทฺโธ วิยากาสิ, ปิยทสฺสี มหามุนิ;
สหสฺสกณฺโฑ สตเภณฺฑุ [สตเคณฺฑุ (สฺยา. ก.)], ธชาลุ หริตามโย.
‘‘นิพฺพตฺติสฺสติ ¶ โส ยูโป, รตนฺจ อนปฺปกํ;
ปพฺภารทานํ ทตฺวาน, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.
‘‘อิโต พาตฺตึสกปฺปมฺหิ, สุสุทฺโธ นาม ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปพฺภารทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปพฺภารทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ปทุมเกสรวคฺโค เอกตึสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
เกสรํ คนฺธมนฺนฺจ, ธมฺมสฺี ผเลน จ;
ปสาทารามทายี จ, เลปโก พุทฺธสฺโก;
ปพฺภารโท จ คาถาโย, เอกปฺาส กิตฺติตา.
๓๒. อารกฺขทายกวคฺโค
๑. อารกฺขทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ธมฺมทสฺสิสฺส ¶ ¶ ¶ ¶ มุนิโน, วติ การาปิตา มยา;
อารกฺโข จ มยา ทินฺโน, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
เตน กมฺมวิเสเสน, ปตฺโต เม อาสวกฺขโย.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อารกฺขทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อารกฺขทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. โภชนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุชาโต สาลลฏฺีว, โสภฺชนมิวุคฺคโต;
อินฺทลฏฺิริวากาเส, วิโรจติ สทา ชิโน.
‘‘ตสฺส เทวาติเทวสฺส, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน;
อทาสิ โภชนมหํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘ตํ เม พุทฺโธ อนุโมทิ, สยมฺภู อปราชิโต;
ภเว นิพฺพตฺตมานมฺหิ, ผลํ นิพฺพตฺตตู ตว.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โภชนสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจวีเส อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ อมิตฺตโก;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โภชนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โภชนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. คตสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘อากาเสว ¶ ปทํ นตฺถิ, อมฺพเร อนิลฺชเส;
สิทฺธตฺถํ ชินมทฺทกฺขึ, คจฺฉนฺตํ ติทิวงฺคเณ [ติทิวงฺคณํ (สฺยา. ก.)].
‘‘อนิเลเนริตํ ทิสฺวา, สมฺมาสมฺพุทฺธจีวรํ;
วิตฺติ มมาหุ ตาวเท [วิตฺติ เม ปาหุณา ตาว (สฺยา.), วิตฺติ เม ตาวเท ชาตา (สี.)], ทิสฺวาน คมนํ มุนึ [มุเน (สี.)].
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสฺายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา คตสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
คตสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. สตฺตปทุมิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นทีกูเล วสามหํ, เนสาโท นาม พฺราหฺมโณ;
สตปตฺเตหิ ปุปฺเผหิ, สมฺมชฺชิตฺวาน อสฺสมํ.
‘‘สุวณฺณวณฺณํ สมฺพุทฺธํ, สิทฺธตฺถํ โลกนายกํ;
ทิสฺวา นเภน [วเนน (สฺยา. ก.)] คจฺฉนฺตํ, หาโส เม อุทปชฺชถ.
‘‘ปจฺจุคฺคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ;
อสฺสมํ อตินาเมตฺวา, ชลชคฺเคหิ โอกิรึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อิโต เต สตฺตเม กปฺเป, จตุโร ปาทปาวรา;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สตฺตปทุมิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สตฺตปทุมิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. ปุปฺผาสนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ สมฺพุทฺธํ, ปีตรํสึว [สตรํสึว (สี. สฺยา.)] ภาณุมํ;
อวิทูเรน คจฺฉนฺตํ, สิทฺธตฺถํ อปราชิตํ.
‘‘ตสฺส ปจฺจุคฺคมิตฺวาน, ปเวเสตฺวาน อสฺสมํ;
ปุปฺผาสนํ มยา ทินฺนํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, เวทชาโต ตทา อหํ;
พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตํ กมฺมํ ปริณามยึ.
‘‘ยํ ¶ เม อตฺถิ กตํ ปฺุํ, สยมฺภุมฺหปราชิเต;
สพฺเพน เตน กุสเลน, วิมโล โหมิ สาสเน.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ปุปฺผาสนมทํ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผาสนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุปฺผาสนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุปฺผาสนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. อาสนสนฺถวิกตฺเถรอปทานํ
‘‘เจติยํ อุตฺตมํ นาม, สิขิโน โลกพนฺธุโน;
อรฺเ อิรีเณ วเน, อนฺธาหิณฺฑามหํ ตทา.
‘‘ปวนา ¶ นิกฺขมนฺเตน, ทิฏฺํ สีหาสนํ มยา;
เอกํสํ อฺชลึ กตฺวา, สนฺถวึ [ถวิสฺสํ (สี.)] โลกนายกํ.
‘‘ทิวสภาคํ ¶ ถวิตฺวาน, พุทฺธํ โลกคฺคนายกํ;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, อิมํ วาจํ อุทีรยึ.
‘‘‘นโม ¶ เต ปุริสาชฺ, นโม เต ปุริสุตฺตม;
สพฺพฺูสิ มหาวีร, โลกเชฏฺ นราสภ’.
‘‘อภิตฺถวิตฺวา สิขินํ, นิมิตฺตกรเณนหํ;
อาสนํ อภิวาเทตฺวา, ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ถวึ วทตํ วรํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โถมนาย อิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตวีเส อิโต กปฺเป, อตุลา สตฺต อาสุ เต;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อาสนสนฺถวิโก [อาสนสนฺถวโก (?), อาสนถวิโก (ก.), อาสนตฺถวิโก (สี. สฺยา.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อาสนสนฺถวิกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. สทฺทสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุทสฺสโน ¶ มหาวีโร, เทเสติ อมตํ ปทํ;
ปริวุโต สาวเกหิ, วสติ ฆรมุตฺตเม.
‘‘ตาย ¶ วาจาย มธุราย, สงฺคณฺหาติ [สงฺคณฺหนฺเต (สี.)] มหาชนํ;
โฆโส จ วิปุโล อาสิ, อาสีโส [อาสํโส (สี.)] เทวมานุเส.
‘‘นิคฺโฆสสทฺทํ สุตฺวาน, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน;
สทฺเท จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, อวนฺทึ โลกนายกํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสฺายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สทฺทสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สทฺทสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. ติรํสิยตฺเถรอปทานํ
‘‘เกสรึ ¶ อภิชาตํว, อคฺคิกฺขนฺธํว ปพฺพเต;
โอภาเสนฺตํ ทิสา สพฺพา [นิวาเสนฺตํ (ก.), ทิสาสินฺนํ (สฺยา.)], สิทฺธตฺถํ ปพฺพตนฺตเร.
‘‘สูริยสฺส จ อาโลกํ, จนฺทาโลกํ ตเถว จ;
พุทฺธาโลกฺจ ทิสฺวาน, วิตฺติ เม อุทปชฺชถ.
‘‘ตโย อาโลเก ทิสฺวาน, สมฺพุทฺธํ [พุทฺธฺจ (สี.)] สาวกุตฺตมํ;
เอกํสํ อชินํ กตฺวา, สนฺถวึ โลกนายกํ.
‘‘ตโย ¶ หิ อาโลกกรา, โลเก โลกตโมนุทา;
จนฺโท จ สูริโย จาปิ, พุทฺโธ จ โลกนายโก.
‘‘โอปมฺมํ อุปทสฺเสตฺวา, กิตฺติโต เม มหามุนิ;
พุทฺธสฺส วณฺณํ กิตฺเตตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ พุทฺธมภิกิตฺตยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, กิตฺตนาย อิทํ ผลํ.
‘‘เอกสฏฺิมฺหิโต ¶ กปฺเป, เอโก าณธโร อหุ;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติรํสิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติรํสิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. กนฺทลิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สินฺธุยา ¶ นทิยา ตีเร, อโหสึ กสฺสโก ตทา;
ปรกมฺมายเน ยุตฺโต, ปรภตฺตํ อปสฺสิโต.
‘‘สินฺธุํ อนุจรนฺโตหํ, สิทฺธตฺถํ ชินมทฺทสํ;
สมาธินา นิสินฺนํว, สตปตฺตํว ปุปฺผิตํ.
‘‘สตฺต ¶ กนฺทลิปุปฺผานิ, วณฺเฏ เฉตฺวานหํ ตทา;
มตฺถเก อภิโรเปสึ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน.
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ สมฺพุทฺธํ, อนุกูเล สมาหิตํ;
ติธาปภินฺนมาตงฺคํ, กฺุชรํว ทุราสทํ.
‘‘ตมหํ อุปคนฺตฺวาน, นิปกํ ภาวิตินฺทฺริยํ;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, อวนฺทึ สตฺถุโน อหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กนฺทลิปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กนฺทลิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. กุมุทมาลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อุสภํ ปวรํ วีรํ, มเหสึ วิชิตาวินํ;
วิปสฺสินํ มหาวีรํ, อภิชาตํว เกสรึ.
‘‘รถิยํ ปฏิปชฺชนฺตํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ;
คเหตฺวา กุมุทํ มาลํ, พุทฺธเสฏฺํ สโมกิรึ.
‘‘เอกนวุติโต ¶ ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กุมุทมาลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กุมุทมาลิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
อารกฺขทายกวคฺโค พาตฺตึสติโม [พตฺตึสติโม (สี. สฺยา.)].
ตสฺสุทฺทานํ –
อารกฺขโท โภชนโท, คตสฺี ปทุมิโย;
ปุปฺผาสนี สนฺถวิโก, สทฺทสฺี ติรํสิโย;
กนฺทลิโก กุมุที จ, สตฺตปฺาส คาถกาติ.
๓๓. อุมาปุปฺผิยวคฺโค
๑. อุมาปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สมาหิตํ ¶ ¶ ¶ สมาปนฺนํ, สิทฺธตฺถมปราชิตํ;
สมาธินา อุปวิฏฺํ, อทฺทสาหํ นรุตฺตมํ.
‘‘อุมาปุปฺผํ คเหตฺวาน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ;
สพฺพปุปฺผา เอกสีสา, อุทฺธํวณฺฏา อโธมุขา.
‘‘สุจิตฺตา วิย ติฏฺนฺเต, อากาเส ปุปฺผสนฺถรา;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ตุสิตํ อุปปชฺชหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฺจปฺาสิโต กปฺเป, เอโก อาสึ มหีปติ;
สมนฺตฉทโน นาม, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุมาปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุมาปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ปุลินปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘กกุธํ ¶ ¶ วิลสนฺตํว, นิสภาชานิยํ ยถา;
โอสธึว วิโรจนฺตํ, โอภาสนฺตํ นราสภํ.
‘‘อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, อวนฺทึ สตฺถุโน อหํ;
สตฺถารํ ปริวณฺเณสึ, สกกมฺเมน โตสยึ [โตสิโต (สี.)].
‘‘สุสุทฺธํ ¶ ปุลินํ คยฺห, คตมคฺเค สโมกิรึ;
อุจฺฉงฺเคน คเหตฺวาน, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.
‘‘ตโต ¶ อุปฑฺฒปุลินํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
ทิวาวิหาเร โอสิฺจึ, ทฺวิปทินฺทสฺส ตาทิโน.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ปุลินํ ยมสิฺจหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุลินสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุลินปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุลินปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. หาสชนกตฺเถรอปทานํ
‘‘ทุมคฺเค ปํสุกูลกํ [ปํสุกูลิกํ (สฺยา. ก.)], ลคฺคํ ทิสฺวาน สตฺถุโน;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ภิยฺโย อุจฺจาริตํ มยา.
‘‘ทูรโต ¶ ปน ทิสฺวาน [ปติทิสฺวาน (สี. สฺยา.)], หาโส เม อุทปชฺชถ;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสฺายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา หาสชนโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
หาสชนกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ยฺสามิกตฺเถรอปทานํ
‘‘ชาติยา ¶ สตฺตวสฺโสหํ, อโหสึ มนฺตปารคู;
กุลวตฺตํ [กุลวํสํ (สี. สฺยา.)] อธาเรสึ, ยฺโ อุสฺสาหิโต มยา.
‘‘จุลฺลาสีติสหสฺสานิ ¶ , ปสู หฺนฺติ เม ตทา;
สารถมฺภุปนีตานิ [ตารสฺมีหิ อุปนีตานิ (ก.), สารสฺมึหิ อุปนีตานิ (สฺยา.)], ยฺตฺถาย อุปฏฺิตา.
‘‘อุกฺกามุขปหฏฺโว ¶ , ขทิรงฺคารสนฺนิโภ;
อุทยนฺโตว สูริโย, ปุณฺณมาเยว [ปุณฺณมาเสว (สี.)] จนฺทิมา.
‘‘สิทฺธตฺโถ สพฺพสิทฺธตฺโถ, ติโลกมหิโต หิโต;
อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺโธ, อิทํ วจนมพฺรวิ.
‘‘‘อหึสา ¶ สพฺพปาณีนํ, กุมาร มม รุจฺจติ;
เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารติ.
‘‘‘รติ จ สมจริยาย, พาหุสจฺจํ กตฺุตา;
ทิฏฺเ ธมฺเม ปรตฺถ จ, ธมฺมา เอเต ปสํสิยา.
‘‘‘เอเต ธมฺเม ภาวยิตฺวา, สพฺพสตฺตหิเต รโต [หิเตสิโต (ก.)];
พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ภาเวหิ มคฺคมุตฺตมํ’.
‘‘อิทํ วตฺวาน สพฺพฺู, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
มเมวํ อนุสาสิตฺวา, เวหาสํ อุคฺคโต คโต.
‘‘ปุพฺเพ จิตฺตํ วิโสเธตฺวา, ปจฺฉา จิตฺตํ ปสาทยึ;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ตุสิตํ อุปปชฺชหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยทา จิตฺตํ ปสาทยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสฺายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ยฺสามิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ยฺสามิกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. นิมิตฺตสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร ¶ , วสามิ อสฺสเม อหํ;
สุวณฺณมิคมทฺทกฺขึ, จรนฺตํ วิปิเน อหํ.
‘‘มิเค ¶ ¶ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, โลกเชฏฺํ อนุสฺสรึ;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, อฺเ พุทฺเธ อนุสฺสรึ.
‘‘อพฺภตีตา จ เย พุทฺธา, วตฺตมานา อนาคตา;
เอวเมวํ วิโรจนฺติ, มิคราชาว เต ตโย.
‘‘จตุนฺนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ สฺมลภึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธสฺายิทํ ผลํ.
‘‘สตฺตวีเส อิโต กปฺเป, เอโก อาสึ มหีปติ;
อรฺสตฺโถ นาเมน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นิมิตฺตสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นิมิตฺตสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. อนฺนสํสาวกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ สมฺพุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ อนฺตราปเณ;
กฺจนคฺฆิยสงฺกาสํ, พาตฺตึสวรลกฺขณํ.
‘‘สิทฺธตฺถํ สพฺพสิทฺธตฺถํ, อเนชํ อปราชิตํ;
สมฺพุทฺธํ อตินาเมตฺวา, โภชยึ ตํ มหามุนึ.
‘‘มุนิ ¶ การุณิโก โลเก, โอภาสยิ มมํ ตทา;
พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ภิกฺขาทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อนฺนสํสาวโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
อนฺนสํสาวกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. นิคฺคุณฺฑิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ยทา ¶ ¶ เทโว เทวกายา, จวเต อายุสงฺขยา;
ตโย สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, เทวานํ อนุโมทตํ.
‘‘‘อิโต โภ สุคตึ คจฺฉ, มนุสฺสานํ สหพฺยตํ;
มนุสฺสภูโต สทฺธมฺเม, ลภ สทฺธํ อนุตฺตรํ.
‘‘‘สา ¶ เต สทฺธา นิวิฏฺาสฺส, มูลชาตา ปติฏฺิตา;
ยาวชีวํ อสํหีรา, สทฺธมฺเม สุปฺปเวทิเต.
‘‘‘กาเยน กุสลํ กตฺวา, วาจาย กุสลํ พหุํ;
มนสา กุสลํ กตฺวา, อพฺยาปชฺชํ นิรูปธึ.
‘‘‘ตโต ¶ โอปธิกํ ปฺุํ, กตฺวา ทาเนน ตํ พหุํ;
อฺเปิ มจฺเจ สทฺธมฺเม, พฺรหฺมจริเย นิเวสย’.
‘‘อิมาย อนุกมฺปาย, เทวาเทวํ ยทา วิทู;
จวนฺตํ อนุโมทนฺติ, เอหิ เทว ปุนปฺปุนํ [เทวปุรํ ปุน (สี.)].
‘‘สํเวโค เม [สํวิคฺโคหํ (สฺยา.)] ตทา อาสิ, เทวสงฺเฆ สมาคเต;
กํสุ นาม อหํ โยนึ, คมิสฺสามิ อิโต จุโต.
‘‘มม สํเวคมฺาย, สมโณ ภาวิตินฺทฺริโย;
มมุทฺธริตุกาโม โส, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘สุมโน นาม นาเมน, ปทุมุตฺตรสาวโก;
อตฺถธมฺมานุสาสิตฺวา, สํเวเชสิ มมํ ตทา.
ทฺวาทสมํ ภาณวารํ.
‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาทยึ;
ตํ ธีรํ อภิวาเทตฺวา, ตตฺถ กาลํกโต อหํ.
‘‘อุปปชฺชึ ส [อุปปชฺชิสฺสํ (สี.)] ตตฺเถว, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
วสนฺโต มาตุกุจฺฉิมฺหิ, ปุน ธาเรติ มาตุยา.
‘‘ตมฺหา กายา จวิตฺวาน, ติทเส อุปปชฺชหํ;
เอตฺถนฺตเร น ปสฺสามิ, โทมนสฺสมหํ ตทา.
‘‘ตาวตึสา ¶ ¶ จวิตฺวาน, มาตุกุจฺฉึ สโมกฺกมึ;
นิกฺขมิตฺวาน กุจฺฉิมฺหา, กณฺหสุกฺกํ อชานหํ.
‘‘ชาติยา ¶ สตฺตวสฺโสว [ชาติยา สตฺตวสฺเสน (สฺยา.)], อารามํ ปาวิสึ อหํ;
โคตมสฺส ภควโต, สกฺยปุตฺตสฺส ตาทิโน.
‘‘วิตฺถาริเก [วิตฺถาริเต (สี. ก.)] ปาวจเน, พาหุชฺมฺหิ สาสเน;
อทฺทสํ สาสนกเร, ภิกฺขโว ตตฺถ สตฺถุโน.
‘‘สาวตฺถิ ¶ นาม นครํ, ราชา ตตฺถาสิ โกสโล;
รเถน นาคยุตฺเตน, อุเปสิ โพธิมุตฺตมํ.
‘‘ตสฺสาหํ นาคํ ทิสฺวาน, ปุพฺพกมฺมํ อนุสฺสรึ;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, สมยํ อคมาสหํ.
‘‘ชาติยา สตฺตวสฺโสว, ปพฺพชึ อนคาริยํ;
โย โส พุทฺธํ อุปฏฺาสิ, อานนฺโท นาม สาวโก.
‘‘คติมา ธิติมา เจว, สติมา จ พหุสฺสุโต;
รฺโ จิตฺตํ ปสาเทนฺโต, นิยฺยาเทสิ มหาชุติ.
‘‘ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, ปุพฺพกมฺมํ อนุสฺสรึ;
ตตฺเถว ิตโก สนฺโต, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘เอกํสํ จีวรํ กตฺวา, สิเร กตฺวาน อฺชลึ;
สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, อิมํ วาจํ อุทีรยึ.
‘‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, ทฺวิปทินฺทสฺส สตฺถุโน;
นิคฺคุณฺฑิปุปฺผํ ปคฺคยฺห, สีหาสเน เปสหํ.
‘‘‘เตน กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺ นราสภ;
ปตฺโตมฺหิ อจลํ านํ, หิตฺวา ชยปราชยํ’.
‘‘ปฺจวีสสหสฺสมฺหิ ¶ , กปฺปานํ มนุชาธิปา;
อพฺพุทนิรพฺพุทานิ, อฏฺฏฺาสึสุ ขตฺติยา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นิคฺคุณฺฑิปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นิคฺคุณฺฑิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. สุมนาเวฬิยตฺเถรอปทานํ
‘‘เวสฺสภุสฺส ¶ ¶ ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
สพฺเพ ชนา สมาคมฺม, มหาปูชํ กโรนฺติ เต.
‘‘สุธาย ปิณฺฑํ กตฺวาน, อาเวฬํ สุมนายหํ;
สีหาสนสฺส ปุรโต, อภิโรเปสหํ ตทา.
‘‘สพฺเพ ¶ ชนา สมาคมฺม, เปกฺขนฺติ ปุปฺผมุตฺตมํ;
เกนิทํ ปูชิตํ ปุปฺผํ, พุทฺธเสฏฺสฺส ตาทิโน.
‘‘เตน จิตฺตปฺปสาเทน, นิมฺมานํ อุปปชฺชหํ;
อนุโภมิ [อนุโภสึ (สี.)] สกํ กมฺมํ, ปุพฺเพ สุกตมตฺตโน.
‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
สพฺเพสานํ ปิโย โหมิ, ปุปฺผปูชายิทํ ผลํ.
‘‘นาภิชานามิ ¶ กาเยน, วาจาย อุท เจตสา;
สํยตานํ ตปสฺสีนํ, กตํ อกฺโกสิตํ มยา.
‘‘เตน สุจริเตนาหํ, จิตฺตสฺส ปณิธีหิ จ;
สพฺเพสํ ปูชิโต โหมิ, อนกฺโกสสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิโต เอกาทเส กปฺเป, สหสฺสาโรสิ ขตฺติโย;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุมนาเวฬิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุมนาเวฬิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ปุปฺผจฺฉตฺติยตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
สจฺจํ ปกาสยนฺตสฺส, นิพฺพาเปนฺตสฺส ปาณิโน.
‘‘ชลชํ ¶ อาหริตฺวาน, สตปตฺตํ มโนรมํ;
ปุปฺผสฺส ฉตฺตํ กตฺวาน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘สิทฺธตฺโถ ¶ ¶ จ โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
ภิกฺขุสงฺเฆ ิโต สตฺถา, อิมํ คาถํ อภาสถ.
‘‘‘โย เม จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ปุปฺผจฺฉตฺตํ อธารยึ;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ทุคฺคตึ โส น คจฺฉติ’.
‘‘อิทํ วตฺวาน สมฺพุทฺโธ, สิทฺธตฺโถ โลกนายโก;
อุยฺโยเชตฺวาน ปริสํ, เวหาสํ นภมุคฺคมิ.
‘‘วุฏฺิเต ¶ นรเทวมฺหิ, เสตจฺฉตฺตมฺปิ วุฏฺหิ;
ปุรโต พุทฺธเสฏฺสฺส, คจฺฉติ ฉตฺตมุตฺตมํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ฉตฺตํ อภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผจฺฉตฺตสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุสตฺตติกปฺปมฺหิ, อฏฺ ชลสิขา อหู;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, จกฺกวตฺตี มหพฺพลา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุปฺผจฺฉตฺติโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุปฺผจฺฉตฺติยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. สปริวารฉตฺตทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
อากาเส ชลวุฏฺีว วสฺสเต [วสฺสติ (สี. สฺยา.), วสฺเสติ (?)] ธมฺมวุฏฺิยา.
‘‘ตมทฺทสาสึ ¶ สมฺพุทฺธํ, เทเสนฺตํ อมตํ ปทํ;
สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, อคมาสึ สกํ ฆรํ.
‘‘ฉตฺตํ อลงฺกตํ คยฺห, อุปคจฺฉึ นรุตฺตมํ;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, อากาเส อุกฺขิปึ อหํ.
‘‘สุสงฺคหิตยานํว ¶ , ทนฺโตว สาวกุตฺตโม;
อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, มตฺถเก สมฺปติฏฺหิ.
‘‘อนุกมฺปโก การุณิโก, พุทฺโธ โลกคฺคนายโก;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘เยน ฉตฺตมิทํ ทินฺนํ, อลงฺกตํ มโนรมํ;
เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ทุคฺคตึ โส น คจฺฉติ.
‘‘‘สตฺตกฺขตฺตฺุจ ¶ เทเวสุ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
พาตฺตึสกฺขตฺตฺุจ ราชา, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส ¶ ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
‘‘พุทฺธสฺส คิรมฺาย, วาจาสภิมุทีริตํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ภิยฺโย หาสํ ชเนสหํ.
‘‘ชหิตฺวา มานุสํ โยนึ, ทิพฺพํ โยนึ [เทวโยนึ (สี.), ทิพฺพโยนึ (สฺยา.)] มชฺฌคํ;
วิมานมุตฺตมํ มยฺหํ, อพฺภุคฺคตํ มโนรมํ.
‘‘วิมานา ¶ นิกฺขมนฺตสฺส, เสตจฺฉตฺตํ ธรียติ;
ตทา สฺํ ปฏิลภึ, ปุพฺพกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เทวโลกา จวิตฺวาน, มนุสฺสตฺตฺจ อาคมึ;
ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี, สตฺตกปฺปสตมฺหิโต.
‘‘ตมฺหา กายา จวิตฺวาน, อาคจฺฉึ [อคฺฉึ (?)] ติทสํ ปุรํ;
สํสริตฺวานุปุพฺเพน, มานุสํ ปุนราคมึ.
‘‘โอกฺกนฺตํ มาตุกุจฺฉึ มํ, เสตฺตจฺฉตฺตํ อธารยุํ;
ชาติยา สตฺตวสฺโสหํ, ปพฺพชึ อนคาริยํ.
‘‘สุนนฺโท นาม นาเมน, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู;
ผลิกํ ฉตฺตมาทาย, สาวกคฺคสฺส โส ตทา.
‘‘อนุโมทิ ¶ มหาวีโร, สาริปุตฺโต มหากถี;
สุตฺวานุโมทนํ ตสฺส, ปุพฺพกมฺมมนุสฺสรึ.
‘‘อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, สกํ จิตฺตํ ปสาทยึ;
สริตฺวา ปุริมํ กมฺมํ, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘อุฏฺาย อาสนา ตมฺหา, สิเร กตฺวาน อฺชลึ;
สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, อิมํ วาจํ อุทีริยึ.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, พุทฺโธ โลเก อนุตฺตโร;
ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห.
‘‘ตสฺส ฉตฺตํ มยา ทินฺนํ, วิจิตฺตํ สมลงฺกตํ;
อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคณฺหิ, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล.
‘‘อโห ¶ ¶ พุทฺโธ อโห ธมฺโม, อโห โน สตฺถุสมฺปทา;
เอกจฺฉตฺตสฺส ทาเนน, ทุคฺคตึ นุปปชฺชหํ.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สปริวารฉตฺตทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สปริวารฉตฺตทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
อุมาปุปฺผิยวคฺโค เตตฺตึสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
อุมาปุปฺผฺจ ปุลินํ, หาโส ยฺโ นิมิตฺตโก;
สํสาวโก นิคฺคุณฺฑี จ, สุมนํ ปุปฺผฉตฺตโก;
สปริวารฉตฺโต จ, คาถา สตฺตสตุตฺตราติ.
๓๔. คนฺโธทกวคฺโค
๑. คนฺธธูปิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ ¶ ¶ ภควโต, คนฺธธูปํ อทาสหํ;
สุมเนหิ ปฏิจฺฉนฺนํ, พุทฺธานุจฺฉวิกฺจ ตํ.
‘‘กฺจนคฺฆิยสงฺกาสํ, พุทฺธํ โลกคฺคนายกํ;
อินฺทีวรํว ชลิตํ, อาทิตฺตํว หุตาสนํ.
‘‘พฺยคฺฆุสภํว ปวรํ, อภิชาตํว เกสรึ;
นิสินฺนํ สมณานคฺคํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ.
‘‘ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ปคฺคเหตฺวาน อฺชลึ;
วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ คนฺธมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, คนฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา คนฺธธูปิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
คนฺธธูปิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. อุทกปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ สมฺพุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ อนิลฺชเส;
ฆตาสนํว ชลิตํ, อาทิตฺตํว หุตาสนํ.
‘‘ปาณินา อุทกํ คยฺห, อากาเส อุกฺขิปึ อหํ;
สมฺปฏิจฺฉิ มหาวีโร, พุทฺโธ การุณิโก อิสิ.
‘‘อนฺตลิกฺเข ิโต สตฺถา, ปทุมุตฺตรนามโก;
มม สงฺกปฺปมฺาย, อิมํ คาถมภาสถ.
‘‘‘อิมินา ¶ ทกทาเนน, ปีติอุปฺปาทเนน จ;
กปฺปสตสหสฺสมฺปิ, ทุคฺคตึ นุปปชฺชสิ’.
‘‘เตน ¶ กมฺเมน ทฺวิปทินฺท, โลกเชฏฺ นราสภ;
ปตฺโตมฺหิ อจลํ านํ, หิตฺวา ชยปราชยํ.
‘‘สหสฺสราชนาเมน, ตโย จ จกฺกวตฺติโน;
ปฺจสฏฺิกปฺปสเต, จาตุรนฺตา ชนาธิปา.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุทกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุทกปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ปุนฺนาคปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘กานนํ ¶ วนโมคยฺห, วสามิ ลุทฺทโก อหํ;
ปุนฺนาคํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, พุทฺธเสฏฺํ อนุสฺสรึ.
‘‘ตํ ปุปฺผํ โอจินิตฺวาน, สุคนฺธํ คนฺธิตํ สุภํ;
ถูปํ กตฺวาน ปุลิเน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘เอกมฺหิ นวุเต กปฺเป, เอโก อาสึ ตโมนุโท;
สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุนฺนาคปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุนฺนาคปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. เอกทุสฺสทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร หํสวติยา, อโหสึ ติณหารโก;
ติณหาเรน ชีวามิ, เตน โปเสมิ ทารเก.
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ ¶ นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;
ตมนฺธการํ นาเสตฺวา, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก.
‘‘สเก ¶ ฆเร นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;
‘พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน, เทยฺยธมฺโม จ นตฺถิ เม.
‘‘‘อิทํ เม สาฏกํ เอกํ, นตฺถิ เม โกจิ ทายโก;
ทุกฺโข นิรยสมฺผสฺโส, โรปยิสฺสามิ ทกฺขิณํ’.
‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, สกํ จิตฺตํ ปสาทยึ;
เอกํ ทุสฺสํ คเหตฺวาน, พุทฺธเสฏฺสฺสทาสหํ.
‘‘เอกํ ทุสฺสํ ททิตฺวาน, อุกฺกุฏฺึ สมฺปวตฺตยึ;
ยทิ พุทฺโธ ตุวํ วีร, ตาเรหิ มํ มหามุนิ.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
มม ทานํ ปกิตฺเตนฺโต, อกา เม อนุโมทนํ.
‘‘‘อิมินา เอกทุสฺเสน, เจตนาปณิธีหิ จ;
กปฺปสตสหสฺสานิ, วินิปาตํ น คจฺฉติ.
‘‘‘ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
เตตฺตึสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘เทวโลเก มนุสฺเส วา, สํสรนฺโต ตุวํ ภเว;
รูปวา คุณสมฺปนฺโน, อนวกฺกนฺตเทหวา;
อกฺโขภํ อมิตํ ทุสฺสํ, ลภิสฺสสิ ยทิจฺฉกํ’.
‘‘อิทํ ¶ วตฺวาน สมฺพุทฺโธ, ชลชุตฺตมนามโก;
นภํ อพฺภุคฺคมี ธีโร, หํสราชาว อมฺพเร.
‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
โภเค เม อูนตา นตฺถิ, เอกทุสฺสสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปทุทฺธาเร ปทุทฺธาเร, ทุสฺสํ นิพฺพตฺตเต มมํ;
เหฏฺา ทุสฺสมฺหิ ติฏฺามิ, อุปริ ฉทนํ มม.
‘‘จกฺกวาฬมุปาทาย, สกานนํ สปพฺพตํ;
อิจฺฉมาโน จหํ อชฺช, ทุสฺเสหิ ฉาทเยยฺยหํ.
‘‘เตเนว ¶ เอกทุสฺเสน, สํสรนฺโต ภวาภเว;
สุวณฺณวณฺโณ หุตฺวาน, สํสรามิ ภวาภเว.
‘‘วิปากํ เอกทุสฺสสฺส, นชฺฌคํ กตฺถจิกฺขยํ;
อยํ เม อนฺติมา ชาติ, วิปจฺจติ อิธาปิ เม.
‘‘สตสหสฺสิโต ¶ กปฺเป, ยํ ทุสฺสมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เอกทุสฺสสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกทุสฺสทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกทุสฺสทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. ผุสิตกมฺปิยตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสี ¶ ¶ นาม [สพฺพตฺถปิ เอวเมว ทิสฺสติ]
สมฺพุทฺโธ, โลกเชฏฺโ นราสโภ.
ขีณาสเวหิ สหิโต, สงฺฆาราเม วสี ตทา.
‘‘อารามทฺวารา นิกฺขมฺม, วิปสฺสี [สพฺพตฺถปิ เอวเมว ทิสฺสติ] โลกนายโก;
สห สตสหสฺเสหิ, อฏฺ [สหสฺสสตสิสฺเสหิ, อฏฺ (ก.), อฏฺ สตสหสฺเสหิ, สห (?)] ขีณาสเวหิ โส.
‘‘อชิเนน นิวตฺโถหํ, วากจีรธโรปิ จ;
กุสุโมทกมาทาย [กุสุมฺโภทก… (สี. สฺยา.)], สมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมึ.
‘‘สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, เวทชาโต กตฺชลี;
กุสุโมทกมาทาย, พุทฺธมพฺภุกฺกิรึ อหํ.
‘‘เตน กมฺเมน สมฺพุทฺโธ, ชลชุตฺตมนามโก [สพฺพตฺถปิ เอวเมว ทิสฺสติ];
มม กมฺมํ ปกิตฺเตตฺวา, อคมา เยน ปตฺถิตํ.
‘‘ผุสิตา ¶ ปฺจสหสฺสา, เยหิ ปูเชสหํ ชินํ;
อฑฺฒเตยฺยสหสฺเสหิ, เทวรชฺชํ อการยึ.
‘‘อฑฺฒเตยฺยสหสฺเสหิ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ;
อวเสเสน กมฺเมน, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘เทวราชา ยทา โหมิ [อโหสึ (สฺยา. ก.)], มนุชาธิปตี ยทา [ตทา (สฺยา. ก.)];
ตเมว นามเธยฺยํ เม, ผุสิโต นาม โหมหํ.
‘‘เทวภูตสฺส สนฺตสฺส, อถาปิ มานุสสฺส วา;
สมนฺตา พฺยามโต มยฺหํ, ผุสิตํว ปวสฺสติ.
‘‘ภวา ¶ ¶ อุคฺฆาฏิตา มยฺหํ, กิเลสา ฌาปิตา มม;
สพฺพาสวปริกฺขีโณ, ผุสิตสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘จนฺทนสฺเสว เม กายา, ตถา คนฺโธ ปวายติ;
สรีรโต มม คนฺโธ, อฑฺฒโกเส ปวายติ.
‘‘ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตํ, ปฺุกมฺมสมงฺคินํ;
คนฺธํ ฆตฺวาน ชานนฺติ, ผุสิโต อาคโต อิธ.
‘‘สาขาปลาสกฏฺานิ ¶ , ติณานิปิ จ สพฺพโส;
มม สงฺกปฺปมฺาย, คนฺโธ สมฺปชฺชเต ขเณ.
‘‘สตสหสฺสิโต [สพฺพตฺถปิ เอวเมว ทิสฺสติ] กปฺเป, จนฺทนํ อภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผุสิตสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ผุสิตกมฺปิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ผุสิตกมฺปิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. ปภงฺกรตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตรภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
วิปิเน เจติยํ อาสิ, วาฬมิคสมากุเล.
‘‘น ¶ ¶ โกจิ วิสหิ คนฺตุํ, เจติยํ อภิวนฺทิตุํ;
ติณกฏฺลโตนทฺธํ, ปลุคฺคํ อาสิ เจติยํ.
‘‘วนกมฺมิโก ตทา อาสึ, ปิตุมาตุมเตนหํ [ปิตุเปตามเหนหํ (สี.), ปิตาเปตามเหนหํ (สฺยา.)];
อทฺทสํ วิปิเน ถูปํ, ลุคฺคํ ติณลตากุลํ.
‘‘ทิสฺวานาหํ พุทฺธถูปํ, ครุจิตฺตํ อุปฏฺหึ;
พุทฺธเสฏฺสฺส ถูโปยํ, ปลุคฺโค อจฺฉตี วเน.
‘‘นจฺฉนฺนํ นปฺปติรูปํ, ชานนฺตสฺส คุณาคุณํ;
พุทฺธถูปํ อโสเธตฺวา, อฺํ กมฺมํ ปโยชเย.
‘‘ติณกฏฺฺจ วลฺลิฺจ, โสธยิตฺวาน เจติเย;
วนฺทิตฺวา อฏฺ วารานิ [อฏฺ านานิ (ก.)], ปฏิกุฏิโก อคจฺฉหํ.
‘‘เตน ¶ กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;
ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.
‘‘ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ, โสวณฺณํ สปภสฺสรํ;
สฏฺิโยชนมุพฺพิทฺธํ, ตึสโยชนวิตฺถตํ.
‘‘ติสตานิ จ วารานิ, เทวรชฺชมการยึ;
ปฺจวีสติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ.
‘‘ภวาภเว สํสรนฺโต, มหาโภคํ ลภามหํ;
โภเค เม อูนตา นตฺถิ, โสธนาย อิทํ ผลํ.
‘‘สิวิกา ¶ หตฺถิขนฺเธน, วิปิเน คจฺฉโต มม;
ยํ ยํ ทิสาหํ คจฺฉามิ, สรณํ สมฺปเต [สิชฺฌเต (ก.)] วนํ.
‘‘ขาณุํ ¶ วา กณฺฏกํ วาปิ, นาหํ ปสฺสามิ จกฺขุนา;
ปฺุกมฺเมน สํยุตฺโต, สยเมวาปนียเร.
‘‘กุฏฺํ คณฺโฑ กิลาโส จ, อปมาโร วิตจฺฉิกา;
ททฺทุ กจฺฉุ [กณฺฑุ (สฺยา.)] จ เม นตฺถิ, โสธนาย อิทํ ผลํ.
‘‘อฺมฺปิ ¶ เม อจฺฉริยํ, พุทฺธถูปสฺส โสธเน [พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต (สฺยา.)];
นาภิชานามิ เม กาเย, ชาตํ ปิฬกพินฺทุกํ.
‘‘อฺมฺปิ เม อจฺฉริยํ, พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต [สพฺพตฺถปิ เอวเมว ทิสฺสติ, ตถา อุปริปิ];
ทุเว ภเว สํสรามิ, เทวตฺเต อถ มานุเส.
‘‘อฺมฺปิ เม อจฺฉริยํ, พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต;
สุวณฺณวณฺโณ สพฺพตฺถ, สปฺปภาโส ภวามหํ.
‘‘อฺมฺปิ เม อจฺฉริยํ, พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต;
อมนาปํ วิวชฺชติ, มนาปํ อุปติฏฺติ.
‘‘อฺมฺปิ เม อจฺฉริยํ, พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต;
วิสุทฺธํ โหติ เม จิตฺตํ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ.
‘‘อฺมฺปิ เม อจฺฉริยํ, พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต;
เอกาสเน นิสีทิตฺวา, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, โสธนาย อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ปภงฺกโร เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปภงฺกรตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ติณกุฏิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร พนฺธุมติยา, อโหสึ ปรกมฺมิโก;
ปรกมฺมายเน ยุตฺโต, ปรภตฺตํ อปสฺสิโต.
‘‘รโหคโต นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;
พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน, อธิกาโร จ นตฺถิ เม.
‘‘กาโล ¶ เม คตึ [กาโล คตึ เม (สี. สฺยา.)] โสเธตุํ, ขโณ เม ปฏิปาทิโต;
ทุกฺโข นิรยสมฺผสฺโส, อปฺุานฺหิ ปาณินํ.
‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, กมฺมสามึ อุปาคมึ;
เอกาหํ กมฺมํ ยาจิตฺวา, วิปินํ ปาวิสึ อหํ.
‘‘ติณกฏฺฺจ ¶ วลฺลิฺจ, อาหริตฺวานหํ ตทา;
ติทณฺฑเก เปตฺวาน, อกํ ติณกุฏึ อหํ.
‘‘สงฺฆสฺสตฺถาย กุฏิกํ, นิยฺยาเทตฺวาน [นิยฺยาเตตฺวาน (สี.)] ตํ อหํ;
ตทเหเยว อาคนฺตฺวา, กมฺมสามึ อุปาคมึ.
‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, ตาวตึสมคจฺฉหํ;
ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ, กุฏิกาย สุนิมฺมิตํ [ติณกุฏิกาย นิมฺมิตํ (สี.)].
‘‘สหสฺสกณฺฑํ ¶ สตเภณฺฑุ, ธชาลุ หริตามยํ;
สตสหสฺสนิยฺยูหา, พฺยมฺเห ปาตุภวึสุ เม.
‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
มม สงฺกปฺปมฺาย, ปาสาโท อุปติฏฺติ.
‘‘ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา, โลมหํโส น วิชฺชติ;
ตาสํ มม น ชานามิ, ติณกุฏิกายิทํ [ติณกุฏิยิทํ (ก.)] ผลํ.
‘‘สีหพฺยคฺฆา จ ทีปี จ, อจฺฉโกกตรจฺฉกา [ตรจฺฉโย (สฺยา. ก.)];
สพฺเพ มํ ปริวชฺเชนฺติ, ติณกุฏิกายิทํ ผลํ.
‘‘สรีสปา ¶ [สิรึสปา (สี. สฺยา.), สรึสปา (ก.)] จ ภูตา จ, อหี กุมฺภณฺฑรกฺขสา;
เตปิ มํ ปริวชฺเชนฺติ, ติณกุฏิกายิทํ ผลํ.
‘‘น ปาปสุปินสฺสาปิ, สรามิ ทสฺสนํ มม;
อุปฏฺิตา สติ มยฺหํ, ติณกุฏิกายิทํ ผลํ.
‘‘ตาเยว ติณกุฏิกาย, อนุโภตฺวาน สมฺปทา;
โคตมสฺส ภควโต, ธมฺมํ สจฺฉิกรึ อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ติณกุฏิกายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ติณกุฏิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติณกุฏิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. อุตฺตเรยฺยทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ ¶ หํสวติยา, อโหสึ พฺราหฺมโณ ตทา;
อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.
‘‘ปุรกฺขโต สสิสฺเสหิ, ชาติมา จ สุสิกฺขิโต;
โตยาภิเสจนตฺถาย, นครา นิกฺขมึ ตทา.
‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;
ขีณาสวสหสฺเสหิ, ปาวิสี นครํ ชิโน.
‘‘สุจารุรูปํ ทิสฺวาน, อาเนฺชการิตํ วิย;
ปริวุตํ อรหนฺเตหิ, ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาทยึ.
‘‘สิรสฺมึ อฺชลึ กตฺวา, นมสฺสิตฺวาน สุพฺพตํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, อุตฺตรียมทาสหํ.
‘‘อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, สาฏกํ อุกฺขิปึ อหํ;
ยาวตา พุทฺธปริสา, ตาว ฉาเทสิ สาฏโก.
‘‘ปิณฺฑจารํ จรนฺตสฺส, มหาภิกฺขุคณาทิโน;
ฉทํ กโรนฺโต อฏฺาสิ, หาสยนฺโต มมํ ตทา.
‘‘ฆรโต ¶ ¶ นิกฺขมนฺตสฺส, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;
วีถิยํว ิโต สตฺถา, อกา เม [อกาสิ (สฺยา.)] อนุโมทนํ.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, โย เม อทาสิ สาฏกํ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุโณถ มม ภาสโต.
‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
ปฺาสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ.
‘‘‘เทวโลเก วสนฺตสฺส, ปฺุกมฺมสมงฺคิโน;
สมนฺตา โยชนสตํ, ทุสฺสจฺฉนฺนํ ภวิสฺสติ.
‘‘‘ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘ภเว สํสรมานสฺส, ปฺุกมฺมสมงฺคิโน;
มนสา ปตฺถิตํ สพฺพํ, นิพฺพตฺติสฺสติ ตาวเท.
‘‘‘โกเสยฺยกมฺพลิยานิ ¶ [โกเสยฺยกมฺพลียานิ (สี.)], โขมกปฺปาสิกานิ จ;
มหคฺฆานิ จ ทุสฺสานิ, ปฏิลจฺฉติยํ นโร.
‘‘‘มนสา ¶ ปตฺถิตํ สพฺพํ, ปฏิลจฺฉติยํ นโร;
เอกทุสฺสสฺส วิปากํ, อนุโภสฺสติ สพฺพทา.
‘‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
โคตมสฺส ภควโต, ธมฺมํ สจฺฉิกริสฺสติ’.
‘‘อโห เม สุกตํ กมฺมํ, สพฺพฺุสฺส มเหสิโน;
เอกาหํ สาฏกํ ทตฺวา, ปตฺโตมฺหิ อมตํ ปทํ.
‘‘มณฺฑเป ¶ รุกฺขมูเล วา, วสโต สฺุเก ฆเร;
ธาเรติ ทุสฺสฉทนํ, สมนฺตา พฺยามโต มม.
‘‘อวิฺตฺตํ นิวาเสมิ [อวิฺตฺตานิ เสวามิ (?)], จีวรํ ปจฺจยฺจหํ;
ลาภี [ลาภิมฺหิ (สฺยา.)] อนฺนสฺส ปานสฺส, อุตฺตเรยฺยสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, วตฺถทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุตฺตเรยฺยทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุตฺตเรยฺยทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ธมฺมสวนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;
จตุสจฺจํ ปกาเสนฺโต, สนฺตาเรสิ พหุํ ชนํ.
‘‘อหํ เตน สมเยน, ชฏิโล อุคฺคตาปโน;
ธุนนฺโต วากจีรานิ, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา.
‘‘พุทฺธเสฏฺสฺส อุปริ, คนฺตุํ น วิสหามหํ;
ปกฺขีว เสลมาสชฺช [เสลมาปชฺช (สฺยา.)], คมนํ น ลภามหํ.
‘‘น ¶ ¶ เม อิทํ ภูตปุพฺพํ, อิริยสฺส วิโกปนํ;
ทเก ยถา อุมฺมุชฺชิตฺวา, เอวํ คจฺฉามิ อมฺพเร.
‘‘อุฬารภูโต ¶ มนุโช, เหฏฺาสีโน [เหฏฺาปิ โน (ก.)] ภวิสฺสติ;
หนฺท เมนํ คเวสิสฺสํ, อปิ อตฺถํ ลเภยฺยหํ.
‘‘โอโรหนฺโต อนฺตลิกฺขา, สทฺทมสฺโสสิ สตฺถุโน;
อนิจฺจตํ กเถนฺตสฺส, ตมหํ อุคฺคหึ ตทา.
‘‘อนิจฺจสฺมุคฺคยฺห, อคมาสึ มมสฺสมํ;
ยาวตายุํ วสิตฺวาน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘จริเม วตฺตมานมฺหิ, ตํ ธมฺมสวนํ [ธมฺมสวณํ (สี.)] สรึ;
เตน กมฺเมน สุกเตน, ตาวตึสมคจฺฉหํ.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมึ อหํ;
เอกปฺาสกฺขตฺตฺุจ, เทวรชฺชมการยึ.
‘‘เอกสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘ปิตุเคเห นิสีทิตฺวา, สมโณ ภาวิตินฺทฺริโย;
คาถาย ปริทีเปนฺโต, อนิจฺจตมุทาหริ [อนิจฺจวตฺถุทาหริ (สฺยา. ก.)].
‘‘อนุสฺสรามิ ตํ สฺํ, สํสรนฺโต ภวาภเว;
น โกฏึ ปฏิวิชฺฌามิ [น โกจิ ปฏิวชฺชามิ (ก.)], นิพฺพานํ อจฺจุตํ ปทํ [อยํ คาถา อุปริ ๔๓ วคฺเค สตฺตมาปทาเน ปุริมคาถาย ปุเรตรํ ทิสฺสติ].
‘‘อนิจฺจา วต สงฺขารา, อุปฺปาทวยธมฺมิโน;
อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, เตสํ วูปสโม สุโข.
‘‘สห ¶ ¶ คาถํ สุณิตฺวาน, ปุพฺพกมฺมํ อนุสฺสรึ;
เอกาสเน นิสีทิตฺวา, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘ชาติยา สตฺตวสฺโสหํ, อรหตฺตมปาปุณึ;
อุปสมฺปาทยิ พุทฺโธ, คุณมฺาย จกฺขุมา.
‘‘ทารโกว ¶ อหํ สนฺโต, กรณียํ สมาปยึ;
กึ เม กรณียํ อชฺช, สกฺยปุตฺตสฺส สาสเน.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สทฺธมฺมสวเน ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ธมฺมสวนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ธมฺมสวนิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. อุกฺขิตฺตปทุมิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ หํสวติยา, อโหสึ มาลิโก ตทา;
โอคาเหตฺวา ปทุมสรํ, สตปตฺตํ โอจินามหํ.
‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;
สห สตสหสฺเสหิ [สตสหสฺสสิสฺเสหิ (ก.)], สนฺตจิตฺเตหิ ตาทิภิ.
‘‘ขีณาสเวหิ ¶ สุทฺเธหิ, ฉฬภิฺเหิ ฌายิภิ [โส ตทา (สี.), โส สห (ก.)];
มม วุทฺธึ สมนฺเวสํ, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ [มม สนฺติเก (สี.), ปุริสุตฺตโม (สฺยา. ก.)].
‘‘ทิสฺวานหํ เทวเทวํ, สยมฺภุํ โลกนายกํ;
วณฺเฏ เฉตฺวา สตปตฺตํ, อุกฺขิปิมมฺพเร ตทา.
‘‘ยทิ พุทฺโธ ตุวํ วีร, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
สยํ คนฺตฺวา สตปตฺตา, มตฺถเก ธารยนฺตุ เต.
‘‘อธิฏฺหิ มหาวีโร, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
พุทฺธสฺส อานุภาเวน, มตฺถเก ธารยึสุ เต.
‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;
ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.
‘‘ตตฺถ ¶ ¶ เม สุกตํ พฺยมฺหํ, สตปตฺตนฺติ วุจฺจติ;
สฏฺิโยชนมุพฺพิทฺธํ, ตึสโยชนวิตฺถตํ.
‘‘สหสฺสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชมการยึ;
ปฺจสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ.
‘‘ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ;
อนุโภมิ สกํ กมฺมํ, ปุพฺเพ สุกตมตฺตโน.
‘‘เตเนเวกปทุเมน, อนุโภตฺวาน สมฺปทา;
โคตมสฺส ภควโต, ธมฺมํ สจฺฉิกรึ อหํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สตสหสฺสิโต ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เอกปทุมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุกฺขิตฺตปทุมิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุกฺขิตฺตปทุมิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
คนฺโธทกวคฺโค จตุตึสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
คนฺธธูโป อุทกฺจ, ปุนฺนาค เอกทุสฺสกา;
ผุสิโต จ ปภงฺกโร, กุฏิโท อุตฺตรียโก.
สวนี เอกปทุมี, คาถาโย สพฺพปิณฺฑิตา;
เอกํ คาถาสตฺเจว, จตุตาลีสเมว จ.
๓๕. เอกปทุมิยวคฺโค
๑. เอกปทุมิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ ¶ ¶ นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;
ภวาภเว วิภาเวนฺโต, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.
‘‘หํสราชา ตทา โหมิ, ทิชานํ ปวโร อหํ;
ชาตสฺสรํ สโมคยฺห, กีฬามิ หํสกีฬิตํ.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
ชาตสฺสรสฺส อุปริ, อาคจฺฉิ ตาวเท ชิโน.
‘‘ทิสฺวานหํ เทวเทวํ, สยมฺภุํ โลกนายกํ;
วณฺเฏ เฉตฺวาน ปทุมํ, สตปตฺตํ มโนรมํ.
‘‘มุขตุณฺเฑน ปคฺคยฺห, ปสนฺโน โลกนายเก [วิปฺปสนฺเนน เจตสา (สฺยา.)];
อุกฺขิปิตฺวาน คคเณ [อุกฺขิปิตฺวา นลาเฏน (ก.)], พุทฺธเสฏฺํ อปูชยึ.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
อนฺตลิกฺเข ิโต สตฺถา, อกา เม อนุโมทนํ.
‘‘‘อิมินา เอกปทุเมน, เจตนาปณิธีหิ จ;
กปฺปานํ สตสหสฺสํ, วินิปาตํ น คจฺฉสิ’.
‘‘อิทํ วตฺวาน สมฺพุทฺโธ, ชลชุตฺตมนามโก;
มม กมฺมํ ปกิตฺเตตฺวา, อคมา เยน ปตฺถิตํ.
‘‘สตสหสฺสิโต ¶ ¶ กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกปทุมิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกปทุมิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ตีณุปฺปลมาลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร ¶ ¶ , อโหสึ วานโร ตทา;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, นิสินฺนํ ปพฺพตนฺตเร.
‘‘โอภาเสนฺตํ ทิสา สพฺพา, สาลราชํว ผุลฺลิตํ;
ลกฺขณพฺยฺชนูเปตํ, ทิสฺวา อตฺตมโน อหุํ.
‘‘อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, ปีติยา หฏฺมานโส;
ตีณิ อุปฺปลปุปฺผานิ, มตฺถเก อภิโรปยึ.
‘‘ปุปฺผานิ อภิโรเปตฺวา, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;
สคารโว ภวิตฺวาน [คมิตฺวาน (สี.), นมิตฺวาน (ก.)], ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข.
‘‘คจฺฉนฺโต ปฏิกุฏิโก, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
เสลนฺตเร ปติตฺวาน [ปปติตฺวา (สฺยา. ก.)], ปาปุณึ ชีวิตกฺขยํ.
‘‘เตน ¶ กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;
ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ [ปุริมํ ชาตึ (?) อุปริ ๓๘ วคฺเค ตติยาปทาเน เอวเมว ทิสฺสติ], ตาวตึสมคจฺฉหํ.
‘‘สตานํ ¶ ตีณิกฺขตฺตฺุจ, เทวรชฺชํ อการยึ;
สตานํ ปฺจกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ตีณุปฺปลมาลิโย [ติอุปฺปลมาลิโย (สี.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ตีณุปฺปลมาลิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ธชทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ติสฺโส นาม อหุ สตฺถา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ตโยปธิกฺขเย [ตสฺโสปธิกฺขเย (สี.)] ทิสฺวา, ธชํ อาโรปิตํ มยา.
‘‘เตน ¶ กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;
ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.
‘‘สตานํ ¶ ตีณิกฺขตฺตฺุจ, เทวรชฺชํ อการยึ;
สตานํ ปฺจกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ.
‘‘ปเทสรชฺชํ ¶ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ;
อนุโภมิ สกํ กมฺมํ, ปุพฺเพ สุกตมตฺตโน.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ธชทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิจฺฉมาโน จหํ อชฺช, สกานนํ สปพฺพตํ;
โขมทุสฺเสน ฉาเทยฺยํ, ตทา มยฺหํ กเต ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ธชทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ธชทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ติกิงฺกณิปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, ภูตคโณ นาม ปพฺพโต;
ตตฺถทฺทสํ ปํสุกูลํ, ทุมคฺคมฺหิ วิลคฺคิตํ.
‘‘ตีณิ กิงฺกณิปุปฺผานิ, โอจินิตฺวานหํ ตทา;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, ปํสุกูลํ อปูชยึ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ติณฺณํ ปุปฺผานิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติกิงฺกณิปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติกิงฺกณิปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. นฬาคาริกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ , หาริโต นาม ปพฺพโต;
สยมฺภู นารโท นาม, รุกฺขมูเล วสี ตทา.
‘‘นฬาคารํ กริตฺวาน, ติเณน ฉาทยึ อหํ;
จงฺกมํ โสธยิตฺวาน, สยมฺภุสฺส อทาสหํ.
‘‘จตุทฺทสสุ ¶ กปฺเปสุ, เทวโลเก รมึ อหํ;
จตุสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, เทวรชฺชํ อการยึ.
‘‘จตุสตฺตติ [สตฺตสตฺตติ (สี.)] กฺขตฺตฺุจ ¶ , จกฺกวตฺตี อโหสหํ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘อุพฺพิทฺธํ ภวนํ มยฺหํ, อินฺทลฏฺีว อุคฺคตํ;
สหสฺสถมฺภํ อตุลํ, วิมานํ สปภสฺสรํ.
‘‘ทฺเว สมฺปตฺตี อนุโภตฺวา, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
โคตมสฺส ภควโต, สาสเน ปพฺพชึ อหํ.
‘‘ปธานปหิตตฺโตมฺหิ ¶ , อุปสนฺโต นิรูปธิ;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นฬาคาริโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นฬาคาริกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. จมฺปกปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, ชาปโล [จาปโล (สี.), ฉาปโล (สฺยา.)] นาม ปพฺพโต;
พุทฺโธ สุทสฺสโน นาม, วิหาสิ ปพฺพตนฺตเร.
‘‘ปุปฺผํ เหมวนฺตํ [เหมวตํ (สี.), เหมวณฺณํ (สฺยา.)] คยฺห, คจฺฉํ เวหายเสนหํ;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ.
‘‘สตฺต ¶ จมฺปกปุปฺผานิ, สีเส กตฺวานหํ ตทา;
พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ, สยมฺภุสฺส มเหสิโน.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา จมฺปกปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
จมฺปกปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. ปทุมปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ , โรมโส นาม ปพฺพโต;
พุทฺโธปิ สมฺภโว นาม, อพฺโภกาเส วสี ตทา.
‘‘ภวนา นิกฺขมิตฺวาน, ปทุมํ ธารยึ อหํ;
เอกาหํ ธารยิตฺวาน, ปุน ภวนุปาคมึ.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปทุมปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปทุมปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
เตรสมํ ภาณวารํ.
๘. ติณมุฏฺิทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, ลมฺพโก นาม ปพฺพโต;
อุปติสฺโส นาม สมฺพุทฺโธ, อพฺโภกาสมฺหิ จงฺกมิ.
‘‘มิคลุทฺโท ¶ ¶ ตทา อาสึ, อรฺเ กานเน อหํ;
ทิสฺวาน ตํ เทวเทวํ, สยมฺภุํ อปราชิตํ.
‘‘วิปฺปสนฺเนน จิตฺเตน, ตทา ตสฺส มเหสิโน;
นิสีทนตฺถํ พุทฺธสฺส, ติณมุฏฺิมทาสหํ.
‘‘ทตฺวาน เทวเทวสฺส, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;
สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข.
‘‘อจิรํ คตมตฺตํ มํ, มิคราชา อโปถยิ [อเหยิ (สี. สฺยา.)];
สีเหน โปถิโต [ปาติโต (สี. สฺยา.)] สนฺโต, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘อาสนฺเน เม กตํ กมฺมํ, พุทฺธเสฏฺเ อนาสเว;
สุมุตฺโต สรเวโคว, เทวโลกํ อคฺฉหํ.
‘‘ยูโป ¶ ตตฺถ สุโภ อาสิ, ปฺุกมฺมาภินิมฺมิโต;
สหสฺสกณฺโฑ สตเภณฺฑุ, ธชาลุ หริตามโย.
‘‘ปภา นิทฺธาวเต ตสฺส, สตรํสีว อุคฺคโต;
อากิณฺโณ เทวกฺาหิ, อาโมทึ กามกามหํ.
‘‘เทวโลกา จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
อาคนฺตฺวาน มนุสฺสตฺตํ, ปตฺโตมฺหิ อาสวกฺขยํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, นิสีทนมทาสหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ติณมุฏฺิยิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ติณมุฏฺิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติณมุฏฺิทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ตินฺทุกผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘กณิการํว ¶ โชตนฺตํ, นิสินฺนํ ปพฺพตนฺตเร;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ.
‘‘ตินฺทุกํ ¶ สผลํ ทิสฺวา, ภินฺทิตฺวาน สโกสกํ [สโกฏกํ (สี.), สโกฏิกํ (สฺยา.)];
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สยมฺภุสฺส มทาสหํ [เวสฺสภุสฺส อทาสหํ (สี.)].
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ผลมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ตินฺทุกผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ตินฺทุกผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. เอกฺชลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘โรมโส [เรวโต (สี.)] นาม สมฺพุทฺโธ, นทีกูเล วสี ตทา;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, ปีตรํสึว ภาณุมํ.
‘‘อุกฺกามุขปหฏฺํว ¶ ¶ , ขทิรงฺคารสนฺนิภํ;
โอสธึว วิโรจนฺตํ, เอกฺชลิมกาสหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ อฺชลิมกาสหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อฺชลิยา อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกฺชลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกฺชลิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
เอกปทุมิยวคฺโค ปฺจตึสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
ปทุมี อุปฺปลมาลี, ธโช กิงฺกณิกํ นฬํ [กิงฺกณิโก นโฬ (สี.)];
จมฺปโก ปทุโม มุฏฺิ, ตินฺทุเกกฺชลี ตถา;
ฉ จ สฏฺิ จ คาถาโย, คณิตาโย วิภาวิภิ.
๓๖. สทฺทสฺกวคฺโค
๑. สทฺทสฺกตฺเถรอปทานํ
‘‘มิคลุทฺโท ¶ ¶ ¶ ¶ ปุเร อาสึ, อรฺเ กานเน อหํ;
ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, เทวสงฺฆปุรกฺขตํ.
‘‘จตุสจฺจํ ปกาเสนฺตํ, อุทฺธรนฺตํ มหาชนํ;
อสฺโสสึ มธุรํ วาจํ, กรวีกรุโทปมํ [รุโตปมํ (?)].
‘‘พฺรหฺมสรสฺส มุนิโน, สิขิโน โลกพนฺธุโน;
โฆเส จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ปตฺโตมฺหิ อาสวกฺขยํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปสาทสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สทฺทสฺโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สทฺทสฺกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ยวกลาปิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร อรุณวติยา, อาสึ ยวสิโก ตทา;
ปนฺเถ ทิสฺวาน สมฺพุทฺธํ, ยวกลาปํ สนฺถรึ [ยวกลาปมวตฺถรึ (สี.)].
‘‘อนุกมฺปโก ¶ การุณิโก, สิขี โลกคฺคนายโก;
มม สงฺกปฺปมฺาย, นิสีทิ ยวสนฺถเร.
‘‘ทิสฺวา นิสินฺนํ วิมลํ, มหาฌายึ วินายกํ;
ปาโมชฺชํ ชนยิตฺวาน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ยวตฺถเร อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ยวกลาปิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ยวกลาปิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. กึสุกปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘กึสุกํ ¶ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, ปคฺคเหตฺวาน อฺชลึ;
พุทฺธํ สริตฺวา สิทฺธตฺถํ, อากาเส อภิปูชยึ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา กึสุกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กึสุกปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. สโกสกโกรณฺฑทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อกฺกนฺตฺจ ปทํ ทิสฺวา, สิขิโน โลกพนฺธุโน;
เอกํสํ อชินํ กตฺวา, ปทเสฏฺํ อวนฺทหํ.
‘‘โกรณฺฑํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, ปาทปํ ธรณีรุหํ;
สโกสกํ [สโกฏกํ (สี. สฺยา.)] คเหตฺวาน, ปทจกฺกํ อปูชยึ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปทปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สโกสก [สโกฏก (สี. สฺยา.)] โกรณฺฑทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สโกสกโกรณฺฑทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. ทณฺฑทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘กานนํ ¶ ¶ วนโมคยฺห, เวฬุํ เฉตฺวานหํ ตทา;
อาลมฺพนํ กริตฺวาน, สงฺฆสฺส อททํ อหํ.
‘‘เตน ¶ จิตฺตปฺปสาเทน, สุพฺพเต อภิวาทิย;
อาลมฺพนมฺปิ ทตฺวาน, ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทณฺฑมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ทณฺฑทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ทณฺฑทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ทณฺฑทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. อมฺพยาคุทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สตรํสี ¶ นาม สมฺพุทฺโธ, สยมฺภู อปราชิโต;
วุฏฺหิตฺวา สมาธิมฺหา, ภิกฺขาย มมุปาคมิ.
‘‘ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวาน, อมฺพยาคุํ อทาสหํ;
วิปฺปสนฺนมนํ ตสฺส, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อมฺพยาคุยิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา อมฺพยาคุทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อมฺพยาคุทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. สุปุฏกปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘ทิวาวิหารา นิกฺขนฺโต, วิปสฺสี โลกนายโก;
ภิกฺขาย วิจรนฺโต โส, มม สนฺติกุปาคมิ.
‘‘ตโต ¶ ¶ ปตีโต สุมโน, พุทฺธเสฏฺสฺส ตาทิโน;
โลณสุปุฏกํ ทตฺวา, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุฏกมทาสหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุฏกสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุปุฏกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุปุฏกปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. มฺจทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิโน ภควโต, โลกเชฏฺสฺส ตาทิโน;
เอกํ มฺจํ มยา ทินฺนํ, ปสนฺเนน สปาณินา.
‘‘หตฺถิยานํ ¶ อสฺสยานํ, ทิพฺพยานํ สมชฺฌคํ;
เตน มฺจกทาเนน, ปตฺโตมฺหิ อาสวกฺขยํ.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ มฺจมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, มฺจทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มฺจทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มฺจทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. สรณคมนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อารุหิมฺห ตทา นาวํ, ภิกฺขุ จาชีวโก จหํ;
นาวาย ภิชฺชมานาย, ภิกฺขุ เม สรณํ อทา.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยฺจ เม สรณํ อทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สรณาคมเน ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สรณคมนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สรณคมนิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปิณฺฑปาติกตฺเถรอปทานํ
‘‘ติสฺโส ¶ ¶ นามาสิ สมฺพุทฺโธ, วิหาสิ วิปิเน ตทา;
ตุสิตา หิ อิธาคนฺตฺวา, ปิณฺฑปาตํ อทาสหํ.
‘‘สมฺพุทฺธมภิวาเทตฺวา, ติสฺสํ นาม มหายสํ;
สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตุสิตํ อคมาสหํ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปิณฺฑปาตสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปิณฺฑปาติโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปิณฺฑปาติกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
สทฺทสฺกวคฺโค ฉตฺตึสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
สทฺทสฺี ยวสิโก, กึสุโกรณฺฑปุปฺผิโย;
อาลมฺพโน อมฺพยาคุ, สุปุฏี มฺจทายโก;
สรณํ ปิณฺฑปาโต จ, คาถา ตาลีสเมว จ.
๓๗. มนฺทารวปุปฺผิยวคฺโค
๑. มนฺทารวปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ตาวตึสา ¶ ¶ ¶ ¶ อิธาคนฺตฺวา, มงฺคโล นาม มาณโว;
มนฺทารวํ คเหตฺวาน, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.
‘‘สมาธินา นิสินฺนสฺส, มตฺถเก ธารยึ อหํ;
สตฺตาหํ ธารยิตฺวาน, เทวโลกํ ปุนาคมึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มนฺทารวปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มนฺทารวปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. กกฺการุปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ยามา เทวา อิธาคนฺตฺวา, โคตมํ สิริวจฺฉสํ;
กกฺการุมาลํ [โคกฺขนุมาลํ (สี.)] ปคฺคยฺห, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ พุทฺธมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กกฺการุปุปฺผิโย [โคกฺขนุปุปฺผิโย (ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กกฺการุปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ภิสมุฬาลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ผุสฺโส ¶ ¶ นามาสิ สมฺพุทฺโธ, สพฺพธมฺมาน ปารคู;
วิเวกกาโม สพฺพฺู [สปฺปฺโ (สี. สฺยา.)], อาคฺฉิ มม สนฺติเก.
‘‘ตสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, มหาการุณิเก ชิเน;
ภิสมุฬาลํ ปคฺคยฺห, พุทฺธเสฏฺสฺสทาสหํ.
‘‘ทฺเวนวุเต ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ภิสมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ภิสทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ภิสมุฬาลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ภิสมุฬาลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. เกสรปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘วิชฺชาธโร ¶ ตทา อาสึ, หิมวนฺตมฺหิ ปพฺพเต;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, จงฺกมนฺตํ มหายสํ.
‘‘ตีณิ เกสรปุปฺผานิ [เกสริปุปฺผานิ (สี.)], สีเส กตฺวานหํ ตทา;
อุปสงฺกมฺม สมฺพุทฺธํ, เวสฺสภุํ อภิปูชยึ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เกสรปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เกสรปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. องฺโกลปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุโม นาม สมฺพุทฺโธ, จิตฺตกูเฏ วสี ตทา;
ทิสฺวาน ตํ อหํ พุทฺธํ, สยมฺภุํ อปราชิตํ [อุปคจฺฉิหํ (สี. สฺยา.)].
‘‘องฺโกลํ ¶ ¶ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, โอจินิตฺวานหํ ตทา;
อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, ปูชยึ ปทุมํ ชินํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา องฺโกลปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
องฺโกลปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. กทมฺพปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ สมฺพุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ อนฺตราปเณ;
กฺจนคฺฆิยสงฺกาสํ, พาตฺตึสวรลกฺขณํ.
‘‘นิสชฺช ปาสาทวเร, อทฺทสํ โลกนายกํ;
กทมฺพปุปฺผํ ปคฺคยฺห, วิปสฺสึ อภิปูชยึ.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ พุทฺธมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กทมฺพปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กทมฺพปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. อุทฺทาลกปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อโนโม ¶ [สุชาโต (สฺยา.), อนุโม (ก.)] นาม สมฺพุทฺโธ, คงฺคากูเล วสี ตทา;
อุทฺทาลกํ คเหตฺวาน, ปูชยึ อปราชิตํ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุทฺทาลกปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุทฺทาลกปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. เอกจมฺปกปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘อุปสนฺโต ¶ จ สมฺพุทฺโธ, วสตี ปพฺพตนฺตเร;
เอกจมฺปกมาทาย, อุปคจฺฉึ นรุตฺตมํ.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ปจฺเจกมุนิมุตฺตมํ;
อุโภหตฺเถหิ ปคฺคยฺห, ปูชยึ อปราชิตํ.
‘‘ปฺจสฏฺิมฺหิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกจมฺปกปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกจมฺปกปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ติมิรปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร, อนุโสตํ วชามหํ;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, สาลราชํว ผุลฺลิตํ.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต ¶ สุมโน, ปจฺเจกมุนิมุตฺตมํ;
คเหตฺวา ติมิรํ ปุปฺผํ, มตฺถเก โอกิรึ อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติมิรปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติมิรปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. สฬลปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร ¶ , อโหสึ กินฺนโร ตทา;
ตตฺถทฺทสํ เทวเทวํ, จงฺกมนฺตํ นราสภํ.
‘‘โอจินิตฺวาน ¶ สฬลํ, ปุปฺผํ พุทฺธสฺสทาสหํ;
อุปสิงฺฆิ มหาวีโร, สฬลํ เทวคนฺธิกํ.
‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา สมฺพุทฺโธ, วิปสฺสี โลกนายโก;
อุปสิงฺฆิ มหาวีโร, เปกฺขมานสฺส เม สโต.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, วนฺทิตฺวา ทฺวิปทุตฺตมํ;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ปุน ปพฺพตมารุหึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สฬลปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สฬลปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
มนฺทารวปุปฺผิยวคฺโค สตฺตตึสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
มนฺทารวฺจ กกฺการุ, ภิสเกสรปุปฺผิโย;
องฺโกลโก ¶ กทมฺพี จ, อุทฺทาลี เอกจมฺปโก;
ติมิรํ สฬลฺเจว, คาถา ตาลีสเมว จ.
๓๘. โพธิวนฺทนวคฺโค
๑. โพธิวนฺทกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปาฏลึ ¶ ¶ ¶ หริตํ ทิสฺวา, ปาทปํ ธรณีรุหํ;
เอกํสํ อฺชลึ กตฺวา, อวนฺทึ ปาฏลึ อหํ.
‘‘อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ครุํ กตฺวาน มานสํ;
อนฺโตสุทฺธํ พหิสุทฺธํ, สุวิมุตฺตมนาสวํ.
‘‘วิปสฺสึ โลกมหิตํ, กรุณาาณสาครํ;
สมฺมุขา วิย สมฺพุทฺธํ, อวนฺทึ ปาฏลึ อหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ โพธิมภิวนฺทหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, วนฺทนาย อิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โพธิวนฺทโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โพธิวนฺทกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ปาฏลิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสี ¶ นาม ภควา, สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล;
ปุรกฺขโต สสิสฺเสหิ, ปาวิสิ พนฺธุมํ ชิโน.
‘‘ตีณิ ปาฏลิปุปฺผานิ, อุจฺฉงฺเค ปิตานิ เม;
สีสํ นฺหายิตุกาโมว, นทีติตฺถํ อคจฺฉหํ.
‘‘นิกฺขมฺม พนฺธุมติยา, อทฺทสํ โลกนายกํ;
อินฺทีวรํว ชลิตํ, อาทิตฺตํว หุตาสนํ.
‘‘พฺยคฺฆูสภํว ¶ ปวรํ, อภิชาตํว เกสรึ;
คจฺฉนฺตํ สมณานคฺคํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ.
‘‘ตสฺมึ ¶ ปสนฺโน [สมเณ (ก.)] สุคเต, กิเลสมลโธวเน;
คเหตฺวา ตีณิ ปุปฺผานิ, พุทฺธเสฏฺํ อปูชยึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปาฏลิปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปาฏลิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ตีณุปฺปลมาลิยตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร ¶ ¶ , อโหสึ วานโร ตทา;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, นิสินฺนํ ปพฺพตนฺตเร.
‘‘โอภาเสนฺตํ ทิสา สพฺพา, สาลราชํว ผุลฺลิตํ;
ลกฺขณพฺยฺชนูเปตํ, ทิสฺวานตฺตมโน อหํ.
‘‘อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, ปีติยา หฏฺมานโส;
ตีณิ อุปฺปลปุปฺผานิ, มตฺถเก อภิโรปยึ.
‘‘ปูชยิตฺวาน ปุปฺผานิ, ผุสฺสสฺสาหํ มเหสิโน;
สคารโว ภวิตฺวาน, ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข.
‘‘คจฺฉนฺโต ปฏิกุฏิโก, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
เสลนฺตเร ปติตฺวาน, ปาปุณึ ชีวิตกฺขยํ.
‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;
ชหิตฺวา ปุริมํ ชาตึ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.
‘‘สตานํ ตีณิกฺขตฺตฺุจ, เทวรชฺชมการยึ;
สตานํ ปฺจกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ.
‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ตีณุปฺปลมาลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ตีณุปฺปลมาลิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ปฏฺฏิปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ยทา นิพฺพายิ สมฺพุทฺโธ, มเหสี ปทุมุตฺตโร;
สมาคมฺม ชนา สพฺเพ, สรีรํ นีหรนฺติ เต.
‘‘นีหรนฺเต สรีรมฺหิ, วชฺชมานาสุ เภริสุ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ปฏฺฏิปุปฺผํ อปูชยึ.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สรีรปูชิเต ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส [พุทฺธเสฏฺสฺส (สี.)] สนฺติเก;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปฏฺฏิปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปฏฺฏิปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. สตฺตปณฺณิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สุมโน ¶ นาม สมฺพุทฺโธ, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สตฺตปณฺณิมปูชยึ.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, สตฺตปณฺณิมปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สตฺตปณฺณิปูชายิทํ [สตฺตปณฺณิสฺสิทํ (สี.)] ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ¶ ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สตฺตปณฺณิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สตฺตปณฺณิยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. คนฺธมุฏฺิยตฺเถรอปทานํ
[อิธ คาถาทฺธํ อูนํ วิย ทิสฺสติ] ‘‘จิตเก กรียมาเน, นานาคนฺเธ สมาหเต;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, คนฺธมุฏฺิมปูชยึ.
‘‘สตสหสฺสิโต ¶ กปฺเป, จิตกํ ยํ อปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, จิตปูชายิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา คนฺธมุฏฺิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
คนฺธมุฏฺิยตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. จิตกปูชกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปรินิพฺพุเต ภควติ, ชลชุตฺตมนามเก;
อาโรปิตมฺหิ จิตเก, สาลปุปฺผมปูชยึ.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, จิตปูชายิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ¶ ¶ ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จิตกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
จิตกปูชกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. สุมนตาลวณฺฏิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ¶ ภควโต, ตาลวณฺฏมทาสหํ;
สุมเนหิ ปฏิจฺฉนฺนํ, ธารยามิ มหารหํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ตาลวณฺฏมทาสหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ตาลวณฺฏสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา สุมนตาลวณฺฏิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุมนตาลวณฺฏิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. สุมนทามิยตฺเถรอปทานํ
‘‘สิทฺธตฺถสฺส ภควโต, นฺหาตกสฺส ตปสฺสิโน;
กตฺวาน สุมนทามํ, ธารยึ ปุรโต ิโต.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทามํ ธารยึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สุมนธารเณ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ ¶ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุมนทามิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สุมนทามิยตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. กาสุมาริผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘กณิการํว ¶ ¶ โชตนฺตํ, นิสินฺนํ ปพฺพตนฺตเร;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, โลกเชฏฺํ นราสภํ.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต ¶ สุมโน, สิเร กตฺวาน อฺชลึ;
กาสุมาริผลํ คยฺห, พุทฺธเสฏฺสฺสทาสหํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ผลมททึ อหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กาสุมาริผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กาสุมาริผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
โพธิวนฺทนวคฺโค อฏฺตึสติโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
โพธิ ปาฏลิ อุปฺปลี, ปฏฺฏิ จ สตฺตปณฺณิโย;
คนฺธมุฏฺิ ¶ จ จิตโก, ตาลํ สุมนทามโก;
กาสุมาริผลี เจว, คาถา เอกูนสฏฺิกา.
๓๙. อวฏผลวคฺโค
๑. อวฏผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สตรํสิ ¶ ¶ นาม ภควา, สยมฺภู อปราชิโต;
วิเวกกาโม สมฺพุทฺโธ, โคจรายาภินิกฺขมิ.
‘‘ผลหตฺโถ อหํ ทิสฺวา, อุปคจฺฉึ นราสภํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, อวฏํ [อวณฺฏํ (สี.), อมฺพฏํ (สฺยา.)] อททึ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ผลมททึ อหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา อวฏผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อวฏผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ลพุชทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร พนฺธุมติยา, อาสึ อารามิโก ตทา;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, คจฺฉนฺตํ อนิลฺชเส.
‘‘ลพุชสฺส ผลํ คยฺห, พุทฺธเสฏฺสฺสทาสหํ;
อากาเส ิตโก สนฺโต, ปฏิคณฺหิ มหายโส.
‘‘วิตฺติสฺชนนํ ¶ มยฺหํ, ทิฏฺธมฺมสุขาวหํ;
ผลํ พุทฺธสฺส ทตฺวาน, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.
‘‘อธิคจฺฉึ ¶ ตทา ปีตึ, วิปุลฺจ สุขุตฺตมํ;
อุปฺปชฺชเตว รตนํ, นิพฺพตฺตสฺส ตหึ ตหึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ผลมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ลพุชทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ลพุชทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. อุทุมฺพรผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘วินตานทิยา ตีเร, วิหาสิ ปุริสุตฺตโม;
อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ.
‘‘ตสฺมึ ปสนฺนมานโส, กิเลสมลโธวเน;
อุทุมฺพรผลํ คยฺห, พุทฺธเสฏฺสฺสทาสหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ผลมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา อุทุมฺพรผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุทุมฺพรผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. ปิลกฺขผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘วนนฺตเร ¶ ¶ ¶ พุทฺธํ ทิสฺวา, อตฺถทสฺสึ มหายสํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, ปิลกฺขสฺสาททึ ผลํ [ปิลกฺขสฺส ผลํ อทํ (สี.), ปิลกฺขุสฺส ผลํ อทํ (สฺยา.)].
‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, ยํ ผลมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปิลกฺขผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปิลกฺขผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. ผารุสผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สุวณฺณวณฺณํ ¶ สมฺพุทฺธํ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ;
รถิยํ ปฏิปชฺชนฺตํ, ผารุสผลมทาสหํ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ผลมททึ อหํ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ผารุสผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ผารุสผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. วลฺลิผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สพฺเพ ¶ ชนา สมาคมฺม, อคมึสุ วนํ ตทา;
ผลมนฺเวสมานา เต, อลภึสุ ผลํ ตทา.
‘‘ตตฺถทฺทสาสึ ¶ ¶ สมฺพุทฺธํ, สยมฺภุํ อปราชิตํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, วลฺลิผลมทาสหํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ผลมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา วลฺลิผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
วลฺลิผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. กทลิผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘กณิการํว ชลิตํ, ปุณฺณมาเยว [ปุณฺณมาเสว (สี. ก.)] จนฺทิมํ;
ชลนฺตํ ทีปรุกฺขํว, อทฺทสํ โลกนายกํ.
‘‘กทลิผลํ ปคฺคยฺห, อทาสึ สตฺถุโน อหํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, วนฺทิตฺวาน อปกฺกมึ.
‘‘เอกตฺตึเส ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ผลมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กทลิผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
กทลิผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. ปนสผลทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อชฺชุโน ¶ นาม สมฺพุทฺโธ, หิมวนฺเต วสี ตทา;
จรเณน จ สมฺปนฺโน, สมาธิกุสโล มุนิ.
‘‘กุมฺภมตฺตํ ¶ คเหตฺวาน, ปนสํ ชีวชีวกํ [เทวคนฺธิกํ (๔๑ วคฺเค, ๕ อปทาเน)];
ฉตฺตปณฺเณ เปตฺวาน, อทาสึ สตฺถุโน อหํ.
‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ผลมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ ¶ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปนสผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปนสผลทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. โสณโกฏิวีสตฺเถรอปทานํ
‘‘วิปสฺสิโน ¶ ปาวจเน, เอกํ เลณํ มยา กตํ;
จาตุทฺทิสสฺส สงฺฆสฺส, พนฺธุมาราชธานิยา.
‘‘ทุสฺเสหิ ภูมึ เลณสฺส, สนฺถริตฺวา ปริจฺจชึ;
อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, อกาสึ ปณิธึ ตทา.
‘‘อาราธเยยฺยํ สมฺพุทฺธํ, ปพฺพชฺชฺจ ลเภยฺยหํ;
อนุตฺตรฺจ นิพฺพานํ, ผุเสยฺยํ สนฺติมุตฺตมํ.
‘‘เตเนว สุกฺกมูเลน, กปฺเป [กปฺปํ (สี.), กปฺป (ก.)] นวุติ สํสรึ;
เทวภูโต มนุสฺโส จ, กตปฺุโ วิโรจหํ.
‘‘ตโต ¶ กมฺมาวเสเสน, อิธ ปจฺฉิมเก ภเว;
จมฺปายํ อคฺคเสฏฺิสฺส, ชาโตมฺหิ เอกปุตฺตโก.
‘‘ชาตมตฺตสฺส ¶ เม สุตฺวา, ปิตุ ฉนฺโท อยํ อหุ;
ททามหํ กุมารสฺส, วีสโกฏี อนูนกา.
‘‘จตุรงฺคุลา จ เม โลมา, ชาตา ปาทตเล อุโภ;
สุขุมา มุทุสมฺผสฺสา, ตูลาปิจุสมา สุภา.
‘‘อตีตา นวุติ กปฺปา, อยํ เอโก จ อุตฺตริ;
นาภิชานามิ นิกฺขิตฺเต, ปาเท ภูมฺยา อสนฺถเต.
‘‘อาราธิโต ¶ เม สมฺพุทฺโธ, ปพฺพชึ อนคาริยํ;
อรหตฺตฺจ เม ปตฺตํ, สีติภูโตมฺหิ นิพฺพุโต.
‘‘อคฺโค อารทฺธวีริยานํ, นิทฺทิฏฺโ สพฺพทสฺสินา;
ขีณาสโวมฺหิ อรหา, ฉฬภิฺโ มหิทฺธิโก.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เลณทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
‘‘เถโร ¶ โกฏิวีโส [โกฏิวิโส (สฺยา. ก.), โกฬิวิโส (อฺฏฺาเนสุ)] โสโณ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อคฺคโต;
ปฺหํ ปุฏฺโ วิยากาสิ, อโนตตฺเต มหาสเร’’ติ.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โสโณ โกฏิวีโส เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โสณโกฏิวีสตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. ปุพฺพกมฺมปิโลติกพุทฺธอปทานํ
‘‘อโนตตฺตสราสนฺเน ¶ , รมณีเย สิลาตเล;
นานารตนปชฺโชเต, นานาคนฺธวนนฺตเร.
‘‘มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน, ปเรโต [อุเปโต (อุทานฏฺกถายํ ๔ วคฺเค, ๘ สุตฺเต)] โลกนายโก;
อาสีโน พฺยากรี ตตฺถ, ปุพฺพกมฺมานิ อตฺตโน.
[สุณาถ ภิกฺขเว มยฺหํ, ยํ กมฺมํ ปกตํ มยา; เอกํ อรฺิกํ ภิกฺขุํ, ทิสฺวา ทินฺนํ ปิโลติกํ; ปตฺถิตํ ปมํ พุทฺธํ, พุทฺธตฺตาย มยา ตทา; ปิโลติยสฺส กมฺมสฺส, พุทฺธตฺเตปิ วิปจฺจติ; โคปาลโก ปุเร อาสึ, คาวึ ปาเชติ โคจรํ; ปิวนฺตึ อุทกํ อาวิลํ, คาวึ ทิสฺวา นิวารยึ; เตน กมฺมวิปาเกน, อิธ ปจฺฉิมเก ภเว; วิปาสิโต ยทิจฺฉกํ, น หิ ปาตุํ ลภามหํ (สฺยา.)] ‘‘สุณาถ ¶ ภิกฺขโว มยฺหํ, ยํ กมฺมํ ปกตํ มยา;
ปิโลติกสฺส กมฺมสฺส, พุทฺธตฺเตปิ วิปจฺจติ [สุณาถ ภิกฺขเว มยฺหํ, ยํ กมฺมํ ปกตํ มยา; เอกํ อรฺิกํ ภิกฺขุํ, ทิสฺวา ทินฺนํ ปิโลติกํ; ปตฺถิตํ ปมํ พุทฺธํ, พุทฺธตฺตาย มยา ตทา; ปิโลติยสฺส กมฺมสฺส, พุทฺธตฺเตปิ วิปจฺจติ; โคปาลโก ปุเร อาสึ, คาวึ ปาเชติ โคจรํ; ปิวนฺตึ อุทกํ อาวิลํ, คาวึ ทิสฺวา นิวารยึ; เตน กมฺมวิปาเกน, อิธ ปจฺฉิมเก ภเว; วิปาสิโต ยทิจฺฉกํ, น หิ ปาตุํ ลภามหํ (สฺยา.)].
[๑]
‘‘มุนาฬิ ¶ นามหํ ธุตฺโต, ปุพฺเพ อฺาสุ ชาติสุ [อฺาย ชาติยา (อุทาน อฏฺ.)];
ปจฺเจกพุทฺธํ สุรภึ [สรภุํ (สี.)], อพฺภาจิกฺขึ อทูสกํ.
‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, นิรเย สํสรึ จิรํ;
พหูวสฺสสหสฺสานิ, ทุกฺขํ เวเทสิ เวทนํ.
‘‘เตน กมฺมาวเสเสน, อิธ ปจฺฉิมเก ภเว;
อพฺภกฺขานํ มยา ลทฺธํ, สุนฺทริกาย การณา.
[๒]
‘‘สพฺพาภิภุสฺส ¶ พุทฺธสฺส, นนฺโท นามาสิ สาวโก;
ตํ อพฺภกฺขาย นิรเย, จิรํ สํสริตํ มยา.
‘‘ทสวสฺสสหสฺสานิ, นิรเย สํสรึ จิรํ;
มนุสฺสภาวํ ลทฺธาหํ, อพฺภกฺขานํ พหุํ ลภึ.
‘‘เตน กมฺมาวเสเสน, จิฺจมานวิกา มมํ;
อพฺภาจิกฺขิ อภูเตน, ชนกายสฺส อคฺคโต.
[๓]
‘‘พฺราหฺมโณ สุตวา อาสึ, อหํ สกฺกตปูชิโต;
มหาวเน ปฺจสเต, มนฺเต วาเจมิ มาณเว.
‘‘ตตฺถาคโต ¶ [ตมาคโต (ก.)] อิสิ ภีโม, ปฺจาภิฺโ มหิทฺธิโก;
ตํ จาหํ อาคตํ ทิสฺวา, อพฺภาจิกฺขึ อทูสกํ.
‘‘ตโตหํ อวจํ สิสฺเส, กามโภคี อยํ อิสิ;
มยฺหมฺปิ ภาสมานสฺส, อนุโมทึสุ มาณวา.
‘‘ตโต มาณวกา สพฺเพ, ภิกฺขมานํ กุเล กุเล;
มหาชนสฺส อาหํสุ, กามโภคี อยํ อิสิ.
‘‘เตน ¶ ¶ กมฺมวิปาเกน, ปฺจ ภิกฺขุสตา อิเม;
อพฺภกฺขานํ ลภุํ สพฺเพ, สุนฺทริกาย การณา.
[๔]
‘‘เวมาตุภาตรํ ปุพฺเพ, ธนเหตุ หนึ อหํ;
ปกฺขิปึ คิริทุคฺคสฺมึ, สิลาย จ อปึสยึ.
‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, เทวทตฺโต สิลํ ขิปิ;
องฺคุฏฺํ ปึสยี ปาเท, มม ปาสาณสกฺขรา.
[๕]
‘‘ปุเรหํ ทารโก หุตฺวา, กีฬมาโน มหาปเถ;
ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวาน, มคฺเค สกลิกํ [สกฺขลิกํ (ก.)] ขิปึ [ทหึ (สฺยา.)].
‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, อิธ ปจฺฉิมเก ภเว;
วธตฺถํ มํ เทวทตฺโต, อภิมาเร ปโยชยิ.
[๖]
‘‘หตฺถาโรโห ¶ ปุเร อาสึ, ปจฺเจกมุนิมุตฺตมํ;
ปิณฺฑาย วิจรนฺตํ ตํ, อาสาเทสึ คเชนหํ.
‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, ภนฺโต [ทนฺโต (ก.)] นาฬาคิรี คโช;
คิริพฺพเช ปุรวเร, ทารุโณ สมุปาคมิ [มํ อุปาคมิ (สี.)].
[๗]
‘‘ราชาหํ ¶ ปตฺถิโว [ปตฺติโก (สฺยา. ก.), ขตฺติโย (อุทาน อฏฺ.)] อาสึ, สตฺติยา ปุริสํ หนึ;
เตน กมฺมวิปาเกน, นิรเย ปจฺจิสํ ภุสํ.
‘‘กมฺมุโน ตสฺส เสเสน, อิทานิ สกลํ มม;
ปาเท ฉวึ ปกปฺเปสิ [ปโกเปสิ (สี.)], น หิ กมฺมํ วินสฺสติ.
[๘]
‘‘อหํ เกวฏฺฏคามสฺมึ, อหุํ เกวฏฺฏทารโก;
มจฺฉเก ฆาติเต ทิสฺวา, ชนยึ โสมนสฺสกํ [โสมนสฺสหํ (อุทาน อฏฺ.)].
‘‘เตน ¶ กมฺมวิปาเกน, สีสทุกฺขํ อหู มม;
สพฺเพ สกฺกา จ หฺึสุ, ยทา หนิ วิฏฏูโภ [วิฏฏุโภ (สฺยา. ก.)].
[๙]
‘‘ผุสฺสสฺสาหํ ปาวจเน, สาวเก ปริภาสยึ;
ยวํ ขาทถ ภฺุชถ, มา จ ภฺุชถ สาลโย.
‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, เตมาสํ ขาทิตํ ยวํ;
นิมนฺติโต พฺราหฺมเณน, เวรฺชายํ วสึ ตทา.
[๑๐]
‘‘นิพฺพุทฺเธ วตฺตมานมฺหิ, มลฺลปุตฺตํ นิเหยึ [นิเสธยึ (สฺยา. ก.)];
เตน กมฺมวิปาเกน, ปิฏฺิทุกฺขํ อหู มม.
[๑๑]
‘‘ติกิจฺฉโก อหํ อาสึ, เสฏฺิปุตฺตํ วิเรจยึ;
เตน กมฺมวิปาเกน, โหติ ปกฺขนฺทิกา มม.
[๑๒]
‘‘อวจาหํ โชติปาโล, สุคตํ กสฺสปํ ตทา;
กุโต นุ โพธิ มุณฺฑสฺส, โพธิ ปรมทุลฺลภา.
‘‘เตน ¶ ¶ ¶ กมฺมวิปาเกน, อจรึ ทุกฺกรํ พหุํ;
ฉพฺพสฺสานุรุเวฬายํ, ตโต โพธิมปาปุณึ.
‘‘นาหํ เอเตน มคฺเคน, ปาปุณึ โพธิมุตฺตมํ;
กุมฺมคฺเคน คเวสิสฺสํ, ปุพฺพกมฺเมน วาริโต.
‘‘ปฺุปาปปริกฺขีโณ, สพฺพสนฺตาปวชฺชิโต;
อโสโก อนุปายาโส, นิพฺพายิสฺสมนาสโว.
‘‘เอวํ ชิโน วิยากาสิ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อคฺคโต;
สพฺพาภิฺาพลปฺปตฺโต, อโนตตฺเต มหาสเร’’ติ.
อิตฺถํ ¶ สุทํ ภควา อตฺตโน ปุพฺพจริตํ กมฺมปิโลติกํ นาม พุทฺธาปทานธมฺมปริยายํ อภาสิตฺถาติ.
ปุพฺพกมฺมปิโลติกํ นาม พุทฺธาปทานํ ทสมํ.
อวฏผลวคฺโค เอกูนจตฺตาลีสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
อวฏํ ลพุชฺเจว, อุทุมฺพรปิลกฺขุ จ;
ผารุ วลฺลี จ กทลี, ปนโส โกฏิวีสโก.
ปุพฺพกมฺมปิโลติ จ, อปทานํ มเหสิโน;
คาถาโย เอกนวุติ, คณิตาโย วิภาวิภิ.
จุทฺทสมํ ภาณวารํ.
๔๐. ปิลินฺทวจฺฉวคฺโค
๑. ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ ¶ ¶ ¶ หํสวติยา, อาสึ โทวาริโก อหํ;
อกฺโขภํ อมิตํ โภคํ, ฆเร สนฺนิจิตํ มม.
‘‘รโหคโต นิสีทิตฺวา, ปหํสิตฺวาน มานสํ [สมฺปหํสิตฺว มานสํ (สี.)];
นิสชฺช ปาสาทวเร, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา.
(จินฺตนากาโร)
‘‘‘พหู เมธิคตา โภคา, ผีตํ อนฺเตปุรํ มม;
ราชาปิ [ราชิสิ (ก.)] สนฺนิมนฺเตสิ, อานนฺโท ปถวิสฺสโร.
‘‘‘อยฺจ พุทฺโธ อุปฺปนฺโน, อธิจฺจุปฺปตฺติโก มุนิ;
สํวิชฺชนฺติ จ เม โภคา, ทานํ ทสฺสามิ สตฺถุโน.
‘‘‘ปทุเมน ราชปุตฺเตน, ทินฺนํ ทานวรํ ชิเน;
หตฺถินาเค จ ปลฺลงฺเก, อปสฺเสนฺจนปฺปกํ.
‘‘‘อหมฺปิ ทานํ ทสฺสามิ, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
อทินฺนปุพฺพมฺเสํ, ภวิสฺสํ อาทิกมฺมิโก.
‘‘‘จินฺเตตฺวาหํ พหุวิธํ, ยาเค ยสฺส สุขํผลํ;
ปริกฺขารทานมทฺทกฺขึ, มม สงฺกปฺปปูรณํ.
‘‘‘ปริกฺขารานิ ทสฺสามิ, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
อทินฺนปุพฺพมฺเสํ, ภวิสฺสํ อาทิกมฺมิโก’.
(ทานวตฺถุสมฺปาทนํ)
‘‘นฬกาเร ¶ อุปาคมฺม, ฉตฺตํ กาเรสิ ตาวเท;
ฉตฺตสตสหสฺสานิ, เอกโต สนฺนิปาตยึ.
‘‘ทุสฺสสตสหสฺสานิ, เอกโต สนฺนิปาตยึ;
ปตฺตสตสหสฺสานิ, เอกโต สนฺนิปาตยึ.
‘‘วาสิโย ¶ ¶ สตฺถเก จาปิ, สูจิโย นขเฉทเน;
เหฏฺาฉตฺเต ปาเปสึ, กาเรตฺวา ตทนุจฺฉเว.
‘‘วิธูปเน ตาลวณฺเฏ, โมรหตฺเถ จ จามเร;
ปริสฺสาวเน เตลธาเร [เตลธเร (สี.)], การยึ ตทนุจฺฉเว.
‘‘สูจิฆเร อํสพทฺเธ, อโถปิ กายพนฺธเน;
อาธารเก จ สุกเต, การยึ ตทนุจฺฉเว.
‘‘ปริโภคภาชเน จ, อโถปิ โลหถาลเก;
เภสชฺเช ¶ ปูรยิตฺวาน, เหฏฺาฉตฺเต เปสหํ.
‘‘วจํ อุสีรํ ลฏฺิมธุํ, ปิปฺผลี มริจานิ จ;
หรีตกึ สิงฺคีเวรํ, สพฺพํ ปูเรสิ ภาชเน.
‘‘อุปาหนา ปาทุกาโย, อโถ อุทกปฺุฉเน;
กตฺตรทณฺเฑ สุกเต, การยึ ตทนุจฺฉเว.
‘‘โอสธฺชนนาฬี จ [โอสธํ อฺชนาปิจ (สฺยา.)], สลากา ธมฺมกุตฺตรา;
กฺุจิกา ปฺจวณฺเณหิ, สิพฺพิเต กฺุจิกาฆเร.
‘‘อาโยเค ธูมเนตฺเต จ, อโถปิ ทีปธารเก;
ตุมฺพเก จ กรณฺเฑ จ, การยึ ตทนุจฺฉเว.
‘‘สณฺฑาเส ¶ ปิปฺผเล เจว, อโถปิ มลหารเก;
เภสชฺชถวิเก เจว, การยึ ตทนุจฺฉเว.
‘‘อาสนฺทิโย ปีเก จ, ปลฺลงฺเก จตุโรมเย;
ตทนุจฺฉเว การยิตฺวา, เหฏฺาฉตฺเต เปสหํ.
‘‘อุณฺณาภิสี ตูลภิสี, อโถปิ ปีิกาภิสี [ปีกาภิสี (สฺยา. ก.)];
พิมฺโพหเน [พิพฺโพหเน (สฺยา. ก.)] จ สุกเต, การยึ ตทนุจฺฉเว.
‘‘กุรุวินฺเท มธุสิตฺเถ, เตลํ หตฺถปฺปตาปกํ;
สิปาฏิผลเก สุจี, มฺจํ อตฺถรเณน จ.
‘‘เสนาสเน ปาทปฺุเฉ, สยนาสนทณฺฑเก;
ทนฺตโปเณ จ อาฏลี [กถลึ (สฺยา.)], สีสาเลปนคนฺธเก.
‘‘อรณี ¶ ผลปีเ [ปลาลปีเ (สี.)] จ, ปตฺตปิธานถาลเก;
อุทกสฺส กฏจฺฉู จ, จุณฺณกํ รชนมฺพณํ [รชนมฺมณํ (สี.)].
‘‘สมฺมชฺชนํ ¶ [สมฺมฺุชนํ (สฺยา.), สมฺมชฺชนึ, สมฺมฺุชนึ (?)] อุทปตฺตํ, ตถา วสฺสิกสาฏิกํ;
นิสีทนํ กณฺฑุจฺฉาทิ, อถ อนฺตรวาสกํ.
‘‘อุตฺตราสงฺคสงฺฆาฏี, นตฺถุกํ มุขโสธนํ;
พิฬงฺคโลณํ ปหูตฺจ [โลณภูตฺจ (ก.)], มธฺุจ ทธิปานกํ.
‘‘ธูปํ [ธูมํ (ก.)] สิตฺถํ ปิโลติฺจ, มุขปฺุฉนสุตฺตกํ;
ทาตพฺพํ นาม ยํ อตฺถิ, ยฺจ กปฺปติ สตฺถุโน.
‘‘สพฺพเมตํ สมาเนตฺวา, อานนฺทํ อุปสงฺกมึ;
อุปสงฺกมฺม ¶ ราชานํ, ชเนตารํ มเหสิโน [มเหสินํ (สี.), มหายสํ (สฺยา.), มหิสฺสรํ (ก.)];
สิรสา ¶ อภิวาเทตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวึ.
(ทาโนกาสยาจนา)
‘‘‘เอกโต ชาตสํวทฺธา, อุภินฺนํ เอกโต มนํ [ยโส (สฺยา.), มโน (?)];
สาธารณา สุขทุกฺเข, อุโภ จ อนุวตฺตกา.
‘‘‘อตฺถิ เจตสิกํ ทุกฺขํ, ตวาเธยฺยํ อรินฺทม;
ยทิ สกฺโกสิ ตํ ทุกฺขํ, วิโนเทยฺยาสิ ขตฺติย.
‘‘‘ตว ทุกฺขํ มม ทุกฺขํ, อุภินฺนํ เอกโต มโน [มนํ (สี. สฺยา.)];
นิฏฺิตนฺติ วิชานาหิ, มมาเธยฺยํ สเจ ตุวํ.
‘‘‘ชานาหิ โข มหาราช, ทุกฺขํ เม ทุพฺพิโนทยํ;
ปหุ สมาโน คชฺชสุ, เอกํ เต ทุจฺจชํ วรํ.
‘‘‘ยาวตา วิชิเต อตฺถิ, ยาวตา มม ชีวิตํ;
เอเตหิ ยทิ เต อตฺโถ, ทสฺสามิ อวิกมฺปิโต.
‘‘‘คชฺชิตํ โข ตยา เทว, มิจฺฉา ตํ พหุ คชฺชิตํ;
ชานิสฺสามิ ตุวํ อชฺช, สพฺพธมฺเม [สจฺจธมฺเม (?)] ปติฏฺิตํ.
‘‘‘อติพาฬฺหํ ¶ นิปีเฬสิ, ททมานสฺส เม สโต;
กึ เต เม ปีฬิเตนตฺโถ, ปตฺถิตํ เต กเถหิ เม.
‘‘‘อิจฺฉามหํ มหาราช, พุทฺธเสฏฺํ อนุตฺตรํ;
โภชยิสฺสามิ สมฺพุทฺธํ, วชฺชํ [วฺจุํ (?)] เม มาหุ ชีวิตํ.
‘‘‘อฺํ เตหํ วรํ ทมฺมิ, มา ยาจิตฺโถ ตถาคตํ [อยาจิโต ตถาคโต (สฺยา. ก.)];
อเทยฺโย กสฺสจิ พุทฺโธ, มณิ โชติรโส ยถา.
‘‘‘นนุ ¶ เต คชฺชิตํ เทว, ยาว ชีวิตมตฺตโน [วิชิตมตฺถิตํ (ก.), ชีวิตมตฺถิกํ (สฺยา.)];
ชีวิตํ ¶ [วิชิตํ (ก.)] ททมาเนน, ยุตฺตํ ทาตุํ ตถาคตํ.
‘‘‘ปนีโย มหาวีโร, อเทยฺโย กสฺสจิ ชิโน;
น เม ปฏิสฺสุโต พุทฺโธ, วรสฺสุ อมิตํ ธนํ.
‘‘‘วินิจฺฉยํ ปาปุณาม, ปุจฺฉิสฺสาม วินิจฺฉเย;
ยถาสณฺํ [ยถาสนฺตํ (สี.)] กเถสฺสนฺติ, ปฏิปุจฺฉาม ตํ ตถา.
‘‘‘รฺโ หตฺเถ คเหตฺวาน, อคมาสึ วินิจฺฉยํ;
ปุรโต อกฺขทสฺสานํ, อิทํ วจนมพฺรวึ.
‘‘‘สุณนฺตุ ¶ เม อกฺขทสฺสา, ราชา วรมทาสิ เม;
น กิฺจิ ปยิตฺวาน, ชีวิตมฺปิ [วิชิตํปิ (ก.)] ปวารยิ.
‘‘‘ตสฺส เม วรทินฺนสฺส, พุทฺธเสฏฺํ วรึ อหํ;
สุทินฺโน โหติ เม พุทฺโธ, ฉินฺทถ สํสยํ มม.
‘‘‘โสสฺสาม ตว วจนํ, ภูมิปาลสฺส ราชิโน;
อุภินฺนํ วจนํ สุตฺวา, ฉินฺทิสฺสาเมตฺถ สํสยํ.
‘‘‘สพฺพํ เทว ตยา ทินฺนํ, อิมสฺส สพฺพคาหิกํ [สพฺพคาหิตํ (สฺยา. ก.)];
น กิฺจิ ปยิตฺวาน, ชีวิตมฺปิ ปวารยิ.
‘‘‘กิจฺฉปฺปตฺโตว หุตฺวาน, ยาจี วรมนุตฺตรํ [ยาวชีวมนุตฺตรํ (สฺยา. ก.)];
อิมํ สุทุกฺขิตํ ตฺวา, อทาสึ สพฺพคาหิกํ.
‘‘‘ปราชโย ¶ ตุวํ [ตวํ (สี.)] เทว, อสฺส เทยฺโย ตถาคโต;
อุภินฺนํ สํสโย ฉินฺโน, ยถาสณฺมฺหิ [ยถาสนฺตมฺหิ (สี.)] ติฏฺถ.
‘‘‘ราชา ตตฺเถว ตฺวาน, อกฺขทสฺเสตทพฺรวิ;
สมฺมา ¶ มยฺหมฺปิ เทยฺยาถ, ปุน พุทฺธํ ลภามหํ.
‘‘‘ปูเรตฺวา ตว สงฺกปฺปํ, โภชยิตฺวา ตถาคตํ;
ปุน เทยฺยาสิ [เทยฺยาถ (ก.)] สมฺพุทฺธํ, อานนฺทสฺส ยสสฺสิโน’.
(นิมนฺตนกถา)
‘‘อกฺขทสฺเสภิวาเทตฺวา, อานนฺทฺจาปิ ขตฺติยํ;
ตุฏฺโ ปมุทิโต หุตฺวา, สมฺพุทฺธมุปสงฺกมึ.
‘‘อุปสงฺกมฺม สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ;
สิรสา อภิวาเทตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวึ.
‘วสีสตสหสฺเสหิ ¶ , อธิวาเสหิ จกฺขุม;
หาสยนฺโต มม จิตฺตํ, นิเวสนมุเปหิ เม’.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
มม สงฺกปฺปมฺาย, อธิวาเสสิ จกฺขุมา.
‘‘อธิวาสนมฺาย, อภิวาทิย สตฺถุโน;
หฏฺโ อุทคฺคจิตฺโตหํ, นิเวสนมุปาคมึ.
(ทานปฏิยาทนํ)
‘‘มิตฺตามจฺเจ สมาเนตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวึ;
‘สุทุลฺลโภ มยา ลทฺโธ, มณิ โชติรโส ยถา.
‘‘‘เกน ตํ ปูชยิสฺสาม, อปฺปเมยฺโย อนูปโม;
อตุโล อสโม ธีโร, ชิโน อปฺปฏิปุคฺคโล.
‘‘‘ตถาสมสโม เจว, อทุติโย นราสโภ;
ทุกฺกรํ อธิการฺหิ, พุทฺธานุจฺฉวิกํ มยา.
‘‘‘นานาปุปฺเผ ¶ สมาเนตฺวา, กโรม ปุปฺผมณฺฑปํ;
พุทฺธานุจฺฉวิกํ ¶ เอตํ, สพฺพปูชา ภวิสฺสติ’.
‘‘อุปฺปลํ ¶ ปทุมํ วาปิ, วสฺสิกํ อธิมุตฺตกํ [อติมุตฺตกํ (?)];
จมฺปกํ [จนฺทนํ (ก.)] นาคปุปฺผฺจ, มณฺฑปํ การยึ อหํ.
‘‘สตาสนสหสฺสานิ, ฉตฺตจฺฉายาย ปฺปึ;
ปจฺฉิมํ อาสนํ มยฺหํ, อธิกํ สตมคฺฆติ.
‘‘สตาสนสหสฺสานิ, ฉตฺตจฺฉายาย ปฺปึ;
ปฏิยาเทตฺวา อนฺนปานํ, กาลํ อาโรจยึ อหํ.
‘‘อาโรจิตมฺหิ กาลมฺหิ, ปทุมุตฺตโร มหามุนิ;
วสีสตสหสฺเสหิ, นิเวสนมุเปสิ เม.
‘‘ธาเรนฺตํ อุปริจฺฉตฺตํ [ธาเรนฺตมุปริจฺฉตฺเต (สี.)], สุผุลฺลปุปฺผมณฺฑเป;
วสีสตสหสฺเสหิ, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.
‘‘‘ฉตฺตสตสหสฺสานิ, สตสหสฺสมาสนํ;
กปฺปิยํ อนวชฺชฺจ, ปฏิคณฺหาหิ จกฺขุม’.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
มมํ ตาเรตุกาโม โส, สมฺปฏิจฺฉิ มหามุนิ.
(ทานกถา)
‘‘ภิกฺขุโน ¶ เอกเมกสฺส, ปจฺเจกํ ปตฺตมทาสหํ;
ชหึสุ สุมฺภกํ [ปุพฺพกํ (สี.), สมฺภตํ (สฺยา.), มตฺติกํ (?)] ปตฺตํ, โลหปตฺตํ อธารยุํ.
‘‘สตฺตรตฺตินฺทิวํ พุทฺโธ, นิสีทิ ปุปฺผมณฺฑเป;
โพธยนฺโต พหู สตฺเต, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.
‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺโต, เหฏฺโต ปุปฺผมณฺฑเป;
จุลฺลาสีติสหสฺสานํ ¶ , ธมฺมาภิสมโย อหุ.
‘‘สตฺตเม ทิวเส ปตฺเต, ปทุมุตฺตโร มหามุนิ;
ฉตฺตจฺฉายายมาสีโน, อิมา คาถา อภาสถ.
(พฺยากรณํ)
‘‘‘อนูนกํ ทานวรํ, โย เม ปาทาสิ มาณโว;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘หตฺถี ¶ อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา จ จตุรงฺคินี;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ [ตํ (สฺยา.)] นิจฺจํ, สพฺพทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘หตฺถิยานํ อสฺสยานํ, สิวิกา สนฺทมานิกา;
อุปฏฺิสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, สพฺพทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘สฏฺิ รถสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, สพฺพทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘สฏฺิ ¶ ตูริยสหสฺสานิ, เภริโย สมลงฺกตา;
วชฺชยิสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, สพฺพทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘ฉฬาสีติสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;
วิจิตฺตวตฺถาภรณา, อามุกฺกมณิกุณฺฑลา [อามุตฺตมณิกุณฺฑลา (สี. สฺยา.)].
‘‘‘อฬารปมฺหา หสุลา, สุสฺา ตนุมชฺฌิมา;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, สพฺพทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ.
‘‘‘สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ ¶ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘เทวโลเก ¶ วสนฺตสฺส, ปฺุกมฺมสมงฺคิโน;
เทวโลกปริยนฺตํ, รตนฉตฺตํ ธริสฺสติ.
‘‘‘อิจฺฉิสฺสติ ยทา ฉายํ [ยทา วายํ (สฺยา. ก.)], ฉทนํ ทุสฺสปุปฺผชํ;
อิมสฺส จิตฺตมฺาย, นิพทฺธํ ฉาทยิสฺสติ.
‘‘‘เทวโลกา จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
ปฺุกมฺเมน สํยุตฺโต, พฺรหฺมพนฺธุ ภวิสฺสติ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน [นาเมน (สพฺพตฺถ) เอวมุปริปิ; อฏฺถายํ ปน ปุพฺเพ โคตฺเตนาติปทํ วณฺณิตํ], สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘สพฺพเมตํ อภิฺาย, โคตโม สกฺยปุงฺคโว;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค เปสฺสติ.
‘‘‘ปิลินฺทวจฺฉนาเมน ¶ [ปิลินฺทิวจฺฉนาเมน (สี.)], เหสฺสติ สตฺถุสาวโก;
เทวานํ อสุรานฺจ, คนฺธพฺพานฺจ สกฺกโต.
‘‘‘ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนฺจ, คิหีนฺจ ตเถว โส;
ปิโย หุตฺวาน สพฺเพสํ, วิหริสฺสตินาสโว’.
(ทานานิสํสกถา)
‘‘สตสหสฺเส กตํ กมฺมํ, ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ;
สุมุตฺโต สรเวโคว, กิเลเส ฌาปยี มม [ฌาปยิสฺสติ (สี. ก.), ฌาปยึ อหํ (สฺยา.)].
‘‘อโห เม สุกตํ กมฺมํ, ปฺุกฺเขตฺเต อนุตฺตเร;
ยตฺถ การํ กริตฺวาน, ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ.
‘‘อนูนกํ ทานวรํ, อทาสิ โย [โส (ก.)] หิ มาณโว;
อาทิปุพฺพงฺคโม ¶ อาสิ, ตสฺส ทานสฺสิทํ ผลํ.
(๑. ฉตฺตานิสํโส)
‘‘ฉตฺเต จ สุคเต ทตฺวา [ฉตฺเต สุคเต ทตฺวาน (สี. สฺยา.)], สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
อฏฺานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สีตํ ¶ อุณฺหํ น ชานามิ, รโชชลฺลํ น ลิมฺปติ;
อนุปทฺทโว อนีติ จ, โหมิ อปจิโต สทา.
‘‘สุขุมจฺฉวิโก โหมิ, วิสทํ โหติ มานสํ;
ฉตฺตสตสหสฺสานิ, ภเว สํสรโต มม.
‘‘สพฺพาลงฺการยุตฺตานิ ¶ , ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;
อิมํ ชาตึ เปตฺวาน, มตฺถเก ธารยนฺติ เม.
‘‘กสฺมา [ตสฺมา (สฺยา. ก.)] อิมาย ชาติยา, นตฺถิ เม ฉตฺตธารณา;
มม สพฺพํ กตํ กมฺมํ, วิมุตฺติฉตฺตปตฺติยา.
(๒. ทุสฺสานิสํโส)
‘‘ทุสฺสานิ สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
อฏฺานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สุวณฺณวณฺโณ ¶ วิรโช, สปฺปภาโส ปตาปวา;
สินิทฺธํ โหติ เม คตฺตํ, ภเว สํสรโต มม.
‘‘ทุสฺสสตสหสฺสานิ, เสตา ปีตา จ โลหิตา;
ธาเรนฺติ มตฺถเก มยฺหํ, ทุสฺสทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘โกเสยฺยกมฺพลิยานิ, โขมกปฺปาสิกานิ จ;
สพฺพตฺถ ปฏิลภามิ, เตสํ นิสฺสนฺทโต อหํ.
(๓. ปตฺตานิสํโส)
‘‘ปตฺเต สุคเต ทตฺวาน, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ทสานิสํเส ¶ อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สุวณฺณถาเล มณิถาเล, รชเตปิ จ ถาลเก;
โลหิตงฺคมเย ถาเล, ปริภฺุชามิ สพฺพทา.
‘‘อนุปทฺทโว อนีติ จ, โหมิ อปจิโต สทา;
ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส, วตฺถสฺส สยนสฺส จ.
‘‘น วินสฺสนฺติ เม โภคา, ิตจิตฺโต ภวามหํ;
ธมฺมกาโม สทา โหมิ, อปฺปกฺเลโส อนาสโว.
‘‘เทวโลเก มนุสฺเส วา, อนุพนฺธา อิเม คุณา;
ฉายา ยถาปิ รุกฺขสฺส, สพฺพตฺถ น ชหนฺติ มํ.
(๔. วาสิอานิสํโส)
‘‘จิตฺตพนฺธนสมฺพทฺธา [จิตฺตพนฺธนสมฺปนฺนา (ก.)], สุกตา วาสิโย พหู;
ทตฺวาน พุทฺธเสฏฺสฺส, สงฺฆสฺส จ ตเถวหํ.
‘‘อฏฺานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม;
สูโร ¶ โหมวิสารี จ, เวสารชฺเชสุ ปารมี.
‘‘ธิติวีริยวา ¶ โหมิ, ปคฺคหีตมโน สทา;
กิเลสจฺเฉทนํ าณํ, สุขุมํ อตุลํ สุจึ;
สพฺพตฺถ ปฏิลภามิ, ตสฺส นิสฺสนฺทโต อหํ.
(๕. สตฺถกานิสํโส)
‘‘อกกฺกเส ¶ อผรุเส, สุโธเต สตฺถเก พหู;
ปสนฺนจิตฺโต ทตฺวาน, พุทฺเธ สงฺเฆ ตเถว จ.
‘‘ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม;
กลฺยาณมิตฺตํ [กลฺยาณจิตฺตํ (สี.)] วีริยํ, ขนฺติฺจ เมตฺตสตฺถกํ.
‘‘ตณฺหาสลฺลสฺส ¶ ฉินฺนตฺตา, ปฺาสตฺถํ อนุตฺตรํ;
วชิเรน สมํ าณํ, เตสํ นิสฺสนฺทโต ลเภ.
(๖. สูจิอานิสํโส)
‘‘สูจิโย สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘น สํสโย กงฺขจฺเฉโท, อภิรูโป จ โภควา;
ติกฺขปฺโ สทา โหมิ, สํสรนฺโต ภวาภเว.
‘‘คมฺภีรํ นิปุณํ านํ, อตฺถํ าเณน ปสฺสยึ;
วชิรคฺคสมํ าณํ, โหติ เม ตมฆาตนํ.
(๗. นขจฺเฉทนานิสํโส)
‘‘นขจฺเฉทเน สุคเต, ทตฺวา สงฺเฆ คณุตฺตเม;
ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘ทาสิทาเส [ทาสิทาส (ก.)] ควสฺเส จ, ภตเก นาฏเก [อารกฺขเก (สี.)] พหู;
นฺหาปิเต ภตฺตเก สูเท, สพฺพตฺเถว ลภามหํ.
(๘. วิธูปนตาลวณฺฏานิสํโส)
‘‘วิธูปเน สุคเต ทตฺวา, ตาลวณฺเฏ จ โสภเณ;
อฏฺานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สีตํ อุณฺหํ น ชานามิ, ปริฬาโห น วิชฺชติ;
ทรถํ นาภิชานามิ, จิตฺตสนฺตาปนํ มม.
‘‘ราคคฺคิ ¶ โทสโมหคฺคิ, มานคฺคิ ทิฏฺิอคฺคิ จ;
สพฺพคฺคี นิพฺพุตา มยฺหํ, ตสฺส นิสฺสนฺทโต มม.
(๙. โมรหตฺถ-จามรํ)
‘‘โมรหตฺเถ ¶ จามริโย, ทตฺวา สงฺเฆ คณุตฺตเม;
อุปสนฺตกิเลโสหํ, วิหรามิ อนงฺคโณ.
(๑๐. ปริสฺสาวน-ธมฺมกรํ)
‘‘ปริสฺสาวเน ¶ ¶ สุคเต, ทตฺวา ธมฺมกรุตฺตเม [ทตฺวา สุกเต ธมฺมกุตฺตเร (สฺยา. ก.)];
ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สพฺเพสํ สมติกฺกมฺม, ทิพฺพํ อายุํ ลภามหํ;
อปฺปสยฺโห สทา โหมิ, โจรปจฺจตฺถิเกหิ วา.
‘‘สตฺเถน วา วิเสน วา, วิเหสมฺปิ น กุพฺพเต;
อนฺตรามรณํ นตฺถิ, เตสํ นิสฺสนฺทโต มม.
(๑๑. เตลธารานิสํโส)
‘‘เตลธาเร สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สุจารุรูโป สุภทฺโท [สุคโท (สี.), สุวาโจ (?)], สุสมุคฺคตมานโส;
อวิกฺขิตฺตมโน โหมิ, สพฺพารกฺเขหิ รกฺขิโต.
(๑๒. สูจิฆรานิสํโส)
‘‘สูจิฆเร สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ตีณานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘เจโตสุขํ กายสุขํ, อิริยาปถชํ สุขํ;
อิเม คุเณ ปฏิลเภ, ตสฺส นิสฺสนฺทโต อหํ.
(๑๓. อํสพทฺธานิสํโส)
‘‘อํสพทฺเธ ชิเน ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ตีณานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สทฺธมฺเม ¶ คาธํ [เจโตาณํ จ (สี.)] วินฺทามิ, สรามิ ทุติยํ ภวํ;
สพฺพตฺถ สุจฺฉวี โหมิ, ตสฺส นิสฺสนฺทโต อหํ.
(๑๔. กายพนฺธนานิสํโส)
‘‘กายพนฺเธ ชิเน ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ฉานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สมาธีสุ ¶ ¶ น กมฺปามิ, วสี โหมิ สมาธิสุ;
อเภชฺชปริโส โหมิ, อาเทยฺยวจโน สทา.
‘‘อุปฏฺิตสติ โหมิ, ตาโส มยฺหํ น วิชฺชติ;
เทวโลเก มนุสฺเส วา, อนุพนฺธา อิเม คุณา.
(๑๕. อาธารกานิสํโส)
‘‘อาธารเก ชิเน ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ปฺจวณฺเณหิ ทายาโท [ปฺจวณฺเณ ภยาภาโว (สฺยา.)], อจโล โหมิ เกนจิ.
‘‘เย ¶ เกจิ เม สุตา ธมฺมา, สติาณปฺปโพธนา;
ธตา [ิตา (ก.)] เม น วินสฺสนฺติ, ภวนฺติ สุวินิจฺฉิตา.
(๑๖. ภาชนานิสํโส)
‘‘ภาชเน ปริโภเค จ, ทตฺวา พุทฺเธ คณุตฺตเม;
ตีณานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘โสณฺณมเย มณิมเย, อโถปิ ผลิกามเย;
โลหิตงฺคมเย เจว, ลภามิ ภาชเน อหํ.
‘‘ภริยา ทาสทาสี [สพฺพตฺถปิ เอวเมว ทิสฺสติ] จ, หตฺถิสฺสรถปตฺติเก;
อิตฺถี ปติพฺพตา เจว, ปริโภคานิ สพฺพทา.
‘‘วิชฺชา มนฺตปเท เจว, วิวิเธ อาคเม พหู;
สพฺพํ สิปฺปํ นิสาเมมิ, ปริโภคานิ สพฺพทา.
(๑๗. ถาลกานิสํโส)
‘‘ถาลเก สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ตีณานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘โสณฺณมเย ¶ มณิมเย, อโถปิ ผลิกามเย;
โลหิตงฺคมเย เจว, ลภามิ ถาลเก อหํ.
‘‘อสตฺถเก ¶ [อสตฺถเก (สี.), อสฺสฏฺเก (สฺยา.)] ผลมเย, อโถ โปกฺขรปตฺตเก;
มธุปานกสงฺเข จ, ลภามิ ถาลเก อหํ.
‘‘วตฺเต คุเณ ปฏิปตฺติ, อาจารกิริยาสุ จ;
อิเม คุเณ ปฏิลเภ, ตสฺส นิสฺสนฺทโต อหํ.
(๑๘. เภสชฺชานิสํโส)
‘‘เภสชฺชํ ¶ สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ทสานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘อายุวา พลวา ธีโร, วณฺณวา ยสวา สุขี;
อนุปทฺทโว อนีติ จ, โหมิ อปจิโต สทา;
น เม ปิยวิโยคตฺถิ, ตสฺส นิสฺสนฺทโต มม.
(๑๙. อุปาหนานิสํโส)
‘‘อุปาหเน ชิเน ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ตีณานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘หตฺถิยานํ อสฺสยานํ, สิวิกา สนฺทมานิกา;
สฏฺิสตสหสฺสานิ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.
‘‘มณิมยา ตมฺพมยา [กมฺพลิกา (สี. ก.)], โสณฺณรชตปาทุกา;
นิพฺพตฺตนฺติ ปทุทฺธาเร, ภเว สํสรโต มม.
‘‘นิยามํ ¶ สติ ธาวนฺติ [นิยมํ ปฏิธาวนฺตี (สี.), นิยามํ ปฏิธาวนฺติ (สฺยา.)], อาคุอาจารโสธนํ [อาจารคุณโสธนํ (สี. สฺยา.)];
อิเม คุเณ ปฏิลเภ, ตสฺส นิสฺสนฺทโต อหํ.
(๒๐. ปาทุกานิสํโส)
‘‘ปาทุเก สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
อิทฺธิปาทุกมารุยฺห, วิหรามิ ยทิจฺฉกํ.
(๒๑. อุทกปฺุฉนานิสํโส)
‘‘อุทกปุจฺฉนโจเฬ ¶ , ทตฺวา พุทฺเธ คณุตฺตเม;
ปฺจานิสํเส ¶ อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สุวณฺณวณฺโณ วิรโช, สปฺปภาโส ปตาปวา;
สินิทฺธํ โหติ เม คตฺตํ, รโชชลฺลํ น ลิมฺปติ;
อิเม คุเณ ปฏิลเภ, ตสฺส นิสฺสนฺทโต อหํ.
(๒๒. กตฺตรทณฺฑานิสํโส)
‘‘กตฺตรทณฺเฑ สุคเต, ทตฺวา สงฺเฆ คณุตฺตเม;
ฉานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘ปุตฺตา ¶ มยฺหํ พหู โหนฺติ, ตาโส มยฺหํ น วิชฺชติ;
อปฺปสยฺโห สทา โหมิ, สพฺพารกฺเขหิ รกฺขิโต;
ขลิตมฺปิ [ขลิตํ มํ (สี. ก.)] น ชานามิ, อภนฺตํ มานสํ มม.
(๒๓. โอสธฺชนานิสํโส)
‘‘โอสธํ อฺชนํ ทตฺวา, พุทฺเธ สงฺเฆ คณุตฺตเม;
อฏฺานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘วิสาลนยโน โหมิ, เสตปีโต จ โลหิโต;
อนาวิลปสนฺนกฺโข, สพฺพโรควิวชฺชิโต.
‘‘ลภามิ ทิพฺพนยนํ, ปฺาจกฺขุํ อนุตฺตรํ;
อิเม คุเณ ปฏิลเภ, ตสฺส นิสฺสนฺทโต อหํ.
(๒๔. กฺุจิกานิสํโส)
‘‘กฺุจิเก สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ธมฺมทฺวารวิวรณํ, ลภามิ าณกฺุจิกํ.
(๒๕. กฺุจิกาฆรานิสํโส)
‘‘กฺุจิกานํ ฆเร ทตฺวา, พุทฺเธ สงฺเฆ คณุตฺตเม;
ทฺวานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม;
อปฺปโกโธ ¶ อนายาโส, สํสรนฺโต ภเว อหํ.
(๒๖. อาโยคานิสํโส)
‘‘อาโยเค ¶ สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สมาธีสุ น กมฺปามิ, วสี โหมิ สมาธิสุ;
อเภชฺชปริโส โหมิ, อาเทยฺยวจโน สทา;
ชายติ โภคสมฺปตฺติ, ภเว สํสรโต มม.
(๒๗. ธูมเนตฺตานิสํโส)
‘‘ธูมเนตฺเต ชิเน ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ตีณานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สติ ¶ เม อุชุกา โหติ, สุสมฺพนฺธา จ นฺหารโว;
ลภามิ ทิพฺพนยนํ [ทิพฺพสยนํ (สฺยา.)], ตสฺส นิสฺสนฺทโต อหํ.
(๒๘. ทีปธารานิสํโส)
‘‘ทีปธาเร ¶ [ทีปฏฺาเน (สี.), ทีปทาเน (สฺยา.), ทีปฏฺาเป (ก.)] ชิเน ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ตีณานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘ชาติมา องฺคสมฺปนฺโน, ปฺวา พุทฺธสมฺมโต [พุทฺธิสมฺมโต (สี. ก.)];
อิเม คุเณ ปฏิลเภ, ตสฺส นิสฺสนฺทโต อหํ.
(๒๙. ตุมฺพก-กรณฺโฑ)
‘‘ตุมฺพเก จ กรณฺเฑ จ, ทตฺวา พุทฺเธ คณุตฺตเม;
ทสานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สุคุตฺโต [สทาคุตฺโต (สี. สฺยา.) สํคุตฺโต (ก.)] สุขสมงฺคี, มหายโส ตถาคติ;
วิปตฺติวิคโต [วิภตฺติคตฺโต (สฺยา.)] สุขุมาโล, สพฺพีติปริวชฺชิโต.
‘‘วิปุเล จ คุเณ ลาภี, สมาว จลนา มม;
สุวิวชฺชิตอุพฺเพโค, ตุมฺพเก จ กรณฺฑเก.
‘‘ลภามิ ¶ จตุโร วณฺเณ, หตฺถิสฺสรตนานิ จ;
ตานิ เม น วินสฺสนฺติ, ตุมฺพทาเน อิทํ ผลํ.
(๓๐. มลหรณานิสํโส)
‘‘มลหรณิโย ¶ [อฺชนนาฬิโย (สี.), หตฺถลิลงฺคเก (สฺยา. ปี.), หตฺถลิลงฺคเต (ก.)] ทตฺวา, พุทฺเธ สงฺเฆ คณุตฺตเม;
ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สพฺพลกฺขณสมฺปนฺโน, อายุปฺาสมาหิโต;
สพฺพายาสวินิมุตฺโต, กาโย เม โหติ สพฺพทา.
(๓๑. ปิปฺผลานิสํโส)
‘‘ตณุธาเร สุนิสิเต, สงฺเฆ ทตฺวาน ปิปฺผเล;
กิเลสกนฺตนํ าณํ, ลภามิ อตุลํ สุจึ.
(๓๒. ภณฺฑาสานิสํโส)
‘‘สณฺฑาเส สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
กิเลสภฺชนํ [กิเลสลฺุจนํ (สี. สฺยา. ปี.)] าณํ, ลภามิ อตุลํ สุจึ.
(๓๓. นตฺถุกานิสํโส)
‘‘นตฺถุเก [ถวิเก (?) เภสชฺชถวิเกติ หิ ปุพฺเพ วุตฺตํ] สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
อฏฺานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สทฺธํ ¶ สีลํ หิริฺจาปิ, อถ โอตฺตปฺปิยํ คุณํ;
สุตํ จาคฺจ ขนฺติฺจ, ปฺํ เม อฏฺมํ คุณํ.
(๓๔. ปีกานิสํโส)
‘‘ปีเก ¶ สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘อุจฺเจ กุเล ปชายามิ, มหาโภโค ภวามหํ;
สพฺเพ มํ อปจายนฺติ, กิตฺติ อพฺภุคฺคตา มม.
‘‘กปฺปสตสหสฺสานิ, ปลฺลงฺกา จตุรสฺสกา;
ปริวาเรนฺติ มํ นิจฺจํ, สํวิภาครโต อหํ.
(๓๕. ภิสิอานิสํโส)
‘‘ภิสิโย ¶ ¶ สุคเต ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ฉานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สมสุคตฺโตปจิโต, มุทุโก จารุทสฺสโน;
ลภามิ าณปริวารํ, ภิสิทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ตูลิกา วิกติกาโย, กฏฺฏิสฺสา [กฏฺิสฺสา (สี.), กุฏฺฏกา (ก.)] จิตฺตกา พหู;
วรโปตฺถเก กมฺพเล จ, ลภามิ วิวิเธ อหํ.
‘‘ปาวาริเก จ มุทุเก, มุทุกาชินเวณิโย;
ลภามิ วิวิธตฺถาเร [วิวิธฏฺาเน (สฺยา. ก.)], ภิสิทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ วิฺุตํ;
อตุจฺโฉ ฌานมฺโจมฺหิ, ภิสิทานสฺสิทํ ผลํ.
(๓๖. พิพฺโพหนานิสํโส)
‘‘พิพฺโพหเน ชิเน ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ฉานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘อุณฺณิเก ปทุมเก จ, อโถ โลหิตจนฺทเน;
พิพฺโพหเน อุปาเธมิ, อุตฺตมงฺคํ สทา มม.
‘‘อฏฺงฺคิเก มคฺควเร, สามฺเ จตุโร ผเล;
เตสุ าณํ อุปฺปาเทตฺวา [อุปเนตฺวา (สี.)], วิหเร นิจฺจกาลิกํ.
‘‘ทาเน ¶ ทเม สํยเม จ, อปฺปมฺาสุ รูปิสุ;
เตสุ าณํ อุปฺปาเทตฺวา [อุปเนตฺวา (สี.)], วิหเร สพฺพกาลิกํ.
‘‘วตฺเต คุเณ ปฏิปตฺติ, อาจารกิริยาสุ จ;
เตสุ าณํ อุปฺปาเทตฺวา [าณํ อุปทหิตฺวาน (สี.)], วิหเร สพฺพทา อหํ.
‘‘จงฺกเม ¶ วา ปธาเน วา, วีริเย โพธิปกฺขิเย;
เตสุ าณํ อุปฺปาเทตฺวา, วิหรามิ ยทิจฺฉกํ.
‘‘สีลํ ¶ ¶ สมาธิ ปฺา จ, วิมุตฺติ จ อนุตฺตรา;
เตสุ าณํ อุปฺปาเทตฺวา [าณํ อุปทหิตฺวาน (สี.)], วิหรามิ สุขํ อหํ.
(๓๗. ผลปีานิสํโส)
‘‘ผลปีเ [ปลาลปีฏฺเ (สี.)] ชิเน ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ทฺวานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘โสณฺณมเย มณิมเย, ทนฺตสารมเย พหู;
ปลฺลงฺกเสฏฺเ วินฺทามิ, ผลปีสฺสิทํ ผลํ.
(๓๘. ปาทปีานิสํโส)
‘‘ปาทปีเ ชิเน ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ทฺวานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม;
ลภามิ พหุเก ยาเน, ปาทปีสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ทาสี ทาสา จ ภริยา, เย จฺเ อนุชีวิโน;
สมฺมา ปริจรนฺเต มํ, ปาทปีสฺสิทํ ผลํ.
(๓๙. เตลพฺภฺชนานิสํโส)
‘‘เตลอพฺภฺชเน [เตลานพฺภฺชเน (สี.)] ทตฺวา, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘อพฺยาธิตา รูปวตา, ขิปฺปํ ธมฺมนิสนฺติตา;
ลาภิตา อนฺนปานสฺส, อายุปฺจมกํ มม.
(๔๐. สปฺปิเตลานิสํโส)
‘‘สปฺปิเตลฺจ ทตฺวาน, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘ถามวา รูปสมฺปนฺโน, ปหฏฺตนุโช สทา;
อพฺยาธิ ¶ วิสโท โหมิ, สปฺปิเตลสฺสิทํ ผลํ.
(๔๑. มุขโสธนกานิสํโส)
‘‘มุขโสธนกํ ¶ ¶ ทตฺวา, พุทฺเธ สงฺเฆ คณุตฺตเม;
ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘วิสุทฺธกณฺโ มธุรสฺสโร, กาสสาสวิวชฺชิโต;
อุปฺปลคนฺโธ มุขโต, อุปวายติ เม สทา.
(๔๒. ทธิอานิสํโส)
‘‘ทธึ ทตฺวาน สมฺปนฺนํ, พุทฺเธ สงฺเฆ คณุตฺตเม;
ภฺุชามิ อมตํ ภตฺตํ [วิตฺตํ (สี. ก.)], วรํ กายคตาสตึ.
(๔๓. มธุอานิสํโส)
‘‘วณฺณคนฺธรโสเปตํ, มธุํ ทตฺวา ชิเน คเณ;
อนูปมํ อตุลิยํ, ปิเว มุตฺติรสํ อหํ.
(๔๔.รสานิสํโส)
‘‘ยถาภูตํ ¶ รสํ ทตฺวา, พุทฺเธ สงฺเฆ คณุตฺตเม;
จตุโร ผเล อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
(๔๕. อนฺนปานานิสํโส)
‘‘อนฺนํ ปานฺจ ทตฺวาน, พุทฺเธ สงฺเฆ คณุตฺตเม;
ทสานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘อายุวา พลวา ธีโร, วณฺณวา ยสวา สุขี;
ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส, สูโร ปฺาณวา สทา;
อิเม คุเณ ปฏิลเภ, สํสรนฺโต ภเว อหํ.
(๔๖. ธูปานิสํโส)
‘‘ธูปํ [ธูมํ (สี. ก.)] ทตฺวาน สุคเต, สงฺเฆ คณวรุตฺตเม;
ทสานิสํเส อนุโภมิ, กมฺมานุจฺฉวิเก มม.
‘‘สุคนฺธเทโห ยสวา, สีฆปฺโ จ กิตฺติมา;
ติกฺขปฺโ ภูริปฺโ, หาสคมฺภีรปฺวา.
‘‘เวปุลฺลชวนปฺโ ¶ ¶ , สํสรนฺโต ภวาภเว;
ตสฺเสว วาหสา ทานิ, ปตฺโต สนฺติสุขํ สิวํ.
(สาธารณานิสํโส)
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก [พุทฺธเสฏฺสฺส สนฺติเก (?) เอวมุปริปิ; เอตเทว หิ อุปาลิตฺเถราปทานฏฺกถายํ วณฺณิตํ];
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. เสลตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร หํสวติยา, วีถิสามี อโหสหํ;
มม าตี สมาเนตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวึ.
‘‘‘พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน, ปฺุกฺเขตฺโต อนุตฺตโร [ปฺุกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ (สี.)];
อาสิ โส [อาสีโส (สี.), อาธาโร (ปี.)] สพฺพโลกสฺส, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห.
‘‘‘ขตฺติยา เนคมา เจว, มหาสาลา จ พฺราหฺมณา;
ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, ปูคธมฺมํ อกํสุ เต.
‘‘‘หตฺถาโรหา ¶ อนีกฏฺา, รถิกา ปตฺติการกา;
ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, ปูคธมฺมํ อกํสุ เต.
‘‘‘อุคฺคา ¶ จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, ปูคธมฺมํ อกํสุ เต.
‘‘‘อาฬาริกา ¶ กปฺปกา [อาฬาริกา จ สูทา (สฺยา.)] จ, นฺหาปกา มาลการกา;
ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, ปูคธมฺมํ อกํสุ เต.
‘‘‘รชกา เปสการา จ, จมฺมการา จ นฺหาปิตา;
ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, ปูคธมฺมํ อกํสุ เต.
‘‘‘อุสุการา ภมการา, จมฺมการา จ ตจฺฉกา;
ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, ปูคธมฺมํ อกํสุ เต.
‘‘‘กมฺมารา ¶ โสณฺณการา จ, ติปุโลหกรา ตถา;
ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, ปูคธมฺมํ อกํสุ เต.
‘‘‘ภตกา เจฏกา เจว, ทาสกมฺมกรา พหู;
ยถาสเกน ถาเมน, ปูคธมฺมํ อกํสุ เต.
‘‘‘อุทหารา กฏฺหารา, กสฺสกา ติณหารกา;
ยถาสเกน ถาเมน, ปูคธมฺมํ อกํสุ เต.
‘‘‘ปุปฺผิกา มาลิกา เจว, ปณฺณิกา ผลหารกา;
ยถาสเกน ถาเมน, ปูคธมฺมํ อกํสุ เต.
‘‘‘คณิกา กุมฺภทาสี จ, ปูวิกา [สูปิกา (ก.)] มจฺฉิกาปิ จ;
ยถาสเกน ถาเมน, ปูคธมฺมํ อกํสุ เต.
‘‘‘เอถ ¶ สพฺเพ สมาคนฺตฺวา, คณํ พนฺธาม เอกโต;
อธิการํ กริสฺสาม, ปฺุกฺเขตฺเต อนุตฺตเร’.
‘‘เต เม สุตฺวาน วจนํ, คณํ พนฺธึสุ ตาวเท;
อุปฏฺานสาลํ สุกตํ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส การยุํ.
‘‘นิฏฺาเปตฺวาน ตํ สาลํ, อุทคฺโค ตุฏฺมานโส;
ปเรโต เตหิ สพฺเพหิ, สมฺพุทฺธมุปสงฺกมึ.
‘‘อุปสงฺกมฺม สมฺพุทฺธํ, โลกนาถํ นราสภํ;
วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, อิทํ วจนมพฺรวึ.
‘‘‘อิเม ตีณิ สตา วีร, ปุริสา เอกโต คณา;
อุปฏฺานสาลํ สุกตํ, นิยฺยาเทนฺติ [นิยฺยาเตนฺติ (สี.)] ตุวํ [ตวํ (สี.), ตว (สฺยา.)] มุนิ’.
‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส ¶ ปุรโต, สมฺปฏิจฺฉตฺว จกฺขุมา;
ติณฺณํ สตานํ ปุรโต, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘ติสตาปิ จ เชฏฺโ จ, อนุวตฺตึสุ เอกโต;
สมฺปตฺติฺหิ [สมฺปตฺตีหิ (สฺยา. ก.)] กริตฺวาน, สพฺเพ อนุภวิสฺสถ.
‘‘‘ปจฺฉิเม ¶ ภเว สมฺปตฺเต, สีติภาวมนุตฺตรํ;
อชรํ อมตํ สนฺตํ, นิพฺพานํ ผสฺสยิสฺสถ’.
‘‘เอวํ พุทฺโธ วิยากาสิ, สพฺพฺู สมณุตฺตโร;
พุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา, โสมนสฺสํ ปเวทยึ.
‘‘ตึส ¶ กปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมึ อหํ;
เทวาธิโป ปฺจสตํ, เทวรชฺชมการยึ.
‘‘สหสฺสกฺขตฺตุํ ¶ ราชา จ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ;
เทวรชฺชํ กโรนฺตสฺส, มหาเทวา อวนฺทิสุํ.
‘‘อิธ มานุสเก รชฺชํ [รชฺเช (สี.)], ปริสา โหนฺติ พนฺธวา;
ปจฺฉิเม ภเว สมฺปตฺเต, วาเสฏฺโ นาม พฺราหฺมโณ.
‘‘อสีติโกฏิ นิจโย, ตสฺส ปุตฺโต อโหสหํ;
เสโล อิติ มม นามํ, ฉฬงฺเค ปารมึ คโต.
‘‘ชงฺฆาวิหารํ วิจรํ, สสิสฺเสหิ ปุรกฺขโต;
ชฏาภาริกภริตํ, เกณิยํ นาม ตาปสํ.
‘‘ปฏิยตฺตาหุตึ ทิสฺวา, อิทํ วจนมพฺรวึ;
‘อาวาโห วา วิวาโห วา, ราชา วา เต นิมนฺติโต’.
‘‘อาหุตึ [นาหุตึ (?)] ยิฏฺุกาโมหํ, พฺราหฺมเณ เทวสมฺมเต;
น นิมนฺเตมิ ราชานํ, อาหุตี เม น วิชฺชติ.
‘‘น จตฺถิ มยฺหมาวาโห, วิวาโห เม น วิชฺชติ;
สกฺยานํ นนฺทิชนโน, เสฏฺโ โลเก สเทวเก.
‘‘สพฺพโลกหิตตฺถาย, สพฺพสตฺตสุขาวโห;
โส เม นิมนฺติโต อชฺช, ตสฺเสตํ ปฏิยาทนํ.
‘‘ติมฺพรูสกวณฺณาโภ ¶ , อปฺปเมยฺโย อนูปโม;
รูเปนาสทิโส พุทฺโธ, สฺวาตนาย นิมนฺติโต.
‘‘อุกฺกามุขปหฏฺโว, ขทิรงฺคารสนฺนิโภ;
วิชฺชูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘ปพฺพตคฺเค ¶ ยถา อจฺจิ, ปุณฺณมาเยว จนฺทิมา;
นฬคฺคิวณฺณสงฺกาโส, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘อสมฺภีโต ภยาตีโต, ภวนฺตกรโณ มุนิ;
สีหูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘กุสโล ¶ พุทฺธธมฺเมหิ, อปสยฺโห ปเรหิ โส;
นาคูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘สทฺธมฺมาจารกุสโล ¶ , พุทฺธนาโค อสาทิโส;
อุสภูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘อนนฺตวณฺโณ อมิตยโส, วิจิตฺตสพฺพลกฺขโณ;
สกฺกูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘วสี คณี ปตาปี จ, เตชสฺสี จ ทุราสโท;
พฺรหฺมูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘ปตฺตธมฺโม ทสพโล, พลาติพลปารโค;
ธรณูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘สีลวีจิสมากิณฺโณ, ธมฺมวิฺาณโขภิโต;
อุทธูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘ทุราสโท ทุปฺปสโห, อจโล อุคฺคโต พฺรหา;
เนรูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘อนนฺตาโณ อสมสโม, อตุโล อคฺคตํ คโต;
คคนูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
ปนฺนรสมํ ภาณวารํ.
‘‘ปติฏฺา ¶ ภยภีตานํ, ตาโณ สรณคามินํ;
อสฺสาสโก มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘อาสโย ¶ พุทฺธิมนฺตานํ, ปฺุกฺเขตฺตํ สุเขสินํ;
รตนากโร มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘อสฺสาสโก เวทกโร, สามฺผลทายโก;
เมฆูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘โลกจกฺขุ มหาเตโช, สพฺพตมวิโนทโน;
สูริยูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘อารมฺมณวิมุตฺตีสุ, สภาวทสฺสโน มุนิ;
จนฺทูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘พุทฺโธ สมุสฺสิโต โลเก, ลกฺขเณหิ อลงฺกโต;
อปฺปเมยฺโย มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘ยสฺส าณํ อปฺปเมยฺยํ, สีลํ ยสฺส อนูปมํ;
วิมุตฺติ อสทิสา ยสฺส, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘ยสฺส ธีติ อสทิสา, ถาโม ยสฺส อจินฺติโย;
ยสฺส ปรกฺกโม เชฏฺโ, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘ราโค ¶ โทโส จ โมโห จ, วิสา สพฺเพ สมูหตา;
อคทูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘กฺเลสพฺยาธิพหุทุกฺข ¶ สพฺพตมวิโนทโน [วิโนทโก (สี. สฺยา.)];
เวชฺชูปโม มหาวีโร, โส เม พุทฺโธ นิมนฺติโต.
‘‘พุทฺโธติ ¶ โภ ยํ วเทสิ, โฆโสเปโส สุทุลฺลโภ;
พุทฺโธ พุทฺโธติ สุตฺวาน, ปีติ เม อุทปชฺชถ.
‘‘อพฺภนฺตรํ อคณฺหนฺตํ, ปีติ เม พหิ นิจฺฉเร;
โสหํ ปีติมโน สนฺโต, อิทํ วจนมพฺรวึ.
‘‘‘กหํ นุ โข โส ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ตตฺถ คนฺตฺวา นมสฺสิสฺสํ, สามฺผลทายกํ’.
‘‘‘ปคฺคยฺห ทกฺขิณํ พาหุํ, เวทชาโต กตฺชลี;
อาจิกฺขิ เม ธมฺมราชํ, โสกสลฺลวิโนทนํ.
‘‘‘อุเทนฺตํว ¶ มหาเมฆํ, นีลํ อฺชนสนฺนิภํ;
สาครํ วิย ทิสฺสนฺตํ, ปสฺสเสตํ มหาวนํ.
‘‘‘เอตฺถ โส วสเต พุทฺโธ, อทนฺตทมโก มุนิ;
วินยนฺโต จ เวเนยฺเย, โพเธนฺโต โพธิปกฺขิเย.
‘‘‘ปิปาสิโตว อุทกํ, โภชนํว ชิฆจฺฉิโต;
คาวี ยถา วจฺฉคิทฺธา, เอวาหํ วิจินึ ชินํ.
‘‘‘อาจารอุปจารฺู, ธมฺมานุจฺฉวิสํวรํ;
สิกฺขาเปมิ สเก สิสฺเส, คจฺฉนฺเต ชินสนฺติกํ.
‘‘‘ทุราสทา ภควนฺโต, สีหาว เอกจาริโน;
ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺตา, อาคจฺเฉยฺยาถ มาณวา.
‘‘‘อาสีวิโส ยถา โฆโร, มิคราชาว เกสรี;
มตฺโตว กฺุชโร ทนฺตี, เอวํ พุทฺธา ทุราสทา.
‘‘‘อุกฺกาสิตฺจ ¶ ขิปิตํ, อชฺฌุเปกฺขิย มาณวา;
ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺตา, อุเปถ พุทฺธสนฺติกํ.
‘‘‘ปฏิสลฺลานครุกา, อปฺปสทฺทา ทุราสทา;
ทุรูปสงฺกมา พุทฺธา, ครู โหนฺติ สเทวเก.
‘‘‘ยทาหํ ¶ ปฺหํ ปุจฺฉามิ, ปฏิสมฺโมทยามิ วา;
อปฺปสทฺทา ตทา โหถ, มุนิภูตาว ติฏฺถ.
‘‘‘ยํ ¶ โส เทเสติ สมฺพุทฺโธ [สทฺธมฺมํ (สี. สฺยา.)], เขมํ นิพฺพานปตฺติยา;
ตเมวตฺถํ นิสาเมถ, สทฺธมฺมสวนํ สุขํ’.
‘‘อุปสงฺกมฺม สมฺพุทฺธํ, สมฺโมทึ มุนินา อหํ;
ตํ กถํ วีติสาเรตฺวา, ลกฺขเณ อุปธารยึ.
‘‘ลกฺขเณ ทฺเว จ กงฺขามิ, ปสฺสามิ ตึสลกฺขเณ;
โกโสหิตวตฺถคุยฺหํ, อิทฺธิยา ทสฺสยี มุนิ.
‘‘ชิวฺหํ นินฺนามยิตฺวาน, กณฺณโสเต จ นาสิเก;
ปฏิมสิ นลาฏนฺตํ, เกวลํ ฉาทยี ชิโน.
‘‘ตสฺสาหํ ¶ ลกฺขเณ ทิสฺวา, ปริปุณฺเณ สพฺยฺชเน;
พุทฺโธติ นิฏฺํ คนฺตฺวาน, สห สิสฺเสหิ ปพฺพชึ.
‘‘สเตหิ ตีหิ สหิโต, ปพฺพชึ อนคาริยํ;
อทฺธมาเส อสมฺปตฺเต, สพฺเพ ปตฺตามฺห นิพฺพุตึ.
‘‘เอกโต กมฺมํ กตฺวาน, ปฺุกฺเขตฺเต อนุตฺตเร;
เอกโต สํสริตฺวาน, เอกโต วินิวตฺตยุํ.
‘‘โคปานสิโย ¶ ทตฺวาน, ปูคธมฺเม วสึ อหํ;
เตน กมฺเมน สุกเตน, อฏฺ เหตู ลภามหํ.
‘‘ทิสาสุ ปูชิโต โหมิ, โภคา จ อมิตา มม;
ปติฏฺา โหมิ สพฺเพสํ, ตาโส มม น วิชฺชติ.
‘‘พฺยาธโย เม น วิชฺชนฺติ, ทีฆายุํ ปาลยามิ จ;
สุขุมจฺฉวิโก โหมิ, อาวาเส ปตฺถิเต วเส [อาวาเส ปตฺเต วสฺเส (สฺยา.), อาวาเสว ิเต วเส (ก.)].
‘‘อฏฺ โคปานสี ทตฺวา, ปูคธมฺเม วสึ อหํ;
ปฏิสมฺภิทารหตฺตฺจ, เอตํ เม อปรฏฺมํ.
‘‘สพฺพโวสิตโวสาโน, กตกิจฺโจ อนาสโว;
อฏฺโคปานสี นาม, ตว ปุตฺโต มหามุนิ.
‘‘ปฺจ ถมฺภานิ ทตฺวาน, ปูคธมฺเม วสึ อหํ;
เตน กมฺเมน สุกเตน, ปฺจ เหตู ลภามหํ.
‘‘อจโล ¶ โหมิ เมตฺตาย, อนูนงฺโค ภวามหํ;
อาเทยฺยวจโน โหมิ, น ธํเสมิ ยถา อหํ.
‘‘อภนฺตํ โหติ เม จิตฺตํ, อขิโล โหมิ กสฺสจิ;
เตน กมฺเมน สุกเตน, วิมโล โหมิ สาสเน.
‘‘สคารโว ¶ สปฺปติสฺโส, กตกิจฺโจ อนาสโว;
สาวโก เต มหาวีร, ภิกฺขุ ตํ วนฺทเต มุนิ.
‘‘กตฺวา สุกตปลฺลงฺกํ, สาลายํ ปฺเปสหํ;
เตน กมฺเมน สุกเตน, ปฺจ เหตู ลภามหํ.
‘‘อุจฺเจ ¶ ¶ กุเล ปชายิตฺวา, มหาโภโค ภวามหํ;
สพฺพสมฺปตฺติโก โหมิ, มจฺเฉรํ เม น วิชฺชติ.
‘‘คมเน ปตฺถิเต มยฺหํ, ปลฺลงฺโก อุปติฏฺติ;
สห ปลฺลงฺกเสฏฺเน, คจฺฉามิ มม ปตฺถิตํ.
‘‘เตน ปลฺลงฺกทาเนน, ตมํ สพฺพํ วิโนทยึ;
สพฺพาภิฺาพลปฺปตฺโต, เถโร [เสโล (?)] วนฺทติ ตํ มุนิ.
‘‘ปรกิจฺจตฺตกิจฺจานิ, สพฺพกิจฺจานิ สาธยึ;
เตน กมฺเมน สุกเตน, ปาวิสึ อภยํ ปุรํ.
‘‘ปรินิฏฺิตสาลมฺหิ, ปริโภคมทาสหํ;
เตน กมฺเมน สุกเตน, เสฏฺตฺตํ อชฺฌุปาคโต.
‘‘เย เกจิ ทมกา โลเก, หตฺถิอสฺเส ทเมนฺติ เย;
กริตฺวา การณา นานา, ทารุเณน ทเมนฺติ เต.
‘‘น เหวํ ตฺวํ มหาวีร, ทเมสิ นรนาริโย;
อทณฺเฑน อสตฺเถน, ทเมสิ อุตฺตเม ทเม.
‘‘ทานสฺส วณฺเณ กิตฺเตนฺโต, เทสนากุสโล มุนิ;
เอกปฺหํ กเถนฺโตว, โพเธสิ ติสเต มุนิ.
‘‘ทนฺตา มยํ สารถินา, สุวิมุตฺตา อนาสวา;
สพฺพาภิฺาพลปตฺตา, นิพฺพุตา อุปธิกฺขเย.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
อติกฺกนฺตา ภยา สพฺเพ, สาลาทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ ¶ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เสโล สปริโส ภควโต สนฺติเก อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เสลตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. สพฺพกิตฺติกตฺเถรอปทานํ
‘‘กณิการํว ¶ ¶ ชลิตํ [โชตนฺตํ (สี.)], ทีปรุกฺขํว อุชฺชลํ [โชติตํ (สฺยา.)];
โอสธึว วิโรจนฺตํ, วิชฺชุตํ คคเน ยถา.
‘‘อสมฺภีตํ อนุตฺตาสึ, มิคราชํว เกสรึ;
าณาโลกํ ปกาเสนฺตํ, มทฺทนฺตํ ติตฺถิเย คเณ.
‘‘อุทฺธรนฺตํ อิมํ โลกํ, ฉิทฺทนฺตํ สพฺพสํสยํ;
คชฺชนฺตํ [อสมฺภีตํ (สฺยา.), คจฺฉนฺตํ (ก.)] มิคราชํว, อทฺทสํ โลกนายกํ.
‘‘ชฏาชินธโร อาสึ, พฺรหา อุชุ ปตาปวา;
วากจีรํ คเหตฺวาน, ปาทมูเล อปตฺถรึ.
‘‘กาฬานุสาริยํ คยฺห, อนุลิมฺปึ ตถาคตํ;
สมฺพุทฺธมนุลิมฺเปตฺวา, สนฺถวึ โลกนายกํ.
‘‘สมุทฺธรสิมํ ¶ โลกํ, โอฆติณฺณ [โอฆติณฺโณ (สฺยา. ก.)] มหามุนิ;
าณาโลเกน โชเตสิ, นาวฏํ [ปวรํ (สฺยา.), วชิร (ปี.)] าณมุตฺตมํ.
‘‘ธมฺมจกฺกํ [ตุวํ จกฺกํ (ก.)] ปวตฺเตสิ, มทฺทเส ปรติตฺถิเย;
อุสโภ ชิตสงฺคาโม, สมฺปกมฺเปสิ เมทนึ.
‘‘มหาสมุทฺเท อูมิโย, เวลนฺตมฺหิ ปภิชฺชเร;
ตเถว ตว าณมฺหิ, สพฺพทิฏฺี ปภิชฺชเร.
‘‘สุขุมจฺฉิกชาเลน, สรมฺหิ สมฺปตานิเต;
อนฺโตชาลิกตา [ชาลคตา (สี.)] ปาณา, ปีฬิตา โหนฺติ ตาวเท.
‘‘ตเถว ติตฺถิยา โลเก, ปุถุปาสณฺฑนิสฺสิตา [มูฬฺหา สจฺจวินิสฺสฏา (สฺยา.), มุฏฺสจฺจวินิสฺสฏา (ก.)];
อนฺโตาณวเร ตุยฺหํ, ปริวตฺตนฺติ มาริส.
‘‘ปติฏฺา ¶ วุยฺหตํ โอเฆ, ตฺวฺหิ นาโถ อพนฺธุนํ;
ภยฏฺฏิตานํ สรณํ, มุตฺติตฺถีนํ ปรายณํ.
‘‘เอกวีโร ¶ อสทิโส, เมตฺตากรุณสฺจโย [สฺุโต (สฺยา.)];
อสโม สุสโม สนฺโต [สุสีโล อสโม สนฺโต (สี.), ปฺวา ยุตฺตจาโค จ (สฺยา.)], วสี ตาที ชิตฺชโย.
‘‘ธีโร ¶ วิคตสมฺโมโห, อเนโช อกถํกถี;
ตุสิโต [วุสิโต (สี.)] วนฺตโทโสสิ, นิมฺมโล สํยโต สุจิ.
‘‘สงฺคาติโค หตมโท [คตมโท (สฺยา.), ตมนุโท (ก.)], เตวิชฺโช ติภวนฺตโค;
สีมาติโค ธมฺมครุ, คตตฺโถ หิตวพฺภุโต [หิตวปฺปโถ (สี. สฺยา.)].
‘‘ตารโก ¶ ตฺวํ ยถา นาวา, นิธีวสฺสาสการโก;
อสมฺภีโต ยถา สีโห, คชราชาว ทปฺปิโต.
‘‘โถเมตฺวา ทสคาถาหิ, ปทุมุตฺตรํ มหายสํ;
วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, ตุณฺหี อฏฺาสหํ ตทา.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
ภิกฺขุสงฺเฆ ิโต สตฺถา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย เม สีลฺจ าณฺจ, สทฺธมฺมฺจาปิ วณฺณยิ [ธมฺมฺจาปิ ปกิตฺตยิ (สี. สฺยา.)];
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘สฏฺิ กปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
อฺเ เทเวภิภวิตฺวา, อิสฺสรํ การยิสฺสติ.
‘‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
โคตมสฺส ภควโต, สาสเน ปพฺพชิสฺสติ.
‘‘‘ปพฺพชิตฺวาน กาเยน, ปาปกมฺมํ วิวชฺชิย;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
‘‘ยถาปิ เมโฆ ถนยํ, ตปฺเปติ เมทินึ อิมํ;
ตเถว ตฺวํ มหาวีร, ธมฺเมน ตปฺปยี มมํ.
‘‘สีลํ ปฺฺจ ธมฺมฺจ, ถวิตฺวา โลกนายกํ;
ปตฺโตมฺหิ ปรมํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุตํ.
‘‘อโห ¶ นูน ส ภควา, จิรํ ติฏฺเยฺย จกฺขุมา;
อฺาตฺจ วิชาเนยฺยุํ, ผุเสยฺยุํ [อฺาตฺจาปิ ชาเนยฺย, ปสฺเสยฺย (ก.)] อมตํ ปทํ.
‘‘อยํ ¶ ¶ เม ปจฺฉิมา ชาติ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ พุทฺธมภิโถมยึ
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, กิตฺตนาย อิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สพฺพกิตฺติโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สพฺพกิตฺติกตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. มธุทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘สินฺธุยา นทิยา ตีเร, สุกโต อสฺสโม มม;
ตตฺถ วาเจมหํ สิสฺเส, อิติหาสํ สลกฺขณํ.
‘‘ธมฺมกามา วินีตา เต, โสตุกามา สุสาสนํ;
ฉฬงฺเค ปารมิปฺปตฺตา, สินฺธุกูเล วสนฺติ เต.
‘‘อุปฺปาตคมเน ¶ เจว, ลกฺขเณสุ จ โกวิทา;
อุตฺตมตฺถํ คเวสนฺตา, วสนฺติ วิปิเน ตทา.
‘‘สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ, โลเก อุปฺปชฺชิ ตาวเท;
อมฺหากํ อนุกมฺปนฺโต, อุปาคจฺฉิ วินายโก.
‘‘อุปาคตํ มหาวีรํ, สุเมธํ โลกนายกํ;
ติณสนฺถารกํ กตฺวา, โลกเชฏฺสฺสทาสหํ.
‘‘วิปินาโต ¶ มธุํ คยฺห, พุทฺธเสฏฺสฺสทาสหํ;
สมฺพุทฺโธ ปริภฺุชิตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิ.
‘‘‘โย ตํ อทาสิ มธุํ เม, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘อิมินา มธุทาเนน, ติณสนฺถารเกน จ;
ตึส กปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ.
‘‘‘ตึส ¶ กปฺปสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.
‘‘‘เทวโลกา อิธาคนฺตฺวา, มาตุกุจฺฉึ อุปาคเต;
มธุวสฺสํ ปวสฺสิตฺถ, ฉาทยํ มธุนา มหึ’.
‘‘มยิ นิกฺขนฺตมตฺตมฺหิ, กุจฺฉิยา จ สุทุตฺตรา;
ตตฺราปิ มธุวสฺสํ เม, วสฺสเต นิจฺจกาลิกํ.
‘‘อคารา ¶ ¶ อภินิกฺขมฺม, ปพฺพชึ อนคาริยํ;
ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส, มธุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สพฺพกามสมิทฺโธหํ, ภวิตฺวา เทวมานุเส;
เตเนว มธุทาเนน, ปตฺโตมฺหิ อาสวกฺขยํ.
‘‘วุฏฺมฺหิ เทเว จตุรงฺคุเล ติเณ, สมฺปุปฺผิเต [สุปุปฺผิเต (สฺยา.)] ธรณีรุเห สฺฉนฺเน [วปฺปเทเส (สฺยา.)];
สฺุเ ฆเร มณฺฑปรุกฺขมูลเก, วสามิ นิจฺจํ สุขิโต อนาสโว.
‘‘มชฺเฌ มหนฺเต หีเน จ [มชฺเฌ มยฺหํ ภวา อสฺสุ (สฺยา. ปี. ก.)], ภเว สพฺเพ อติกฺกมึ [เย ภเว สมติกฺกมึ (สฺยา. ก.), โย ภเวสุ ปกิตฺตยิ (ก.)];
อชฺช เม อาสวา ขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, มธุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มธุทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มธุทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. ปทุมกูฏาคาริยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปิยทสฺสี ¶ นาม ภควา, สยมฺภู โลกนายโก;
วิเวกกาโม สมฺพุทฺโธ, สมาธิกุสโล มุนิ.
‘‘วนสณฺฑํ ¶ สโมคยฺห, ปิยทสฺสี มหามุนิ;
ปํสุกูลํ ปตฺถริตฺวา, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.
‘‘มิคลุทฺโท ปุเร อาสึ, อรฺเ [วิปิเน (สี.), อิริเน (สฺยา. ก.)] กานเน อหํ;
ปสทํ มิคเมสนฺโต, อาหิณฺฑามิ อหํ ตทา.
‘‘ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ;
ปุปฺผิตํ สาลราชํว, สตรํสึว อุคฺคตํ.
‘‘ทิสฺวานหํ เทวเทวํ, ปิยทสฺสึ มหายสํ;
ชาตสฺสรํ สโมคยฺห, ปทุมํ อาหรึ ตทา.
‘‘อาหริตฺวาน ปทุมํ, สตปตฺตํ มโนรมํ;
กูฏาคารํ กริตฺวาน, ฉาทยึ ปทุเมนหํ.
‘‘อนุกมฺปโก ¶ การุณิโก, ปิยทสฺสี มหามุนิ;
สตฺตรตฺตินฺทิวํ พุทฺโธ, กูฏาคาเร วสี ชิโน.
‘‘ปุราณํ ฉฑฺฑยิตฺวาน, นเวน ฉาทยึ อหํ;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, อฏฺาสึ ตาวเท อหํ.
‘‘วุฏฺหิตฺวา ¶ สมาธิมฺหา, ปิยทสฺสี มหามุนิ;
ทิสํ อนุวิโลเกนฺโต, นิสีทิ โลกนายโก.
‘‘ตทา ¶ สุทสฺสโน นาม, อุปฏฺาโก มหิทฺธิโก;
จิตฺตมฺาย พุทฺธสฺส, ปิยทสฺสิสฺส สตฺถุโน.
‘‘อสีติยา สหสฺเสหิ, ภิกฺขูหิ ปริวาริโต;
วนนฺเต สุขมาสีนํ, อุเปสิ โลกนายกํ.
‘‘ยาวตา วนสณฺฑมฺหิ, อธิวตฺถา จ เทวตา;
พุทฺธสฺส จิตฺตมฺาย, สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.
‘‘สมาคเตสุ ยกฺเขสุ, กุมฺภณฺเฑ สหรกฺขเส;
ภิกฺขุสงฺเฆ จ สมฺปตฺเต, คาถา ปพฺยาหรี [สพฺยาหรี (สฺยา.), มาพฺยาหรี (สี.)] ชิโน.
‘‘‘โย มํ สตฺตาหํ ปูเชสิ, อาวาสฺจ อกาสิ เม;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘สุทุทฺทสํ สุนิปุณํ, คมฺภีรํ สุปฺปกาสิตํ;
าเณน กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘จตุทฺทสานิ ¶ กปฺปานิ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
กูฏาคารํ มหนฺตสฺส [พฺรหํ ตสฺส (สี. สฺยา.)], ปทฺมปุปฺเผหิ ฉาทิตํ.
‘‘‘อากาเส ธารยิสฺสติ, ปุปฺผกมฺมสฺสิทํ [ปุพฺพกมฺมสฺสิทํ (สฺยา.)] ผลํ;
จตุพฺพีเส [จตุทฺทเส (สฺยา.)] กปฺปสเต, โวกิณฺณํ สํสริสฺสติ.
‘‘‘ตตฺถ ปุปฺผมยํ พฺยมฺหํ, อากาเส ธารยิสฺสติ;
ยถา ปทุมปตฺตมฺหิ, โตยํ น อุปลิมฺปติ.
‘‘‘ตเถวีมสฺส าณมฺหิ, กิเลสา โนปลิมฺปเร;
มนสา วินิวฏฺเฏตฺวา, ปฺจ นีวรเณ อยํ.
‘‘‘จิตฺตํ ¶ ชเนตฺวา เนกฺขมฺเม, อคารา ปพฺพชิสฺสติ;
ตโต ปุปฺผมเย พฺยมฺเห, ธาเรนฺเต [ปุปฺผมยํ พฺยมฺหํ, ธาเรนฺตํ (สฺยา. ก.)] นิกฺขมิสฺสติ.
‘‘‘รุกฺขมูเล วสนฺตสฺส, นิปกสฺส สตีมโต;
ตตฺถ ปุปฺผมยํ พฺยมฺหํ, มตฺถเก ธารยิสฺสติ.
‘‘‘จีวรํ ¶ ¶ ปิณฺฑปาตฺจ, ปจฺจยํ สยนาสนํ;
ทตฺวาน ภิกฺขุสงฺฆสฺส, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
‘‘กูฏาคาเรน จรตา [จรณา (สี. ปี. ก.), จริเต (สฺยา.)], ปพฺพชฺชํ อภินิกฺขมึ;
รุกฺขมูเล วสนฺตมฺปิ [วสนฺตมฺหิ (สี.), วสโตปิ (?)], กูฏาคารํ ธรียติ.
‘‘จีวเร ปิณฺฑปาเต จ, เจตนา เม น วิชฺชติ;
ปฺุกมฺเมน สํยุตฺโต, ลภามิ ปรินิฏฺิตํ.
‘‘คณนาโต อสงฺเขยฺยา, กปฺปโกฏี พหู มม;
ริตฺตกา เต อติกฺกนฺตา, ปมุตฺตา โลกนายกา.
‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, ปิยทสฺสี วินายโก;
ตมหํ ปยิรุปาสิตฺวา, อิมํ โยนึ อุปาคโต.
‘‘อิธ ปสฺสามิ [อิธทฺทสาสึ (สี.)] สมฺพุทฺธํ, อโนมํ นาม จกฺขุมํ;
ตมหํ อุปคนฺตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.
‘‘ทุกฺขสฺสนฺตกโร พุทฺโธ, มคฺคํ เม เทสยี ชิโน;
ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ.
‘‘โตสยิตฺวาน สมฺพุทฺธํ, โคตมํ สกฺยปุงฺควํ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘อฏฺารเส ¶ ¶ กปฺปสเต, ยํ พุทฺธมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปทุมกูฏาคาริโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปทุมกูฏาคาริยตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. พากุลตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ , โสภิโต นาม ปพฺพโต;
อสฺสโม สุกโต มยฺหํ, สกสิสฺเสหิ มาปิโต.
‘‘มณฺฑปา จ พหู ตตฺถ, ปุปฺผิตา สินฺทุวารกา;
กปิตฺถา จ พหู ตตฺถ, ปุปฺผิตา ชีวชีวกา [จมฺปกา นาคเกตกา (สฺยา.)].
‘‘นิคฺคุณฺฑิโย พหู ตตฺถ, พทรามลกานิ จ;
ผารุสกา อลาพู จ, ปุณฺฑรีกา จ ปุปฺผิตา.
‘‘อาฬกา ¶ [อฬกฺกา (สฺยา.)] เพลุวา ตตฺถ, กทลี มาตุลุงฺคกา;
มหานามา พหู ตตฺถ, อชฺชุนา จ ปิยงฺคุกา.
‘‘โกสมฺพา ¶ สฬลา นิมฺพา [นีปา (สี.)], นิคฺโรธา จ กปิตฺถนา;
เอทิโส อสฺสโม มยฺหํ, สสิสฺโสหํ ตหึ วสึ.
‘‘อโนมทสฺสี ภควา, สยมฺภู โลกนายโก;
คเวสํ ปฏิสลฺลานํ, มมสฺสมมุปาคมิ.
‘‘อุเปตมฺหิ มหาวีเร, อโนมทสฺสิมหายเส;
ขเณน โลกนาถสฺส, วาตาพาโธ สมุฏฺหิ.
‘‘วิจรนฺโต อรฺมฺหิ, อทฺทสํ โลกนายกํ;
อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, จกฺขุมนฺตํ มหายสํ.
‘‘อิริยฺจาปิ ทิสฺวาน, อุปลกฺเขสหํ ตทา;
อสํสยฺหิ พุทฺธสฺส, พฺยาธิ โน อุทปชฺชถ.
‘‘ขิปฺปํ ¶ อสฺสมมาคฺฉึ, มม สิสฺสาน สนฺติเก;
เภสชฺชํ กตฺตุกาโมหํ, สิสฺเส อามนฺตยึ ตทา.
‘‘ปฏิสฺสุณิตฺวาน เม วากฺยํ, สิสฺสา สพฺเพ สคารวา;
เอกชฺฌํ สนฺนิปตึสุ, สตฺถุคารวตา มม.
‘‘ขิปฺปํ ปพฺพตมารุยฺห, สพฺโพสธมหาสหํ [มกาสหํ (สฺยา. ก.)];
ปานียโยคํ [ปานียโยคฺคํ (สี.)] กตฺวาน, พุทฺธเสฏฺสฺสทาสหํ.
‘‘ปริภุตฺเต ¶ มหาวีเร, สพฺพฺุโลกนายเก;
ขิปฺปํ วาโต วูปสมิ, สุคตสฺส มเหสิโน.
‘‘ปสฺสทฺธํ ¶ ทรถํ ทิสฺวา, อโนมทสฺสี มหายโส;
สกาสเน นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย เม ปาทาสิ เภสชฺชํ, พฺยาธิฺจ สมยี มม;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
วาทิเต ตูริเย ตตฺถ, โมทิสฺสติ สทา อยํ.
‘‘‘มนุสฺสโลกมาคนฺตฺวา, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘ปฺจปฺาสกปฺปมฺหิ, อโนโม นาม ขตฺติโย;
จาตุรนฺโต วิชิตาวี, ชมฺพุมณฺฑสฺส [ชมฺพุทีปสฺส (สฺยา.)] อิสฺสโร.
‘‘‘สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล;
ตาวตึเสปิ โขเภตฺวา, อิสฺสรํ การยิสฺสติ.
‘‘‘เทวภูโต ¶ มนุสฺโส วา, อปฺปาพาโธ ภวิสฺสติ;
ปริคฺคหํ วิวชฺเชตฺวา, พฺยาธึ โลเก ตริสฺสติ.
‘‘‘อปฺปริเมยฺเย อิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.
‘‘‘กิเลเส ฌาปยิตฺวาน, ตณฺหาโสตํ ตริสฺสติ;
พากุโล [พกฺกุโล (สี. สฺยา.)] นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก.
‘‘‘อิทํ ¶ ¶ สพฺพํ อภิฺาย, โคตโม สกฺยปุงฺคโว;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค เปสฺสติ’.
‘‘อโนมทสฺสี ภควา, สยมฺภู โลกนายโก;
วิเวกานุวิโลเกนฺโต, มมสฺสมมุปาคมิ.
‘‘อุปาคตํ ¶ มหาวีรํ, สพฺพฺุํ โลกนายกํ;
สพฺโพสเธน ตปฺเปสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘ตสฺส เม สุกตํ กมฺมํ, สุเขตฺเต พีชสมฺปทา;
เขเปตุํ เนว สกฺโกมิ, ตทา หิ สุกตํ มม.
‘‘ลาภา มม สุลทฺธํ เม, โยหํ อทฺทกฺขิ นายกํ;
เตน กมฺมาวเสเสน, ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ.
‘‘สพฺพเมตํ อภิฺาย, โคตโม สกฺยปุงฺคโว;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, เอตทคฺเค เปสิ มํ.
‘‘อปริเมยฺเย อิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เภสชฺชสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา พากุโล [พกฺกุโล (สี. สฺยา.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
พากุลตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. คิริมานนฺทตฺเถรอปทานํ
‘‘ภริยา เม กาลงฺกตา, ปุตฺโต สีวถิกํ คโต;
มาตา ปิตา มตา ภาตา, เอกจิตมฺหิ [มาตา ปิตา จ ภาตา จ, เอกจิตกมฺหิ (สี. สฺยา.)] ฑยฺหเร.
‘‘เตน โสเกน สนฺตตฺโต, กิโส ปณฺฑุ อโหสหํ;
จิตฺตกฺเขโป จ เม อาสิ, เตน โสเกน อฏฺฏิโต.
‘‘โสกสลฺลปเรโตหํ ¶ , วนนฺตมุปสงฺกมึ;
ปวตฺตผลํ ภฺุชิตฺวา, รุกฺขมูเล วสามหํ.
‘‘สุเมโธ ¶ ¶ นาม สมฺพุทฺโธ, ทุกฺขสฺสนฺตกโร ชิโน;
มมุทฺธริตุกาโม โส, อาคฺฉิ มม สนฺติกํ.
‘‘ปทสทฺทํ สุณิตฺวาน, สุเมธสฺส มเหสิโน;
ปคฺคเหตฺวานหํ สีสํ, อุลฺโลเกสึ มหามุนึ.
‘‘อุปาคเต มหาวีเร, ปีติ เม อุทปชฺชถ;
ตทาสิเมกคฺคมโน, ทิสฺวา ตํ โลกนายกํ.
‘‘สตึ ปฏิลภิตฺวาน, ปณฺณมุฏฺิมทาสหํ;
นิสีทิ ภควา ตตฺถ, อนุกมฺปาย จกฺขุมา.
‘‘นิสชฺช ¶ ตตฺถ ภควา, สุเมโธ โลกนายโก;
ธมฺมํ เม กถยี พุทฺโธ, โสกสลฺลวิโนทนํ.
‘‘‘อนวฺหิตา ตโต อาคุํ, อนนฺุาตา อิโต คตา;
ยถาคตา ตถา คตา, ตตฺถ กา ปริเทวนา.
‘‘‘ยถาปิ ปถิกา สตฺตา, วสฺสมานาย วุฏฺิยา;
สภณฺฑา อุปคจฺฉนฺติ, วสฺสสฺสาปตนาย เต.
‘‘‘วสฺเส จ เต โอรมิเต, สมฺปยนฺติ ยทิจฺฉกํ;
เอวํ มาตา ปิตา ตุยฺหํ, ตตฺถ กา ปริเทวนา.
‘‘‘อาคนฺตุกา ปาหุนกา, จลิเตริตกมฺปิตา;
เอวํ มาตา ปิตา ตุยฺหํ, ตตฺถ กา ปริเทวนา.
‘‘‘ยถาปิ อุรโค ชิณฺณํ, หิตฺวา คจฺฉติ สํ ตจํ [สํตนุํ (สฺยา. ก.)];
เอวํ มาตา ปิตา ตุยฺหํ, สํ ตนุํ อิธ หียเร’.
‘‘พุทฺธสฺส คิรมฺาย, โสกสลฺลํ วิวชฺชยึ;
ปาโมชฺชํ ชนยิตฺวาน, พุทฺธเสฏฺํ อวนฺทหํ.
‘‘วนฺทิตฺวาน มหานาคํ, ปูชยึ คิริมฺชรึ [คิริมฺชริมปูชยึ (สี. สฺยา.)];
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตํ [ทิพฺพคนฺเธน สมฺปนฺนํ (สี. สฺยา.)], สุเมธํ โลกนายกํ.
‘‘ปูชยิตฺวาน สมฺพุทฺธํ, สิเร กตฺวาน อฺชลึ;
อนุสฺสรํ คุณคฺคานิ, สนฺถวึ โลกนายกํ.
‘‘นิตฺติณฺโณสิ ¶ ¶ [นิตฺตณฺโหสิ (สี.), วิติณฺโณสิ (สฺยา.)] มหาวีร, สพฺพฺุ โลกนายก;
สพฺเพ สตฺเต อุทฺธรสิ, าเณน ตฺวํ มหามุเน.
‘‘วิมตึ ¶ ¶ ทฺเวฬฺหกํ วาปิ, สฺฉินฺทสิ มหามุเน;
ปฏิปาเทสิ เม มคฺคํ, ตว าเณน จกฺขุม.
‘‘อรหา วสิปตฺตา [สิทฺธิปตฺตา (สี. สฺยา.)] จ, ฉฬภิฺา มหิทฺธิกา;
อนฺตลิกฺขจรา ธีรา, ปริวาเรนฺติ ตาวเท.
‘‘ปฏิปนฺนา จ เสขา จ, ผลฏฺา สนฺติ สาวกา;
สูโรทเยว ปทุมา, ปุปฺผนฺติ ตว สาวกา.
‘‘มหาสมุทฺโทวกฺโขโภ, อตุโลปิ [ยถา สมุทฺโท อกฺโขโภ, อตุโล จ (สี.)] ทุรุตฺตโร;
เอวํ าเณน สมฺปนฺโน, อปฺปเมยฺโยสิ จกฺขุม.
‘‘วนฺทิตฺวาหํ โลกชินํ, จกฺขุมนฺตํ มหายสํ;
ปุถุ ทิสา นมสฺสนฺโต, ปฏิกุฏิโก อคฺฉหํ.
‘‘เทวโลกา จวิตฺวาน, สมฺปชาโน ปติสฺสโต;
โอกฺกมึ มาตุยา กุจฺฉึ, สนฺธาวนฺโต ภวาภเว.
‘‘อคารา อภินิกฺขมฺม, ปพฺพชึ อนคาริยํ;
อาตาปี นิปโก ฌายี, ปฏิสลฺลานโคจโร.
‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน, โตสยิตฺวา มหามุนึ;
จนฺโทวพฺภฆนา มุตฺโต, วิจรามิ อหํ สทา.
‘‘วิเวกมนุยุตฺโตมฺหิ, อุปสนฺโต นิรูปธิ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ยํ พุทฺธมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา คิริมานนฺโท เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
คิริมานนฺทตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. สฬลมณฺฑปิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นิพฺพุเต ¶ ¶ กกุสนฺธมฺหิ, พฺราหฺมณมฺหิ วุสีมติ;
คเหตฺวา สฬลํ มาลํ, มณฺฑปํ การยึ อหํ.
‘‘ตาวตึสคโต สนฺโต, ลภามิ พฺยมฺหมุตฺตมํ;
อฺเ เทเวติโรจามิ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, จงฺกมนฺโต ิโต จหํ;
ฉนฺโน สฬลปุปฺเผหิ, ปฺุกมฺมสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิมสฺมึเยว กปฺปมฺหิ, ยํ พุทฺธมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สฬลมณฺฑปิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สฬลมณฺฑปิยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. สพฺพทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘มหาสมุทฺทํ โอคยฺห, ภวนํ เม สุนิมฺมิตํ;
สุนิมฺมิตา โปกฺขรณี, จกฺกวากปกูชิตา.
‘‘มนฺทาลเกหิ สฺฉนฺนา, ปทุมุปฺปลเกหิ จ;
นที จ สนฺทเต ตตฺถ, สุปติตฺถา มโนรมา.
‘‘มจฺฉกจฺฉปสฺฉนฺนา ¶ , นานาทิชสโมตฺถตา;
มยูรโกฺจาภิรุทา, โกกิลาทีหิ วคฺคุหิ.
‘‘ปาเรวตา รวิหํสา จ, จกฺกวากา นทีจรา;
ทินฺทิภา สาฬิกา เจตฺถ, ปมฺมกา [ปมฺปกา (สี.), จปฺปกา (สฺยา.)] ชีวชีวกา.
‘‘หํสา ¶ โกฺจาปิ นทิตา [โกฺจาภินทิตา (สี. สฺยา.)], โกสิยา ปิงฺคลา พหู;
สตฺตรตนสมฺปนฺนา, มณิมุตฺติกวาลุกา.
‘‘สพฺพโสณฺณมยา ¶ รุกฺขา, นานาคนฺธสเมริตา;
อุชฺโชเตนฺติ ทิวารตฺตึ, ภวนํ สพฺพกาลิกํ.
‘‘สฏฺิ ¶ ตูริยสหสฺสานิ, สายํ ปาโต ปวชฺชเร;
โสฬสิตฺถิสหสฺสานิ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.
‘‘อภินิกฺขมฺม ภวนา, สุเมธํ โลกนายกํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, วนฺทยึ ตํ มหายสํ.
‘‘สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, สสงฺฆํ ตํ นิมนฺตยึ;
อธิวาเสสิ โส ธีโร, สุเมโธ โลกนายโก.
‘‘มม ธมฺมกถํ กตฺวา, อุยฺโยเชสิ มหามุนิ;
สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, ภวนํ เม อุปาคมึ.
‘‘อามนฺตยึ ปริชนํ, สพฺเพ สนฺนิปตาถ [สนฺนิปตตฺถ (ก.)] โว;
ปุพฺพณฺหสมยํ พุทฺโธ, ภวนํ อาคมิสฺสติ.
‘‘ลาภา อมฺหํ สุลทฺธํ โน, เย วสาม ตวนฺติเก;
มยมฺปิ พุทฺธเสฏฺสฺส, ปูชํ กสฺสาม สตฺถุโน.
‘‘อนฺนปนํ ปฏฺเปตฺวา, กาลํ อาโรจยึ อหํ;
วสีสตสหสฺเสหิ, อุเปสิ โลกนายโก.
‘‘ปฺจงฺคิเกหิ ตูริเยหิ, ปจฺจุคฺคมนมกาสหํ;
สพฺพโสณฺณมเย ปีเ, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.
‘‘อุปริจฺฉทนํ ¶ อาสิ, สพฺพโสณฺณมยํ ตทา;
พีชนิโย ปวายนฺติ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนฺตเร.
‘‘ปหูเตนนฺนปาเนน ¶ , ภิกฺขุสงฺฆมตปฺปยึ;
ปจฺเจกทุสฺสยุคเฬ, ภิกฺขุสงฺฆสฺสทาสหํ.
‘‘ยํ วทนฺติ สุเมโธติ, โลกาหุติปฏิคฺคหํ;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘โย เม อนฺเนน ปาเนน, สพฺเพ อิเม จ ตปฺปยึ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, เทวโลเก รมิสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘อุปฺปชฺชติ ¶ [อุปคจฺฉติ (สี.)] ยํ โยนึ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
สพฺพทา สพฺพโสวณฺณํ, ฉทนํ ธารยิสฺสติ.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุสลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘ตสฺส ¶ ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.
‘‘‘ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, สีหนาทํ นทิสฺสติ;
จิตเก ฉตฺตํ ธาเรนฺติ, เหฏฺา ฉตฺตมฺหิ ฑยฺหถ’.
‘‘สามฺํ เม อนุปฺปตฺตํ, กิเลสา ฌาปิตา มยา;
มณฺฑเป รุกฺขมูเล วา, สนฺตาโป เม น วิชฺชติ.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ ¶ , ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สพฺพทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สพฺพทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
สพฺพทายกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. อชิตตฺเถรอปทานํ
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;
อชฺโฌคาเหตฺวา หิมวนฺตํ, นิสีทิ โลกนายโก.
‘‘นาหํ อทฺทกฺขึ [ปสฺสามิ (?)] สมฺพุทฺธํ, นปิ สทฺทํ สุโณมหํ;
มม ภกฺขํ คเวสนฺโต, อาหิณฺฑามิ วเน อหํ [ตทา (สี.)].
‘‘ตตฺถทฺทสฺสาสึ สมฺพุทฺธํ, ทฺวตฺตึสวรลกฺขณํ;
ทิสฺวาน วิตฺติมาปชฺชึ [จิตฺตมาปชฺชิ (สี.), จิตฺตมาปชฺชึ (สฺยา.)], สตฺโต โก นามยํ ภเว.
‘‘ลกฺขณานิ ¶ วิโลเกตฺวา, มม วิชฺชํ อนุสฺสรึ;
สุตฺหิ เมตํ วุฑฺฒานํ, ปณฺฑิตานํ สุภาสิตํ.
‘‘เตสํ ¶ ยถา ตํ วจนํ, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ;
ยํนูนาหํ สกฺกเรยฺยํ, คตึ เม โสธยิสฺสติ.
‘‘ขิปฺปํ อสฺสมมาคนฺตฺวา, มธุเตลํ คหึ อหํ;
โกลมฺพกํ คเหตฺวาน, อุปคจฺฉึ วินายกํ [นราสภํ (สี.)].
‘‘ติทณฺฑเก คเหตฺวาน, อพฺโภกาเส เปสหํ;
ปทีปํ ปชฺชลิตฺวาน, อฏฺกฺขตฺตุํ อวนฺทหํ.
‘‘สตฺตรตฺตินฺทิวํ ¶ พุทฺโธ, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม;
ตโต รตฺยา วิวสาเน, วุฏฺาสิ โลกนายโก.
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สพฺพรตฺตินฺทิวํ อหํ;
ทีปํ พุทฺธสฺส ปาทาสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.
‘‘สพฺเพ วนา คนฺธมยา, ปพฺพเต คนฺธมาทเน;
พุทฺธสฺส อานุภาเวน, อาคจฺฉุํ พุทฺธสนฺติกํ [อุปคจฺฉุํ ตทา ชินํ (สี.)].
‘‘เย เกจิ ปุปฺผคนฺธาเส, ปุปฺผิตา ธรณีรุหา;
พุทฺธสฺส อานุภาเวน, สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.
‘‘ยาวตา หิมวนฺตมฺหิ, นาคา จ ครุฬา อุโภ;
ธมฺมฺจ โสตุกามา เต, อาคจฺฉุํ พุทฺธสนฺติกํ.
‘‘เทวโล ¶ นาม สมโณ, พุทฺธสฺส อคฺคสาวโก;
วสีสตสหสฺเสหิ, พุทฺธสนฺติกุปาคมิ.
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย เม ทีปํ ปทีเปสิ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘สฏฺิ กปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
โสฬสมํ ภาณวารํ.
‘‘‘ฉตฺติสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
ปถวิยํ สตฺตสตํ, วิปุลํ รชฺชํ กริสฺสติ.
‘‘‘ปเทสรชฺชํ ¶ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ;
อิมินา ทีปทาเนน, ทิพฺพจกฺขุ ภวิสฺสติ.
‘‘‘สมนฺตโต อฏฺโกสํ [อฑฺฒโกสํ (สี. สฺยา.)], ปสฺสิสฺสติ อยํ สทา;
เทวโลกา จวนฺตสฺส, นิพฺพตฺตนฺตสฺส ชนฺตุโน.
‘‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, ปทีปํ ธารยิสฺสติ;
ชายมานสฺส สตฺตสฺส, ปฺุกมฺมสมงฺคิโน.
‘‘‘ยาวตา นครํ อาสิ, ตาวตา โชตยิสฺสติ;
อุปปชฺชติ ยํ โยนึ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ.
‘‘‘อสฺเสว ทีปทานสฺส, [อฏฺทีปผเลน หิ; อุปฏฺิสฺสนฺติมํ ชนฺตุํ (สฺยา.), อฏฺ ทีปา ผเลน หิ; น ชหิสฺสนฺติ’มํ ชนฺตุํ (?)] อฏฺทีปผเลน หิ;
น ชยิสฺสนฺติมํ ชนฺตู [อฏฺทีปผเลน หิ; อุปฏฺิสฺสนฺติมํ ชนฺตุํ (สฺยา.), อฏฺ ทีปา ผเลน หิ; น ชหิสฺสนฺติ’มํ ชนฺตุํ (?)], ทีปทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ ¶ ¶ , โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว.
‘‘‘โตสยิตฺวาน ¶ สมฺพุทฺธํ, โคตมํ สกฺยปุงฺควํ;
อชิโต นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก’.
‘‘สฏฺิ กปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมึ อหํ;
ตตฺราปิ เม ทีปสตํ, โชตเต นิจฺจกาลิกํ [สพฺพกาลิกํ (สี.)].
‘‘เทวโลเก มนุสฺเส วา, นิทฺธาวนฺติ ปภา มม;
พุทฺธเสฏฺํ สริตฺวาน, ภิยฺโย หาสํ ชเนสหํ.
‘‘ตุสิตาหํ จวิตฺวาน, โอกฺกมึ มาตุกุจฺฉิยํ;
ชายมานสฺส สนฺตสฺส, อาโลโก วิปุโล อหุ.
‘‘อคารา อภินิกฺขมฺม, ปพฺพชึ อนคาริยํ;
พาวรึ อุปสงฺกมฺม, สิสฺสตฺตํ อชฺฌุปาคมึ.
‘‘หิมวนฺเต วสนฺโตหํ, อสฺโสสึ โลกนายกํ;
อุตฺตมตฺถํ คเวสนฺโต, อุปคจฺฉึ วินายกํ.
‘‘ทนฺโต พุทฺโธ ทเมตาวี, โอฆติณฺโณ นิรูปธิ;
นิพฺพานํ กถยี พุทฺโธ, สพฺพทุกฺขปฺปโมจนํ.
‘‘ตํ ¶ เม อาคมนํ สิทฺธํ, โตสิโตหํ มหามุนึ;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘สตสหสฺสิโต ¶ กปฺเป, ยํ ทีปมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ทีปทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อชิโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อชิตตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ปิลินฺทวจฺฉวคฺโค จตฺตาลีสโม.
ตสฺสุทฺทานํ ¶ –
ปิลินฺทวจฺโฉ เสโล จ, สพฺพกิตฺตี มธุํทโท;
กูฏาคารี พากุโล จ, คิริ สฬลสวฺหโย.
สพฺพโท ¶ อชิโต เจว, คาถาโย คณิตา อิห;
สตานิ ปฺจ คาถานํ, วีสติ จ ตทุตฺตรีติ.
อถ วคฺคุทฺทานํ –
ปทุมารกฺขโท ¶ เจว, อุมา คนฺโธทเกน จ;
เอกปทฺม สทฺทสฺี, มนฺทารํ โพธิวนฺทโก.
อวฏฺจ ปิลินฺทิ [เอวเมว ทิสฺสติ] จ, คาถาโย คณิตา อิห;
จตุสตฺตติ คาถาโย, เอกาทส สตานิ จ.
ปทุมวคฺคทสกํ.
จตุตฺถสตกํ สมตฺตํ.
๔๑. เมตฺเตยฺยวคฺโค
๑. ติสฺสเมตฺเตยฺยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺภารกูฏํ ¶ ¶ ¶ ¶ นิสฺสาย, โสภิโต นาม ตาปโส;
ปวตฺตผลํ ภฺุชิตฺวา, วสติ ปพฺพตนฺตเร.
‘‘อคฺคึ ทารุํ อาหริตฺวา, อุชฺชาเลสึ อหํ ตทา;
อุตฺตมตฺถํ คเวสนฺโต, พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
มมุทฺธริตุกาโม โส, อาคจฺฉิ มม สนฺติเก.
‘‘กึ กโรสิ มหาปฺุ, เทหิ เม อคฺคิทารุกํ;
อหมคฺคึ ปริจเร, ตโต เม สุทฺธิ โหหิติ [เหหิติ (สี.)].
‘‘สุภทฺทโก ตฺวํ มนุเช, เทวเต ตฺวํ ปชานสิ;
ตุวํ อคฺคึ ปริจร, หนฺท เต อคฺคิทารุกํ.
‘‘ตโต กฏฺํ คเหตฺวาน, อคฺคึ อุชฺชาลยี ชิโน;
น ตตฺถ กฏฺํ ปชฺฌายิ, ปาฏิเหรํ มเหสิโน.
‘‘น เต อคฺคิ ปชฺชลติ, อาหุตี เต น วิชฺชติ;
นิรตฺถกํ วตํ ตุยฺหํ, อคฺคึ ปริจรสฺสุ เม.
‘‘กีทิโส โส [เต (สฺยา. ก.)] มหาวีร, อคฺคิ ตว ปวุจฺจติ;
มยฺหมฺปิ กถยสฺเสตํ, อุโภ ปริจรามเส.
‘‘เหตุธมฺมนิโรธาย ¶ , กิเลสสมณาย จ;
อิสฺสามจฺฉริยํ หิตฺวา, ตโย เอเต มมาหุตี.
‘‘กีทิโส ตฺวํ มหาวีร, กถํ โคตฺโตสิ มาริส;
อาจารปฏิปตฺติ เต, พาฬฺหํ โข มม รุจฺจติ.
‘‘ขตฺติยมฺหิ ¶ กุเล ชาโต, อภิฺาปารมึ คโต;
สพฺพาสวปริกฺขีโณ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘ยทิ ¶ ¶ พุทฺโธสิ สพฺพฺู, ปภงฺกร ตโมนุท;
นมสฺสิสฺสามิ ตํ เทว, ทุกฺขสฺสนฺตกโร ตุวํ.
‘‘ปตฺถริตฺวาชินจมฺมํ, นิสีทนมทาสหํ;
นิสีท นาถ สพฺพฺุ, อุปฏฺิสฺสามหํ ตุวํ.
‘‘นิสีทิ ภควา ตตฺถ, อชินมฺหิ สุวิตฺถเต;
นิมนฺตยิตฺวา สมฺพุทฺธํ, ปพฺพตํ อคมาสหํ.
‘‘ขาริภารฺจ ปูเรตฺวา, ตินฺทุกผลมาหรึ;
มธุนา โยชยิตฺวาน, ผลํ พุทฺธสฺสทาสหํ.
‘‘มม นิชฺฌายมานสฺส, ปริภฺุชิ ตทา ชิโน;
ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทสึ, เปกฺขนฺโต โลกนายกํ.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
มมสฺสเม นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย มํ ผเลน ตปฺเปสิ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘ปฺจวีสติกฺขตฺตุํ ¶ โส, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส สงฺกปฺปมฺาย, ปุพฺพกมฺมสมงฺคิโน;
อนฺนํ ปานฺจ วตฺถฺจ, สยนฺจ มหารหํ.
‘‘‘ปฺุกมฺเมน สํยุตฺตา, นิพฺพตฺติสฺสนฺติ ตาวเท;
สทา ปมุทิโต จายํ, ภวิสฺสติ อนามโย.
‘‘‘อุปปชฺชติ ยํ โยนึ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
สพฺพตฺถ สุขิโต หุตฺวา, มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ.
‘‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;
สมฺพุทฺธํ อุปคนฺตฺวาน, อรหา โส ภวิสฺสติ’.
‘‘ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ วิฺุตํ;
โภเค เม อูนตา นตฺถิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘วรธมฺมมนุปฺปตฺโต, ราคโทเส สมูหนึ;
สพฺพาสวปริกฺขีโณ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติสฺสเมตฺเตยฺยตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. ปุณฺณกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺภารกูฏํ ¶ นิสฺสาย, สยมฺภู อปราชิโต;
อาพาธิโก จ โส [อาพาธิโก ครุ (สี.)] พุทฺโธ, วสติ ปพฺพตนฺตเร.
‘‘มม อสฺสมสามนฺตา, ปนาโท อาสิ ตาวเท;
พุทฺเธ นิพฺพายมานมฺหิ, อาโลโก อุทปชฺชถ [อาสิ ตาวเท (สฺยา. ก.)].
‘‘ยาวตา วนสณฺฑสฺมึ, อจฺฉโกกตรจฺฉกา;
วาฬา จ [พฺยคฺฆา (สี.)] เกสรี สพฺเพ, อภิคชฺชึสุ ตาวเท.
‘‘อุปฺปาตํ ตมหํ ทิสฺวา, ปพฺภารํ อคมาสหํ;
ตตฺถทฺทสฺสาสึ สมฺพุทฺธํ, นิพฺพุตํ อปราชิตํ.
‘‘สุผุลฺลํ สาลราชํว, สตรํสึว อุคฺคตํ;
วีตจฺจิกํว องฺคารํ, นิพฺพุตํ อปราชิตํ.
‘‘ติณํ กฏฺฺจ ปูเรตฺวา, จิตกํ ตตฺถกาสหํ;
จิตกํ สุกตํ กตฺวา, สรีรํ ฌาปยึ อหํ.
‘‘สรีรํ ฌาปยิตฺวาน, คนฺธโตยํ สโมกิรึ;
อนฺตลิกฺเข ิโต ยกฺโข, นามมคฺคหิ ตาวเท.
‘‘ยํ ¶ ¶ ปูริตํ [ตํ ปูริตํ (สฺยา.), สปฺปุริส (ก.)] ตยา กิจฺจํ, สยมฺภุสฺส มเหสิโน;
ปุณฺณโก นาม นาเมน, สทา โหหิ ตุวํ [ยทา โหสิ ตุวํ (สฺยา.), สทา โหหิติ ตฺวํ (ก.)] มุเน.
‘‘ตมฺหา กายา จวิตฺวาน, เทวโลกํ อคจฺฉหํ;
ตตฺถ ทิพฺพมโย คนฺโธ, อนฺตลิกฺขา ปวสฺสติ [อนฺตลิกฺเข ปวายติ (สี.)].
‘‘ตตฺราปิ นามเธยฺยํ เม, ปุณฺณโกติ อหู ตทา;
เทวภูโต มนุสฺโส วา, สงฺกปฺปํ ปูรยามหํ.
‘‘อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;
อิธาปิ ปุณฺณโก นาม, นามเธยฺยํ ปกาสติ.
‘‘โตสยิตฺวาน ¶ สมฺพุทฺธํ, โคตมํ สกฺยปุงฺควํ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ตนุกิจฺจสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุณฺณโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปุณฺณกตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. เมตฺตคุตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ ¶ , อโสโก นาม ปพฺพโต;
ตตฺถาสิ อสฺสโม มยฺหํ, วิสฺสกมฺเมน [วิสุกมฺเมน (สี. สฺยา. ก.)] มาปิโต.
‘‘สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ, อคฺโค การุณิโก มุนิ;
นิวาสยิตฺวา ปุพฺพณฺเห, ปิณฺฑาย เม [มํ (สี.)] อุปาคมิ.
‘‘อุปาคตํ ¶ มหาวีรํ, สุเมธํ โลกนายกํ;
ปคฺคยฺห สุคตปตฺตํ [สุคตํ ปตฺตํ (สี.), สุภกํ ปตฺตํ (ปี.)], สปฺปิเตลํ อปูรยึ [สปฺปิเตเลน ปูรยึ (สี.), สปฺปิเตลสฺส’ปูรยึ (?)].
‘‘ทตฺวานหํ พุทฺธเสฏฺเ, สุเมเธ โลกนายเก;
อฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ภิยฺโย [ภีโย (สี.), ภียฺโย (ปี.)] หาสํ ชเนสหํ.
‘‘อิมินา สปฺปิทาเนน, เจตนาปณิธีหิ จ;
เทวภูโต มนุสฺโส วา, ลภามิ วิปุลํ สุขํ.
‘‘วินิปาตํ วิวชฺเชตฺวา, สํสรามิ ภวาภเว;
ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธิตฺวา, ลภามิ อจลํ ปทํ.
‘‘ลาภา ตุยฺหํ สุลทฺธํ เต, ยํ มํ อทฺทกฺขิ พฺราหฺมณ;
มม ทสฺสนมาคมฺม, อรหตฺตํ ภวิสฺสติ [อรหา ตฺวํ ภวิสฺสสิ (สี. ปี.), อรหตฺตํ คมิสฺสสิ (สฺยา.)].
‘‘วิสฺสตฺโถ [วิสฺสฏฺโ (สฺยา. ปี.), วิสฏฺโ (ก.)] โหหิ มา ภายิ, อธิคนฺตฺวา มหายสํ;
มมฺหิ สปฺปึ ทตฺวาน, ปริโมกฺขสิ ชาติยา.
‘‘อิมินา ¶ สปฺปิทาเนน, เจตนาปณิธีหิ จ;
เทวภูโต มนุสฺโส วา, ลภเส วิปุลํ สุขํ.
‘‘อิมินา ¶ สปฺปิทาเนน, เมตฺตจิตฺตวตาย จ;
อฏฺารเส กปฺปสเต, เทวโลเก รมิสฺสสิ.
‘‘อฏฺตึสติกฺขตฺตฺุจ, เทวราชา ภวิสฺสสิ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘เอกปฺาสกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสสิ;
จาตุรนฺโต วิชิตาวี, ชมฺพุมณฺฑสฺส [ชมฺพุสณฺฑสฺส (สี. ปี.)] อิสฺสโร.
‘‘มหาสมุทฺโทวกฺโขโภ, ทุทฺธโร ปถวี ยถา;
เอวเมว จ เต โภคา, อปฺปเมยฺยา ภวิสฺสเร.
‘‘สฏฺิโกฏี หิรฺสฺส, จชิตฺวา [จตฺวาน (สี. ก.), ทตฺวาน (สฺยา. ปี.)] ปพฺพชึ อหํ;
กึ กุสลํ คเวสนฺโต, พาวรึ อุปสงฺกมึ.
‘‘ตตฺถ ¶ ¶ มนฺเต อธียามิ, ฉฬงฺคํ นาม ลกฺขณํ;
ตมนฺธการํ วิธมํ, อุปฺปชฺชิ ตฺวํ มหามุนิ.
‘‘ตว ทสฺสนกาโมหํ, อาคโตมฺหิ มหามุนิ;
ตว ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, สปฺปึ พุทฺธสฺสทาสหํ;
เอตฺถนฺตเร นาภิชาเน, สปฺปึ วิฺาปิตํ [วิฺาปิตา (?)] มยา.
‘‘มม สงฺกปฺปมฺาย, อุปฺปชฺชติ ยทิจฺฉกํ;
จิตฺตมฺาย นิพฺพตฺตํ, สพฺเพ สนฺตปฺปยามหํ.
‘‘อโห พุทฺธา อโห ธมฺมา [อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม (สี.) เถรคา. ๒๐๑ เถรคาถาย ตทฏฺกถาย จ สํสนฺเทตพฺพํ], อโห โน สตฺถุ สมฺปทา;
โถกฺหิ สปฺปึ ทตฺวาน, อปฺปเมยฺยํ ลภามหํ.
‘‘มหาสมุทฺเท ¶ อุทกํ, ยาวตา เนรุปสฺสโต;
มม สปฺปึ อุปาทาย, กลภาคํ น เหสฺสติ [หิสฺสติ (สฺยา. ก.), เอสฺสติ (สี.)].
‘‘ยาวตา จกฺกวาฬสฺส, กริยนฺตสฺส [การยนฺตสฺส (สฺยา.), กยิรนฺตสฺส (ปี.), อาหรนฺตสฺส (ก.)] ราสิโต;
มม นิพฺพตฺตวตฺถานํ [มยา นิวตฺถวตฺถานํ (ปี.)], โอกาโส โส น สมฺมติ.
‘‘ปพฺพตราชา หิมวา, ปวโรปิ สิลุจฺจโย;
มมานุลิตฺตคนฺธสฺส, อุปนิธึ [อุปนิธํ (สี. สฺยา. ก.), อุปนียํ (ปี.)] น เหสฺสติ.
‘‘วตฺถํ ¶ คนฺธฺจ สปฺปิฺจ, อฺฺจ ทิฏฺธมฺมิกํ;
อสงฺขตฺจ นิพฺพานํ, สปฺปิทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘สติปฏฺานสยโน, สมาธิฌานโคจโร;
โพชฺฌงฺคโภชโน [… ชนโน (สฺยา. ก.)] อชฺช, สปฺปิทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เมตฺตคู เถโร อิมา คาถาโย
อภาสิตฺถาติ.
เมตฺตคุตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. โธตกตฺเถรอปทานํ
‘‘คงฺคา ¶ ¶ ภาคีรถี นาม, หิมวนฺตา ปภาวิตา [หิมวนฺตปฺปภาวิตา (สี.)];
หํสวติยา ทฺวาเรน, อนุสนฺทติ ตาวเท.
‘‘โสภิโต นาม อาราโม, คงฺคากูเล สุมาปิโต;
ตตฺถ ปทุมุตฺตโร พุทฺโธ, วสเต โลกนายโก.
‘‘ติทเสหิ ¶ ยถา อินฺโท, มนุเชหิ ปุรกฺขโต;
นิสีทิ ตตฺถ ภควา, อสมฺภีโตว เกสรี.
‘‘นคเร หํสวติยา, วสามิ [อโหสึ (สฺยา.)] พฺราหฺมโณ อหํ;
ฉฬงฺโค นาม นาเมน, เอวํนาโม มหามุนิ.
‘‘อฏฺารส สิสฺสสตา, ปริวาเรนฺติ มํ ตทา;
เตหิ สิสฺเสหิ สมิโต, คงฺคาตีรํ อุปาคมึ.
‘‘ตตฺถทฺทสาสึ สมเณ, นิกฺกุเห โธตปาปเก;
ภาคีรถึ ตรนฺเตหํ [ตรนฺโตหํ (สฺยา. ปี.)], เอวํ จินฺเตสิ ตาวเท.
‘‘สายํ ปาตํ [สายปาตํ (ปี.)] ตรนฺตาเม, พุทฺธปุตฺตา มหายสา;
วิเหสยนฺติ อตฺตานํ, เตสํ อตฺตา วิหฺติ.
‘‘สเทวกสฺส โลกสฺส, พุทฺโธ อคฺโค ปวุจฺจติ;
นตฺถิ เม ทกฺขิเณ การํ, คติมคฺควิโสธนํ.
‘‘ยํนูน ¶ พุทฺธเสฏฺสฺส, เสตุํ คงฺคาย การเย;
การาเปตฺวา อิมํ กมฺมํ [เสตุํ (สฺยา.)], สนฺตรามิ อิมํ ภวํ.
‘‘สตสหสฺสํ ¶ ทตฺวาน, เสตุํ การาปยึ อหํ;
สทฺทหนฺโต กตํ การํ, วิปุลํ เม ภวิสฺสติ.
‘‘การาเปตฺวาน ตํ เสตุํ, อุเปสึ โลกนายกํ;
สิรสิ อฺชลึ กตฺวา, อิมํ วจนมพฺรวึ.
‘‘‘สตสหสฺสสฺส วยํ [วยํ สตสหสฺสํว (ก.)], ทตฺวา [กตฺวา (สี. ปี.)] การาปิโต มยา;
ตวตฺถาย มหาเสตุ, ปฏิคฺคณฺห มหามุเน.
‘‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย เม เสตุํ อกาเรสิ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
(เสตุทานอานิสํโส)
‘‘‘ทริโต ปพฺพตโต วา, รุกฺขโต ปติโตปิยํ;
จุโตปิ ลจฺฉตี านํ, เสตุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘วิรูฬฺหมูลสนฺตานํ, นิคฺโรธมิว มาลุโต;
อมิตฺตา นปฺปสหนฺติ, เสตุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘นาสฺส โจรา ปสหนฺติ, นาติมฺนฺติ ขตฺติยา;
สพฺเพ ตริสฺสตามิตฺเต, เสตุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘อพฺโภกาสคตํ ¶ สนฺตํ, กินาตปตาปิตํ;
ปฺุกมฺเมน สํยุตฺตํ, น ภวิสฺสติ เวทนา [ตาวเท (ก.)].
‘‘‘เทวโลเก มนุสฺเส วา, หตฺถิยานํ สุนิมฺมิตํ;
ตสฺส สงฺกปฺปมฺาย, นิพฺพตฺติสฺสติ ตาวเท.
‘‘‘สหสฺสสฺสา ¶ วาตชวา, สินฺธวา สีฆวาหนา;
สายํ ปาตํ อุเปสฺสนฺติ, เสตุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘อาคนฺตฺวาน มนุสฺสตฺตํ, สุขิโตยํ ภวิสฺสติ;
เวหาสํ [อิหาปิ (สี. สฺยา. ปี.)] มนุชสฺเสว, หตฺถิยานํ ภวิสฺสติ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส ¶ ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
‘‘อโห เม สุกตํ กมฺมํ, ชลชุตฺตมนามเก;
ตตฺถ การํ กริตฺวาน, ปตฺโตหํ อาสวกฺขยํ.
‘‘ปธานํ ปหิตตฺโตมฺหิ, อุปสนฺโต นิรูปธิ;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โธตโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โธตกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. อุปสีวตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ , อโนโม นาม ปพฺพโต;
อสฺสโม สุกโต มยฺหํ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา.
‘‘นที จ สนฺทตี ตตฺถ, สุปติตฺถา มโนรมา;
อนูปติตฺเถ ชายนฺติ, ปทุมุปฺปลกา พหู.
‘‘ปาีนา ปาวุสา มจฺฉา, พลชา มฺุชโรหิตา;
มจฺฉกจฺฉปสฺฉนฺนา [มจฺฉกจฺฉปสมฺปนฺนา (?)], นทิกา สนฺทเต ตทา.
‘‘ติมิรา ปุปฺผิตา ตตฺถ, อโสกา ขุทฺทมาลกา;
ปุนฺนาคา คิริปุนฺนาคา, สมฺปวนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘กุฏชา ¶ ปุปฺผิตา ตตฺถ, ติณสูลวนานิ จ;
สาลา จ สฬลา ตตฺถ, จมฺปกา ปุปฺผิตา พหู.
‘‘อชฺชุนา อติมุตฺตา จ, มหานามา จ ปุปฺผิตา;
อสนา มธุคนฺธี จ, ปุปฺผิตา เต มมสฺสเม.
‘‘อุทฺทาลกา ปาฏลิกา, ยูถิกา จ ปิยงฺคุกา;
พิมฺพิชาลกสฺฉนฺนา, สมนฺตา อฑฺฒโยชนํ.
‘‘มาตคฺคารา ¶ [มาตงฺควา (สี.), มาตกรา (สฺยา.), มาตงฺคา วา (ปี.)] สตฺตลิโย, ปาฏลี สินฺทุวารกา;
องฺโกลกา พหู ตตฺถ, ตาลกุฏฺิ [ตาลกูฏา (สี. สฺยา.), ตาลกุฏฺา (ปี.)] จ ปุปฺผิตา;
เสเลยฺยกา พหู ตตฺถ, ปุปฺผิตา มม อสฺสเม.
‘‘เอเตสุ ¶ ปุปฺผชาเตสุ [ปุปฺผมาเนสุ (สี. ปี.)], โสภนฺติ ปาทปา พหู;
สมนฺตา ¶ เตน คนฺเธน, วายเต มม อสฺสโม.
‘‘หรีตกา อามลกา, อมฺพชมฺพุวิภีตกา [วิภิฏกา (สี.)];
โกลา ภลฺลาตกา พิลฺลา, ผารุสกผลานิ จ.
‘‘ตินฺทุกา จ ปิยาลา จ, มธุกา กาสุมารโย;
ลพุชา ปนสา ตตฺถ, กทลี พทรีผลา [มนฺทริผลา (ก.), จนฺทรีผลา (สฺยา. ปี.)].
‘‘อมฺพาฏกา พหู ตตฺถ, วลฺลิการผลานิ จ;
พีชปูรสปาริโย [จิรสํรสปากา จ (สฺยา.), วิฏปา จ สปากา จ (ปี), วิทปรปทาทโย (ก.)], ผลิตา มม อสฺสเม.
‘‘อาฬกา อิสิมุคฺคา จ, ตโต โมทผลา พหู;
อวฏา ปกฺกภริตา [สกฺกราริตา (ก.)], ปิลกฺขุทุมฺพรานิ จ.
‘‘ปิปฺผิลี มรีจา ตตฺถ, นิคฺโรธา จ กปิตฺถนา;
อุทุมฺพรกา พหโว, กณฺฑุปณฺณา จ หริโย [กณฺฑปกฺกา จ ปาริโย (สี. สฺยา. ปี.)].
‘‘เอเต จฺเ จ พหโว, ผลิตา อสฺสเม มม;
ปุปฺผรุกฺขาปิ พหโว, ปุปฺผิตา มม อสฺสเม.
‘‘อาลุวา จ กฬมฺพา จ, พิฬาลี ตกฺกลานิ จ;
อาลกา ตาลกา เจว, วิชฺชนฺติ อสฺสเม มม.
‘‘อสฺสมสฺสาวิทูเร เม, มหาชาตสฺสโร อหุ;
อจฺโฉทโก สีตชโล, สุปติตฺโถ มโนรโม.
‘‘ปทุมุปฺปลา พหู ตตฺถ, ปุณฺฑรีกสมายุตา;
มนฺทาลเกหิ ¶ สฺฉนฺนา, นานาคนฺธสเมริตา.
‘‘คพฺภํ คณฺหนฺติ ปทุมา, อฺเ ปุปฺผนฺติ เกสรี;
โอปุปฺผปตฺตา ¶ ติฏฺนฺติ, ปทุมากณฺณิกา พหู.
‘‘มธุ ภิสมฺหา สวติ, ขีรํ สปฺปิ มุลาฬิภิ;
สมนฺตา เตน คนฺเธน, นานาคนฺธสเมริตา.
‘‘กุมุทา ¶ อมฺพคนฺธิ จ, นยิตา ทิสฺสเร พหู;
ชาตสฺสรสฺสานุกูลํ, เกตกา ปุปฺผิตา พหู.
‘‘สุผุลฺลา ¶ พนฺธุชีวา จ, เสตวารี สุคนฺธิกา;
กุมฺภิลา สุสุมารา จ, คหกา ตตฺถ ชายเร.
‘‘อุคฺคาหกา อชครา, ตตฺถ ชาตสฺสเร พหู;
ปาีนา ปาวุสา มจฺฉา, พลชา มฺุชโรหิตา.
‘‘มจฺฉกจฺฉปสฺฉนฺนา, อโถ ปปฏกาหิ [ปมฺปฏเกหิ (สี.), สปฏเกหิ (สฺยา.), ปปฺปฏเกหิ (ปี)] จ;
ปาเรวตา รวิหํสา, กุกุตฺถา [กุกฺกุตฺถา (สฺยา. ก.), กุตฺถกา (ปี.)] จ นทีจรา.
‘‘ทินฺทิภา [ฏิฏฺฏิภา (ปี.)] จกฺกวากา จ, ปมฺปกา ชีวชีวกา;
กลนฺทกา อุกฺกุสา จ, เสนกา อุทฺธรา พหู.
‘‘โกฏฺกา สุกโปตา จ, ตุลิยา จมรา พหู;
กาเรนิโย [กาเสนิยา (สฺยา.)] จ ติลกา [กิลกา (ก.)], อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.
‘‘สีหา พฺยคฺฆา จ ทีปี จ, อจฺฉโกกตรจฺฉกา;
วานรา กินฺนรา เจว, ทิสฺสนฺติ มม อสฺสเม.
‘‘ตานิ คนฺธานิ ฆายนฺโต, ภกฺขยนฺโต ผลานหํ;
คนฺโธทกํ ปิวนฺโต จ, วสามิ มม อสฺสเม.
‘‘เอณีมิคา วราหา จ, ปสทา ขุทฺทรูปกา;
อคฺคิกา ¶ โชติกา เจว, วสนฺติ มม อสฺสเม.
‘‘หํสา โกฺจา มยูรา จ, สาลิกาปิ จ โกกิลา;
มชฺชาริกา [มฺชริกา (สี. สฺยา. ปี.)] พหู ตตฺถ, โกสิกา โปฏฺสีสกา.
‘‘ปิสาจา ทานวา เจว, กุมฺภณฺฑา รกฺขสา พหู;
ครุฬา ปนฺนคา เจว, วสนฺติ มม อสฺสเม.
‘‘มหานุภาวา อิสโย, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;
กมณฺฑลุธรา ¶ สพฺเพ, อชินุตฺตรวาสนา;
ชฏาภารภริตาว [เต ชฏาภารภริตา (สี. ปี.), ชฏาภารภริตา จ (สฺยา.)], วสนฺติ มม อสฺสเม.
‘‘ยุคมตฺตฺจ ¶ เปกฺขนฺตา, นิปกา สนฺตวุตฺติโน;
ลาภาลาเภน สนฺตุฏฺา, วสนฺติ มม อสฺสเม.
‘‘วากจีรํ ธุนนฺตา เต, โผเฏนฺตาชินจมฺมกํ;
สพเลหิ อุปตฺถทฺธา, คจฺฉนฺติ อมฺพเร ตทา.
‘‘น เต ทกํ อาหรนฺติ, กฏฺํ วา อคฺคิทารุกํ;
สยฺจ อุปสมฺปนฺนา, ปาฏิหีรสฺสิทํ ผลํ.
‘‘โลหโทณึ ¶ คเหตฺวาน, วนมชฺเฌ วสนฺติ เต;
กฺุชราว มหานาคา, อสมฺภีตาว เกสรี.
‘‘อฺเ คจฺฉนฺติ โคยานํ, อฺเ ปุพฺพวิเทหกํ [ปุพฺพวิเทหนํ (สฺยา. ปี. ก.)];
อฺเ จ อุตฺตรกุรุํ, สกํ พลมวสฺสิตา [พลมปสฺสิตา (สฺยา. ปี. ก.)].
‘‘ตโต ปิณฺฑํ อาหริตฺวา, ปริภฺุชนฺติ เอกโต;
สพฺเพสํ ปกฺกมนฺตานํ, อุคฺคเตชาน ตาทินํ.
‘‘อชินจมฺมสทฺเทน ¶ , วนํ สทฺทายเต ตทา;
เอทิสา เต มหาวีร, สิสฺสา อุคฺคตปา มม.
‘‘ปริวุโต อหํ เตหิ, วสามิ มม อสฺสเม;
โตสิตา สกกมฺเมน, วินีตาปิ สมาคตา.
‘‘อาราธยึสุ มํ เอเต, สกกมฺมาภิลาสิโน;
สีลวนฺโต จ นิปกา, อปฺปมฺาสุ โกวิทา.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
สมยํ สํวิทิตฺวาน, อุปคจฺฉิ วินายโก.
‘‘อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺโธ, อาตาปี นิปโก มุนิ;
ปตฺตํ ปคฺคยฺห สมฺพุทฺโธ, ภิกฺขาย มมุปาคมิ.
‘‘อุปาคตํ มหาวีรํ, ชลชุตฺตมนายกํ;
ติณสนฺถรํ [ติณตฺถรํ (สฺยา.), ติณตฺถตํ (ก.)] ปฺาเปตฺวา, สาลปุปฺเผหิ โอกิรึ.
‘‘นิสาเทตฺวาน ¶ [นิสีเทตฺวาน (สี.), นิสีทิตฺวาน (สฺยา. ปี.)] สมฺพุทฺธํ, หฏฺโ สํวิคฺคมานโส;
ขิปฺปํ ปพฺพตมารุยฺห, อคฬุํ [อครุํ (สี.)] อคฺคหึ อหํ.
‘‘กุมฺภมตฺตํ คเหตฺวาน, ปนสํ เทวคนฺธิกํ;
ขนฺเธ อาโรปยิตฺวาน, อุปคจฺฉึ วินายกํ.
‘‘ผลํ ¶ พุทฺธสฺส ทตฺวาน, อคฬุํ อนุลิมฺปหํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, พุทฺธเสฏฺํ อวนฺทิหํ.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
อิสิมชฺเฌ ¶ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย เม ผลฺจ อคฬุํ, อาสนฺจ อทาสิ เม;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘คาเม ¶ วา ยทิ วารฺเ, ปพฺภาเรสุ คุหาสุ วา;
อิมสฺส จิตฺตมฺาย, นิพฺพตฺติสฺสติ โภชนํ.
‘‘‘เทวโลเก มนุสฺเส วา, อุปปนฺโน อยํ นโร;
โภชเนหิ จ วตฺเถหิ, ปริสํ ตปฺปยิสฺสติ.
‘‘‘อุปปชฺชติ ยํ โยนึ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
อกฺโขภโภโค หุตฺวาน, สํสริสฺสติยํ นโร.
‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘เอกสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต [(อุปสีโว นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก) (สฺยา.)];
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหริสฺสตินาสโว’.
‘‘สุลทฺธลาโภ ลทฺโธ เม, โยหํ อทฺทกฺขึ นายกํ;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘คาเม ¶ ¶ วา ยทิ วารฺเ, ปพฺภาเรสุ คุหาสุ วา;
มม สงฺกปฺปมฺาย, โภชนํ โหติ เม สทา.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปสีโว [อุปสิโว (ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุปสีวตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. นนฺทกตฺเถรอปทานํ
‘‘มิคลุทฺโท ¶ ปุเร อาสึ, อรฺเ กานเน อหํ;
ปสทํ มิคเมสนฺโต, สยมฺภุํ อทฺทสํ อหํ [ชินํ (สี.)].
‘‘อนุรุทฺโธ ¶ นาม สมฺพุทฺโธ, สยมฺภู อปราชิโต;
วิเวกกาโม โส ธีโร, วนมชฺโฌคหี ตทา.
‘‘จตุทณฺเฑ คเหตฺวาน, จตุฏฺาเน เปสหํ;
มณฺฑปํ สุกตํ กตฺวา, ปทฺมปุปฺเผหิ ฉาทยึ.
‘‘มณฺฑปํ ¶ ฉาทยิตฺวาน, สยมฺภุํ อภิวาทยึ;
ธนุํ ตตฺเถว นิกฺขิปฺป, ปพฺพชึ อนคาริยํ.
‘‘นจิรํ ปพฺพชิตสฺส [ปพฺพชิตสฺส อจิรํ (สี.)], พฺยาธิ เม อุทปชฺชถ;
ปุพฺพกมฺมํ สริตฺวาน, ตตฺถ กาลงฺกโต อหํ.
‘‘ปุพฺพกมฺเมน สํยุตฺโต, ตุสิตํ อคมาสหํ;
ตตฺถ โสณฺณมยํ พฺยมฺหํ, นิพฺพตฺตติ ยทิจฺฉกํ.
‘‘สหสฺสยุตฺตํ หยวาหึ, ทิพฺพยานมธิฏฺิโต;
อารุหิตฺวาน ตํ ยานํ, คจฺฉามหํ ยทิจฺฉกํ.
‘‘ตโต ¶ เม นิยฺยมานสฺส, เทวภูตสฺส เม สโต;
สมนฺตา โยชนสตํ, มณฺฑโป เม ธรียติ.
‘‘สยเนหํ ตุวฏฺฏามิ, อจฺฉนฺเน [อจฺจนฺตํ (สี.), อจฺจนฺต (ปี.)] ปุปฺผสนฺถเต;
อนฺตลิกฺขา จ ปทุมา, วสฺสนฺเต นิจฺจกาลิกํ.
‘‘มรีจิเก ผนฺทมาเน, ตปฺปมาเน จ อาตเป;
น มํ ตาเปติ อาตาโป, มณฺฑปสฺส อิทํ ผลํ.
‘‘ทุคฺคตึ สมติกฺกนฺโต, อปายา ปิหิตา มม;
มณฺฑเป รุกฺขมูเล วา, สนฺตาโป เม น วิชฺชติ.
‘‘มหีสฺํ อธิฏฺาย, โลณโตยํ ตรามหํ;
ตสฺส เม สุกตํ กมฺมํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อปถมฺปิ [อพฺภมฺหิ (สฺยา. ก.)] ปถํ กตฺวา, คจฺฉามิ อนิลฺชเส;
อโห เม สุกตํ กมฺมํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ¶ ¶ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;
อาสวา เม ปริกฺขีณา, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘ชหิตา ปุริมา ชาติ, พุทฺธสฺส โอรโส อหํ;
ทายาโทมฺหิ จ สทฺธมฺเม, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อาราธิโตมฺหิ ¶ สุคตํ, โคตมํ สกฺยปุงฺควํ;
ธมฺมธโช ธมฺมทายาโท [ธมฺมาทาโส (ก.)], พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘อุปฏฺิตฺวาน สมฺพุทฺธํ, โคตมํ สกฺยปุงฺควํ;
ปารงฺคมนิยํ มคฺคํ, อปุจฺฉึ โลกนายกํ.
‘‘อชฺฌิฏฺโ กถยี พุทฺโธ, คมฺภีรํ นิปุณํ ปทํ;
ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, ปตฺโตมฺหิ อาสวกฺขยํ.
‘‘อโห เม สุกตํ กมฺมํ, ปริมุตฺโตมฺหิ ชาติยา;
สพฺพาสวปริกฺขีโณ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นนฺทโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นนฺทกตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. เหมกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปพฺภารกูฏํ ¶ นิสฺสาย, อโนโม นาม ตาปโส;
อสฺสมํ สุกตํ กตฺวา, ปณฺณสาเล วสี ตทา.
‘‘สิทฺธํ ตสฺส ตโป กมฺมํ, สิทฺธิปตฺโต สเก พเล;
สกสามฺวิกฺกนฺโต, อาตาปี นิปโก มุนิ.
‘‘วิสารโท สสมเย, ปรวาเท จ โกวิโท;
ปฏฺโ ภูมนฺตลิกฺขมฺหิ, อุปฺปาตมฺหิ จ โกวิโท.
‘‘วีตโสโก นิรารมฺโภ, อปฺปาหาโร อโลลุโป;
ลาภาลาเภน สนฺตุฏฺโ, ฌายี ฌานรโต มุนิ.
‘‘ปิยทสฺสี นาม สมฺพุทฺโธ, อคฺโค การุณิโก มุนิ;
สตฺเต ตาเรตุกาโม โส, กรุณาย ผรี ตทา.
‘‘โพธเนยฺยํ ¶ ชนํ ทิสฺวา, ปิยทสฺสี มหามุนิ;
จกฺกวาฬสหสฺสมฺปิ, คนฺตฺวา โอวทเต มุนิ.
‘‘มมุทฺธริตุกาโม ¶ โส, มมสฺสมมุปาคมิ;
น ทิฏฺโ เม ชิโน ปุพฺเพ, น สุโตปิ จ กสฺสจิ.
‘‘อุปฺปาตา สุปินา มยฺหํ, ลกฺขณา สุปฺปกาสิตา;
ปฏฺโ ภูมนฺตลิกฺขมฺหิ, นกฺขตฺตปทโกวิโท.
‘‘โสหํ พุทฺธสฺส สุตฺวาน, ตตฺถ จิตฺตํ ปสาทยึ;
ติฏฺนฺโต [ภฺุชนฺโต (สี. ปี. ก.)] วา นิสินฺโน วา, สรามิ นิจฺจกาลิกํ.
‘‘มยิ ¶ เอวํ สรนฺตมฺหิ, ภควาปิ อนุสฺสริ;
พุทฺธํ อนุสฺสรนฺตสฺส, ปีติ เม โหติ ตาวเท.
‘‘กาลฺจ ¶ ปุนราคมฺม, อุเปสิ มํ มหามุนิ;
สมฺปตฺเตปิ น ชานามิ, อยํ พุทฺโธ มหามุนิ.
‘‘อนุกมฺปโก การุณิโก, ปิยทสฺสี มหามุนิ;
สฺชานาเปสิ อตฺตานํ, ‘อหํ พุทฺโธ สเทวเก’.
‘‘สฺชานิตฺวาน สมฺพุทฺธํ, ปิยทสฺสึ มหามุนึ;
สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวึ.
‘‘‘อฺเ [สพฺเพ (สฺยา.)] ปีเ จ ปลฺลงฺเก, อาสนฺทีสุ นิสีทเร;
ตุวมฺปิ สพฺพทสฺสาวี, นิสีท รตนาสเน’.
‘‘สพฺพรตนมยํ ปีํ, นิมฺมินิตฺวาน ตาวเท;
ปิยทสฺสิสฺส มุนิโน, อทาสึ อิทฺธินิมฺมิตํ.
‘‘รตเน จ นิสินฺนสฺส, ปีเก อิทฺธินิมฺมิเต;
กุมฺภมตฺตํ ชมฺพุผลํ, อทาสึ ตาวเท อหํ.
‘‘มม หาสํ ชเนตฺวาน, ปริภฺุชิ มหามุนิ;
ตทา จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สตฺถารํ อภิวาทยึ.
‘‘ปิยทสฺสี ตุ ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
รตนาสนมาสีโน, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย เม รตนมยํ ปีํ, อมตฺจ ผลํ อทา;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘สตฺตสตฺตติ ¶ กปฺปานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
ปฺจสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘ทฺวตฺตึสกฺขตฺตุํ ¶ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘โสณฺณมยํ ¶ รูปิมยํ, ปลฺลงฺกํ สุกตํ พหุํ;
โลหิตงฺคมยฺเจว, ลจฺฉติ รตนามยํ.
‘‘‘จงฺกมนฺตมฺปิ มนุชํ, ปฺุกมฺมสมงฺคินํ;
ปลฺลงฺกานิ อเนกานิ, ปริวาเรสฺสเร ตทา.
‘‘‘กูฏาคารา ¶ จ ปาสาทา, สยนฺจ มหารหํ;
อิมสฺส จิตฺตมฺาย, นิพฺพตฺติสฺสนฺติ ตาวเท.
‘‘‘สฏฺิ นาคสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา [เหมกปฺปนิวาสนา (สี. สฺยา.), เหมกปฺปนิวาสสา (ก.)].
‘‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, โตมรงฺกุสปาณิภิ;
อิมํ ปริจริสฺสนฺติ, รตฺนปีสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘สฏฺิ อสฺสสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
อาชานียาว ชาติยา, สินฺธวา สีฆวาหิโน.
‘‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, อิลฺลิยาจาปธาริภิ;
เตปิมํ ปริจริสฺสนฺติ, รตฺนปีสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘สฏฺิ รถสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
ทีปา อโถปิ เวยคฺฆา, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา.
‘‘‘อารูฬฺหา ¶ คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, รตฺนปีสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘สฏฺิ เธนุสหสฺสานิ, โทหฺา ปุงฺควูสเภ;
วจฺฉเก ชนยิสฺสนฺติ, รตฺนปีสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘โสฬสิตฺถิสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
วิจิตฺตวตฺถาภรณา, อามุกฺกมณิกุณฺฑลา.
‘‘‘อฬารปมฺหา หสุลา, สุสฺา ตนุมชฺฌิมา;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, รตฺนปีสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, โคตโม นาม จกฺขุมา;
ตมนฺธการํ วิธมิตฺวา, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส ¶ ทสฺสนมาคมฺม, ปพฺพชิสฺสติกิฺจโน;
โตสยิตฺวาน สตฺถารํ, สาสเนภิรมิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส ¶ ธมฺมํ สุณิตฺวาน, กิเลเส ฆาตยิสฺสติ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
‘‘วีริยํ ¶ เม ธุรโธรยฺหํ, โยคกฺเขมาธิวาหนํ;
อุตฺตมตฺถํ ปตฺถยนฺโต, สาสเน วิหรามหํ.
‘‘อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;
สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ ¶ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เหมโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
เหมกตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
สตฺตรสมํ ภาณวารํ.
๘. โตเทยฺยตฺเถรอปทานํ
‘‘ราชา อชิตฺชโย [ราชาสิ วิชโย (สี. อฏฺ.), ราชา วิชิตชโย (สฺยา.)] นาม, เกตุมตีปุรุตฺตเม;
สูโร วิกฺกมสมฺปนฺโน, ปุรมชฺฌาวสี ตทา.
‘‘ตสฺส รฺโ ปมตฺตสฺส, อฏวิโย สมุฏฺหุํ;
โอตารา [อุตฺตรา (สฺยา.), โอจรา (ปี.)] ตุณฺฑิกา เจว, รฏฺํ วิทฺธํสยุํ ตทา.
‘‘ปจฺจนฺเต กุปิเต ขิปฺปํ, สนฺนิปาเตสิรินฺทโม;
ภเฏ เจว พลตฺเถ จ, อรึ นิคฺคาหยิ ตทา.
‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺา, สูรา จ จมฺมโยธิโน;
ธนุคฺคหา จ อุคฺคา จ, สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.
‘‘อาฬาริกา จ กปฺปกา, นฺหาปกา มาลการกา;
สูรา วิชิตสงฺคามา, สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.
‘‘ขคฺคหตฺถา ¶ จ ปุริสา, จาปหตฺถา จ วมฺมิโน;
ลุทฺทา วิชิตสงฺคามา, สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.
‘‘ติธาปภินฺนา ¶ ¶ มาตงฺคา, กฺุชรา สฏฺิหายนา;
สุวณฺณกจฺฉาลงฺการา, สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.
‘‘ขมา สีตสฺส อุณฺหสฺส, อุกฺการุหรณสฺส จ;
โยธาชีวา กตกมฺมา, สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.
‘‘สงฺขสทฺทํ ¶ เภริสทฺทํ, อโถ อุตุช [อุทฺธว (สี.), อุทฺทฏ (สฺยา.)] สทฺทกํ;
เอเตหิ เต หาสยนฺตา, สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.
‘‘ติสูลโกนฺติมนฺเตหิ [ติสูลโกนฺตมนฺเตหิ (สี.), กวเจหิ โตมเรหิ (สี.), ธนูหิ โตมเรหิ (สฺยา.)] จ;
โกฏฺเฏนฺตานํ นิปาเตนฺตา [โกฏฺฏยนฺตา นิวตฺเตนฺตา (สฺยา.)], สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.
‘‘กิเมวาตินิสาเมตฺวา [กวจานิวาเสตฺวา (สฺยา.)], สราชา อชิตฺชโย [อชินํ ชิโน (สี.), อชิตฺชิโน (สฺยา.)];
สฏฺิ ปาณสหสฺสานิ, สูเล อุตฺตาสยึ ตทา.
‘‘สทฺทํ มานุสกากํสุ, อโห ราชา อธมฺมิโก;
นิรเย ปจฺจมานสฺส, กทา อนฺโต ภวิสฺสติ.
‘‘สยเนหํ ตุวฏฺเฏนฺโต, ปสฺสามิ นิรเย ตทา;
น สุปามิ ทิวารตฺตึ, สูเลน ตชฺชยนฺติ มํ.
‘‘กึ ปมาเทน รชฺเชน, วาหเนน พเลน จ;
น เต ปโหนฺติ ธาเรตุํ, ตาปยนฺติ [ตาสยนฺติ (สี. สฺยา.)] มมํ สทา.
‘‘กึ เม ปุตฺเตหิ ทาเรหิ, รชฺเชน สกเลน จ;
ยํนูน ปพฺพเชยฺยาหํ, คติมคฺคํ วิโสธเย.
‘‘สฏฺิ ¶ นาคสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิเต;
สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค, เหมกปฺปนวาสเส.
‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, โตมรงฺกุสปาณิภิ;
สงฺคามาวจเร าเน, อนเปกฺโข วิหายหํ;
สกกมฺเมน สนฺตตฺโต, นิกฺขมึ อนคาริยํ.
‘‘สฏฺิ ¶ อสฺสสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิเต;
อาชานีเยว ชาติยา, สินฺธเว สีฆวาหเน.
‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;
ปหาเรตฺวาน [ปหายิตฺวาน (สี. ปี.), ฉฑฺฑยิตฺวาน (สฺยา.)] เต สพฺเพ, นิกฺขมึ อนคาริยํ.
‘‘สฏฺิ ¶ รถสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิเต;
ทีเป อโถปิ เวยคฺเฆ, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;
เต สพฺเพ ปริหาเรตฺวา [ปริวชฺเชตฺวา (สฺยา.), ปริหายิตฺวา (ปี.)], ปพฺพชึ อนคาริยํ.
‘‘สฏฺิ ¶ เธนุสหสฺสานิ, สพฺพา กํสูปธารณา;
ตาโยปิ [คาวิโย (สฺยา.), เธนุโย (ก.)] ฉฑฺฑยิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.
‘‘สฏฺิ อิตฺถิสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
วิจิตฺตวตฺถาภรณา, อามุกฺกมณิกุณฺฑลา.
‘‘อฬารปมฺหา หสุลา, สุสฺา ตนุมชฺฌิมา;
ตา หิตฺวา กนฺทมานาโย, ปพฺพชึ อนคาริยํ.
‘‘สฏฺิ คามสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส;
ฉฑฺฑยิตฺวาน ตํ รชฺชํ, ปพฺพชึ อนคาริยํ.
‘‘นครา ¶ นิกฺขมิตฺวาน, หิมวนฺตมุปาคมึ;
ภาคีรถีนทีตีเร, อสฺสมํ มาปยึ อหํ.
‘‘ปณฺณสาลํ กริตฺวาน, อคฺยาคารํ อกาสหํ;
อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, วสามิ อสฺสเม อหํ.
‘‘มณฺฑเป รุกฺขมูเล วา, สฺุาคาเร จ ฌายโต;
น ตุ วิชฺชติ ตาโส เม, น ปสฺเส ภยเภรวํ.
‘‘สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ, อคฺโค การุณิโก มุนิ;
าณาโลเกน โชตนฺโต, โลเก อุปฺปชฺชิ ตาวเท.
‘‘มม อสฺสมสามนฺตา, ยกฺโข อาสิ มหิทฺธิโก;
พุทฺธเสฏฺมฺหิ อุปฺปนฺเน, อาโรเจสิ มมํ ตทา.
‘‘พุทฺโธ ¶ โลเก สมุปฺปนฺโน, สุเมโธ นาม จกฺขุมา;
ตาเรติ ชนตํ สพฺพํ, ตมฺปิ โส ตารยิสฺสติ.
‘‘ยกฺขสฺส วจนํ สุตฺวา, สํวิคฺโค อาสิ ตาวเท;
พุทฺโธ พุทฺโธติ จินฺเตนฺโต, อสฺสมํ ปฏิสามยึ.
‘‘อคฺคิทารฺุจ ฉฑฺเฑตฺวา, สํสาเมตฺวาน สนฺถตํ;
อสฺสมํ อภิวนฺทิตฺวา, นิกฺขมึ วิปินา อหํ.
‘‘ตโต จนฺทนมาทาย, คามา คามํ ปุรา ปุรํ;
เทวเทวํ คเวสนฺโต, อุปคจฺฉึ วินายกํ.
‘‘ภควา ¶ ตมฺหิ สมเย, สุเมโธ โลกนายโก;
จตุสจฺจํ ปกาเสนฺโต, โพเธติ ชนตํ พหุํ.
‘‘อฺชลึ ¶ ปคฺคเหตฺวาน, สีเส กตฺวาน จนฺทนํ;
สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, อิมา คาถา อภาสหํ.
‘‘‘วสฺสิเก ปุปฺผมานมฺหิ, สนฺติเก อุปวายติ;
ตฺวํ วีร คุณคนฺเธน, ทิสา สพฺพา ปวายสิ.
‘‘‘จมฺปเก นาควนิเก, อติมุตฺตกเกตเก;
สาเลสุ ปุปฺผมาเนสุ, อนุวาตํ ปวายติ.
‘‘‘ตว ¶ คนฺธํ สุณิตฺวาน, หิมวนฺตา อิธาคมึ;
ปูเชมิ ตํ มหาวีร, โลกเชฏฺ มหายส’.
‘‘วรจนฺทเนนานุลิมฺปึ, สุเมธํ โลกนายกํ;
สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตุณฺหี อฏฺาสิ ตาวเท.
‘‘สุเมโธ นาม ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย เม คุเณ ปกิตฺเตสิ, จนฺทนฺจ อปูชยิ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘อาเทยฺยวากฺยวจโน, พฺรหฺมา อุชุ ปตาปวา;
ปฺจวีสติกปฺปานิ, สปฺปภาโส ภวิสฺสติ.
‘‘‘ฉพฺพีสติกปฺปสเต, เทวโลเก รมิสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘เตตฺตึสกฺขตฺตุํ ¶ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘ตโต ¶ จุโตยํ มนุโช, มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ;
ปฺุกมฺเมน สํยุตฺโต, พฺรหฺมพนฺธุ ภวิสฺสติ.
‘‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;
ติลกฺขเณน สมฺปนฺโน, พาวรี นาม พฺราหฺมโณ.
‘‘‘ตสฺส สิสฺโส ภวิตฺวาน, เหสฺสติ มนฺตปารคู;
อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, โคตมํ สกฺยปุงฺควํ.
‘‘‘ปุจฺฉิตฺวา ¶ นิปุเณ ปฺเห, ภาวยิตฺวาน อฺชสํ [หาสยิตฺวาน มานสํ (สฺยา.), ภาวยิตฺวาน สฺจยํ (ก.)];
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหริสฺสตินาสโว’.
‘‘ติวิธคฺคิ นิพฺพุตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โตเทยฺโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
โตเทยฺยตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ชตุกณฺณิตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ หํสวติยา, เสฏฺิปุตฺโต อโหสหํ;
สมปฺปิโต กามคุเณ, ปริจาเรมหํ ตทา.
‘‘ตโต ¶ [ตโย (สี.)] ปาสาทมารุยฺห, มหาโภเค วลฺชโก [อุพฺพิทฺธา เคหลฺุชกา (ก.), อุพฺพิทฺธาเคหลฺฉกา (สี.)];
ตตฺถ นจฺเจหิ คีเตหิ, ปริจาเรมหํ ตทา.
‘‘ตูริยา ¶ อาหตา มยฺหํ, สมฺมตาฬสมาหิตา;
นจฺจนฺตา [รฺชนฺตี (สฺยา.), รชฺชนฺตา (ก.)] อิตฺถิโย สพฺพา, หรนฺติเยว เม มโน.
‘‘เจลาปิกา [เจลาวกา (สฺยา.), เวลามิกา (ปี.)] ลามณิกา [วามนิกา (สฺยา. ปี.)], กฺุชวาสี ติมชฺฌิกา [กฺุชวา สีหิมชฺฌิตา (สฺยา.), กุชฺชา วา สีหิมชฺฌิกา (ปี.)];
ลงฺฆิกา โสกชฺฌายี จ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.
‘‘เวตาฬิโน กุมฺภถูนี, นฏา จ นจฺจกา พหู;
นฏกา นาฏกา เจว, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.
‘‘กปฺปกา นฺหาปกา สูทา, มาลาการา สุปาสกา [สุมาปกา (สี. สฺยา.)];
ชลฺลา มลฺลา จ เต สพฺเพ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.
‘‘เอเตสุ กีฬมาเนสุ, สิกฺขิเต กตุปาสเน;
รตฺตินฺทิวํ น ชานามิ, อินฺโทว ติทสงฺคเณ.
‘‘อทฺธิกา ปถิกา สพฺเพ, ยาจกา วรกา พหู;
อุปคจฺฉนฺติ เต นิจฺจํ, ภิกฺขยนฺตา มมํ ฆรํ.
‘‘สมณา ¶ พฺราหฺมณา เจว, ปฺุกฺเขตฺตา อนุตฺตรา;
วฑฺฒยนฺตา มมํ ปฺุํ, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘ปฏคา [ปฏกา (สี. สฺยา.), ปทกา (ปี.)] ลฏุกา [ลฏกา (สี.)] สพฺเพ, นิคณฺา ปุปฺผสาฏกา;
เตทณฺฑิกา ¶ เอกสิขา, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘อาชีวกา วิลุตฺตาวี, โคธมฺมา เทวธมฺมิกา;
รโชชลฺลธรา เอเต, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘ปริตฺตกา สนฺติปตฺตา [ปริวตฺตกา สิทฺธิปตฺตา (สี. สฺยา. ปี.)], โกธปุคฺคนิกา [โกณฺฑปุคฺคณิกา (สี.), โกณฺฑปุคฺคลิกา (ปี.)] พหู;
ตปสฺสี วนจารี จ, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘โอฑฺฑกา ทมิฬา เจว, สากุฬา มลวาฬกา [มลยาลกา (สี. สฺยา. ปี.)];
สวรา โยนกา เจว, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘อนฺธกา ¶ ¶ มุณฺฑกา สพฺเพ, โกฏลา หนุวินฺทกา [โกลกา สานุวินฺทกา (สี. ปี.)];
อาราวจีนรฏฺา จ, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘อลสนฺทกา [อลสนฺตา (ก.)] ปลฺลวกา, ธมฺมรา นิคฺคมานุสา [พพฺพรา ภคฺคการุสา (สี.)];
เคหิกา [โรหิตา (สี.), พาหิกา (ปี.)] เจตปุตฺตา จ, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘มาธุรกา โกสลกา, กลิงฺคา [กาสิกา (สี.)] หตฺถิโปริกา;
อิสิณฺฑา มกฺกลา เจว, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘เจลาวกา อารพฺภา [อรมฺมา (สี. ปี.)] จ, โอฆุฬฺหา [โอกฺกลา (สี.)] เมฆลา พหู;
ขุทฺทกา สุทฺทกา เจว, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘โรหณา สินฺธวา เจว, จิตกา เอกกณฺณิกา;
สุรฏฺา อปรนฺตา จ, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘สุปฺปารกา กุมารา [กิกุมารา (สี. ปี.)] จ, มลฺลโสวณฺณภูมิกา [มลยา โสณฺณภูมิกา (สี. สฺยา. ปี.)];
วชฺชีตงฺคา [วชฺชี ตารา (สี.), วชฺชีหารา (สฺยา. ปี.)] จ เต สพฺเพ, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘นฬการา ¶ เปสการา, จมฺมการา จ ตจฺฉกา;
กมฺมารา กุมฺภการา จ, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘มณิการา โลหการา, โสณฺณการา จ ทุสฺสิกา;
ติปุการา จ เต สพฺเพ, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘อุสุการา ภมการา, เปสการา จ คนฺธิกา;
รชกา ตุนฺนวายา จ, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘เตลิกา ¶ กฏฺหารา จ, อุทหารา จ เปสฺสิกา;
สูปิกา สูปรกฺขา จ, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘โทวาริกา ¶ อนีกฏฺา, พนฺธิกา [วนฺทิกา (สี.), คนฺถิกา (สฺยา.), สนฺทิกา (ปี.)] ปุปฺผฉฑฺฑกา;
หตฺถารุหา หตฺถิปาลา, อาคจฺฉนฺติ มมํ ฆรํ.
‘‘อานนฺทสฺส ¶ มหารฺโ [อานนฺทสฺส นาม รฺโ (สฺยา.), อรินฺทมนาม รฺโ (ปี.)], มมตฺถสฺส [ปมตฺตสฺส (สี. ปี.), สมคฺคสฺส (สฺยา.)] อทาสหํ;
สตฺตวณฺเณน รตเนน, อูนตฺถํ [อูนตฺตํ (สี. สฺยา. ปี.)] ปูรยามหํ.
‘‘เย มยา กิตฺติตา สพฺเพ, นานาวณฺณา พหู ชนา;
เตสาหํ จิตฺตมฺาย, ตปฺปยึ รตเนนหํ.
‘‘วคฺคูสุ ภาสมานาสุ, วชฺชมานาสุ เภริสุ;
สงฺเขสุ ธมยนฺเตสุ, สกเคเห รมามหํ.
‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย, ปทุมุตฺตรนายโก;
วสีสตสหสฺเสหิ, ปริกฺขีณาสเวหิ โส.
‘‘ภิกฺขูหิ สหิโต วีถึ, ปฏิปชฺชิตฺถ จกฺขุมา;
โอภาเสนฺโต ทิสา สพฺพา, ทีปรุกฺโขว โชตติ.
‘‘วชฺชนฺติ ¶ เภริโย สพฺพา, คจฺฉนฺเต โลกนายเก;
ปภา นิทฺธาวเต ตสฺส, สตรํสีว อุคฺคโต.
‘‘กวาฏนฺตริกายาปิ, ปวิฏฺเน จ รสฺมินา;
อนฺโตฆเรสุ วิปุโล, อาโลโก อาสิ ตาวเท.
‘‘ปภํ ทิสฺวาน พุทฺธสฺส, ปาริสชฺเช อโวจหํ;
นิสฺสํสยํ พุทฺธเสฏฺโ, อิมํ วีถิมุปาคโต.
‘‘ขิปฺปํ โอรุยฺห ปาสาทา, อคมึ อนฺตราปณํ;
สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวึ.
‘‘‘อนุกมฺปตุ เม พุทฺโธ, ชลชุตฺตมนายโก;
วสีสตสหสฺเสหิ, อธิวาเสสิ โส มุนิ’.
‘‘นิมนฺเตตฺวาน สมฺพุทฺธํ, อภิเนสึ สกํ ฆรํ;
ตตฺถ อนฺเนน ปาเนน, สนฺตปฺเปสึ มหามุนึ.
‘‘ภุตฺตาวึ กาลมฺาย, พุทฺธเสฏฺสฺส ตาทิโน;
สตงฺคิเกน ตูริเยน, พุทฺธเสฏฺํ อุปฏฺหึ.
‘‘ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
อนฺโตฆเร นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย ¶ ¶ ¶ มํ ตูริเยหุปฏฺาสิ, อนฺนปานฺจทาสิ เม;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘ปหูตภกฺโข หุตฺวาน, สหิรฺโ สโภชโน;
จตุทีเป เอกรชฺชํ, การยิสฺสติยํ นโร.
‘‘‘ปฺจสีเล ¶ สมาทาย, ทสกมฺมปเถ ตโต;
สมาทาย ปวตฺเตนฺโต, ปริสํ สิกฺขาปยิสฺสติ.
‘‘‘ตูริยสตสหสฺสานิ, เภริโย สมลงฺกตา;
วชฺชยิสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, อุปฏฺานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
จตุสฏฺิกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชํ กริสฺสติ.
‘‘‘จตุสฏฺิกฺขตฺตุํ ราชา, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘อุปปชฺชติ ยํ โยนึ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
อนูนโภโค หุตฺวาน, มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ.
‘‘‘อชฺฌายโก ภวิตฺวาน, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;
อุตฺตมตฺถํ คเวสนฺโต, จริสฺสติ มหึ อิมํ.
‘‘‘โส ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
โคตมสฺส ภควโต, สาสเนภิรมิสฺสติ.
‘‘‘อาราธยิตฺวาน สมฺพุทฺธํ, โคตมํ สกฺยปุงฺควํ;
กิเลเส ฌาปยิตฺวาน, อรหายํ ภวิสฺสติ’.
‘‘วิปิเน พฺยคฺฆราชาว, มิคราชาว เกสรี;
อภีโต วิหรามชฺช, สกฺยปุตฺตสฺส สาสเน.
‘‘เทวโลเก ¶ มนุสฺเส วา, ทลิทฺเท ทุคฺคติมฺหิ วา;
นิพฺพตฺตึ เม น ปสฺสามิ, อุปฏฺานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘วิเวกมนุยุตฺโตมฺหิ ¶ , อุปสนฺโต นิรูปธิ;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ชตุกณฺณิตฺเถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ชตุกณฺณิตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. อุเทนตฺเถรอปทานํ
‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร ¶ , ปทุโม นาม ปพฺพโต;
อสฺสโม สุกโต มยฺหํ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา.
‘‘นทิโย สนฺทเร ตตฺถ, สุปติตฺถา มโนรมา;
อจฺโฉทกา สีตชลา, สนฺทเร นทิโย สทา.
‘‘ปาีนา ¶ ปาวุสา มจฺฉา, พลชา มฺุชโรหิตา;
โสเภนฺตา นทิโย เอเต, วสนฺติ นทิยา สทา.
‘‘อมฺพชมฺพูหิ สฺฉนฺนา, กเรริติลกา ตถา;
อุทฺทาลกา ปาฏลิโย, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘องฺโกลกา พิมฺพิชาลา, มายาการี จ ปุปฺผิตา;
คนฺเธน อุปวายนฺตา, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘อติมุตฺตา สตฺตลิกา, นาคา สาลา จ ปุปฺผิตา;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘โกสมฺพา สฬลา นีปา, อฏฺงฺคาปิ จ ปุปฺผิตา [อฏฺงฺคา จ สุปุปฺผิตา (สี.), กฏฺงฺคา จ สุปุปฺผิตา (ปี.)];
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘หรีตกา อามลกา, อมฺพชมฺพุวิภีตกา;
โกลา ภลฺลาตกา พิลฺลา, ผลานิ พหุ อสฺสเม.
‘‘กลมฺพา ¶ กนฺทลี ตตฺถ, ปุปฺผนฺติ มม อสฺสเม;
ทิพฺพคนฺธํ [ทิพฺพคนฺธา (สี. สฺยา. ปี.) เอวํ ปรตฺถปิ] สมฺปวนฺตา, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘อโสกปิณฺฑิวารี ¶ จ [อโสกปิณฺฑี จ วรี (สี. สฺยา.), อโสกปิณฺฑี จ วารี (ปี.)], นิมฺพรุกฺขา จ ปุปฺผิตา;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘ปุนฺนาคา คิริปุนฺนาคา, ติมิรา ตตฺถ ปุปฺผิตา;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘นิคฺคุณฺฑี สิรินิคฺคุณฺฑี, จมฺปรุกฺเขตฺถ ปุปฺผิตา;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘อวิทูเร ¶ โปกฺขรณี, จกฺกวากูปกูชิตา;
มนฺทาลเกหิ สฺฉนฺนา, ปทุมุปฺปลเกหิ จ.
‘‘อจฺโฉทกา ¶ สีตชลา, สุปติตฺถา มโนรมา;
อจฺฉา ผลิกสมานา, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘ปทุมา ปุปฺผเร ตตฺถ, ปุณฺฑรีกา จ อุปฺปลา;
มนฺทาลเกหิ สฺฉนฺนา, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘ปาีนา ปาวุสา มจฺฉา, พลชา มฺุชโรหิตา;
วิจรนฺตาว เต ตตฺถ, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘กุมฺภีลา สุสุมารา จ, กจฺฉปา จ คหา พหู;
โอคหา อชครา จ, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘ปาเรวตา รวิหํสา, จกฺกวากา นทีจรา;
ทินฺทิภา สาฬิกา เจตฺถ, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘นยิตา อมฺพคนฺธี จ, เกตกา ตตฺถ ปุปฺผิตา;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘สีหา พฺยคฺฆา จ ทีปี จ, อจฺฉโกกตรจฺฉกา;
อนุสฺจรนฺตา ปวเน, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘ชฏาภาเรน ภริตา, อชินุตฺตรวาสนา;
อนุสฺจรนฺตา ปวเน, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘อชินานิธรา ¶ เอเต, นิปกา สนฺตวุตฺติโน;
อปฺปาหาราว เต สพฺเพ, โสเภนฺติ มม อสฺสมํ.
‘‘ขาริภารํ ¶ คเหตฺวาน, อชฺโฌคยฺห วนํ ตทา;
มูลผลานิ ภฺุชนฺตา, วสนฺติ อสฺสเม ตทา.
‘‘น ¶ เต ทารุํ อาหรนฺติ, อุทกํ ปาทโธวนํ;
สพฺเพสํ อานุภาเวน, สยเมวาหรียติ.
‘‘จุลฺลาสีติสหสฺสานิ, อิสเยตฺถ สมาคตา;
สพฺเพว ฌายิโน เอเต, อุตฺตมตฺถคเวสกา.
‘‘ตปสฺสิโน พฺรหฺมจารี, โจเทนฺตา อปฺปนาว เต;
อมฺพราวจรา สพฺเพ, วสนฺติ อสฺสเม ตทา.
‘‘ปฺจาหํ สนฺนิปตนฺติ, เอกคฺคา สนฺตวุตฺติโน;
อฺโฺํ อภิวาเทตฺวา, ปกฺกมนฺติ ทิสามุขา.
‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;
ตมนฺธการํ วิธมํ, อุปฺปชฺชิ ตาวเท ชิโน.
‘‘มม ¶ อสฺสมสามนฺตา, ยกฺโข อาสิ มหิทฺธิโก;
โส เม สํสิตฺถ สมฺพุทฺธํ, ชลชุตฺตมนายกํ.
‘‘เอส พุทฺโธ สมุปฺปนฺโน, ปทุมุตฺตโร มหามุนิ;
ขิปฺปํ คนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ, ปยิรูปาส มาริส.
‘‘ยกฺขสฺส วจนํ สุตฺวา, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;
อสฺสมํ สํสาเมตฺวาน, นิกฺขมึ วิปินา ตทา.
‘‘เจเฬว ฑยฺหมานมฺหิ, นิกฺขมิตฺวาน อสฺสมา;
เอกรตฺตึ นิวาเสตฺวา [นิวสิตฺวา (สี.), นิวาเสน (?)], อุปคจฺฉึ วินายกํ.
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
จตุสจฺจํ ปกาเสนฺโต, เทเสสิ อมตํ ปทํ.
‘‘สุผุลฺลํ ปทุมํ คยฺห, อุปคนฺตฺวา มเหสิโน;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, พุทฺธสฺส อภิโรปยึ.
‘‘ปูชยิตฺวาน ¶ สมฺพุทฺธํ, ชลชุตฺตมนายกํ;
เอกํสํ อชินํ กตฺวา, สนฺถวึ โลกนายกํ.
‘‘เยน าเณน สมฺพุทฺโธ, วสตีห อนาสโว;
ตํ าณํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘สํสารโสตํ ฉินฺทิตฺวา, ตาเรสิ สพฺพปาณินํ;
ตว ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ตณฺหาโสตํ ตรนฺติ เต.
‘‘‘ตุวํ ¶ สตฺถา จ เกตุ จ, ธโช ยูโป จ ปาณินํ;
ปรายโณ ปติฏฺา จ, ทีโป จ ทฺวิปทุตฺตม [ทิปทุตฺตม (สี. สฺยา. ปี.)].
‘‘‘ยาวตา คณิโน โลเก, สตฺถวาหา ปวุจฺจเร;
ตุวํ อคฺโคสิ สพฺพฺุ, ตว อนฺโตคธาว เต.
‘‘‘ตว าเณน สพฺพฺุ, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ;
ตว ทสฺสนมาคมฺม, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสเร.
‘‘‘เย เกจิเม คนฺธชาตา, โลเก วายนฺติ จกฺขุม;
ตว คนฺธสโม นตฺถิ, ปฺุกฺเขตฺเต มหามุเน’.
‘‘‘ติรจฺฉานโยนึ นิรยํ, ปริโมเจสิ [ปริโมเจหิ (สฺยา. ก.)] จกฺขุม;
อสงฺขตํ ปทํ สนฺตํ, เทเสสิ [เทเสหิ (สฺยา. ก.)] ตฺวํ มหามุเน’.
‘‘ปทุมุตฺตโร ¶ โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย ¶ เม าณํ อปูเชสิ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ’.
‘‘สุลทฺธลาภํ ลทฺโธมฺหิ, โตสยิตฺวาน สุพฺพตํ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา ¶ จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุเทโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุเทนตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
เมตฺเตยฺยวคฺโค เอกจตฺตาลีสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
เมตฺเตยฺโย ปุณฺณโก เถโร, เมตฺตคู โธตโกปิ จ;
อุปสิโว ¶ จ นนฺโท จ, เหมโก สตฺตโม ตหึ.
โตเทยฺโย ชตุกณฺณี จ, อุเทโน จ มหายโส;
ตีณิ คาถาสตาเนตฺถ, อสีติ ตีณิ จุตฺตรึ.
๔๒. ภทฺทาลิวคฺโค
๑. ภทฺทาลิตฺเถรอปทานํ
‘‘สุเมโธ ¶ ¶ ¶ นาม สมฺพุทฺโธ, อคฺโค การุณิโก มุนิ;
วิเวกกาโม โลกคฺโค, หิมวนฺตมุปาคมิ.
‘‘อชฺโฌคาเหตฺวา หิมวํ, สุเมโธ โลกนายโก;
ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.
‘‘สมาธึ โส สมาปนฺโน, สุเมโธ โลกนายโก;
สตฺตรตฺตินฺทิวํ พุทฺโธ, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.
‘‘ขาริภารํ [ขาริกาชํ (สี.)] คเหตฺวาน, วนมชฺโฌคหึ อหํ;
ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ.
‘‘สมฺมชฺชนึ คเหตฺวาน, สมฺมชฺชิตฺวาน อสฺสมํ;
จตุทณฺเฑ เปตฺวาน, อกาสึ มณฺฑปํ ตทา.
‘‘สาลปุปฺผํ ¶ อาหริตฺวา, มณฺฑปํ ฉาทยึ อหํ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, อภิวนฺทึ ตถาคตํ.
‘‘ยํ ¶ วทนฺติ สุเมโธติ, ภูริปฺํ สุเมธสํ;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘พุทฺธสฺส คิรมฺาย, สพฺเพ เทวา สมาคมุํ;
อสํสยํ พุทฺธเสฏฺโ, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา.
‘‘‘สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;
เทวสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย เม สตฺตาหํ มณฺฑปํ, ธารยี สาลฉาทิตํ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘เทวภูโต มนุสฺโส วา, เหมวณฺโณ ภวิสฺสติ;
ปหูตโภโค หุตฺวาน, กามโภคี ภวิสฺสติ.
‘‘‘สฏฺิ ¶ ¶ นาคสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา.
‘‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, โตมรงฺกุสปาณิภิ;
สายํ ปาโต [สายปาโต (ปี.)] อุปฏฺานํ, อาคมิสฺสนฺติมํ นรํ;
เตหิ นาเคหิ ปริวุโต, รมิสฺสติ อยํ นโร.
‘‘‘สฏฺิ อสฺสสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
อาชานียาว ชาติยา, สินฺธวา สีฆวาหิโน.
‘‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, อิลฺลิยาจาปธาริภิ;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘‘สฏฺิ รถสหสฺสานิ, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
ทีปา ¶ อโถปิ เวยคฺฆา, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา.
‘‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘‘สฏฺิ คามสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส;
ปหูตธนธฺานิ, สุสมิทฺธานิ สพฺพโส;
สทา ปาตุภวิสฺสนฺติ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘‘หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา จ จตุรงฺคินี;
ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, เทวโลเก รมิสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘สตานํ ¶ ตีณิกฺขตฺตฺุจ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, โอกฺกากกุลสมฺภโว;
โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.
‘‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหริสฺสตินาสโว’.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ ¶ , อทฺทสํ โลกนายกํ;
เอตฺถนฺตรมุปาทาย, คเวสึ อมตํ ปทํ.
‘‘ลาภา ¶ มยฺหํ สุลทฺธํ เม, ยมหฺาสิ สาสนํ;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘นโม ¶ เต ปุริสาชฺ, นโม เต ปุริสุตฺตม;
ตว าณํ ปกิตฺเตตฺวา, ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ.
‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;
สพฺพตฺถ สุขิโต โหมิ, ผลํ เม าณกิตฺตเน.
‘‘อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก;
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺิเม;
ฉฬภิฺา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ภทฺทาลิตฺเถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ภทฺทาลิตฺเถรสฺสาปทานํ ปมํ.
๒. เอกฉตฺติยตฺเถรอปทานํ
‘‘จนฺทภาคานทีตีเร, อสฺสโม สุกโต มม;
สุสุทฺธปุลินากิณฺโณ, ปนฺนสาลา สุมาปิตา.
‘‘อุตฺตานกูลา นทิกา, สุปติตฺถา มโนรมา;
มจฺฉกจฺฉปสมฺปนฺนา [… สฺฉนฺนา (ก.)], สุสุมารนิเสวิตา.
‘‘อจฺฉา ¶ ¶ ทีปี จ มยูรา, กรวีกา จ สาฬิกา;
กูชนฺติ สพฺพทา เอเต, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.
‘‘โกกิลา มฺชุภาณี จ, หํสา จ มธุรสฺสรา;
อภิกูชนฺติ เต ตตฺถ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.
‘‘สีหา พฺยคฺฆา วราหา จ, อจฺฉ [วก (สี. ปี.), พกา (สฺยา.), วกา (ก.)] โกกตรจฺฉกา;
คิริทุคฺคมฺหิ นาเทนฺติ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.
‘‘เอณีมิคา ¶ ¶ จ สรภา, เภรณฺฑา สูกรา พหู;
คิริทุคฺคมฺหิ นาเทนฺติ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.
‘‘อุทฺทาลกา จมฺปกา จ, ปาฏลี สินฺทุวารกา;
อติมุตฺตา อโสกา จ, โสภยนฺติ มมสฺสมํ [ปุปฺผนฺติ มม อสฺสเม (สี. ปี.)].
‘‘องฺโกลา ยูถิกา เจว, สตฺตลี พิมฺพิชาลิกา;
กณิการา จ ปุปฺผนฺติ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ [กณิกากณิการา จ, ปุปฺผนฺติ มม อสฺสเม (สี. สฺยา. ปี.)].
‘‘นาคา สาลา จ สฬลา, ปุณฺฑรีเกตฺถ ปุปฺผิตา;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘อชฺชุนา อสนา เจตฺถ, มหานามา จ ปุปฺผิตา;
สาลา จ กงฺคุปุปฺผา จ, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘อมฺพา ชมฺพู จ ติลกา, นิมฺพา จ สาลกลฺยาณี;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘อโสกา จ กปิฏฺา จ, คิริมาเลตฺถ [ภคินิมาเลตฺถ (สี. ปี.), ภคินิมาลา จ (สฺยา.)] ปุปฺผิตา;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘กทมฺพา ¶ กทลี เจว, อิสิมุคฺคา จ โรปิตา;
ธุวํ ผลานิ ธาเรนฺติ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.
‘‘หรีตกา อามลกา, อมฺพชมฺพุวิภีตกา;
โกลา ภลฺลาตกา พิลฺลา, ผลิโน มม อสฺสเม.
‘‘อวิทูเร ¶ โปกฺขรณี, สุปติตฺถา มโนรมา;
มนฺทาลเกหิ สฺฉนฺนา, ปทุมุปฺปลเกหิ จ.
‘‘คพฺภํ คณฺหนฺติ ปทุมา, อฺเ ปุปฺผนฺติ เกสรี;
โอปตฺตกณฺณิกา เจว, ปุปฺผนฺติ มม อสฺสเม.
‘‘ปาีนา ปาวุสา มจฺฉา, พลชา มฺุชโรหิตา;
อจฺโฉทกมฺหิ วิจรํ, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘นยิตา อมฺพคนฺธี จ, อนุกูเล จ เกตกา;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘มธุ ภิสมฺหา สวติ, ขีรสปฺปิ มุฬาลิภิ;
ทิพฺพคนฺธํ สมฺปวนฺตา, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘ปุลินา ¶ โสภนา ตตฺถ, อากิณฺณา ชลเสวิตา;
โอปุปฺผา ปุปฺผิตา เสนฺติ, โสภยนฺตา มมสฺสมํ.
‘‘ชฏาภาเรน ¶ ภริตา, อชินุตฺตรวาสนา;
วากจีรธรา สพฺเพ, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘ยุคมตฺตมเปกฺขนฺตา, นิปกา สนฺตวุตฺติโน;
กามโภเค อนเปกฺขา, วสนฺติ มม อสฺสเม.
‘‘ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมา ¶ , ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา;
รโชชลฺลธรา สพฺเพ, วสนฺติ มม อสฺสเม.
‘‘อภิฺาปารมิปฺปตฺตา, อนฺตลิกฺขจรา จ เต;
อุคฺคจฺฉนฺตา นภํ เอเต, โสภยนฺติ มมสฺสมํ.
‘‘เตหิ สิสฺเสหิ ปริวุโต, วสามิ วิปิเน ตทา;
รตฺตินฺทิวํ น ชานามิ, สทา ฌานสมปฺปิโต.
‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย, อตฺถทสฺสี มหามุนิ;
ตมนฺธการํ นาเสนฺโต, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก.
‘‘อถ อฺตโร สิสฺโส, อาคจฺฉิ มม สนฺติกํ;
มนฺเต อชฺเฌตุกาโม โส, ฉฬงฺคํ นาม ลกฺขณํ.
‘‘พุทฺโธ ¶ โลเก สมุปฺปนฺโน, อตฺถทสฺสี มหามุนิ;
จตุสจฺจํ ปกาเสนฺโต, เทเสติ อมตํ ปทํ.
‘‘ตุฏฺหฏฺโ ปมุทิโต, ธมฺมนฺตรคตาสโย;
อสฺสมา อภินิกฺขมฺม, อิทํ วจนมพฺรวึ.
‘‘‘พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ;
เอถ สพฺเพ คมิสฺสาม, สมฺมาสมฺพุทฺธสนฺติกํ’.
‘‘โอวาทปฏิกรา เต, สธมฺเม ปารมึ คตา;
สาธูติ สมฺปฏิจฺฉึสุ, อุตฺตมตฺถคเวสกา.
‘‘ชฏาภารภริตา เต [ชฏาภาเรน ภริตา (ก.)], อชินุตฺตรวาสนา;
อุตฺตมตฺถํ คเวสนฺตา, นิกฺขมึสุ วนา ตทา.
‘‘ภควา ¶ ตมฺหิ สมเย, อตฺถทสฺสี มหายโส;
จตุสจฺจํ ปกาเสนฺโต, เทเสติ อมตํ ปทํ.
‘‘เสตจฺฉตฺตํ ¶ คเหตฺวาน, พุทฺธเสฏฺสฺส ธารยึ;
เอกาหํ ธารยิตฺวาน, พุทฺธเสฏฺํ อวนฺทหํ.
‘‘อตฺถทสฺสี ตุ ภควา, โลกเชฏฺโ นราสโภ;
ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย เม ฉตฺตํ อธาเรสิ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘อิมสฺส ชายมานสฺส, เทวตฺเต อถ มานุเส;
ธาเรสฺสติ สทา ฉตฺตํ, ฉตฺตทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘‘สตฺตสตฺตติกปฺปานิ ¶ , เทวโลเก รมิสฺสติ;
สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘สตฺตสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘‘อฏฺารเส กปฺปสเต, โคตโม สกฺยปุงฺคโว;
ตมนฺธการํ นาเสนฺโต, อุปฺปชฺชิสฺสติ จกฺขุมา.
‘‘‘ตสฺส ¶ ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหริสฺสตินาสโว’.
‘‘ยโต อหํ กมฺมมกํ, ฉตฺตํ พุทฺธสฺส ธารยํ;
เอตฺถนฺตเร น ชานามิ, เสตจฺฉตฺตํ อธาริตํ.
‘‘อิทํ ¶ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;
ฉตฺตธารณมชฺชาปิ, วตฺตเต นิจฺจกาลิกํ.
‘‘อโห เม สุกตํ กมฺมํ, อตฺถทสฺสิสฺส ตาทิโน;
สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกฉตฺติโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ;
เอกฉตฺติยตฺเถรสฺสาปทานํ ทุติยํ.
๓. ติณสูลกฉาทนิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ชาตึ ¶ ชรฺจ มรณํ, ปจฺจเวกฺขึ อหํ ตทา;
เอกโก อภินิกฺขมฺม, ปพฺพชึ อนคาริยํ.
‘‘จรมาโนนุปุพฺเพน, คงฺคาตีรํ อุปาคมึ;
ตตฺถทฺทสาสึ ปถวึ, คงฺคาตีเร สมุนฺนตํ.
‘‘อสฺสมํ ตตฺถ มาเปตฺวา, วสามิ อสฺสเม อหํ;
สุกโต จงฺกโม มยฺหํ, นานาทิชคณายุโต.
‘‘มมุเปนฺติ จ วิสฺสตฺถา, กูชนฺติ จ มโนหรํ;
รมมาโน สห เตหิ, วสามิ อสฺสเม อหํ.
‘‘มม ¶ อสฺสมสามนฺตา, มิคราชา จตุกฺกโม;
อาสยา อภินิกฺขมฺม, คชฺชิ โส อสนี วิย.
‘‘นทิเต ¶ ¶ มิคราเช จ, หาโส เม อุทปชฺชถ;
มิคราชํ คเวสนฺโต, อทฺทสํ โลกนายกํ.
‘‘ทิสฺวานาหํ เทวเทวํ, ติสฺสํ โลกคฺคนายกํ;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, ปูชยึ นาคเกสรํ.
‘‘อุคฺคจฺฉนฺตํว สูริยํ, สาลราชํว ปุปฺผิตํ;
โอสธึว วิโรจนฺตํ, สนฺถวึ โลกนายกํ.
‘‘‘ตว าเณน สพฺพฺุ, โมเจสิมํ สเทวกํ;
ตวํ อาราธยิตฺวาน, ชาติยา ปริมุจฺจเร.
‘‘‘อทสฺสเนน สพฺพฺุ, พุทฺธานํ สพฺพทสฺสินํ;
ปตนฺติวีจินิรยํ, ราคโทเสหิ โอผุฏา [โอตฺถฏา (สฺยา.)].
‘‘‘ตว ทสฺสนมาคมฺม, สพฺพฺุ โลกนายก;
ปมุจฺจนฺติ ภวา สพฺพา, ผุสนฺติ อมตํ ปทํ.
‘‘‘ยทา พุทฺธา จกฺขุมนฺโต, อุปฺปชฺชนฺติ ปภงฺกรา;
กิเลเส ฌาปยิตฺวาน, อาโลกํ ทสฺสยนฺติ เต’.
‘‘กิตฺตยิตฺวาน สมฺพุทฺธํ, ติสฺสํ โลกคฺคนายกํ;
หฏฺโ หฏฺเน จิตฺเตน, ติณสูลํ อปูชยึ.
‘‘มม ¶ ¶ สงฺกปฺปมฺาย, ติสฺโส โลกคฺคนายโก;
สกาสเน นิสีทิตฺวา, อิมา คาถา อภาสถ.
‘‘‘โย มํ ปุปฺเผหิ ฉาเทสิ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;
ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.
‘‘‘ปฺจวีสติกฺขตฺตุํ โส, เทวรชฺชํ กริสฺสติ;
ปฺจสตฺตติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.
‘‘‘ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ;
ตสฺส กมฺมนิสฺสนฺเทน [กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท (สี. สฺยา. ปี.)], ปุปฺผานํ ปูชนาย จ [โส (สฺยา. ปี.)].
‘‘‘สีสํนฺหาโต จยํ โปโส, ปุปฺผมากงฺขเต ยทิ [สายํ ปาโต จยํ โปโส, ปุปฺเผหิ มํ อฉาทยิ (สฺยา.)];
ปฺุกมฺเมน สํยุตฺตํ [สํยุตฺโต (สี. สฺยา. ปี.)], ปุรโต ปาตุภวิสฺสติ.
‘‘‘ยํ ¶ ยํ อิจฺฉติ กาเมหิ, ตํ ตํ ปาตุภวิสฺสติ;
สงฺกปฺปํ ปริปูเรตฺวา, นิพฺพายิสฺสตินาสโว’.
อฏฺารสมํ ภาณวารํ.
‘‘กิเลเส ฌาปยิตฺวาน, สมฺปชาโน ปติสฺสโต;
เอกาสเน นิสีทิตฺวา, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘จงฺกมนฺโต ¶ นิปชฺชนฺโต, นิสินฺโน อุท วา ิโต;
พุทฺธเสฏฺํ สริตฺวาน, วิหรามิ อหํ สทา.
‘‘จีวเร ปิณฺฑปาเต จ, ปจฺจเย สยนาสเน;
ตตฺถ เม อูนตา นตฺถิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘โส ทานิ ปตฺโต อมตํ, สนฺตํ ปทมนุตฺตรํ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘ทฺเวนวุเต ¶ อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติณสูลกฉาทนิโย [ติณสูลิกฉาทนิโย (ก.)] เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ติณสูลกฉาทนิยตฺเถรสฺสาปทานํ ตติยํ.
๔. มธุมํสทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ พนฺธุมติยา, สูกริโก อโหสหํ;
อุกฺโกฏํ รนฺธยิตฺวาน [อุกฺโกฏกํ รนฺธยิตฺวา (สี. สฺยา.)], มธุมํสมฺหิ [มธุสปฺปิมฺหิ (ปี.), มธุํ มํสมฺหิ (ก.)] โอกิรึ.
‘‘สนฺนิปาตํ ¶ อหํ คนฺตฺวา, เอกํ ปตฺตํ คเหสหํ;
ปูรยิตฺวาน ตํ ปตฺตํ, ภิกฺขุสงฺฆสฺสทาสหํ.
‘‘โยตฺถ เถรตโร ภิกฺขุ, นิยฺยาเทสิ มมํ ตทา;
อิมินา ปตฺตปูเรน, ลภสฺสุ วิปุลํ สุขํ.
‘‘ทุเว สมฺปตฺติโย ภุตฺวา, สุกฺกมูเลน โจทิโต;
ปจฺฉิเม วตฺตมานมฺหิ, กิเลเส ฌาปยิสฺสติ.
‘‘ตตฺถ ¶ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสมคจฺฉหํ;
ตตฺถ ภุตฺวา ปิวิตฺวา จ, ลภามิ วิปุลํ สุขํ.
‘‘มณฺฑเป รุกฺขมูเล วา, ปุพฺพกมฺมํ อนุสฺสรึ;
อนฺนปานาภิวสฺโส เม, อภิวสฺสติ ตาวเท.
‘‘อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;
อิธาปิ อนฺนปานํ เม, วสฺสเต สพฺพกาลิกํ.
‘‘เตเนว มธุทาเนน [มํสทาเนน (สี. ปี.)], สนฺธาวิตฺวา ภเว อหํ;
สพฺพาสเว ปริฺาย, วิหรามิ อนาสโว.
‘‘เอกนวุติโต ¶ กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, มธุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มธุมํสทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
มธุมํสทายกตฺเถรสฺสาปทานํ จตุตฺถํ.
๕. นาคปลฺลวตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร ¶ ¶ พนฺธุมติยา, ราชุยฺยาเน วสามหํ;
มม อสฺสมสามนฺตา, นิสีทิ โลกนายโก.
‘‘นาคปลฺลวมาทาย ¶ , พุทฺธสฺส อภิโรปยึ;
ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, สุคตํ อภิวาทยึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปลฺลวมปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นาคปลฺลโว เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
นาคปลฺลวตฺเถรสฺสาปทานํ ปฺจมํ.
๖. เอกทีปิยตฺเถรอปทานํ
‘‘ปรินิพฺพุเต สุคเต, สิทฺธตฺเถ โลกนายเก;
สเทวมานุสา สพฺเพ, ปูเชนฺติ ทฺวิปทุตฺตมํ.
‘‘อาโรปิเต ¶ จ จิตเก, สิทฺธตฺเถ โลกนายเก;
ยถาสเกน ถาเมน, จิตํ ปูเชนฺติ สตฺถุโน.
‘‘อวิทูเร จิตกสฺส, ทีปํ อุชฺชาลยึ อหํ;
ยาว อุเทติ สูริโย, ทีปํ เม ตาว อุชฺชลิ.
‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;
ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.
‘‘ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ, เอกทีปีติ ายติ;
ทีปสตสหสฺสานิ, พฺยมฺเห ปชฺชลเร มม.
‘‘อุทยนฺโตว ¶ สูริโย, เทโห เม โชตเต สทา;
สปฺปภาหิ สรีรสฺส, อาโลโก โหติ เม สทา.
‘‘ติโรกุฏฺฏํ ¶ [ติโรกุฑฺฑํ (สี. สฺยา. ก.)] ติโรเสลํ, สมติคฺคยฺห [สพฺพตฺถปิ เอวเมว ทิสฺสติ] ปพฺพตํ;
สมนฺตา โยชนสตํ, ปสฺสามิ จกฺขุนา อหํ.
‘‘สตฺตสตฺตติกฺขตฺตฺุจ ¶ , เทวโลเก รมึ อหํ;
เอกตึสติกฺขตฺตฺุจ, เทวรชฺชมการยึ.
‘‘อฏฺวีสติกฺขตฺตฺุจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ;
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ.
‘‘เทวโลกา จวิตฺวาน, นิพฺพตฺตึ มาตุกุจฺฉิยํ;
มาตุกุจฺฉิคตสฺสาปิ, อกฺขิ เม น นิมีลติ.
‘‘ชาติยา จตุวสฺโสหํ, ปพฺพชึ อนคาริยํ;
อฑฺฒมาเส อสมฺปตฺเต, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘ทิพฺพจกฺขุํ ¶ วิโสเธสึ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;
สพฺเพ กิเลสา สฺฉินฺนา, เอกทีปสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ติโรกุฏฺฏํ ติโรเสลํ, ปพฺพตฺจาปิ เกวลํ;
สมติกฺกมฺม [สพฺพตฺถปี เอวเมว ทิสฺสติ] ปสฺสามิ, เอกทีปสฺสิทํ ผลํ.
‘‘วิสมา เม สมา โหนฺติ, อนฺธกาโร น วิชฺชติ;
นาหํ ปสฺสามิ ติมิรํ, เอกทีปสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทีปมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เอกทีปสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกทีปิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
เอกทีปิยตฺเถรสฺสาปทานํ ฉฏฺํ.
๗. อุจฺฉงฺคปุปฺผิยตฺเถรอปทานํ
‘‘นคเร พนฺธุมติยา, อโหสึ มาลิโก ตทา;
อุจฺฉงฺคํ ปูรยิตฺวาน, อคมํ อนฺตราปณํ.
‘‘ภควา ¶ ¶ ¶ ตมฺหิ สมเย, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;
มหตา อานุภาเวน, นิยฺยาติ โลกนายโก.
‘‘ทิสฺวาน ¶ โลกปชฺโชตํ, วิปสฺสึ โลกตารณํ;
ปุปฺผํ ปคฺคยฺห อุจฺฉงฺคา, พุทฺธเสฏฺํ อปูชยึ.
‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุจฺฉงฺคปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
อุจฺฉงฺคปุปฺผิยตฺเถรสฺสาปทานํ สตฺตมํ.
๘. ยาคุทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘อติถึ [อตีตํ (ก.)] เม คเหตฺวาน, อคจฺฉึ คามกํ ตทา;
สมฺปุณฺณนทิกํ ทิสฺวา, สงฺฆารามํ อุปาคมึ.
‘‘อารฺกา ธุตธรา, ฌายิโน ลูขจีวรา;
วิเวกาภิรตา ธีรา, สงฺฆาราเม วสนฺติ เต.
‘‘คติ ¶ เตสํ อุปจฺฉินฺนา, สุวิมุตฺตาน ตาทินํ;
ปิณฺฑาย เต น คจฺฉนฺติ, โอรุทฺธนทิตาย หิ [โอรุทฺธนทิกายตึ (สฺยา.)].
‘‘ปสนฺนจิตฺโต สุมโน, เวทชาโต กตฺชลี;
ตณฺฑุลํ เม คเหตฺวาน, ยาคุทานํ อทาสหํ.
‘‘ปฺจนฺนํ ยาคุํ ทตฺวาน, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;
สกกมฺมาภิรทฺโธหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.
‘‘มณิมยฺจ ¶ เม พฺยมฺหํ, นิพฺพตฺติ ติทเส คเณ;
นารีคเณหิ สหิโต, โมทามิ พฺยมฺหมุตฺตเม.
‘‘เตตฺตึสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชมการยึ;
ตึสกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี, มหารชฺชมการยึ.
‘‘ปเทสรชฺชํ ¶ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ;
เทวโลเก มนุสฺเส วา, อนุโภตฺวา สยํ [ยสํ (สฺยา.)] อหํ.
‘‘ปจฺฉิเม ภเว สมฺปตฺเต, ปพฺพชึ อนคาริยํ;
สห โอโรปิเต เกเส, สพฺพํ สมฺปฏิวิชฺฌหํ.
‘‘ขยโต วยโต จาปิ, สมฺมสนฺโต กเฬวรํ;
ปุเร สิกฺขาปทาทานา, อรหตฺตมปาปุณึ.
‘‘สุทินฺนํ ¶ เม ทานวรํ, วาณิชฺชํ สมฺปโยชิตํ;
เตเนว ยาคุทาเนน, ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ.
‘‘โสกํ ปริทฺทวํ พฺยาธึ, ทรถํ จิตฺตตาปนํ;
นาภิชานามิ อุปฺปนฺนํ, ยาคุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ยาคุํ ¶ สงฺฆสฺส ทตฺวาน, ปฺุกฺเขตฺเต อนุตฺตเร;
ปฺจานิสํเส อนุโภมิ, อโห ยาคุสุยิฏฺตา.
‘‘อพฺยาธิตา รูปวตา, ขิปฺปํ ธมฺมนิสนฺติตา [นิพุชฺฌิตา (สฺยา.)];
ลาภิตา อนฺนปานสฺส, อายุ ปฺจมกํ มม.
‘‘โย โกจิ เวทํ ชนยํ, สงฺเฆ ยาคุํ ทเทยฺย โส;
อิมานิ ปฺจ านานิ, ปฏิคณฺเหยฺย ปณฺฑิโต.
‘‘กรณียํ กตํ สพฺพํ, ภวา อุคฺฆาฏิตา มยา;
สพฺพาสวา ปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.
‘‘โส อหํ วิจริสฺสามิ, คามา คามํ ปุรา ปุรํ;
นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมตํ.
‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ยาคุทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ยาคุทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ยาคุทายกตฺเถรสฺสาปทานํ อฏฺมํ.
๙. ปตฺโถทนทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘วนจารี ¶ ¶ ปุเร อาสึ, สตตํ วนกมฺมิโก;
ปตฺโถทนํ คเหตฺวาน, กมฺมนฺตํ อคมาสหํ.
‘‘ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, สยมฺภุํ อปราชิตํ;
วนา ปิณฺฑาย นิกฺขนฺตํ, ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาทยึ.
‘‘ปรกมฺมายเน [วยกมฺมายเน (ก.)] ยุตฺโต, ปฺฺุจ เม น วิชฺชติ;
อยํ ปตฺโถทโน อตฺถิ, โภชยิสฺสามหํ [โภชยิสฺสามิ มํ (สฺยา.)] มุนึ.
‘‘ปตฺโถทนํ คเหตฺวาน, สยมฺภุสฺส อทาสหํ;
มม นิชฺฌายมานสฺส, ปริภฺุชิ ตทา มุนิ.
‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;
ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.
‘‘ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ ¶ เทวินฺโท, เทวรชฺชมการยึ;
เตตฺตึสกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ.
‘‘ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ;
สุขิโต ยสวา โหมิ, ปตฺโถทนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘ภวาภเว สํสรนฺโต, ลภามิ อมิตํ ธนํ;
โภเค เม อูนตา นตฺถิ, ปตฺโถทนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘นทีโสตปฏิภาคา ¶ , โภคา นิพฺพตฺตเร มม;
ปริเมตุํ น สกฺโกมิ, ปตฺโถทนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘อิมํ ¶ ขาท อิมํ ภฺุช, อิมมฺหิ สยเน สย;
เตนาหํ สุขิโต โหมิ, ปตฺโถทนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปตฺโถทนสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปตฺโถทนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.
ปตฺโถทนทายกตฺเถรสฺสาปทานํ นวมํ.
๑๐. มฺจทายกตฺเถรอปทานํ
‘‘ปรินิพฺพุเต การุณิเก, สิทฺธตฺเถ โลกนายเก;
วิตฺถาริเก ปาวจเน, เทวมานุสสกฺกเต.
‘‘จณฺฑาโล อาสหํ ตตฺถ, อาสนฺทิปีการโก;
เตน กมฺเมน ชีวามิ, เตน โปเสมิ ทารเก.
‘‘อาสนฺทึ สุกตํ กตฺวา, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;
สยเมวุปคนฺตฺวาน, ภิกฺขุสงฺฆสฺสทาสหํ.
‘‘เตน ¶ กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;
ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.
‘‘เทวโลกคโต สนฺโต, โมทามิ ติทเส คเณ;
สยนานิ มหคฺฆานิ, นิพฺพตฺตนฺติ ยทิจฺฉกํ.
‘‘ปฺาสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท, เทวรชฺชมการยึ;
อสีติกฺขตฺตุํ ราชา จ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ.
‘‘ปเทสรชฺชํ ¶ ¶ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ;
สุขิโต ยสวา โหมิ, มฺจทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘เทวโลกา จวิตฺวาน, เอมิ เจ มานุสํ ภวํ;
มหารหา สุสยนา, สยเมว ภวนฺติ เม.
‘‘อยํ ปจฺฉิมโก มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;
อชฺชาปิ สยเน กาเล [สยนกาเล (สฺยา.)], สยนํ อุปติฏฺติ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, มฺจทานสฺสิทํ ผลํ.
‘‘กิเลสา ¶ ฌาปิตา มยฺหํ…เป… วิหรามิ อนาสโว.
‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.
‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.
อิตฺถํ ¶ สุทํ อายสฺมา มฺจทายโก เถโร อิมา คาถาโย
อภาสิตฺถาติ.
มฺจทายกตฺเถรสฺสาปทานํ ทสมํ.
ภทฺทาลิวคฺโค พาจตฺตาลีสโม.
ตสฺสุทฺทานํ –
ภทฺทาลี เอกฉตฺโต จ, ติณสูโล จ มํสโท;
นาคปลฺลวิโก ทีปี, อุจฺฉงฺคิ ยาคุทายโก.
ปตฺโถทนี มฺจทโท, คาถาโย คณิตา จิห;
ทฺเวสตานิ จ คาถานํ, คาถา เจกา ตทุตฺตริ.