📜

1. මහාපඤ්ඤාකථා

මහාපඤ්ඤාකථාවණ්ණනා

1. ඉදානි විසෙසතො පඤ්ඤාපදට්ඨානභූතාය සුඤ්ඤකථාය අනන්තරං කථිතාය පඤ්ඤාකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ ආදිතො තාව සත්තසු අනුපස්සනාසු එකෙකමූලකා සත්ත පඤ්ඤා පුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමං කත්වා නිද්දිට්ඨා, පුන සත්තානුපස්සනාමූලකා එකෙකුත්තරමූලකා ච තිස්සො පඤ්ඤා පුච්ඡං අකත්වාව නිද්දිට්ඨා, එවමාදිතො දසපඤ්ඤාපාරිපූරී නිද්දිට්ඨා. තත්ථ අනිච්චානුපස්සනා තාව යස්මා අනිච්චතො දිට්ඨෙසු සඞ්ඛාරෙසු ‘‘යදනිච්චං, තං දුක්ඛ’’න්ති දුක්ඛතො ච ‘‘යං දුක්ඛං, තදනත්තා’’ති අනත්තතො ච ජවති, තස්මා සා භාවිතා බහුලීකතා ජවනපඤ්ඤං පරිපූරෙති. සා හි සකවිසයෙසු ජවතීති ජවනා, ජවනා ච සා පඤ්ඤා චාති ජවනපඤ්ඤා. දුක්ඛානුපස්සනා සමාධින්ද්රියනිස්සිතත්තා බලවතී හුත්වා පණිධිං නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙති, තස්මා නිබ්බෙධිකපඤ්ඤං පරිපූරෙති. සා හි නිබ්බිජ්ඣතීති නිබ්බෙධිකා, නිබ්බෙධිකා ච සා පඤ්ඤා චාති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා. අනත්තානුපස්සනා සුඤ්ඤතාදස්සනෙන වුද්ධිප්පත්තියා මහත්තප්පත්තත්තා මහාපඤ්ඤං පරිපූරෙති. සා හි වුද්ධිප්පත්තත්තා මහතී ච සා පඤ්ඤා චාති මහාපඤ්ඤා. නිබ්බිදානුපස්සනා යස්මා තිස්සන්නංයෙව අනුපස්සනානං පුරිමතොපි ආසෙවනාය බලප්පත්තාවත්ථත්තා සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දනසමත්ථා හුත්වා තික්ඛා හොති, තස්මා තික්ඛපඤ්ඤං පරිපූරෙති. විරාගානුපස්සනාපි යස්මා තිස්සන්නංයෙව අනුපස්සනානං පුරිමතොපි ආසෙවනාබලප්පත්තානං වුද්ධතරාවත්ථත්තා සබ්බසඞ්ඛාරෙහි විරජ්ජනසමත්ථා හුත්වා විපුලා හොති, තස්මා විපුලපඤ්ඤං පරිපූරෙති.

නිරොධානුපස්සනාපි යස්මා තිස්සන්නංයෙව අනුපස්සනානං පුරිමතොපි ආසෙවනාබලප්පත්තානං වුද්ධතරාවත්ථත්තා වයලක්ඛණවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරානං නිරොධදස්සනසමත්ථා හුත්වා ගම්භීරා හොති, තස්මා ගම්භීරපඤ්ඤං පරිපූරෙති. නිරොධො හි උත්තානපඤ්ඤෙහි අලබ්භනෙය්යපතිට්ඨත්තා ගම්භීරො, තස්මිං ගම්භීරෙ ගාධප්පත්තා පඤ්ඤාපි ගම්භීරා. පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාපි යස්මා තිස්සන්නංයෙව අනුපස්සනානං පුරිමතොපි ආසෙවනාබලප්පත්තානං වුද්ධතරාවත්ථත්තා වයලක්ඛණවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරපටිනිස්සජ්ජනසමත්ථා හුත්වා අසාමන්තා හොති, වුද්ධිපරියන්තප්පත්තත්තා ඡහි පඤ්ඤාහි දූරෙ හොතීති අත්ථො. තස්මා සයං අසාමන්තත්තා අසාමන්තපඤ්ඤං පරිපූරෙති. සා හි හෙට්ඨිමපඤ්ඤාහි දූරත්තා අසාමන්තා, අසමීපා වා පඤ්ඤාති අසාමන්තපඤ්ඤා. පණ්ඩිච්චං පරිපූරෙන්තීති පණ්ඩිතභාවං පරිපූරෙන්ති. යස්මා යථාවුත්තා සත්ත පඤ්ඤා පරිපුණ්ණා භාවෙත්වා පණ්ඩිතලක්ඛණප්පත්තො සිඛප්පත්තවුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙහි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛානුලොමගොත්රභුඤාණෙහි පණ්ඩිතො හුත්වා පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො හොති, තස්මා ‘‘පණ්ඩිච්චං පරිපූරෙන්තී’’ති වුත්තං.

අට්ඨ පඤ්ඤාති පණ්ඩිච්චසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය සහ සබ්බා අට්ඨ පඤ්ඤා. පුථුපඤ්ඤං පරිපූරෙන්තීති යස්මා තෙන පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො හුත්වා සො පණ්ඩිතො ගොත්රභුඤාණානන්තරං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා ලොකුත්තරභාවප්පත්තියා ලොකියතො පුථුභූතත්තා විසුංභූතත්තා පුථුපඤ්ඤාතිසඞ්ඛාතං මග්ගඵලපඤ්ඤං පාපුණාති, තස්මා ‘‘අට්ඨ පඤ්ඤා පුථුපඤ්ඤං පරිපූරෙන්තී’’ති වුත්තං.

ඉමා නව පඤ්ඤාතිආදීසු තස්සෙව කමෙන අධිගතමග්ගඵලස්ස අරියපුග්ගලස්ස පණීතලොකුත්තරධම්මොපයොගෙන පණීතචිත්තසන්තානත්තා පහට්ඨාකාරෙනෙව ච පවත්තමානචිත්තසන්තානස්ස ඵලානන්තරං ඔතිණ්ණභවඞ්ගතො වුට්ඨිතස්ස මග්ගපච්චවෙක්ඛණා, තතො ච භවඞ්ගං ඔතරිත්වා වුට්ඨිතස්ස ඵලපච්චවෙක්ඛණා, ඉමිනාව නයෙන පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණා, අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණා, නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණාති පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණා පවත්තන්ති. තාසු පච්චවෙක්ඛණාසු මග්ගපච්චවෙක්ඛණා ඵලපච්චවෙක්ඛණා ච පටිභානපටිසම්භිදා හොති. කථං? ‘‘යංකිඤ්චි පච්චයසම්භූතං නිබ්බානං භාසිතත්ථො විපාකො කිරියාති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා අත්ථො’’ති අභිධම්මෙ පාළිං අනුගන්ත්වා තදට්ඨකථායං වුත්තං. නිබ්බානස්ස ච අත්ථත්තා තදාරම්මණං මග්ගඵලඤාණං ‘‘අත්ථෙසු ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 718; පටි. ම. 1.110) වචනතො අත්ථපටිසම්භිදා හොති. තස්ස අත්ථපටිසම්භිදාභූතස්ස මග්ගඵලඤාණස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණං ‘‘ඤාණෙසු ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා’’ති වචනතො පටිභානපටිසම්භිදා හොති. සා ච පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා හාසාකාරෙන පවත්තමානචිත්තසන්තානස්ස හාසපඤ්ඤා නාම හොති. තස්මා නව පඤ්ඤා හාසපඤ්ඤං පරිපූරෙන්තීති ච හාසපඤ්ඤා පටිභානපටිසම්භිදාති ච වුත්තං. සබ්බප්පකාරාපි පඤ්ඤා තස්ස තස්ස අත්ථස්ස පාකටකරණසඞ්ඛාතෙන පඤ්ඤාපනට්ඨෙන පඤ්ඤා, තෙන තෙන වා පකාරෙන ධම්මෙ ජානාතීති පඤ්ඤා.

තස්සාති තස්ස වුත්තප්පකාරස්ස අරියපුග්ගලස්ස. කරණත්ථෙ සාමිවචනං. අත්ථවවත්ථානතොති යථාවුත්තස්ස පඤ්චවිධස්ස අත්ථස්ස වවත්ථාපනවසෙන. වුත්තම්පි චෙතං සමණකරණීයකථායං ‘‘හෙතුඵලං නිබ්බානං වචනත්ථො අථ විපාකං කිරියාති අත්ථෙ පඤ්ච පභෙදෙ පඨමන්තපභෙදගතං ඤාණ’’න්ති. අධිගතා හොතීති පටිලද්ධා හොති. සායෙව පටිලාභසච්ඡිකිරියාය සච්ඡිකතා. පටිලාභඵස්සෙනෙව ඵස්සිතා පඤ්ඤාය. ධම්මවවත්ථානතොති ‘‘යො කොචි ඵලනිබ්බත්තකො හෙතු අරියමග්ගො භාසිතං කුසලං අකුසලන්ති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ධම්මො’’ති අභිධම්මෙ පාළියානුසාරෙන වුත්තානං පඤ්චන්නං ධම්මානං වවත්ථාපනවසෙන. වුත්තම්පි චෙතං සමණකරණීයකථායං ‘‘හෙතු අරියමග්ගො වචනං කුසලඤ්ච අකුසලඤ්චාති ධම්මෙ පඤ්ච පභෙදෙ දුතියන්තපභෙදගතං ඤාණ’’න්ති. නිරුත්තිවවත්ථානතොති තෙසං තෙසං අත්ථධම්මානං අනුරූපනිරුත්තීනං වවත්ථාපනවසෙන. පටිභානවවත්ථානතොති පටිභානසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං පටිසම්භිදාඤාණානං වවත්ථාපනවසෙන. තස්සිමාති නිගමනවචනමෙතං.

2. එවං සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන අනුපස්සනානං විසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි වත්ථුභෙදවසෙන දස්සෙන්තො රූපෙ අනිච්චානුපස්සනාතිආදිමාහ. තං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. පුන රූපාදීසුයෙව අතීතානාගතපච්චුප්පන්නවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙතුකාමො කෙවලං රූපාදිවසෙන ච අතීතානාගතපච්චුප්පන්නරූපාදිවසෙන ච පුච්ඡං කත්වා පුච්ඡාකමෙනෙව විස්සජ්ජනං අකාසි. තත්ථ සුද්ධරූපාදිවිස්සජ්ජනෙසු පඨමං නිද්දිට්ඨා එව පඤ්ඤා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නමූලකෙසු සබ්බවිස්සජ්ජනෙසු තෙසු අතීතාදීසු ජවනවසෙන ජවනපඤ්ඤාති නිද්දිට්ඨා.

3. පුන අනෙකසුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමං පඤ්ඤාපභෙදං දස්සෙතුකාමො පඨමං තාව සුත්තන්තෙ උද්දිසි. තත්ථ සප්පුරිසසංසෙවොති හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරානං සප්පුරිසානං භජනං. සද්ධම්මස්සවනන්ති තෙසං සප්පුරිසානං සන්තිකෙ සීලාදිපටිපත්තිදීපකස්ස සද්ධම්මවචනස්ස සවනං. යොනිසොමනසිකාරොති සුතානං ධම්මානං අත්ථූපපරික්ඛණවසෙන උපායෙන මනසිකාරො. ධම්මානුධම්මපටිපත්තීති ලොකුත්තරධම්මෙ අනුගතස්ස සීලාදිපටිපදාධම්මස්ස පටිපජ්ජනං. පඤ්ඤාපටිලාභායපඤ්ඤාවුද්ධියා පඤ්ඤාවෙපුල්ලාය පඤ්ඤාබාහුල්ලායාති ඉමානි චත්තාරි පඤ්ඤාවසෙන භාවවචනානි. සෙසානි ද්වාදස පුග්ගලවසෙන භාවවචනානි.

1. සොළසපඤ්ඤානිද්දෙසවණ්ණනා

4. සුත්තන්තනිද්දෙසෙ ඡන්නං අභිඤ්ඤාඤාණානන්ති ඉද්ධිවිධදිබ්බසොතචෙතොපරියපුබ්බෙනිවාසදිබ්බචක්ඛුආසවානං ඛයඤාණානං. තෙසත්තතීනං ඤාණානන්ති ඤාණකථාය නිද්දිට්ඨානං සාවකසාධාරණානං ඤාණානං. සත්තසත්තතීනං ඤාණානන්ති එත්ථ –

‘‘සත්තසත්තරි වො, භික්ඛවෙ, ඤාණවත්ථූනි දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමීති. කතමානි, භික්ඛවෙ, සත්තසත්තරි ඤාණවත්ථූනි? ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඤාණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති ඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඤාණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති ඤාණං, අනාගතම්පි අද්ධානං ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඤාණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති ඤාණං. යම්පිස්ස තං ධම්මට්ඨිතිඤාණං, තම්පි ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති ඤාණං. භවපච්චයා ජාතීති ඤාණං…පෙ… උපාදානපච්චයා භවොති ඤාණං… තණ්හාපච්චයා උපාදානන්ති ඤාණං… වෙදනාපච්චයා තණ්හාති ඤාණං… ඵස්සපච්චයා වෙදනාති ඤාණං… සළායතනපච්චයා ඵස්සොති ඤාණං… නාමරූපපච්චයා සළායතනන්ති ඤාණං… විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති ඤාණං… සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණන්ති ඤාණං… අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඤාණං, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති ඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඤාණං, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති ඤාණං, අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඤාණං, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති ඤාණං. යම්පිස්ස තං ධම්මට්ඨිතිඤාණං, තම්පි ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති ඤාණං. ඉමානි වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, සත්තසත්තරි ඤාණවත්ථූනී’’ති (සං. නි. 2.34) –

එවං භගවතා නිදානවග්ගෙ වුත්තානි සත්තසත්තති ඤාණානි. ‘‘ජරාමරණෙ ඤාණං, ජරාමරණසමුදයෙ ඤාණං, ජරාමරණනිරොධෙ ඤාණං, ජරාමරණනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණ’’න්ති (සං. නි. 2.33) ඉමිනා නයෙන එකාදසසු අඞ්ගෙසු චත්තාරි චත්තාරි කත්වා වුත්තානි චතුචත්තාරීස ඤාණවත්ථූනි පන ඉධ න ගහිතානි. උභයත්ථ ච ඤාණානියෙව හිතසුඛස්ස වත්ථූනීති ඤාණවත්ථූනි. ලාභොතිආදීසු ලාභොයෙව උපසග්ගෙන විසෙසෙත්වා පටිලාභොති වුත්තො. පුන තස්සෙව අත්ථවිවරණවසෙන පත්ති සම්පත්තීති වුත්තං. ඵස්සනාති අධිගමවසෙන ඵුසනා. සච්ඡිකිරියාති පටිලාභසච්ඡිකිරියා. උපසම්පදාති නිප්ඵාදනා.

සත්තන්නඤ්ච සෙක්ඛානන්ති තිස්සො සික්ඛා සික්ඛන්තීති සෙක්ඛසඤ්ඤිතානං සොතාපත්තිමග්ගට්ඨාදීනං සත්තන්නං. පුථුජ්ජනකල්යාණකස්ස චාති නිබ්බානගාමිනියා පටිපදාය යුත්තත්තා සුන්දරට්ඨෙන කල්යාණසඤ්ඤිතස්ස පුථුජ්ජනස්ස. වඩ්ඪිතං වඩ්ඪනං එතායාති වඩ්ඪිතවඩ්ඪනා. යථාවුත්තානං අට්ඨන්නම්පි පඤ්ඤානං වසෙන විසෙසතො ච අරහතො පඤ්ඤාවසෙන පඤ්ඤාවුද්ධියා. තථා පඤ්ඤාවෙපුල්ලාය. මහන්තෙඅත්ථෙ පරිග්ගණ්හාතීතිආදීසු පටිසම්භිදප්පත්තො අරියසාවකො අත්ථාදයො ආරම්මණකරණෙන පරිග්ගණ්හාති. සබ්බාපි මහාපඤ්ඤා අරියසාවකානංයෙව. තස්සා ච පඤ්ඤාය විසයා හෙට්ඨා වුත්තත්ථා එව.

පුථුනානාඛන්ධෙසූතිආදීසු නානාසද්දො පුථුසද්දස්ස අත්ථවචනං. ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤාති තෙසු තථාවුත්තෙසු ඛන්ධාදීසු ඤාණං පවත්තතීති කත්වා තං ඤාණං පුථුපඤ්ඤා නාමාති අත්ථො. නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසූති පටිච්චසමුප්පන්නානං ධම්මානං වසෙන පච්චයබහුත්තා වුත්තං. නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසූති උපලබ්භනං උපලබ්භො, ගහණන්ති අත්ථො. න උපලබ්භො අනුපලබ්භො, අනුපලබ්භානං බහුත්තා බහුවචනෙන අනුපලබ්භා, පඤ්චවීසතිසුඤ්ඤතාවසෙන වා නානාසුඤ්ඤතාසු අත්තත්තනියාදීනං අනුපලබ්භා නානාසුඤ්ඤතානුපලබ්භා, තෙසු. ‘‘නානාසුඤ්ඤතානුපලබ්භෙසූ’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘අදුක්ඛමසුඛා’’තිආදීසු (ධ. ස. තිකමාතිකා 2) විය ම-කාරො පදසන්ධිවසෙන වුත්තො. ඉමා පඤ්ච පඤ්ඤා කල්යාණපුථුජ්ජනෙහි සාධාරණා, නානාඅත්ථාදීසු පඤ්ඤා අරියානංයෙව. පුථුජ්ජනසාධාරණෙ ධම්මෙති ලොකියධම්මෙ. ඉමිනා අවසානපරියායෙන ලොකියතො පුථුභූතනිබ්බානාරම්මණත්තා පුථුභූතා විසුංභූතා පඤ්ඤාති පුථුපඤ්ඤා නාමාති වුත්තං හොති.

විපුලපඤ්ඤා මහාපඤ්ඤානයෙන වෙදිතබ්බා. යථාවුත්තෙ ධම්මෙ පරිග්ගණ්හන්තස්ස ගුණමහන්තතාය තෙසං ධම්මානං පරිග්ගාහිකාය ච පඤ්ඤාය මහන්තතා, තෙසං ධම්මානං සයමෙව මහන්තත්තා උළාරත්තා ධම්මානඤ්ච පඤ්ඤාය ච විපුලතා වෙදිතබ්බා. ගම්භීරපඤ්ඤා පුථුපඤ්ඤානයෙන වෙදිතබ්බා. තෙ ච ධම්මා තෙ ච අනුපලබ්භා සා ච පඤ්ඤා පකතිජනෙන අලබ්භනෙය්යපතිට්ඨත්තා ගම්භීරා.

යස්ස පුග්ගලස්සාති අරියපුග්ගලස්සෙව. අඤ්ඤො කොචීති පුථුජ්ජනො. අභිසම්භවිතුන්ති සම්පාපුණිතුං. අනභිසම්භවනීයොති සම්පාපුණිතුං අසක්කුණෙය්යො. අඤ්ඤෙහීති පුථුජ්ජනෙහෙව. අට්ඨමකස්සාති අරහත්තඵලට්ඨතො පට්ඨාය ගණියමානෙ අට්ඨමභූතස්ස සොතාපත්තිමග්ගට්ඨස්ස. දූරෙති විප්පකට්ඨෙ. විදූරෙති විසෙසෙන විප්පකට්ඨෙ. සුවිදූරෙති සුට්ඨු විසෙසෙන විප්පකට්ඨෙ. න සන්තිකෙති න සමීපෙ. න සාමන්තාති න සමීපභාගෙ. ඉමානි ද්වෙ පටිසෙධසහිතානි වචනානි දූරභාවස්සෙව නියමනානි. උපාදායාති පටිච්ච. සොතාපන්නස්සාති සොතාපත්තිඵලට්ඨස්ස. එතෙනෙව තංතංමග්ගපඤ්ඤා තංතංඵලපඤ්ඤාය දූරෙති වුත්තං හොති. පච්චෙකසම්බුද්ධොති උපසග්ගෙන විසෙසිතං. ඉතරද්වයං පන සුද්ධමෙව ආගතං.

5. ‘‘පච්චෙකබුද්ධස්ස සදෙවකස්ස ච ලොකස්ස පඤ්ඤා තථාගතස්ස පඤ්ඤාය දූරෙ’’තිආදීනි වත්වා තමෙව දූරට්ඨං අනෙකප්පකාරතො දස්සෙතුකාමො පඤ්ඤාපභෙදකුසලොතිආදිමාහ . තත්ථ පඤ්ඤාපභෙදකුසලොති අත්තනො අනන්තවිකප්පෙ පඤ්ඤාපභෙදෙ ඡෙකො. පභින්නඤාණොති අනන්තප්පභෙදපත්තඤාණො. එතෙන පඤ්ඤාපභෙදකුසලත්තෙපි සති තාසං පඤ්ඤානං අනන්තභෙදත්තං දස්සෙති. අධිගතපටිසම්භිදොති පටිලද්ධඅග්ගචතුපටිසම්භිදාඤාණො. චතුවෙසාරජ්ජප්පත්තොති චත්තාරි විසාරදභාවසඞ්ඛාතානි ඤාණානි පත්තො. යථාහ –

‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ‘ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’ති, තත්ර වත මං සමණො වා බ්රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්රහ්මා වා කොචි වා ලොකස්මිං සහ ධම්මෙන පටිචොදෙස්සතීති නිමිත්තමෙතං, භික්ඛවෙ, න සමනුපස්සාමි, එතමහං, භික්ඛවෙ, නිමිත්තං අසමනුපස්සන්තො ඛෙමප්පත්තො අභයප්පත්තො වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමි. ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො ‘ඉමෙ ආසවා අපරික්ඛීණා’ති, ‘යෙ ඛො පන තෙ අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා, තෙ පටිසෙවතො නාලං අන්තරායායා’ති, ‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො, සො න නිය්යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායා’ති, තත්ර වත මං සමණො වා බ්රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්රහ්මා වා කොචි වා ලොකස්මිං සහ ධම්මෙන පටිචොදෙස්සතීති නිමිත්තමෙතං, භික්ඛවෙ, න සමනුපස්සාමි, එතමහං, භික්ඛවෙ, නිමිත්තං අසමනුපස්සන්තො ඛෙමප්පත්තො අභයප්පත්තො වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමී’’ති (අ. නි. 4.8; ම. නි. 1.150).

දසබලබලධාරීති දස බලානි එතෙසන්ති දසබලා, දසබලානං බලානි දසබලබලානි, තානි දසබලබලානි ධාරයතීති දසබලබලධාරී, දසබලඤාණබලධාරීති අත්ථො. එතෙහි තීහි වචනෙහි අනන්තප්පභෙදානං නෙය්යානං පභෙදමුඛමත්තං දස්සිතං. සොයෙව පඤ්ඤාපයොගවසෙන අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙන පුරිසාසභො. අසන්තාසට්ඨෙන පුරිසසීහො. මහන්තට්ඨෙන පුරිසනාගො. පජානනට්ඨෙන පුරිසාජඤ්ඤො. ලොකකිච්චධුරවහනට්ඨෙන පුරිසධොරය්හො.

අථ තෙජාදිකං අනන්තඤාණතො ලද්ධං ගුණවිසෙසං දස්සෙතුකාමො තෙසං තෙජාදීනං අනන්තඤාණමූලකභාවං දස්සෙන්තො අනන්තඤාණොති වත්වා අනන්තතෙජොතිආදිමාහ. තත්ථ අනන්තඤාණොති ගණනවසෙන ච පභාවවසෙන ච අන්තවිරහිතඤාණො. අනන්තතෙජොති වෙනෙය්යසන්තානෙ මොහතමවිධමනෙන අනන්තඤාණතෙජො. අනන්තයසොති පඤ්ඤාගුණෙහෙව ලොකත්තයවිත්ථතානන්තකිත්තිඝොසො. අඩ්ඪොති පඤ්ඤාධනසමිද්ධියා සමිද්ධො. මහද්ධනොති පඤ්ඤාධනවඩ්ඪත්තෙපි පභාවමහත්තෙන මහන්තං පඤ්ඤාධනමස්සාති මහද්ධනො . මහාධනොතිපි පාඨො. ධනවාති පසංසිතබ්බපඤ්ඤාධනවත්තා නිච්චයුත්තපඤ්ඤාධනවත්තා අතිසයභූතපඤ්ඤාධනවත්තා ධනවා. එතෙසුපි හි තීසු අත්ථෙසු ඉදං වචනං සද්දවිදූ ඉච්ඡන්ති.

එවං පඤ්ඤාගුණෙන භගවතො අත්තසම්පත්තිසිද්ධිං දස්සෙත්වා පුන පඤ්ඤාගුණෙනෙව ලොකහිතසම්පත්තිසිද්ධිං දස්සෙන්තො නෙතාතිආදිමාහ. තත්ථ වෙනෙය්යෙ සංසාරසඞ්ඛාතභයට්ඨානතො නිබ්බානසඞ්ඛාතඛෙමට්ඨානං නෙතා. තත්ථ නයනකාලෙ එව සංවරවිනයපහානවිනයවසෙන වෙනෙය්යෙ විනෙතා. ධම්මදෙසනාකාලෙ එව සංසයච්ඡෙදනෙන අනුනෙතා. සංසයං ඡින්දිත්වා පඤ්ඤාපෙතබ්බං අත්ථං පඤ්ඤාපෙතා. තථා පඤ්ඤාපිතානං නිච්ඡයකරණෙන නිජ්ඣාපෙතා. තථා නිජ්ඣායිතස්ස අත්ථස්ස පටිපත්තිපයොජනවසෙන පෙක්ඛෙතා. තථාපටිපන්නෙ පටිපත්තිඵලෙන පසාදෙතා. සො හි භගවාති එත්ථ හි-කාරො අනන්තරං වුත්තස්ස අත්ථස්ස කාරණොපදෙසෙ නිපාතො. අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතාති සකසන්තානෙ න උප්පන්නපුබ්බස්ස ඡඅසාධාරණඤාණහෙතුභූතස්ස අරියමග්ගස්ස බොධිමූලෙ ලොකහිතත්ථං සකසන්තානෙ උප්පාදෙතා. අසඤ්ජාතස්ස මග්ගස්ස සඤ්ජනෙතාති වෙනෙය්යසන්තානෙ අසඤ්ජාතපුබ්බස්ස සාවකපාරමිඤාණහෙතුභූතස්ස අරියමග්ගස්ස ධම්මචක්කප්පවත්තනතො පභුති යාවජ්ජකාලා වෙනෙය්යසන්තානෙ සඤ්ජනෙතා. සාවකවෙනෙය්යානම්පි හි සන්තානෙ භගවතො වුත්තවචනෙනෙව අරියමග්ගස්ස සඤ්ජනනතො භගවා සඤ්ජනෙතා නාම හොති. අනක්ඛාතස්ස මග්ගස්ස අක්ඛාතාති අට්ඨධම්මසමන්නාගතානං බුද්ධභාවාය කතාභිනීහාරානං බොධිසත්තානං බුද්ධභාවාය බ්යාකරණං දත්වා අනක්ඛාතපුබ්බස්ස පාරමිතාමග්ගස්ස, ‘‘බුද්ධො භවිස්සතී’’ති බ්යාකරණමත්තෙනෙව වා බොධිමූලෙ උප්පජ්ජිතබ්බස්ස අරියමග්ගස්ස අක්ඛාතා. අයං නයො පච්චෙකබොධිසත්තබ්යාකරණෙපි ලබ්භතියෙව.

මග්ගඤ්ඤූති පච්චවෙක්ඛණාවසෙන අත්තනා උප්පාදිතඅරියමග්ගස්ස ඤාතා. මග්ගවිදූති වෙනෙය්යසන්තානෙ ජනෙතබ්බස්ස අරියමග්ගස්ස කුසලො. මග්ගකොවිදොති බොධිසත්තානං අක්ඛාතබ්බමග්ගෙ විචක්ඛණො. අථ වා අභිසම්බොධිපටිපත්තිමග්ගඤ්ඤූ, පච්චෙකබොධිපටිපත්තිමග්ගවිදූ, සාවකබොධිපටිපත්තිමග්ගකොවිදො. අථ වා ‘‘එතෙන මග්ගෙන අතංසු පුබ්බෙ, තරිස්සන්තියෙව තරන්ති ඔඝ’’න්ති (සං. නි. 5.409) වචනතො යථායොගං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං මග්ගවසෙන ච සුඤ්ඤතානිමිත්තඅප්පණිහිතමග්ගවසෙන ච උග්ඝටිතඤ්ඤූවිපඤ්චිතඤ්ඤූනෙය්යපුග්ගලානං මග්ගවසෙන ච යථාක්කමෙනත්ථයොජනං කරොන්ති. මග්ගානුගාමී ච පනාති භගවතා ගතමග්ගානුගාමිනො හුත්වා . එත්ථ ච-සද්දො හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො. එතෙන ච භගවතො මග්ගුප්පාදනාදිගුණාධිගමාය හෙතු වුත්තො හොති. පන-සද්දො කතත්ථෙ නිපාතො. තෙන භගවතා කතමග්ගකරණං වුත්තං හොති. පච්ඡා සමන්නාගතාති පඨමං ගතස්ස භගවතො පච්ඡාගතසීලාදිගුණෙන සමන්නාගතා. ඉති ථෙරො ‘‘අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’’තිආදීහි යස්මා සබ්බෙපි භගවතො සීලාදයො ගුණා අරහත්තමග්ගමෙව නිස්සාය ආගතා, තස්මා අරහත්තමග්ගමෙව නිස්සාය ගුණං කථෙසි.

ජානං ජානාතීති ජානිතබ්බං ජානාති, සබ්බඤ්ඤුතාය යංකිඤ්චි පඤ්ඤාය ජානිතබ්බං නාම අත්ථි, තං සබ්බං පඤ්චනෙය්යපථභූතං පඤ්ඤාය ජානාතීති අත්ථො. පස්සං පස්සතීති පස්සිතබ්බං පස්සති, සබ්බදස්සාවිතාය තංයෙව නෙය්යපථං චක්ඛුනා දිට්ඨං විය කරොන්තො පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සතීති අත්ථො. යථා වා එකච්චො විපරීතං ගණ්හන්තො ජානන්තොපි න ජානාති, පස්සන්තොපි න පස්සති, න එවං භගවා. භගවා පන යථාසභාවං ගණ්හන්තො ජානන්තො ජානාතියෙව, පස්සන්තො පස්සතියෙව. ස්වායං දස්සනපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛුභූතො. විදිතතාදිඅත්ථෙන ඤාණභූතො. අවිපරීතසභාවට්ඨෙන වා පරියත්තිධම්මපවත්තනතො හදයෙන චින්තෙත්වා වාචාය නිච්ඡාරිතධම්මමයොති වා ධම්මභූතො. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්රහ්මභූතො. අථ වා චක්ඛු විය භූතොති චක්ඛුභූතො. ඤාණං විය භූතොති ඤාණභූතො. ධම්මො විය භූතොති ධම්මභූතො. බ්රහ්මා විය භූතොති බ්රහ්මභූතො. ස්වායං ධම්මස්ස වචනතො, වත්තනතො වා වත්තා. නානප්පකාරෙහි වචනතො, වත්තනතො වා පවත්තා. අත්ථං නීහරිත්වා නීහරිත්වා නයනතො අත්ථස්ස නින්නෙතා. අමතාධිගමාය පටිපත්තිදෙසනතො, අමතප්පකාසනාය වා ධම්මදෙසනාය අමතස්ස අධිගමාපනතො අමතස්ස දාතා. ලොකුත්තරධම්මස්ස උප්පාදිතත්තා වෙනෙය්යානුරූපෙන යථාසුඛං ලොකුත්තරධම්මස්ස දානෙන ච, ධම්මෙසු ච ඉස්සරොති ධම්මස්සාමී. තථාගතපදං හෙට්ඨා වුත්තත්ථං.

ඉදානි ‘‘ජානං ජානාතී’’තිආදීහි වුත්තං ගුණං සබ්බඤ්ඤුතාය විසෙසෙත්වා දස්සෙතුකාමො සබ්බඤ්ඤුතං සාධෙන්තො නත්ථීතිආදිමාහ. එවංභූතස්ස හි තස්ස භගවතො පාරමිතාපුඤ්ඤබලප්පභාවනිප්ඵන්නෙන අරහත්තමග්ගඤාණෙන සබ්බධම්මෙසු සවාසනස්ස සම්මොහස්ස විහතත්තා අසච්ඡිකතං නාම නත්ථි. අසම්මොහතො සබ්බධම්මානං ඤාතත්තා අඤ්ඤාතං නාම නත්ථි. තථෙව ච සබ්බධම්මානං චක්ඛුනා විය ඤාණචක්ඛුනා දිට්ඨත්තා අදිට්ඨං නාම නත්ථි. ඤාණෙන පන පත්තත්තා අවිදිතං නාම නත්ථි. අසම්මොහසච්ඡිකිරියාය සච්ඡිකතත්තා අසච්ඡිකතං නාම නත්ථි. අසම්මොහපඤ්ඤාය ඵුට්ඨත්තා පඤ්ඤාය අඵස්සිතං නාම නත්ථි. පච්චුප්පන්නන්ති පච්චුප්පන්නං කාලං වා ධම්මං වා. උපාදායාති ආදාය, අන්තොකත්වාති අත්ථො. ‘‘උපාදායා’’ති වචනෙනෙව කාලවිනිමුත්තං නිබ්බානම්පි ගහිතමෙව හොති. ‘‘අතීතා’’දිවචනානි ච ‘‘නත්ථී’’තිආදිවචනෙනෙව ඝටීයන්ති, ‘‘සබ්බෙ’’තිආදිවචනෙන වා. සබ්බෙ ධම්මාති සබ්බසඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මපරියාදානං. සබ්බාකාරෙනාති සබ්බධම්මෙසු එකෙකස්සෙව ධම්මස්ස අනිච්චාකාරාදිසබ්බාකාරපරියාදානං . ඤාණමුඛෙති ඤාණාභිමුඛෙ. ආපාථං ආගච්ඡන්තීති ඔසරණං උපෙන්ති. ‘‘ජානිතබ්බ’’න්තිපදං ‘‘නෙය්ය’’න්තිපදස්ස අත්ථවිවරණත්ථං වුත්තං.

අත්තත්ථො වාතිආදීසු වා-සද්දො සමුච්චයත්ථො. අත්තත්ථොති අත්තනො අත්ථො. පරත්ථොති පරෙසං තිණ්ණං ලොකානං අත්ථො. උභයත්ථොති අත්තනො ච පරෙසඤ්චාති සකිංයෙව උභින්නං අත්ථො. දිට්ඨධම්මිකොති දිට්ඨධම්මෙ නියුත්තො, දිට්ඨධම්මප්පයොජනො වා අත්ථො. සම්පරායෙ නියුත්තො, සම්පරායප්පයොජනො වා සම්පරායිකො. උත්තානොතිආදීසු වොහාරවසෙන වත්තබ්බො සුඛපතිට්ඨත්තා උත්තානො. වොහාරං අතික්කමිත්වා වත්තබ්බො සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තො දුක්ඛපතිට්ඨත්තා ගම්භීරො. ලොකුත්තරො අච්චන්තතිරොක්ඛත්තා ගූළ්හො. අනිච්චතාදිකො ඝනාදීහි පටිච්ඡන්නත්තා පටිච්ඡන්නො. අප්පචුරවොහාරෙන වත්තබ්බො යථාරුතං අග්ගහෙත්වා අධිප්පායස්ස නෙතබ්බත්තා නෙය්යො. පචුරවොහාරෙන වත්තබ්බො වචනමත්තෙන අධිප්පායස්ස නීතත්තා නීතො. සුපරිසුද්ධසීලසමාධිවිපස්සනත්ථො තදඞ්ගවික්ඛම්භනවසෙන වජ්ජවිරහිතත්තා අනවජ්ජො. කිලෙසසමුච්ඡෙදනතො අරියමග්ගත්ථො නික්කිලෙසො. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධත්තා අරියඵලත්ථො වොදානො. සඞ්ඛතාසඞ්ඛතෙසු අග්ගධම්මත්තා නිබ්බානං පරමත්ථො. පරිවත්තතීති බුද්ධඤාණස්ස විසයභාවතො අබහිභූතත්තා අන්තොබුද්ධඤාණෙ බ්යාපිත්වා වා සමන්තා වා ආලිඞ්ගිත්වා වා විසෙසෙන වා වත්තති.

සබ්බං කායකම්මන්තිආදීහි භගවතො ඤාණමයතං දස්සෙති. ඤාණානුපරිවත්තතීති ඤාණං අනුපරිවත්තති, ඤාණවිරහිතං න හොතීති අත්ථො. අප්පටිහතන්ති නිරාවරණතං දස්සෙති. පුන සබ්බඤ්ඤුතං උපමාය සාධෙතුකාමො යාවතකන්තිආදිමාහ. තත්ථ ජානිතබ්බන්ති නෙය්යං, නෙය්යපරියන්තො නෙය්යාවසානමස්ස අත්ථීති නෙය්යපරියන්තිකං. අසබ්බඤ්ඤූනං පන නෙය්යාවසානමෙව නත්ථි. ඤාණපරියන්තිකෙපි එසෙව නයො. පුරිමයමකෙ වුත්තත්ථමෙව ඉමිනා යමකෙන විසෙසෙත්වා දස්සෙති, තතියයමකෙන පටිසෙධවසෙන නියමිත්වා දස්සෙති . එත්ථ ච නෙය්යං ඤාණස්ස පථත්තා නෙය්යපථො. අඤ්ඤමඤ්ඤපරියන්තට්ඨායිනොති නෙය්යඤ්ච ඤාණඤ්ච ඛෙපෙත්වා ඨානතො අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පරියන්තෙ ඨානසීලා. ආවජ්ජනප්පටිබද්ධාති මනොද්වාරාවජ්ජනායත්තා, ආවජ්ජිතානන්තරමෙව ජානාතීති අත්ථො. ආකඞ්ඛප්පටිබද්ධාති රුචිආයත්තා, ආවජ්ජනානන්තරං ජවනඤාණෙන ජානාතීති අත්ථො. ඉතරානි ද්වෙ පදානි ඉමෙසං ද්වින්නං පදානං යථාක්කමෙන අත්ථප්පකාසනත්ථං වුත්තානි. බුද්ධො ආසයං ජානාතීතිආදීනි ඤාණකථායං වණ්ණිතානි. මහානිද්දෙසෙ පන ‘‘භගවා ආසයං ජානාතී’’ති (මහානි. 69) ආගතං. තත්ථ ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො’’ති (මහානි. 69) ආගතට්ඨානෙ ච ඉධ කත්ථචි ‘‘බුද්ධස්සා’’ති ආගතං.

අන්තමසොති උපරිමන්තෙන. තිමිතිමිඞ්ගලන්ති එත්ථ තිමි නාම එකා මච්ඡජාති, තිමිං ගිලිතුං සමත්ථා තතො මහන්තසරීරා තිමිඞ්ගලා නාම එකා මච්ඡජාති, තිමිඞ්ගලම්පි ගිලිතුං සමත්ථා පඤ්චයොජනසතිකසරීරා තිමිතිමිඞ්ගලා නාම එකා මච්ඡජාති. ඉධ ජාතිග්ගහණෙන එකවචනං කතන්ති වෙදිතබ්බං. ගරුළං වෙනතෙය්යන්ති එත්ථ ගරුළොති ජාතිවසෙන නාමං, වෙනතෙය්යොති ගොත්තවසෙන. පදෙසෙති එකදෙසෙ. සාරිපුත්තසමාති සබ්බබුද්ධානං ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරෙ ගහෙත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සෙසසාවකා හි පඤ්ඤාය ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරෙන සමා නාම නත්ථි. යථාහ – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං මහාපඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.188-189). අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තං –

‘‘ලොකනාථං ඨපෙත්වාන, යෙ චඤ්ඤෙ සන්ති පාණිනො;

පඤ්ඤාය සාරිපුත්තස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසි’’න්ති. (විසුද්ධි. 1.171);

ඵරිත්වාති බුද්ධඤාණං සබ්බදෙවමනුස්සානම්පි පඤ්ඤං පාපුණිත්වා ඨානතො තෙසං පඤ්ඤං ඵරිත්වා බ්යාපිත්වා තිට්ඨති. අතිඝංසිත්වාති බුද්ධඤාණං සබ්බදෙවමනුස්සානම්පි පඤ්ඤං අතික්කමිත්වා තෙසං අවිසයභූතම්පි සබ්බං නෙය්යං ඝංසිත්වා භඤ්ජිත්වා තිට්ඨති. මහානිද්දෙසෙ පන (මහානි. 69) ‘‘අභිභවිත්වා’’ති පාඨො, මද්දිත්වාතිපි අත්ථො. යෙපි තෙතිආදීහි එවං ඵරිත්වා අතිඝංසිත්වා ඨානස්ස පච්චක්ඛකාරණං දස්සෙති. තත්ථ පණ්ඩිතාති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතා. නිපුණාති සණ්හසුඛුමබුද්ධිනො සුඛුමෙ අත්ථන්තරෙ පටිවිජ්ඣනසමත්ථා. කතපරප්පවාදාති ඤාතපරප්පවාදා චෙව පරෙහි සද්ධිං කතවාදපරිචයා ච. වාලවෙධිරූපාති වාලවෙධිධනුග්ගහසදිසා. වොභින්දන්තා මඤ්ඤෙ චරන්ති පඤ්ඤාගතෙන දිට්ඨිගතානීති වාලවෙධී විය වාලං සුඛුමානිපි පරෙසං දිට්ඨිගමනානි අත්තනො පඤ්ඤාගමනෙන භින්දන්තා විය චරන්තීති අත්ථො. අථ වා ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්තිආදීසු (අ. නි. 9.11) විය පඤ්ඤා එව පඤ්ඤාගතානි, දිට්ඨියො එව දිට්ඨිගතානි.

පඤ්හං අභිසඞ්ඛරිත්වාති ද්විපදම්පි තිපදම්පි චතුප්පදම්පි පුච්ඡං රචයිත්වා. තෙසං පඤ්හානං අතිබහුකත්තා සබ්බසඞ්ගහත්ථං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තං. ගූළ්හානි ච පටිච්ඡන්නානි අත්ථජාතානීති පාඨසෙසො. තෙසං තථා විනයං දිස්වා ‘‘අත්තනා අභිසඞ්ඛතපඤ්හං පුච්ඡතූ’’ති එවං භගවතා අධිප්පෙතත්තා පඤ්හං පුච්ඡන්ති. අඤ්ඤෙසං පන පුච්ඡාය ඔකාසමෙව අදත්වා භගවා උපසඞ්කමන්තානං ධම්මං දෙසෙති. යථාහ –

‘‘තෙ පඤ්හං අභිසඞ්ඛරොන්ති ‘ඉමං මයං පඤ්හං සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සාම, සචෙ නො සමණො ගොතමො එවං පුට්ඨො එවං බ්යාකරිස්සති, එවමස්ස මයං වාදං ආරොපෙස්සාම. එවං චෙපි නො පුට්ඨො එවං බ්යාකරිස්සති, එවංපිස්ස මයං වාදං ආරොපෙස්සාමා’ති. තෙ යෙන සමණො ගොතමො, තෙනුපසඞ්කමන්ති, තෙ සමණො ගොතමො ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙති සමාදපෙති සමුත්තෙජෙති සම්පහංසෙති. තෙ සමණෙන ගොතමෙන ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතා සමාදපිතා සමුත්තෙජිතා සම්පහංසිතා න චෙව සමණං ගොතමං පඤ්හං පුච්ඡන්ති, කුතොස්ස වාදං ආරොපෙස්සන්ති? අඤ්ඤදත්ථු සමණස්සෙව ගොතමස්ස සාවකා සම්පජ්ජන්තී’’ති (ම. නි. 1.289).

කස්මා පඤ්හං න පුච්ඡන්තීති චෙ? භගවා කිර පරිසමජ්ඣෙ ධම්මං දෙසෙන්තො පරිසාය අජ්ඣාසයං ඔලොකෙති. තතො පස්සති ‘‘ඉමෙ පණ්ඩිතා ගූළ්හං රහස්සං පඤ්හං ඔවට්ටිකසාරං කත්වා ආගතා’’ති. සො තෙහි අපුට්ඨොයෙව ‘‘පඤ්හපුච්ඡාය එත්තකා දොසා, විස්සජ්ජනෙ එත්තකා, අත්ථෙ පදෙ අක්ඛරෙ එත්තකාති ඉමෙ පඤ්හෙ පුච්ඡන්තො එවං පුච්ඡෙය්ය, විස්සජ්ජෙන්තො එවං විස්සජ්ජෙය්යා’’ති ඉති ඔවට්ටිකසාරං කත්වා ආනීතෙ පඤ්හෙ ධම්මකථාය අන්තරෙ පක්ඛිපිත්වා විදංසෙති. තෙ පණ්ඩිතා ‘‘සෙය්යා වත නො, යෙ මයං ඉමෙ පඤ්හෙ න පුච්ඡිම්හ. සචෙපි මයං පුච්ඡෙය්යාම, අප්පතිට්ඨිතෙ නො කත්වා සමණො ගොතමො ඛිපෙය්යා’’ති අත්තමනා භවන්ති. අපිච බුද්ධා නාම ධම්මං දෙසෙන්තා පරිසං මෙත්තාය ඵරන්ති. මෙත්තාය ච ඵරණෙන දසබලෙසු මහාජනස්ස චිත්තං පසීදති. බුද්ධා නාම රූපග්ගප්පත්තා හොන්ති දස්සනසම්පන්නා මධුරස්සරා මුදුජිව්හා සුඵුසිතදන්තාවරණා අමතෙන හදයං සිඤ්චන්තා විය ධම්මං කථෙන්ති. තත්ර නෙසං මෙත්තාඵරණෙන පසන්නචිත්තානං එවං හොති – එවරූපං අද්වෙජ්ඣකථං අමොඝකථං නිය්යානිකකථං කථෙන්තෙන භගවතා සද්ධිං න සක්ඛිස්සාම පච්චනීකග්ගාහං ගණ්හිතුන්ති අත්තනො පසන්නභාවෙනෙව පඤ්හං න පුච්ඡන්තීති.

කථිතා විසජ්ජිතා චාති එවං තුම්හෙ පුච්ඡථාති පුච්ඡිතපඤ්හානං උච්චාරණෙන තෙ පඤ්හා භගවතා කථිතා එව හොන්ති. යථා ච තෙ විසජ්ජෙතබ්බා, තථා විසජ්ජිතා එව හොන්ති. නිද්දිට්ඨකාරණාති ඉමිනා කාරණෙන ඉමිනා හෙතුනා එවං හොතීති එවං සහෙතුකං කත්වා විසජ්ජනෙන භගවතා නිද්දිට්ඨකාරණා එව හොන්ති තෙ පඤ්හා. උපක්ඛිත්තකා ච තෙ භගවතො සම්පජ්ජන්තීති තෙ ඛත්තියපණ්ඩිතාදයො භගවතො පඤ්හවිසජ්ජනෙනෙව භගවතො සමීපෙ ඛිත්තකා පාදඛිත්තකා සම්පජ්ජන්ති, සාවකා වා සම්පජ්ජන්ති උපාසකා වාති අත්ථො, සාවකසම්පත්තිං වා පාපුණන්ති උපාසකසම්පත්තිං වාති වුත්තං හොති. අථාති අනන්තරත්ථෙ, තෙසං උපක්ඛිත්තකසම්පත්තිසමනන්තරමෙවාති අත්ථො . තත්ථාති තස්මිං ඨානෙ, තස්මිං අධිකාරෙ වා. අතිරොචතීති අතිවිය ජොතෙති පකාසති. යදිදං පඤ්ඤායාති යායං භගවතො පඤ්ඤා, තාය පඤ්ඤාය භගවාව අතිරොචතීති අත්ථො. ඉතිසද්දො කාරණත්ථෙ, ඉමිනා කාරණෙන අග්ගො අසාමන්තපඤ්ඤොති අත්ථො.

6. රාගං අභිභුය්යතීති භූරිපඤ්ඤාති සා සා මග්ගපඤ්ඤා අත්තනා වජ්ඣං රාගං අභිභුය්යති අභිභවති මද්දතීති භූරිපඤ්ඤා. භූරීති හි ඵුටට්ඨො විසදත්ථො . යා ච ඵුටා, සා පටිපක්ඛං අභිභවති න අඵුටා, තස්මා භූරිපඤ්ඤාය අභිභවනත්ථො වුත්තො. අභිභවිතාති සා සා ඵලපඤ්ඤා තං තං රාගං අභිභවිතවතී මද්දිතවතීති භූරිපඤ්ඤා. අභිභවතාති වා පාඨො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. රාගාදීසු පන රජ්ජනලක්ඛණො රාගො. දුස්සනලක්ඛණො දොසො. මුය්හනලක්ඛණො මොහො. කුජ්ඣනලක්ඛණො කොධො. උපනන්ධනලක්ඛණො උපනාහො. පුබ්බකාලං කොධො, අපරකාලං උපනාහො. පරගුණමක්ඛනලක්ඛණො මක්ඛො. යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො. පරසම්පත්තිඛීයනලක්ඛණා ඉස්සා. අත්තනො සම්පත්තිනිගූහණලක්ඛණං මච්ඡරියං. අත්තනා කතපාපපටිච්ඡාදනලක්ඛණා මායා. අත්තනො අවිජ්ජමානගුණප්පකාසනලක්ඛණං සාඨෙය්යං. චිත්තස්ස උද්ධුමාතභාවලක්ඛණො ථම්භො. කරණුත්තරියලක්ඛණො සාරම්භො. උන්නතිලක්ඛණො මානො. අබ්භුන්නතිලක්ඛණො අතිමානො. මත්තභාවලක්ඛණො මදො. පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොසග්ගලක්ඛණො පමාදො.

රාගො අරි, තං අරිං මද්දනිපඤ්ඤාතිආදීහි කිං වුත්තං හොති? රාගාදිකො කිලෙසො චිත්තසන්තානෙ භූතො අරීති භූ-අරි, පදසන්ධිවසෙන අ-කාර ලොපං කත්වා භූරීති වුත්තො. තස්ස භූරිස්ස මද්දනී පඤ්ඤා භූරිමද්දනිපඤ්ඤාති වත්තබ්බෙ මද්දනි සද්ද ලොපං කත්වා ‘‘භූරිපඤ්ඤා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තං අරිං මද්දනීති ච තෙසං අරීනං මද්දනීති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. පථවීසමායාති විත්ථතවිපුලට්ඨෙනෙව පථවීසමාය. විත්ථතායාති පජානිතබ්බෙ විසයෙ පත්ථටාය, න එකදෙසෙ වත්තමානාය. විපුලායාති ඔළාරිකභූතාය. මහානිද්දෙසෙ පන ‘‘විපුලාය විත්ථතායා’’ති (මහානි. 27) ආගතං. සමන්නාගතොති පුග්ගලො. ඉතිසද්දො කාරණත්ථෙ, ඉමිනා කාරණෙන පුග්ගලස්ස භූරිපඤ්ඤාය සමන්නාගතත්තා තස්ස පඤ්ඤා භූරිපඤ්ඤා නාමාති භූතෙ අත්ථෙ රමතීති අත්ථො. භූරිපඤ්ඤස්ස පඤ්ඤා භූරිපඤ්ඤපඤ්ඤාති වත්තබ්බෙ එකස්ස පඤ්ඤාසද්දස්ස ලොපං කත්වා ‘‘භූරිපඤ්ඤා’’ති වුත්තං. භූරිසමා පඤ්ඤාති වා භූරිපඤ්ඤා. අපිචාති අඤ්ඤපරියායදස්සනත්ථං වුත්තං. පඤ්ඤායමෙතන්ති පඤ්ඤාය එතං. අධිවචනන්ති අධිකවචනං. භූරීති භූතෙ අත්ථෙ රමතීති භූරි. මෙධාති අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා. පරිණායිකාති යස්සුප්පජ්ජති, තං සත්තං හිතපටිපත්තියං සම්පයුත්තධම්මෙ ච යාථාවලක්ඛණපටිවෙධෙ ච පරිනෙතීති පරිණායිකා. ඉමෙහෙව අඤ්ඤානිපි පඤ්ඤාපරියායවචනානි වුත්තානි හොන්ති.

පඤ්ඤාබාහුල්ලන්ති පඤ්ඤා බහුලා අස්සාති පඤ්ඤාබහුලො, තස්ස භාවො පඤ්ඤාබාහුල්ලං. තඤ්ච බහුලං පවත්තමානා පඤ්ඤා එව. ඉධෙකච්චොතිආදීසු පුථුජ්ජනකල්යාණකො වා අරියො වා. පඤ්ඤා ගරුකා අස්සාති පඤ්ඤාගරුකො. පඤ්ඤා චරිතං පවත්තං අස්සාති පඤ්ඤාචරිතො. පඤ්ඤා ආසයො අස්සාති පඤ්ඤාසයො. පඤ්ඤාය අධිමුත්තොති පඤ්ඤාධිමුත්තො. පඤ්ඤා එව ධජභූතා අස්සාති පඤ්ඤාධජො. පඤ්ඤා එව කෙතුභූතා අස්සාති පඤ්ඤාකෙතු. පඤ්ඤා එව අධිපති පඤ්ඤාධිපති, පඤ්ඤාධිපතිතො ආගතත්තා පඤ්ඤාධිපතෙය්යො. ධම්මසභාවවිචිනනං බහුලමස්සාති විචයබහුලො. නානප්පකාරෙන ධම්මසභාවවිචිනනං බහුලමස්සාති පවිචයබහුලො. පඤ්ඤාය ඔගාහෙත්වා තස්ස තස්ස ධම්මස්ස ඛායනං පාකටකරණං ඔක්ඛායනං, ඔක්ඛායනං බහුලමස්සාති ඔක්ඛායනබහුලො. පඤ්ඤාය තස්ස තස්ස ධම්මස්ස සම්මා පෙක්ඛණා සම්පෙක්ඛා, සම්පෙක්ඛාය අයනං පවත්තනං සම්පෙක්ඛායනං, සම්පෙක්ඛායනං ධම්මො පකති අස්සාති සම්පෙක්ඛායනධම්මො. තං තං ධම්මං විභූතං පාකටං කත්වා විහරතීති විභූතවිහාරී, විභූතො විහාරො වා අස්ස අත්ථීති විභූතවිහාරී. සා පඤ්ඤා චරිතං, ගරුකා, බහුලා අස්සාති තච්චරිතො තග්ගරුකො තබ්බහුලො. තස්සං පඤ්ඤායං නින්නො, පොණො, පබ්භාරො, අධිමුත්තොති තන්නින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො. සා පඤ්ඤා අධිපති තදධිපති, තතො ආගතො තදධිපතෙය්යො. ‘‘පඤ්ඤාගරුකො’’තිආදීනි ‘‘කාමං සෙවන්තංයෙව ජානාති අයං පුග්ගලො කාමගරුකො’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.113) විය පුරිමජාතිතො පභුති වුත්තානි. ‘‘තච්චරිතො’’තිආදීනි ඉමිස්සා ජාතියා වුත්තානි.

සීඝපඤ්ඤා ච ලහුපඤ්ඤා ච හාසපඤ්ඤා ච ජවනපඤ්ඤා ච ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා. ඛිප්පට්ඨෙන සීඝපඤ්ඤා. ලහුකට්ඨෙන ලහුපඤ්ඤා. හාසබහුලට්ඨෙන හාසපඤ්ඤා. විපස්සනූපගසඞ්ඛාරෙසු ච විසඞ්ඛාරෙ ච ජවනට්ඨෙන ජවනපඤ්ඤා. සීඝං සීඝන්ති බහුන්නං සීලාදීනං සඞ්ගහත්ථං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තං. සීලානීති චාරිත්තවාරිත්තවසෙන පඤ්ඤත්තානි පාතිමොක්ඛසංවරසීලානි. ඉන්ද්රියසංවරන්ති චක්ඛාදීනං ඡන්නං ඉන්ද්රියානං රාගපටිඝප්පවෙසං අකත්වා සතිකවාටෙන වාරණං ථකනං. භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතන්ති පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගවසෙන භොජනෙ පමාණඤ්ඤුභාවං. ජාගරියානුයොගන්ති දිවසස්ස තීසු කොට්ඨාසෙසු, රත්තියා පඨමපච්ඡිමකොට්ඨාසෙසු ච ජාගරති න නිද්දායති, සමණධම්මමෙව ච කරොතීති ජාගරො, ජාගරස්ස භාවො, කම්මං වා ජාගරියං, ජාගරියස්ස අනුයොගො ජාගරියානුයොගො. තං ජාගරියානුයොගං. සීලක්ඛන්ධන්ති සෙක්ඛං අසෙක්ඛං වා සීලක්ඛන්ධං. එවමිතරෙපි ඛන්ධා වෙදිතබ්බා. පඤ්ඤාක්ඛන්ධන්ති මග්ගපඤ්ඤඤ්ච සෙක්ඛාසෙක්ඛානං ලොකියපඤ්ඤඤ්ච. විමුත්තික්ඛන්ධන්ති ඵලවිමුත්තිං. විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධන්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණං.

හාසබහුලොති මූලපදං. වෙදබහුලොති තස්සා එව පීතියා සම්පයුත්තසොමනස්සවෙදනාවසෙන නිද්දෙසපදං. තුට්ඨිබහුලොති නාතිබලවපීතියා තුට්ඨාකාරවසෙන. පාමොජ්ජබහුලොති බලවපීතියා පමුදිතභාවවසෙන.

7. යං කිඤ්චි රූපන්තිආදි සම්මසනඤාණනිද්දෙසෙ වුත්තත්ථං. තුලයිත්වාති කලාපසම්මසනවසෙන තුලෙත්වා. තීරයිත්වාති උදයබ්බයානුපස්සනාවසෙන තීරයිත්වා. විභාවයිත්වාති භඞ්ගානුපස්සනාදිවසෙන පාකටං කත්වා. විභූතං කත්වාති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛානුලොමවසෙන ඵුටං කත්වා. තික්ඛපඤ්ඤා ලොකුත්තරා එව. උප්පන්නන්ති සමථවිපස්සනාවසෙන වික්ඛම්භනතදඞ්ගවසෙන පහීනම්පි අරියමග්ගෙන අසමූහතත්තා උප්පත්තිධම්මතං අනතීතතාය අසමූහතුප්පන්නන්ති වුච්චති, තං ඉධ අධිප්පෙතං. නාධිවාසෙතීති සන්තානං ආරොපෙත්වා න වාසෙති. පජහතීති සමුච්ඡෙදවසෙන පජහති. විනොදෙතීති ඛිපති. බ්යන්තීකරොතීති විගතන්තං කරොති. අනභාවං ගමෙතීති අනු අභාවං ගමෙති, විපස්සනානුක්කමෙන අරියමග්ගං පත්වා සමුච්ඡෙදවසෙනෙව අභාවං ගමයතීති අත්ථො. එත්ථ ච කාමපටිසංයුත්තො විතක්කො කාමවිතක්කො. ‘‘ඉමෙ සත්තා මරන්තූ’’ති පරෙසං මරණපටිසංයුත්තො විතක්කො බ්යාපාදවිතක්කො. ‘‘ඉමෙ සත්තා විහිංසීයන්තූ’’ති පරෙසං විහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො විහිංසාවිතක්කො. පාපකෙති ලාමකෙ. අකුසලෙ ධම්මෙති අකොසල්ලසම්භූතෙ ධම්මෙ.

නිබ්බෙධිකපඤ්ඤාති නිබ්බිදාබහුලස්ස පුග්ගලස්ස උප්පන්නමග්ගපඤ්ඤා එව. උබ්බෙගබහුලොති ඤාණභයවසෙන භයබහුලො. උත්තාසබහුලොති බලවභයබහුලො . ඉදං පුරිමස්සෙව අත්ථවිවරණං. උක්කණ්ඨනබහුලොති සඞ්ඛාරතො උද්ධං විසඞ්ඛාරාභිමුඛතාය උක්කණ්ඨනබහුලො. අනභිරතිබහුලොති උක්කණ්ඨනවසෙනෙව අභිරතිඅභාවං දීපෙති. ඉදානිපි තමත්ථං ද්වීහි වචනෙහි විවරති. තත්ථ බහිමුඛොති සඞ්ඛාරතො බහිභූතනිබ්බානාභිමුඛො. න රමතීති නාභිරමති. අනිබ්බිද්ධපුබ්බන්ති අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අන්තං පාපෙත්වා අනිබ්බිද්ධපුබ්බං. අප්පදාලිතපුබ්බන්ති තස්සෙව අත්ථවචනං, අන්තකරණෙනෙව අපදාලිතපුබ්බන්ති අත්ථො. ලොභක්ඛන්ධන්ති ලොභරාසිං, ලොභකොට්ඨාසං වා. ඉමාහි සොළසහි පඤ්ඤාහි සමන්නාගතොති උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන අරහායෙව වුත්තො. උපරි ‘‘එකො සෙක්ඛපටිසම්භිදප්පත්තො’’ති (පටි. ම. 3.8) වුත්තත්තා සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනොපි ලබ්භන්තියෙව.

2. පුග්ගලවිසෙසනිද්දෙසවණ්ණනා

8. ද්වෙපුග්ගලාතිආදීහි පටිසම්භිදප්පත්තපුග්ගලවිසෙසපටිපාටිං දස්සෙති. තත්ථ පුබ්බයොගොති අතීතජාතීසු පටිසම්භිදප්පත්තිහෙතුභූතො පුඤ්ඤපයොගො. තෙනාති තෙන පුබ්බයොගකාරණෙන. එවං සෙසෙසුපි. අතිරෙකො හොතීති අතිරිත්තො හොති, අතිරෙකයොගතො වා ‘‘අතිරෙකො’’ති වුත්තො. අධිකො හොතීති අග්ගො හොති. විසෙසො හොතීති විසිට්ඨො හොති, විසෙසයොගතො වා විසෙසො. ඤාණං පභිජ්ජතීති පටිසම්භිදාඤාණප්පභෙදං පාපුණාති.

බහුස්සුතොති බුද්ධවචනවසෙන. දෙසනාබහුලොති ධම්මදෙසනාවසෙන. ගරූපනිස්සිතොති පඤ්ඤාය අධිකං ගරුං උපනිස්සිතො. විහාරබහුලොති විපස්සනාවිහාරබහුලො, ඵලසමාපත්තිවිහාරබහුලො වා. පච්චවෙක්ඛණාබහුලොති විපස්සනාවිහාරෙ සති විපස්සනාපච්චවෙක්ඛණාබහුලො, ඵලසමාපත්තිවිහාරෙ සති ඵලසමාපත්තිපච්චවෙක්ඛණාබහුලො. සෙඛපටිසම්භිදප්පත්තොති සෙඛො හුත්වා පටිසම්භිදප්පත්තො. එවං අසෙඛපටිසම්භිදප්පත්තො. සාවකපාරමිප්පත්තොති එත්ථ මහාපඤ්ඤානං අග්ගස්ස මහාසාවකස්ස සත්තසට්ඨියා සාවකඤාණානං පාරගමනං පාරමී, සාවකස්ස පාරමී සාවකපාරමී, තං සාවකපාරමිං පත්තොති සාවකපාරමිප්පත්තො. සාවකපාරමිතාප්පත්තොති වා පාඨො. සත්තසට්ඨියා සාවකඤාණානං පාලකො පූරකො ච සො මහාසාවකො පරමො, තස්ස පරමස්ස අයං සත්තසට්ඨිභෙදා ඤාණකිරියා පරමස්ස භාවො, කම්මං වාති පාරමී, තස්ස සාවකස්ස පාරමී සාවකපාරමී , තං පත්තොති සාවකපාරමිප්පත්තො. සාවකපාරමිප්පත්තොති මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරාදිකො යො කොචි සාවකො. සාවකපාරමිප්පත්තසාවකතො අතිරෙකස්ස අඤ්ඤස්ස සාවකස්ස අභාවා එකො පච්චෙකසම්බුද්ධොති ආහ. පුන පඤ්ඤාපභෙදකුසලොතිආදීහි වුත්තත්ථමෙව නිගමෙත්වා දස්සෙසීති. ඤාණකථාය යෙභුය්යෙන අනෙකානි ඤාණානි නිද්දිට්ඨානි. පඤ්ඤාකථාය යෙභුය්යෙන එකාපි පඤ්ඤා නානාකාරවසෙන නානාකත්වා වුත්තාති අයං විසෙසො.

මහාපඤ්ඤාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.